৬. আকাৰন্তপুল্লিঙ্গনামিকপদমালা
অথ পুব্বাচৰিযমতং পুৰেচৰং কত্ৱা আকাৰন্তপুল্লিঙ্গানং পকতিৰূপেসু অভিভৱিতু ইচ্চেতস্স পকতিৰূপস্স নামিকপদমালং ৱক্খাম – সত্থা, সত্থা, সত্থাৰো. সত্থাৰং, সত্থাৰো. সত্থাৰা, সত্থাৰেহি, সত্থাৰেভি. সত্থু, সত্থুস্স, সত্থুনো, সত্থানং, সত্থাৰানং. সত্থাৰা, সত্থাৰেহি, সত্থাৰেভি. সত্থু, সত্থুস্স, সত্থুনো, সত্থানং, সত্থাৰানং. সত্থৰি, সত্থাৰেসু. ভো সত্থ, ভো সত্থা, ভৱন্তো সত্থাৰো.
অযং যমকমহাথেৰেন কতায চূড়নিৰুত্তিযা আগতো নযো. এত্থ চ নিৰুত্তিপিটকে চ কচ্চাযনে চ ‘‘সত্থুনা’’তি পদং অনাগতম্পি গহেতব্বমেৱ ‘‘ধম্মৰাজেন সত্থুনা’’তি দস্সনতো. ‘‘সত্থাৰা, সত্থুনা, সত্থাৰেহি, সত্থাৰেভী’’তি কমো চ ৱেদিতব্বো. এত্থ চ অসতিপি অত্থৱিসেসে ব্যঞ্জনৱিসেসৱসেন, ব্যঞ্জনৱিসেসাভাৱেপি অত্থনানত্থতাৱসেন সদ্দন্তৰসন্দস্সনং নিৰুত্তিক্কমোতি ‘‘সত্থা’’তি পদং একৱচনবহুৱচনৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. নিৰুত্তিপিটকাদীসু পন ‘‘সত্থা’’তি পঠমাবহুৱচনং ন আগতং. কিঞ্চাপি ন আগতং, তথাপি ‘‘অৱিতক্কিতা মচ্চুমুপব্বজন্তী’’তি পাড়িযং ‘‘অৱিতক্কিতা’’তি পঠমাবহুৱচনস্স দস্সনতো ‘‘সত্থা’’তি পদস্স পঠমাবহুৱচনত্তং অৱস্সমিচ্ছিতব্বং. তথা ৱত্তা, ধাতা, গন্তাদীনম্পি তগ্গতিকত্তা. তথা নিৰুত্তিপিটকে ‘‘সত্থাৰে’’তি দুতিযাবহুৱচনঞ্চ ‘‘সত্থুস্স, সত্থান’’ন্তি চতুত্থীছট্ঠেকৱচনবহুৱচনানি চ আগতানি, চূড়নিৰুত্তিযং পন ন আগতানি. তত্থ ‘‘মাতাপিতৰো পোসেতি. ভাতৰো অতিক্কমতী’’তি দস্সনতো ‘‘সত্থাৰে’’তি দুতিযাবহুৱচনৰূপং অযুত্তং ৱিয দিস্সতি. কচ্চাযনাদীসু ‘‘ভো সত্থ, ভো সত্থা’’ ইতি ৰস্সদীঘৱসেন আলপনেকৱচনদ্ৱযং ৱুত্তং. নিৰুত্তিপিটকে ‘‘ভো সত্থ’’ ইতিৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ৱত্ৱা ‘‘ভৱন্তো সত্থাৰো’’তি আৰাদেসৱসেন আলপনবহুৱচনং ৱুত্তং. চূড়নিৰুত্তিযং ‘‘ভো সত্থ’’ ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ৱত্ৱা ‘‘ভো সত্থা’’ ইতি দীঘৱসেন আলপনবহুৱচনং লপিতং. সব্বমেতং আগমে উপপৰিক্খিত্ৱা যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা গহেতব্বং.
ইদানি সত্থুসদ্দস্স যং ৰূপন্তৰং অম্হেহি দিট্ঠং, তং দস্সেস্সাম – তথা হি ‘‘ইমেসং মহানাম তিণ্ণং সত্থূনং একা নিট্ঠা উদাহু পুথু নিট্ঠা’’তি পাড়িযং ‘‘সত্থূন’’ন্তি পদং দিট্ঠং, তস্মা অযম্পি কমো ৱেদিতব্বো ‘‘সত্থু, সত্থুস্স, সত্থুনো, সত্থানং, সত্থাৰানং, সত্থূন’’ন্তি. অভিভৱিতা, অভিভৱিতা, অভিভৱিতাৰো. অভিভৱিতাৰং, অভিভৱিতাৰো. অভিভৱিতাৰা, অভিভৱিতুনা, অভিভৱিতাৰেহি, অভিভৱিতাৰেভি. অভিভৱিতু, অভিভৱিতুস্স, অভিভৱিতুনো, অভিভৱিতানং, অভিভৱিতাৰানং, অভিভৱিতূনং. অভিভৱিতাৰা, অভিভৱিতাৰেহি, অভিভৱিতাৰেভি. অভিভৱিতু, অভিভৱিতুস্স, অভিভৱিতুনো, অভিভৱিতানং, অভিভৱিতাৰানং. অভিভৱিতৰি, অভিভৱিতাৰেসু. ভো অভিভৱিত, ভো অভিভৱিতা, ভৱন্তো অভিভৱিতাৰো. যথা পনেত্থ অভিভৱিতু ইচ্চেতস্স পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা সত্থুনযেন যোজিতা, এৱং পৰিভৱিতুআদীনঞ্চ অঞ্ঞেসঞ্চ তংসদিসানং নামিকপদমালা সত্থুনযেন যোজেতব্বা. এত্থঞ্ঞানি তংসদিসানি নাম ‘‘ৱত্তা, ধাতা’’ইচ্চাদীনং পদানং ৱত্তুধাতু ইচ্চাদীনি পকতিৰূপানি.
ৱত্তা ধাতা গন্তা নেতা,
দাতা কত্তা চেতা তাতা;
ছেত্তা ভেত্তা হন্তা মেতা,
জেতা বোদ্ধা ঞাতা সোতা.
গজ্জিতা ৱস্সিতা ভত্তা, মুচ্ছিতা পটিসেধিতা;
ভাসিতা পুচ্ছিতা খন্তা, উট্ঠাতোক্কমিতা ততা.
নত্তা পনত্তা অক্খাতা, সহিতা পটিসেৱিতা;
নেতা ৱিনেতা ইচ্চাদী, ৱত্তৰে সুদ্ধকত্তৰি.
উপ্পাদেতা ৱিঞ্ঞাপেতা, সন্দস্সেতা পব্ৰূহেতা;
বোধেতাদী চঞ্ঞে সদ্দা, ঞেয্যা হেতুস্মিং অত্থস্মিং.
কত্তা খত্তা নেত্তা ভত্তা, পিতা ভাতাতিমে পন;
কিঞ্চি ভিজ্জন্তি সুত্তস্মিং, তং পভেদং কথেস্সহং.
সত্থাতিআদীসু কেচি, উপযোগেন সামিনা;
সহেৱ নিচ্চং ৱত্তন্তি, নেৱ ৱত্তন্তি কেচি তু.
তত্ৰ কত্তুসদ্দাদযো ৰূপন্তৰৱসেন সত্থুসদ্দতো কিঞ্চি ভিজ্জন্তি. তথা হি ‘‘উট্ঠেহি কত্তে তৰমানো, গন্ত্ৱা ৱেস্সন্তৰংৱদা’’তি এত্থ ‘‘কত্তে’’তি ইদং আলপনেকৱচনৰূপং, এৱঞ্হি ‘‘ভো কত্তা’’তি ৰূপতো ৰূপন্তৰং নাম. ‘‘তেন হি ভো খত্তে যেন চম্পেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা তেনুপসঙ্কমা’’তি এত্থ ‘‘খত্তে’’তি ইদঞ্চালপনেকৱচনৰূপং. এৱম্পি ‘‘ভো খত্তা’’তি ৰূপতো ৰূপন্তৰং নাম. ‘‘নেত্তে উজুং গতে সতী’’তি এত্থ ‘‘নেত্তে’’তি ইদং সত্তমিযা একৱচনৰূপং, এতম্পি ‘‘নেত্তৰী’’তি ৰূপতো ৰূপন্তৰং. ‘‘আৰাধযতি ৰাজানং, পূজং লভতি ভত্তুসূ’’তি এত্থ ‘‘ভত্তূসূ’’তি ইদং সত্তমিযা বহুৱচনৰূপং. ‘‘ভত্তাৰেসূ’’তি ৰূপতো ৰূপন্তৰং, অত্ৰ ‘‘ভত্তূসূ’’তি দস্সনতো, ‘‘মাতাপিতূসু পণ্ডিতা’’তি এত্থ ‘‘পিতূসূ’’তি দস্সনতো চ ‘‘ৱত্তূসু ধাতূসু গন্তূসু নেতূসু দাতূসু কত্তূসূ’’তি এৱমাদিনযোপি গহেতব্বো. অযং নযো সত্থুসদ্দেপি ইচ্ছিতব্বো ৱিয অম্হে পটিভাতি.
পিতা, পিতা, পিতৰো. পিতৰং, পিতৰো. পিতৰা, পিতুনা, পেত্যা, পিতৰেহি, পিতৰেভি, পিতূহি, পিতূভি. পিতু, পিতুস্স, পিতুনো, পিতানং, পিতৰানং, পিতূনং. পিতৰা, পেত্যা, পিতৰেহি, পিতৰেভি, পিতূহি, পিতূভি. পিতু, পিতুস্স, পিতুনো, পিতানং, পিতৰানং, পিতূনং. পিতৰি, পিতৰেসু, পিতূসু. ভো পিত, ভো পিতা, ভৱন্তো পিতৰো. এত্থ পন ‘‘পেত্যা, পিতূন’’ন্তি ইমং নযদ্ৱযং ৱজ্জেত্ৱা ভাতুসদ্দস্স চ পদমালা যোজেতব্বা. তত্থ ‘‘মত্যা চ পেত্যা চ কতং সুসাধু, অনুঞ্ঞাতোসি মাতাপিতূহি, মাতাপিতূনং অচ্চযেনা’’তি চ দস্সনতো পিতুসদ্দস্স ‘‘পেত্যা, পিতূহি, পিতূভি. পিতূন’’ন্তি ৰূপভেদো চ, ‘‘পিতৰো’’ ইচ্চাদীসু ৰস্সত্তঞ্চ সত্থুসদ্দতো ৱিসেসো. তত্থ চ ‘‘পেত্যা’’তি ইদং ‘‘জন্তুযো, হেতুযো, হেতুযা, অধিপতিযা’’তি পদানি ৱিয অচিন্তেয্যং পুল্লিঙ্গৰূপন্তি দট্ঠব্বং.
চোদনা সোধনা চাত্ৰ ভৱতি – সত্থা পিতা ইচ্চেৱমাদীনি নিপ্ফন্নত্তমুপাদায আকাৰন্তানীতি চ, পঠমং ঠপেতব্বং পকতিৰূপমুপাদায উকাৰন্তানীতি চ তুম্হে ভণথ, ‘‘হেতু সত্থাৰদস্সনং. অমাতাপিতৰসংৱড্ঢো. কত্তাৰনিদ্দেসো’’তিআদীসু পন সত্থাৰ ইচ্চাদীনি কথং তুম্হে ভণথাতি? এতানিপি মযং পকতিৰূপমুপাদায উকাৰন্তানীতি ভণামাতি. ননু চ ভো এতানি অকাৰন্তানীতি? ন, উকাৰন্তানিযেৱ তানি. ননু চ ভো যো অং নাদীনি পৰভূতানি ৱচনানি ন দিস্সন্তি যেহি উকাৰন্তসদ্দানমন্তস্স আৰাদেসো সিযা, তস্মা অকাৰন্তানীতি? ন, ঈদিসে ঠানে পৰভূতানং যো অং নাদীনং ৱচনানমনোকাসত্তা. তথা হি সমাসৱিসযো এসো. সমাসৱিসযস্মিঞ্হি অচিন্তেয্যানিপি ৰূপানি দিস্সন্তীতি. এৱং সন্তেপি ভো ‘‘গামতো নিক্খমতী’’তি পযোগস্স ৱিয অসমাসৱিসযে ‘‘সত্থাৰতো সত্থাৰং গচ্ছতী’’তি নিদ্দেসপাড়িদস্সনতো ‘‘হেতু সত্থাৰদস্সন’’ন্তিআদীসু সত্থাৰ ইচ্চাদীনি অকাৰন্তানীতি চিন্তেতব্বানীতি? ন চিন্তেতব্বানি ‘‘সত্থাৰতো সত্থাৰং গচ্ছতী’’তি এত্থাপি উকাৰন্তত্তা. এত্থ হি অসমাসত্তেপি তোপচ্চযং পটিচ্চ সত্থুসদ্দস্স উকাৰো আৰাদেসং লভতি. যানি পন তুম্হে উকাৰস্স আৰাদেসনিমিত্তানি যো অংনাদীনি ৱচনানি ইচ্ছথ, তানি ঈদিসে ঠানে ৱিঞ্ঞূনং পমাণং ন হোন্তি. কানি পন হোন্তীতি চে? অসমাসৱিসযে তোপচ্চযো চ সমাসৱিসযে পৰপদানি চ পৰপদাভাৱে স্যাদিৱিভত্তিযো চাতি ইমানেৱ ঈদিসে ঠানে একন্তেন পমাণং হোন্তি. তথা হি ধম্মপদট্ঠকথাযং ‘‘যাৱদেৱ অনত্থায, ঞত্তং বালস্স জাযতী’’তি ইমিস্সা পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনাযং ‘‘অযং নিম্মাতাপিতৰোতি ইমস্মিং পহটে দণ্ডো নত্থী’’তি এত্থ নিম্মাতাপিতৰোতি ইমস্স সমাসৱিসযত্তা সিম্হি পৰে উকাৰো আৰাদেসং লভতি, ততো সিস্স ওকাৰাদেসো, ইচ্চেতং পদং পকতিৰূপৱসেন উকাৰন্তং ভৱতি. নিপ্ফন্নত্তমুপাদায ‘‘পুৰিসো, উৰগো’’তি পদানি ৱিয ওকাৰন্তঞ্চ ভৱতি. অযং পনেত্থ সমাসৱিগ্গহো ‘‘মাতা চ পিতা চ মাতাপিতৰো, নত্থি মাতাপিতৰো এতস্সাতি নিম্মাতাপিতৰো’’তি. পকতিৰূপৱসেন হি ‘‘নিম্মাতাপিতু’’ ইতি ঠিতে সিৱচনস্মিং পৰে উকাৰস্স আৰাদেসো হোতি. কত্থচি পন ধম্মপদট্ঠকথাপোত্থকে ‘‘অযং নিম্মাতাপিতিকো’’তি পাঠো দিস্সতি, এসো পন ‘‘অযং নিম্মাতাপিতৰো’’তি পদস্স অযুত্ততং মঞ্ঞমানেহি ঠপিতোতি মঞ্ঞাম, ন সো অযুত্তো অট্ঠকথাপাঠো. সো হি উমঙ্গজাতকট্ঠকথাযং একপিতৰোতি সিম্হি আৰাদেসপযোগেন সমেতি. তথা হি –
‘‘যথাপি নিযকো ভাতা,
সউদৰিযো একমাতুকো;
এৱং পঞ্চালচন্দো তে,
দযিতব্বো ৰথেসভা’’তি
ইমিস্সা পাড়িযা অত্থং সংৱণ্ণেন্তেহি পাড়িনযঞ্ঞূহি গৰূহি ‘‘নিযকোতি অজ্ঝত্তিকো একপিতৰো একমাতুযা জাতো’’তি সিম্হি আৰাদেসপযোগৰচনা কতা. ন কেৱলঞ্চ সিম্হি আৰাদেসে পুল্লিঙ্গপ্পযোগোযেৱম্হেহি দিট্ঠো, অথ খো ইত্থিলিঙ্গপ্পযোগোপি সাসনে দিট্ঠো. তথা হি ৱিনযপিটকে চূড়ৱগ্গে ‘‘অস্সমণী হোতি অসক্যধীতৰা’’তি পদং দিস্সতি. অযং পনেত্থ সমাসৱিগ্গহো ‘‘সক্যকুলে উপ্পন্নত্তা সক্যস্স ভগৱতো ধীতা সক্যধীতৰা, ন সক্যধীতৰা অসক্যধীতৰা’’তি. ইধাপি সিম্হি পৰে উকাৰস্স আৰাদেসো কতো, ইত্থিলিঙ্গভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা আপচ্চযো, ততো সিলোপো চ দট্ঠব্বো. এৱং সমাসপদত্তে সত্থু পিতু কত্তুসদ্দানং নামিকপদমালাযং ৱুত্তৰূপতো কোচি কোচি ৰূপৱিসেসো দিস্সতি. অঞ্ঞেসম্পি ৰূপৱিসেসো নযঞ্ঞুনা মগ্গিতব্বো সুত্তন্তেসু. কো হি নাম সমত্থো নিস্সেসতো বুদ্ধৱচনসাগৰে সংকিণ্ণানি ৱিচিত্ৰানি পণ্ডিতজনানং হদযৱিম্হাপনকৰানি পদৰূপৰতনানি সমুদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং, তস্মা অম্হেহি অপ্পমত্তকানিযেৱ দস্সিতানি.
অদন্ধজাতিকো ৱিঞ্ঞু-জাতিকো সততং ইধ;
যোগং কৰোতি চে সত্থু, পাড়িযং সো ন কঙ্খতি.
যে পনিধ অম্হেহি ‘‘সত্থা, অভিভৱিতা, ৱত্তা, কত্তা’’দযো সদ্দা পকাসিতা, তেসু কেচি উপযোগৱচনেন সদ্ধিং নিচ্চং ৱত্তন্তি ‘‘পুচ্ছিতা, ওক্কমিতা’’ইচ্চাদযো. তথা হি ‘‘অভিজানাসি নো ত্ৱং মহাৰাজ ইমং পঞ্হং অঞ্ঞে সমণব্ৰাহ্মণে পুচ্ছিতা. নিদ্দং ওক্কমিতা’’তিআদিপযোগা বহূ দিস্সন্তি. কেচি সামিৱচনেন সদ্ধিং নিচ্চং ৱত্তন্তি ‘‘অভিভৱিতা, ৱত্তা’’ইচ্চাদযো. তথা হি ‘‘পচ্চামিত্তানং অভিভৱিতা, তস্স ভৱন্তি ৱত্তাৰো. অমতস্স দাতা. পৰিস্সযানং সহিতা. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স, উপ্পাদেতা নৰুত্তমো’’তিআদিপযোগা বহূ দিস্সন্তি. কেচি পন উপযোগৱচনেনপি সদ্ধিং নেৱ ৱত্তন্তি নিযোগা পঞ্ঞত্তিযং পৱত্তনতো. তং যথা? ‘‘সত্থা, পিতা, ভাতা, নত্তা’’ইচ্চাদযো. এত্থ পন ‘‘উপযোগৱচনেন সদ্ধিং নিচ্চং ৱত্তন্তী’’তিআদিৱচনং কম্মভূতং অত্থং সন্ধায কতন্তি ৱেদিতব্বং.
এৱং উকাৰন্ততাপকতিকানং আকাৰন্তপদানং পৱত্তিং ৱিদিত্ৱা সদ্দেসু অত্থেসু চ কোসল্লমিচ্ছন্তেহি পুন লিঙ্গঅন্তৱসেন ‘‘সত্থা, সত্থো, সত্থ’’ন্তি তিকং কত্ৱা পদানমত্থো চ পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা চ পদানং সদিসাসদিসতা চ ৱৱত্থপেতব্বা. তত্ৰ হি ‘‘সত্থা’’তি ইদং পঠমং উকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা আকাৰন্তভূতং পুল্লিঙ্গং, ‘‘সত্থো’’তি ইদং পঠমং অকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা ওকাৰন্তভূতং পুল্লিঙ্গং, ‘‘সত্থ’’ন্তিদং পন পঠমং অকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা নিগ্গহীতন্তভূতং নপুংসকলিঙ্গং. তত্ৰ সত্থাতি সদেৱকং লোকং সাসতি অনুসাসতীতি সত্থা, কো সো? ভগৱা. সত্থোতি সহ অত্থেনাতি সত্থো, ভণ্ডমূলং গহেত্ৱা ৱাণিজ্জায দেসন্তৰং গতো জনসমূহো. সত্থন্তি সাসতি আচিক্খতি অত্থে এতেনাতি সত্থং, ব্যাকৰণাদিগন্থো, অথ ৱা সসতি হিংসতি সত্তে এতেনাতি সত্থং, অসিআদি. ‘‘সত্থা, সত্থা, সত্থাৰো. সত্থাৰং, সত্থাৰো’’তি পুৰে ৱিয পদমালা. ‘‘সত্থো, সত্থা. সত্থং, সত্থে’’তি পুৰিসনযেন পদমালা. ‘‘সত্থং, সত্থানি, সত্থা. সত্থং, সত্থানি, সত্থে’’তি নপুংসকে ৱত্তমান চিত্তনযেন পদমালা যোজেতব্বা. এৱং তিধা ভিন্নাসু নামিকপদমালাসু পদানং সদিসাসদিসতা ৱৱত্থপেতব্বা.
সত্থা তিট্ঠতি সব্বঞ্ঞূ, সত্থা যন্তি ধনত্থিকা;
সত্থা অপেতি পুৰিসো, ভোন্তো সত্থা দদাথ সং.
এৱং সুতিসামঞ্ঞৱসেন সদিসতা ভৱতি.
সত্থং যং তিখিণং তেন, সত্থো কত্ৱান কপ্পিযং;
ফলং সত্থুস্স পাদাসি, সত্থা তং পৰিভুঞ্জতি.
এৱং অসুতিসামঞ্ঞৱসেন অসদিসতা ভৱতি, তথা লিঙ্গঅন্তৱসেন. ‘‘চেতা চেতো’’তি চ ‘‘তাতা তাতো’’তি চ দুকং কত্ৱা পদানমত্থো চ পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা চ পদানং সদিসাসদিসতা চ ৱৱত্থপেতব্বা.
তত্ৰ হি ‘‘চেতা’’তি পঠমং উকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা আকাৰন্তভূতং পুল্লিঙ্গং, তথা ‘‘তাতা’’তি পদম্পি. ‘‘চেতো’’তি ইদং পন পঠমং অকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা ওকাৰন্তভূতং পুল্লিঙ্গং, তথা ‘‘তাতো’’তি পদম্পি. তত্ৰ চেতাতি চিনোতি ৰাসিং কৰোতীতি চেতা, পাকাৰচিননকো পুগ্গলো, ইট্ঠকৱড্ঢকীতি অত্থো. চেতোতি চিত্তং, এৱংনামকো ৱা লুদ্দো. এত্থ চ চিত্তং ‘‘চেতযতি চিন্তেতী’’তি অত্থৱসেন চেতো, লুদ্দো পন পণ্ণত্তিৱসেন. তাতাতি তাযতীতি তাতা. ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স ৱিধাতা’’তিস্স পযোগো. ‘‘তাতো’’তি এত্থাপি তাযতীতি তাতো, পুত্তানং পিতূসু, পিতৰানং পুত্তেসু, অঞ্ঞেসঞ্চ অঞ্ঞেসু পিযপুগ্গলেসু ৱত্তব্বৱোহাৰো এসো. ‘‘সো নূন কপণো তাতো, চিৰং ৰুচ্চতি অস্সমে. কিচ্ছেনাধিগতা ভোগা, তে তাতো ৱিধমং ধমং. এহি তাতা’’তিআদীসু চস্স পযোগো ৱেদিতব্বো. ‘‘চেতা, চেতা, চেতাৰো. চেতাৰং, চেতাৰো’’তি সত্থুনযেন পদমালা. ‘‘চেতো, চেতা. চেতং, চেতে. চেতসা, চেতেনা’’তি মনোগণনযেন ঞেয্যা. অযং চিত্তৱাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা. ‘‘চেতো, চেতা. চেতং, চেতে. চেতেনা’’তি পুৰিসনযেন ঞেয্যা. অযং পণ্ণত্তিৱাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা. ‘‘তাতা, তাতা, তাতাৰো. তাতাৰ’’ন্তি সত্থুনযেন ঞেয্যা. ‘‘তাতো, তাতা, তাত’’ন্তি পুৰিসনযেন ঞেয্যা. এৱমিমাসুপি নামিকপদমালাসু পদানং সদিসাসদিসতা ৱৱত্থপেতব্বা, তথা লিঙ্গঅন্তৱসেন ‘‘ঞাতা, ঞাতো, ঞাতং, ঞাতা’’তি চতুক্কং কত্ৱা পদানমত্থো চ পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা চ পদানং সদিসাসদিসতা চ ৱৱত্থপেতব্বা.
তত্ৰ হি ‘‘ঞাতা’’তি ইদং পঠমং উকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছা আকাৰন্তভূতং পুল্লিঙ্গং. ‘‘ঞাতো ঞাত’’ন্তি ইমানি যথাক্কমং পঠমং অকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছোকাৰন্তনিগ্গহীতন্তভূতানি ৱাচ্চলিঙ্গেসু পুন্নপুংসকলিঙ্গানি. তথা হি ‘‘ঞাতো অত্থো সুখাৱহো. ঞাতমেতং কুৰঙ্গস্সা’’তি নেসং পযোগা দিস্সন্তি. ‘‘ঞাতা’’তি ইদং পন পঠমং আকাৰন্ততাপকতিযং ঠত্ৱা পচ্ছাপি আকাৰন্তভূতং ৱাচ্চলিঙ্গেসু ইত্থিলিঙ্গং. তথা হি ‘‘এসা ইত্থিমযা ঞাতা’’তি পযোগো. তত্ৰ পুল্লিঙ্গপক্খে ‘‘জানাতীতি ঞাতা’’তি কত্তুকাৰকৱত্তমানকালৱসেন অত্থো গহেতব্বো. ইত্থিলিঙ্গাদিপক্খে ‘‘ঞাযিত্থাতি ঞাতা ঞাতো ঞাত’’ন্তি কম্মকাৰকাতীতকালৱসেন অত্থো গহেতব্বো. এস নযো অঞ্ঞত্থাপি যথাসম্ভৱং দট্ঠব্বো. ‘‘ঞাতা, ঞাতা, ঞাতাৰো. ঞাতাৰ’’ন্তি সত্থুনযেন ঞেয্যা. ‘‘ঞাতো, ঞাতা. ঞাত’’ন্তি পুৰিসনযেন ঞেয্যা. ‘‘ঞাতং, ঞাতানি, ঞাতা. ঞাতং, ঞাতানি, ঞাতে’’তি ৱক্খমানচিত্তনযেন ঞেয্যা. ‘‘ঞাতা, ঞাতা, ঞাতাযো. ঞাতং, ঞাতা, ঞাতাযো’’তি ৱক্খমানকঞ্ঞানযেন ঞেয্যা. এৱমিমাসুপি নামিকপদমালাসু পদানং সদিসাসদিসতা ৱৱত্থপেতব্বা. অঞ্ঞেসুপি ঠানেসু যথাৰহং ইমিনা নযেন সদিসাসদিসতা উপপৰিক্খিতব্বা. ৱত্তা ধাতা গন্তাদীনম্পি ‘‘ৱদতীতি ৱত্তা, ধাৰেতীতি ধাতা, গচ্ছতীতি গন্তা’’তিআদিনা যথাসম্ভৱং নিব্বচনানি ঞেয্যানি.
যং পনেত্থ অম্হেহি পকিণ্ণকৱচনং কথিতং, তং ‘‘অট্ঠানে ইদং কথিত’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. যস্মা অযং সদ্দনীতি নাম সদ্দানমত্থানঞ্চ যুত্তাযুত্তিপকাসনত্থং কতাৰম্ভত্তা নানপ্পকাৰেন সব্বং মাগধৱোহাৰং সঙ্খোভেত্ৱা কথিতাযেৱ সোভতি, ন ইতৰথা, তস্মা নানপ্পভেদেন ৱত্তুমিচ্ছায সম্ভৱতো ‘‘অট্ঠানে ইদং কথিত’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. নানাউপাযেহি ৱিঞ্ঞূনং ঞাপনত্থং কতাৰম্ভত্তা চ পন পুনৰুত্তিদোসোপেত্থ ন চিন্তেতব্বো, অঞ্ঞদত্থু সদ্ধাসম্পন্নেহি কুলপুত্তেহি অযং সদ্দনীতি পিটকত্তযোপকাৰায সক্কচ্চং পৰিযাপুণিতব্বা.
ইতি অভিভৱিতাপদসদিসানি ৱত্তা, ধাতা, গন্তাদীনি পদানি দস্সিতানি. ইদানি অতংসদিসানি দস্সেস্সাম. সেয্যথিদং –
গুণৱা গণৱা চেৱ, বলৱা যসৱা তথা;
ধনৱা সুতৱা ৱিদ্ৱা, ধুতৱা কতৱাপি চ.
হিতৱা ভগৱা চেৱ, ধিতৱা থামৱা তথা;
যতৱা চাগৱা চাথ, হিমৱিচ্চাদযো ৰৱা.
পুন্নপুংসকলিঙ্গেহি, অকাৰন্তেহি পাযতো;
ৱন্তুসদ্দো পৰো হোতি, তদন্তা গুণৱাদযো.
সঞ্ঞাৱা ৰস্মিৱা চেৱ, মস্সুৱা চ যসস্সিৱা;
ইচ্চাদিদস্সনাপেসো, আকাৰিৱণ্ণুকাৰতো;
ইত্থিলিঙ্গাদীসু হোতি, কত্থচীতি পকাসযে.
সতিমা গতিমা অত্থ-দস্সিমা ধিতিমা তথা;
মুতিমা মতিমা চেৱ, জুতিমা হিৰিমাপি চ.
থুতিমা ৰতিমা চেৱ, যতিমা বলিমা তথা;
কসিমা সুচিমা ধীমা, ৰুচিমা চক্খুমাপি চ.
বন্ধুমা হেতুমা’যস্মা, কেতুমা ৰাহুমা তথা;
খাণুমা ভাণুমা গোমা, ৱিজ্জুমা ৱসুমাদযো.
পাপিমা পুত্তিমা চেৱ, চন্দিমিচ্চাদযোপি চ;
অতংসদিসসদ্দাতি, ৱিঞ্ঞাতব্বা ৱিভাৱিনা.
ইৱণ্ণুকাৰোকাৰেহি, মন্তুসদ্দো পৰো ভৱে;
আকাৰন্তা চিকাৰন্তা, ইমন্তূতি ৱিভাৱযে.
গুণৱা, গুণৱা, গুণৱন্তো. গুণৱন্তং, গুণৱন্তে. গুণৱতা, গুণৱন্তেন, গুণৱন্তেহি, গুণৱন্তেভি. গুণৱতো, গুণৱন্তস্স, গুণৱতং, গুণৱন্তানং. গুণৱতা, গুণৱন্তা, গুণৱন্তস্মা, গুণৱন্তম্হা, গুণৱন্তেহি, গুণৱন্তেভি. গুণৱতো, গুণৱন্তস্স, গুণৱতং, গুণৱন্তানং. গুণৱতি, গুণৱন্তে, গুণৱন্তস্মিং, গুণৱন্তম্হি, গুণৱন্তেসু. ভো গুণৱা, ভৱন্তো গুণৱা, ভোন্তো গুণৱন্তো.
এত্থ পন ‘‘এথ তুম্হে আৱুসো সীলৱাহোথা’’তি চ,
‘‘বলৱন্তো দুব্বলা হোন্তি, থামৱন্তোপি হাযৰে;
চক্খুমা অন্ধিকা হোন্তি, মাতুগামৱসং গতা’’তি চ
পাড়িযং ‘‘সীলৱা, চক্খুমা’’তি পঠমাবহুৱচনস্স দস্সনতো ‘‘গুণৱা’’তি পচ্চত্তালপনট্ঠানে বহুৱচনং ৱুত্তং. ‘‘গুণৱা সতিমা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. চূড়নিৰুত্তিযম্পি হি ‘‘গুণৱা’’তি পচ্চত্তালপনবহুৱচনানি আগতানি, নিৰুত্তিপিটকে পচ্চত্তেকৱচনভাৱেনেৱ আগতং, চূড়নিৰুত্তিযং পন নিৰুত্তিপিটকে চ ‘‘ভো গুণৱ’’ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং আগতং. মযং পন ‘‘তগ্ঘ ভগৱা বোজ্ঝঙ্গা. কথং নু ভগৱা তুয্হং সাৱকো সাসনে ৰতো’’তিএৱমাদীসু অনেকসতেসু পাঠেসু ‘‘ভগৱা’’ইতি আলপনেকৱচনস্স দীঘভাৱদস্সনতো ৱন্তুপচ্চযট্ঠানে ‘‘ভো গুণৱা’’ইচ্চাদি দীঘৱসেন ৱচনং যুত্ততৰং ৱিয মঞ্ঞাম, মন্তুপচ্চযট্ঠানে পন ইমন্তুপচ্চযট্ঠানে চ ‘‘সব্বৱেৰভযাতীত, পাদে ৱন্দামি চক্খুম. এৱং জানাহি পাপিম’’ইচ্চাদীসু পাড়িপদেসেসু ‘‘চক্খুম’’ইচ্চাদিআলপনেকৱচনস্স ৰস্সভাৱদস্সনতো ‘‘ভো সতিম, ভো গতিম’’ইচ্চাদি ৰস্সৱসেন ৱচনং যুত্ততৰং ৱিয মঞ্ঞাম, অথ ৱা মহাপৰিনিব্বানসুত্তট্ঠকথাযং ‘‘আযস্মা তিস্স’’ ইতিদীঘৱসেন ৱুত্তালপনেকৱচনস্স দস্সনতো ‘‘ভগৱা, আযস্মা’’ ইতিদীঘৱসেন ৱুত্তপদমত্তং ঠপেত্ৱা ৱন্তুপচ্চযট্ঠানেপি মন্তুপচ্চযনযো নেতব্বো, মন্তুপচ্চযট্ঠানেপি ৱন্তুপচ্চযনযো নেতব্বো. তথা হি কচ্চাযনাদীসু ‘‘ভো গুণৱং, ভো গুণৱ, ভো গুণৱা’’ইতি নিগ্গহীতৰস্সদীঘৱসেন তীণি আলপনেকৱচনানি ৱুত্তানি, ইমিনা ‘‘ভো সতিমং, ভো সতিম, ভো সতিমা’’তি এৱমাদিনযোপি দস্সিতো. পঠমাবহুৱচনট্ঠানে পন ‘‘গুণৱন্তো, গুণৱন্তা, গুণৱন্তী’’তি তীণি পদানি ৱুত্তানি, ইমিনাপি ‘‘সতিমন্তো, সতিমন্তা, সতিমন্তী’’তি এৱমাদিনযোপি দস্সিতো. তেসু ‘‘ভো গুণৱং ভো সতিমং, গুণৱন্তা, গুণৱন্তী’’তি ইমানি পদানি এৱংগতিকানি চ অঞ্ঞানি পদানি পাড়িযং অপ্পসিদ্ধানি যথা ‘‘আযস্মন্তা’’তি পদং পসিদ্ধং, তস্মা যং চূড়নিৰুত্তিযং ৱুত্তং, যঞ্চ নিৰুত্তিপিটকে, যঞ্চ কচ্চাযনাদীসু, তং সব্বং পাড়িযা অট্ঠকথাহি চ সদ্ধিং যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, গঙ্গোদকেন যমুনোদকং ৱিয অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, তথা গহেতব্বং.
অপিচেত্থ অযম্পি ৱিসেসো গহেতব্বো. তং যথা? ‘‘তুয্হং ধীতা মহাৱীৰ, পঞ্ঞৱন্ত জুতিন্ধৰা’’তি পাড়িযং ‘‘পঞ্ঞৱন্ত’’ইতি আলপনেকৱচনস্স দস্সনতো.
‘‘সব্বা কিৰেৱং পৰিনিট্ঠিতানি,
যসস্সি নং পঞ্ঞৱন্তং ৱিসয্হ;
যসো চ লদ্ধা পুৰিমং উড়াৰং,
নপ্পজ্জহে ৱণ্ণবলং পুৰাণ’’ন্তি.
ইমিস্সা জাতকপাড়িযা অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্ঞৱন্ত’’ইতি আলপনেকৱচনস্স দস্সনতো চ ‘‘ভো গুণৱন্ত, ভো গুণৱন্তা, ভো সতিমন্ত, ভো সতিমন্তা’’তিআদীনিপি আলপনেকৱচনানি অৱস্সমিচ্ছিতব্বানি. তথা হি তিস্সং পাড়িযং ‘‘যসস্সি পঞ্ঞৱন্ত’’ ইচ্চালপনৱচনং অট্ঠকথাচৰিযা ইচ্ছন্তি. নন্তি হি পদপূৰণে নিপাতমত্তং. পঞ্ঞৱন্তন্তি পন ছন্দানুৰক্খণত্থং অনুসাৰাগমং কত্ৱা ৱুত্তং. এৱং পাৱচনে ৱন্তুপচ্চযাদিসহিতানং সদ্দানং ‘‘ভগৱা, আযস্মা, পঞ্ঞৱন্ত, চক্খুম, পাপিম’’ইতিদস্সিতনযেন আলপনপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা. এত্থ চ ‘‘গঙ্গাভাগীৰথী নাম, হিমৱন্তা পভাৱিতা’’তি চ ‘‘কুতো আগতত্থ ভন্তেতি, হিমৱন্তা মহাৰাজা’’তি চ দস্সনতো ‘‘গুণৱন্তা’’তি পঞ্চমিযা একৱচনং কথিতং. যথা গুণৱন্তু সদ্দস্স নামিকপদমালা যোজিতা, এৱং ধনৱন্তুবলৱন্তাদীনং সতিমন্তু গতিমন্তাদীনঞ্চ নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
ইদানি ৱিদ্ৱাদিপদানং গুণৱাপদেন সমানগতিকত্তম্পি সোতূনং পযোগেসু সম্মোহাপগমত্থং একদেসতো নিব্বচনাদীহি সদ্ধিং ৱিদ্ৱন্তুইচ্চাদিপকতিৰূপস্স নামিকপদমালা ৱুচ্চতে – ঞাণসঙ্খাতো ৱেদো অস্স অত্থীতি ৱিদ্ৱা, পণ্ডিতো. এত্থ চ ৱিদ্ৱাসদ্দস্স অত্থিভাৱে ‘‘ইতি ৱিদ্ৱা সমং চৰে’’তিআদি আহচ্চপাঠো নিদস্সনং. অত্ৰাযং পদমালা – ৱিদ্ৱা, ৱিদ্ৱা, ৱিদ্ৱন্তো. ৱিদ্ৱন্তং, ৱিদ্ৱন্তে. ৱিদ্ৱতা, ৱিদ্ৱন্তেন. সেসং সব্বং নেয্যং. ৱেদনাৱা, ৱেদনাৱা, ৱেদনাৱন্তো. ৱেদনাৱন্তং, ৱেদনাৱন্তে. ৱেদনাৱতা, ৱেদনাৱন্তেন. সেসং সব্বং নেয্যং. এৱং ‘‘সঞ্ঞাৱাচেতনাৱা সদ্ধাৱা পঞ্ঞৱা সব্বাৱা’’ইচ্চাদীসুপি. এত্থ চ ‘‘ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তিআদীনি নিদস্সনপদানি. তত্থ সব্বাৱন্তন্তি সব্বসত্তৱন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. মজ্ঝেদীঘঞ্হি ইদং পদং. যেভুয্যেন পন ‘‘পঞ্ঞৱাপঞ্ঞৱন্তো’’তিআদীনি মজ্ঝেৰস্সানিপি ভৱন্তি. যসস্সিনো পৰিৱাৰভূতা জনা অস্স অত্থীতি যসস্সিৱা, অথ ৱা যসস্সী চ যসস্সিৱা চাতি যসস্সিৱা. একদেসসৰূপেকসেসোযং. ‘‘যসস্সিৱা’’তি পদস্স পন অত্থিভাৱে –
‘‘খত্তিযো জাতিসম্পন্নো, অভিজাতো যসস্সিৱা;
ধম্মৰাজা ৱিদেহানং, পুত্তো উপ্পজ্জতে তৱা’’তি
ইদং নিদস্সনং. ‘‘যসস্সিৱা, যসস্সিৱা, যসস্সিৱন্তো. যসস্সিৱন্তং’’ ইচ্চাদি নেতব্বং. অত্থে দস্সনসীলং অত্থদস্সি, কিং তং? ঞাণং. অত্থদস্সি অস্স অত্থীতি অত্থদস্সিমা, এত্থ চ –
‘‘তং তত্থ গতিমা ধিতিমা, মুতিমা অত্থদস্সিমা;
সঙ্খাতা সব্বধম্মানং, ৱিধুৰো এতদব্ৰৱী’’তি
ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ‘‘অত্থদস্সিমা, অত্থদস্সিমা, অত্থদস্সিমন্তো. অত্থদস্সিমন্তং’’ ইচ্চাদি নেতব্বং. পাপং অস্স অত্থীতি পাপিমা, অকুসলৰাসিসমন্নাগতো মাৰো. পুত্তা অস্স অত্থীতি পুত্তিমা, বহুপুত্তো. ‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি এত্থ হি বহুপুত্তো ‘‘পুত্তিমা’’তি ৱুচ্চতি. চন্দো অস্স অত্থীতি চন্দিমা. চন্দোতি চেত্থ চন্দৱিমানমধিপ্পেতং, চন্দৱিমানৱাসী পন দেৱপুত্তো ‘‘চন্দিমা’’তি. তথা হি ‘‘চন্দো উগ্গতো, পমাণতো চন্দো আযামৱিত্থাৰতো উব্বেধতো চ একূনপঞ্ঞাসযোজনো, পৰিক্খেপতো তীহি যোজনেহি ঊনদিযড্ঢসতযোজনো’’তিআদীসু চন্দৱিমানং ‘‘চন্দো’’তি ৱুত্তং. ‘‘তথাগতং অৰহন্তং, চন্দিমা সৰণং গতো’’তিআদীসু পন চন্দদেৱপুত্তো ‘‘চন্দিমা’’তি. অপৰো নযো – চন্দো অস্স অত্থীতি চন্দিমা. চন্দোতি চেত্থ চন্দদেৱপুত্তো অধিপ্পেতো, তন্নিৱাসট্ঠানভূতং পন চন্দৱিমানং ‘‘চন্দিমা’’তি. তথা হি ‘‘ৰাহু চন্দং পমুঞ্চস্সু, চন্দো মণিমযৱিমানে ৱসতী’’তিআদীসু চন্দদেৱপুত্তো ‘‘চন্দো’’তি ৱুত্তো.
‘‘যো হৱে দহৰো ভিক্খু, যুঞ্জতি বুদ্ধসাসনে;
সোমংলোকংপভাসেতি, অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা’’তি
আদীসু পন তন্নিৱাসট্ঠানভূতং চন্দৱিমানং ‘‘চন্দিমা’’তি ৱুত্তং. ইতি ‘‘চন্দো’’তি চ ‘‘চন্দিমা’’তি চ চন্দদেৱপুত্তস্সপি চন্দৱিমানস্সপি নামন্তি ৱেদিতব্বং. তত্ৰ ‘‘পাপিমা পুত্তিমা চন্দিমা’’তি ইমানি পাপসদ্দাদিতো ‘‘তদস্সত্থি’’ ইচ্চেতস্মিং অত্থে পৱত্তস্স ইমন্তুপচ্চযস্স ৱসেন সিদ্ধিমুপাগতানীতি গহেতব্বানি.
ননু চ ভো মন্তুপচ্চযৱসেনেৱ সাধেতব্বানীতি? ন, কত্থচিপি অকাৰন্ততো মন্তুনো অভাৱা. ননু চ ভো এৱং সন্তেপি পাপ পুত্ত চন্দতো পঠমং ইকাৰাগমং কত্ৱা ততো মন্তুপচ্চযং কত্ৱা সক্কা সাধেতুন্তি? সক্কা ৰূপমত্তসিজ্ঝনতো, নযো পন সোভনো ন হোতি. তথা হি পাপ পুত্তাদিতো অকাৰন্ততো ইকাৰাগমং কত্ৱা মন্তুপচ্চযে ৱিধিযমানে অঞ্ঞেহি গুণযসাদীহি অকাৰন্তেহি ইকাৰাগমং কত্ৱা মন্তুপচ্চযস্স কাতব্বতাপসঙ্গো সিযা. ন হি অনেকেসু পাড়িসতসহস্সেসু কত্থচিপি অকাৰন্ততো গুণ যসাদিতো ইকাৰাগমেন সদ্ধিং মন্তুপচ্চযো দিস্সতি, অট্ঠানত্তা পন পাপ পুত্তাদিতো অকাৰন্ততো ইকাৰাগমং অকত্ৱা ইমন্তুপচ্চযে কতেযেৱ ‘‘পাপিমা পুত্তিমা’’তিআদীনি সিজ্ঝন্তীতি.
এৱং সন্তেপি ভো কস্মা কচ্চাযনপ্পকৰণে মন্তুপচ্চযোৱ ৱুত্তো, ন ইমন্তুপচ্চযোতি? দ্ৱযম্পি ৱুত্তমেৱ. কথং ঞাযতীতি চে? যস্মা তত্থ ‘‘তপাদিতো সী, দণ্ডাদিতো ইক ঈ, মধ্ৱাদিতো ৰো, গুণাদিতো ৱন্তূ’’তি ইমানি চত্তাৰি সুত্তানি সন্নিহিততোদন্তসদ্দভাৱেন ৱত্ৱা মজ্ঝে ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি অঞ্ঞথা সুত্তং ৱত্ৱা ততো সন্নিহিততোদন্তৱসেন ‘‘সদ্ধাদিতো ণা’’তি সুত্তং ৱুত্তং, তস্মা তত্থ ‘‘সত্যাদীহিমন্তূ’’তি ৱিসদিসং কত্ৱা ৱুত্তস্স সুত্তস্স ৱসেন ইমন্তু পচ্চযো চ ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি. পকতি হেসাচৰিযানং যেন কেনচি আকাৰেন অত্তনো অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনং. এত্থ চ দুতিযো অত্থো সৰসন্ধিৱসেন গহেতব্বো. তথা হিস্স ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি পঠমো অত্থো, ‘‘সত্যাদীহি ইমন্তূ’’তি দুতিযো অত্থো. ইতি ‘‘সেতো ধাৱতী’’তি পযোগে ৱিয ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি সুত্তে ভিন্নসত্তিসমৱেতৱসেন অত্থদ্ৱযপটিপত্তি ভৱতি, তস্মা পৰমসুখুমসুগম্ভীৰত্থৱতা অনেন সুত্তেন কত্থচি সতি গতি সেতু গোইচ্চাদিতো মন্তুপচ্চযো ইচ্ছিতো. কত্থচি সতি পাপ পুত্তইচ্চাদিতো ইমন্তুপচ্চযো ইচ্ছিতোতি দট্ঠব্বং.
যস্মা পন সতিসদ্দো মন্তুৱসেন গতিধীসেথুগো ইচ্চাদীহি, ইমন্তুৱসেন পাপপুত্তাদীহি চ সমানগতিকত্তা তেসং পকাৰভাৱেন গহিতো, তস্মা এৱং সুত্তত্থো ভৱতি ‘‘সত্যাদীহি মন্তু সতিপ্পকাৰেহি সদ্দেহি মন্তুপচ্চযো হোতি ইমন্তুপচ্চযো চ যথাৰহং ‘তদস্সত্থি’ ইচ্চেতস্মিং অত্থে’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা ‘‘সতিমা’’তি এত্থ সতীতি ইকাৰন্ততো মন্তুপচ্চযো হোতি, তথা ‘‘গতিমা, ধীমা, সেতুমা, গোমা’’তিআদীসু ইকাৰন্ত ঈকাৰন্ত উকাৰন্তনিচ্চোকাৰন্ততো মন্তুপচ্চযো হোতি. যথা চ ‘‘সতিমা’’তি এত্থ ‘‘সতী’’তি ইকাৰন্ততো ইমন্তুপচ্চযো হোতি, তথা ‘‘গতিমা, পাপিমা, পুত্তিমা’’তিআদীসু ইকাৰন্ত অকাৰন্ততো ইমন্তুপচ্চযো হোতি. এৱং সতিপ্পকাৰেহি সদ্দেহি যথাসম্ভৱং মন্তু ইমন্তুপচ্চযা হোন্তীতি.
যজ্জেৱং পচ্চযদ্ৱযৱিধাযকং ‘‘দণ্ডাদিতো ইক ঈ’’তি সুত্তং ৱিয ‘‘সত্যাদিতো ইমন্তু মন্তূ’’তি ৱত্তব্বং, কস্মা নাৱোচাতি? তথা অৱচনে কাৰণমত্থি. যদি হি ‘‘দণ্ডাদিতো ইক ঈ’’তি সুত্তং ৱিয ‘‘সত্যাদিতো ইমন্তু মন্তূ’’তি সুত্তং ৱুত্তং সিযা, একক্খণেযেৱ ইমন্তু মন্তূনং ৱচনেন দণ্ডসদ্দতো সম্ভূতং ‘‘দণ্ডিকো দণ্ডী’’তি ৰূপদ্ৱযমিৱ সতিগতিআদিতোপি ৱিসদিসৰূপদ্ৱযমিচ্ছিতব্বং সিযা, তঞ্চ নত্থি, তস্মা ‘‘সত্যাদিতো ইমন্তু মন্তূ’’তি ন ৱুত্তং. অপিচ তথা ৱুত্তে বৱ্হক্খৰতায গন্থগৰুতা সিযা. যস্মা চ সুত্তেন নাম অপ্পক্খৰেন অসন্দিদ্ধেন সাৰৱন্তেন গূড়্হনিন্নযেন সব্বতোমুখেন অনৱজ্জেন ভৱিতব্বং. কচ্চাযনে চ যেভুয্যেন তাদিসানি গম্ভীৰত্থানি সুৱিসদঞাণৱিসযভূতানি সুত্তানি দিস্সন্তি ‘‘উপাঝধিকিস্সৰৱচনে, সৰা সৰে লোপ’’ন্তিআদীনি, ইদম্পি তেসমঞ্ঞতৰং, তস্মা ‘‘সত্যাদিতো ইমন্তু মন্তূ’’তি ন ৱুত্তং. এৱং সুত্তোপদেসে অকতেপি ইমন্তুনোপি গহণত্থং ভিন্নসত্তিসমৱেতৱসেন ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
অপৰো নযো – ‘‘তপাদিতো সী’’তিআদীসু তোদন্তসদ্দস্স বহুৱচনন্ততা ন সুট্ঠু পাকটা তোপচ্চযস্স একত্থবৱ্হত্থেসু ৱত্তনতো, ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি এত্থ পন হিসদ্দস্স বহুৱচনত্থতা অতীৱ পাকটা, তস্মা বহুৱচনগ্গহণেন ইমন্তু পচ্চযো হোতীতিপি দট্ঠব্বং. ননু চ ভো ৱিনাপি ইমন্তুপচ্চযেন পাপমস্সত্থীতি পাপী, পাপী এৱ পাপিমাতি সকত্থে মাপচ্চযে কতেযেৱ ‘‘পাপিমা পুত্তিমা’’তিআদীনি সিজ্ঝন্তি ‘‘ছট্ঠমো সো পৰাভৱো’’তি এত্থ মপচ্চযেন ‘‘ছট্ঠমো’’তি পদং ৱিযাতি? অতিনযঞ্ঞূ ভৱং, অতিনযঞ্ঞূ নামাতি ভৱং ৱত্তব্বো, ন পন ভৱং সদ্দগতিং জানাতি, সদ্দগতিযো চ নাম বহুৱিধা. তথা হি ছট্ঠোযেৱ ছট্ঠমো, ‘‘সুত্তমেৱ সুত্তন্তো’’তিআদীসু পুৰিসনযেন যোজেতব্বা সদ্দগতি, ‘‘দেৱোযেৱ দেৱতা’’তিআদীসু কঞ্ঞানযেন যোজেতব্বা সদ্দগতি, ‘‘দিট্ঠি এৱ দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু চিত্তনযেন যোজেতব্বা সদ্দগতি. এৱংৱিধাসু সদ্দগতীসু ‘‘পাপী এৱ পাপিমা’’তিআদিকং কতৰং সদ্দগতিং ৱদেসি? ‘‘সত্থা ৰাজা ব্ৰহ্মা সখা অত্তা সা পুমা’’তিআদীসু চ কতৰং সদ্দগতিং ৱদেসি? কতৰসদ্দন্তোগধং কতৰায চ নামিকপদমালাযং যোজেতব্বং মঞ্ঞসীতি? সো এৱং পুট্ঠো অদ্ধা উত্তৰি কিঞ্চি অদিস্ৱা তুণ্হী ভৱিস্সতি, তস্মা তাদিসো নযো ন গহেতব্বো. তাদিসস্মিঞ্হি নযে ‘‘পাপিমতা পাপিমতো’’তিআদীনি ৰূপানি ন সিজ্ঝন্তি, ইমন্তুপচ্চযনযেন পন সিজ্ঝন্তি, তস্মা অযমেৱ নযো পসত্থতৰো আযস্মন্তেহি সম্মা চিত্তে ঠপেতব্বো. অত্ৰিদং নিদস্সনং –
‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিৰীমতো অযং,
মাৰস্স চ পাপিমতো পৰাজযো;
উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা,
জযং তদা দেৱগণা মহেসিনো’’তি চ,
‘‘সাখাপত্তফলূপেতো, খন্ধিমাৱমহাদুমো’’তি চ.
পাপিমা, পাপিমা, পাপিমন্তো. পাপিমন্তং. সেসং নেয্যং, এস নযো ‘‘খন্ধিমা, পুত্তিমা’’তিআদীসুপি.
ইদানি যথাপাৱচনং কিঞ্চিদেৱ হিমৱন্তু সতিমন্তাদীনং ৱিসেসং ব্ৰূম. হিমৱন্তোৱ পব্বতো. সতিমং ভিক্খুং. বন্ধুমং ৰাজানং. চন্দিমং দেৱপুত্তং. সতিমস্স ভিক্খুনো. বন্ধুমস্স ৰঞ্ঞো. ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতি. ইচ্চাদি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ ‘‘আযস্মন্তা’’তি দ্ৱিন্নং ৱত্তব্বৱচনং, ‘‘আযস্মন্তো’’তি বহূনং ৱত্তব্বৱচনন্তি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. তথা হি ‘‘দ্ৱিন্নং আৰোচেন্তেন ‘আযস্মন্তা ধাৰেন্তূ’তি, তিণ্ণং আৰোচেন্তেন ‘আযস্মন্তো ধাৰেন্তূ’তি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘তিণ্ণ’’ন্তি চেত্থ কথাসীসমত্তং, তেন চতুন্নম্পি পঞ্চন্নম্পি অতিৰেকসতানম্পীতি দস্সিতং হোতি. বহৱোহি উপাদায ‘‘উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা’’তিআদিকা পাড়িযো ঠপিতা. তত্থ ‘‘আযস্মন্তা’’তিদং ৱিনযৱোহাৰৱসেন দ্ৱেযেৱ সন্ধায ৱুত্তত্তা ন সব্বসাধাৰণং. ৱিনযৱোহাৰঞ্হি ৱজ্জেত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ৱোহাৰে ন পৱত্ততি. ‘‘আযস্মন্তো’’তিদং পন সব্বত্থ পৱত্ততীতি দ্ৱিন্নং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰ ‘‘হিমৱন্তো’’তি ইদং যেভুয্যেনেকৱচনং ভৱতি, কত্থচি বহুৱচনম্পি, তেনাহ নিৰুত্তিপিটকে থেৰো ‘‘হিমৱা তিট্ঠতি, হিমৱন্তো তিট্ঠন্তী’’তি. ‘‘হিমৱন্তোৱ পব্বতো’’তি অযং একৱচননযো যথাৰুতপাড়িৱসেন গহেতব্বো. যথাৰুতপাড়ি চ নাম –
‘‘দূৰে সন্তো পকাসন্তি, হিমৱন্তোৱ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা যথা সৰা.
অহং তেন সমযেন, নাগৰাজা মহিদ্ধিকো;
অতুলো নাম নামেন, পুঞ্ঞৱন্তো জুতিন্ধৰো.
গতিমন্তো সতিমন্তো, ধিতিমন্তো চ সো ইসি;
সদ্ধম্মধাৰকো থেৰো, আনন্দো ৰতনাকৰো’’
ইচ্চাদি. এত্থ ‘‘পুঞ্ঞৱন্তো’’তিআদীনি অনেকেসু ঠানেসু বহুৱচনভাৱেন পুনপ্পুনং ৱদন্তানিপি কত্থচি একৱচনানি হোন্তি, একৱচনভাৱো চ নেসং গাথাৱিসযে দিস্সতি, তস্মা তানি যথাপাৱচনং গহেতব্বানি.
এৱং হিমৱন্তুসতিমন্তুসদ্দাদীনং ৱিসেসং ঞত্ৱা পুন লিঙ্গন্তৱসেন দ্ৱিলিঙ্গকপদানমত্থো চ পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা চ পদানং সদিসাসদিসতা চ ৱৱত্থপেতব্বা.
তত্ৰ হি ‘‘সিৰিমা’’তি পদং সুতিসামঞ্ঞৱসেন লিঙ্গদ্ৱযে ৱত্তনতো দ্ৱিধা ভিজ্জতি. ‘‘সিৰিমা পুৰিসো’’তি হি অত্থে আকাৰন্তং পুল্লিঙ্গং, ‘‘সিৰিমা নাম দেৱী’’তি অত্থে আকাৰন্তং ইত্থিলিঙ্গং, উভযম্পেতং উকাৰন্ততাপকতিকা. অথ ৱা পন পচ্ছিমং আকাৰন্ততাপকতিকং, সিৰী যস্স অত্থি সো সিৰিমাতি পুল্লিঙ্গৱসেন নিব্বচনং, সিৰী যস্সা অত্থি সা সিৰিমাতি ইত্থিলিঙ্গৱসেন নিব্বচনং. অত্ৰিমানি কিঞ্চাপি সুতিৱসেন নিব্বচনত্থৱসেন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানত্থানি, তথাপি পুৰিসপদত্থইত্থিপদত্থৱাচকত্তা ভিন্নত্থানীতি ৱেদিতব্বানি. এস নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. সিৰিমা, সিৰিমা, সিৰিমন্তো. সিৰিমন্তং, সিৰিমন্তে. সিৰিমতা, সিৰিমন্তেন. গুণৱন্তুসদ্দস্সেৱ নামিকপদমালা. সিৰিমা, সিৰিমা, সিৰিমাযো. সিৰিমং, সিৰিমা, সিৰিমাযো. সিৰিমায. ৱক্খমানকঞ্ঞানযেন ঞেয্যা. এৱং দ্ৱিধা ভিন্নানং সমানসুতিকসদ্দানং নামিকপদমালাসু পদানং সদিসাসদিসতা ৱৱত্থপেতব্বা. সমাননিব্বচনত্থস্সপি হি অসমানসুতিকস্স ‘‘সিৰিমা’’তি সদ্দস্স নামিকপদমালাযং পদানং ইমেহি পদেহি কাচিপি সমানতা ন লব্ভতি. অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –
‘‘সিৰিমা’’তি পদং দ্ৱেধা, পুমিত্থীসু পৱত্তিতো;
ভিজ্জতীতি ৱিভাৱেয্য, এত্থ পুল্লিঙ্গমিচ্ছিতং.
ইতি অভিভৱিতা পদেন ৱিসদিসানি গুণৱাসতিমাদীনি পদানি দস্সিতানি সদ্ধিং নামিকপদমালাহি. ইদানি অপৰানিপি তব্বিসদিসানি পদানি দস্সেস্সাম সদ্ধিং নামিকপদমালাহি. সেয্যথিদং?
ৰাজা ব্ৰহ্মা সখা অত্তা, আতুমা সা পুমা ৰহা;
দড়্হধম্মা চ পচ্চক্খ-ধম্মা চ ৱিৱটচ্ছদা.
ৱত্তহা চ তথা ৱুত্ত-সিৰা চেৱ যুৱাপি চ;
মঘৱ অদ্ধ মুদ্ধাদি, ৱিঞ্ঞাতব্বা ৱিভাৱিনা.
এত্থ ‘‘সা’’তি পদমেৱ আকাৰন্ততাপকতিকমাকাৰন্তং, সেসানি পন অকাৰন্ততাপকতিকানি আকাৰন্তানি.
ৰাজা, ৰাজা, ৰাজানো. ৰাজানং, ৰাজং, ৰাজানো. ৰঞ্ঞা, ৰাজিনা, ৰাজূহি, ৰাজূভি. ৰঞ্ঞো, ৰাজিনো, ৰঞ্ঞং, ৰাজূনং, ৰাজানং. ৰঞ্ঞা, ৰাজূহি, ৰাজূভি. ৰঞ্ঞো, ৰাজিনো, ৰঞ্ঞং, ৰাজূনং, ৰাজানং. ৰঞ্ঞে, ৰাজিনি, ৰাজূসু. ভো ৰাজ, ভৱন্তো ৰাজানো, ভৱন্তো ৰাজা ইতি ৱা, অযমম্হাকং ৰুচি.
নিৰুত্তিপিটকাদীসু ‘‘ৰাজা’’তি বহুৱচনং ন আগতং, চূড়নিৰুত্তিযং পন আগতং. কিঞ্চাপি নিৰুত্তিপিটকাদীসু ন আগতং, তথাপি ‘‘নেতাদিসা সখা হোন্তি, লব্ভা মে জীৱতো সখা’’তি পাড়িযং বহুৱচনেকৱচনৱসেন ‘‘সখা’’তি পদস্স দস্সনতো ‘‘ৰাজা’’তি বহুৱচনং ইচ্ছিতব্বমেৱ. তথা ‘‘ব্ৰহ্মা, অত্তা’’ইচ্চাদীনিপি বহুৱচনানি তগ্গতিকত্তা ৱিনা কেনচি ৰূপৱিসেসেন.
এত্থ চ ‘‘গহপতিকো নাম ঠপেত্ৱা ৰাজং ৰাজভোগং ব্ৰাহ্মণং অৱসেসো গহপতিকো নামা’’তি দস্সনতো ৰাজন্তি ৱুত্তং, ইদং পন নিৰুত্তিপিটকে ন আগতং. ‘‘সব্বদত্তেন ৰাজিনা’’তি দস্সনতো ‘‘ৰাজিনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘আৰাধযতি ৰাজানং, পূজং লভতি ভত্তুসূ’’তি দস্সনতো চতুত্থীছট্ঠীৱসেন ‘‘ৰাজান’’ন্তি ৱুত্তং. কচ্চাযনৰূপসিদ্ধিগন্থেসু পন ‘‘ৰাজেন, ৰাজেহি, ৰাজেভি. ৰাজেসূ’’তি পদানি ৱুত্তানি. চূড়নিৰুত্তিনিৰুত্তিপিটকেসু তানি নাগতানি, অনাগতভাৱোযেৱ তেসং যুত্ততৰো পাড়িযং অদস্সনতো, তস্মা এত্থেতানি অম্হেহি ন ৱুত্তানি. পাড়িনযে হি উপপৰিক্খিযমানে ঈদিসানি পদানি সমাসেযেৱ পস্সাম, ন পনাঞ্ঞত্ৰ, অত্ৰিমে পযোগা – ‘‘আৱুত্থং ধম্মৰাজেনা’’তি চ, ‘‘সিৱিৰাজেন পেসিতো’’তি চ, ‘‘পজাপতিস্স দেৱৰাজস্স ধজগ্গ’’ন্তি চ, ‘‘নিক্খমন্তে মহাৰাজে, সিৱীনং ৰট্ঠৱড্ঢনে’’তি চ, এৱং পাড়িনযে উপপৰিক্খিযমানে ‘‘ৰাজেনা’’তিআদীনি সমাসেযেৱ পস্সাম, ন কেৱলং পাড়িনযে পোৰাণট্ঠকথানযেপি উপপৰিক্খিযমানে সমাসেযেৱ পস্সাম, ন পনাঞ্ঞত্ৰ, এৱং সন্তেপি সুট্ঠু উপপৰিক্খিতব্বমিদং ঠানং. কো হি নাম সাট্ঠকথে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে সব্বসো নযং সল্লক্খেতুং সমত্থো অঞ্ঞত্ৰ পভিন্নপটিসম্ভিদেহি খীণাসৱেহি.
এত্থ চ সমাসন্তগতৰাজ-সদ্দস্স নামিকপদমালাযো দ্ৱিধা ৱুচ্চন্তে ওকাৰন্তাকাৰন্তৱসেন. তত্ৰোকাৰন্তা ‘‘মহাৰাজো যুৱৰাজো সিৱিৰাজো ধম্মৰাজো’’ইচ্চেৱমাদযো ভৱন্তি. আকাৰন্তা পন ‘‘মহাৰাজা যুৱৰাজা সিৱিৰাজা ধম্মৰাজা’’ইচ্চেৱমাদযো. এত্থ কিঞ্চাপি পাড়িযং পোৰাণট্ঠকথাসু চ ‘‘মহাৰাজো’’তিআদীনি ন সন্তি, তথাপি ‘‘সব্বমিত্তো সব্বসখো, সব্বভূতানুকম্পকো’’তি পাড়িযং ‘‘সব্বসখো’’তি দস্সনতো ‘‘মহাৰাজো’’তিআদীনিপি অৱস্সমিচ্ছিতব্বানি. তথা হি সমাসেসু ‘‘ধম্মৰাজেন, ধম্মৰাজস্সা’’তিআদীনি দিস্সন্তি. এতানি ওকাৰন্তৰূপানি এৱ, নাকাৰন্তৰূপানি. মহাৰাজো, মহাৰাজা. মহাৰাজং, মহাৰাজে. মহাৰাজেন, মহাৰাজেহি, মহাৰাজেভি. মহাৰাজস্স, মহাৰাজানং. মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা, মহাৰাজম্হা, মহাৰাজেহি, মহাৰাজেভি. মহাৰাজস্স, মহাৰাজানং. মহাৰাজে, মহাৰাজস্মিং, মহাৰাজম্হি, মহাৰাজেসু. ভো মহাৰাজ, ভৱন্তো মহাৰাজা. কচ্চাযনচূড়নিৰুত্তিনযেহি পন ‘‘ভো মহাৰাজা’’ইতি একৱচনবহুৱচনানিপি দট্ঠব্বানি. যথা ‘‘মহাৰাজো’’তি ওকাৰন্তপদস্স ৱসেন, এৱং ‘‘সিৱিৰাজো ধম্মৰাজো দেৱৰাজো’’তিআদীনম্পি ওকাৰন্তপদানং ৱসেন পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
অযং পনাকাৰন্তৱসেন নামিকপদমালা –
মহাৰাজা, মহাৰাজা, মহাৰাজানো. মহাৰাজানং, মহাৰাজং, মহাৰাজানো. মহাৰঞ্ঞা, মহাৰাজিনা, মহাৰাজূহি, মহাৰাজূভি. মহাৰঞ্ঞো, মহাৰাজিনো, মহাৰঞ্ঞং, মহাৰাজূনং. মহাৰঞ্ঞা, মহাৰাজূহি, মহাৰাজূভি. মহাৰঞ্ঞো, মহাৰাজিনো, মহাৰঞ্ঞং, মহাৰাজূনং. মহাৰঞ্ঞে, মহাৰাজিনি, মহাৰাজূসু. ভো মহাৰাজ, ভৱন্তো মহাৰাজানো.
ইধাপি পকৰণদ্ৱযনযেন ‘‘ভো মহাৰাজা’’ ইতি একৱচনবহুৱচনানিপি দট্ঠব্বানি. যথা চ ‘‘মহাৰাজা’’তি আকাৰন্তপদস্স ৱসেন, এৱং ‘‘সিৱিৰাজা, ধম্মৰাজা, দেৱৰাজা’’তিআদীনম্পি আকাৰন্তপদানং ৱসেন পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
ইধ অপৰাপি অত্থস্স পাকটীকৰণত্থং ক্ৰিযাপদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা আকাৰন্তোকাৰন্তানং মিস্সকৱসেন নামিকপদমালা ৱুচ্চতে –
মহাৰাজা, মহাৰাজো তিট্ঠতি, মহাৰাজানো, মহাৰাজা তিট্ঠন্তি. মহাৰাজানং, মহাৰাজং পস্সতি, মহাৰাজানো, মহাৰাজে পস্সতি. মহাৰঞ্ঞা, মহাৰাজিনা, মহাৰাজেন কতং, মহাৰাজূহি, মহাৰাজূভি, মহাৰাজেহি, মহাৰাজেভি কতং. মহাৰঞ্ঞো, মহাৰাজিনো, মহাৰাজস্স দীযতে, মহাৰঞ্ঞা, মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা, মহাৰাজম্হা নিস্সটং, মহাৰাজূহি, মহাৰাজূভি, মহাৰাজেহি, মহাৰাজেভি নিস্সটং. মহাৰঞ্ঞো, মহাৰাজিনো, মহাৰাজস্স পৰিগ্গহো, মহাৰঞ্ঞং, মহাৰাজূনং, মহাৰাজানং পৰিগ্গহো. মহাৰঞ্ঞে, মহাৰাজিনি, মহাৰাজে, মহাৰাজস্মিং, মহাৰাজম্হি পতিট্ঠিতং, মহাৰাজূসু, মহাৰাজেসু পতিট্ঠিতং. ভো মহাৰাজ ত্ৱং তিট্ঠ, ভোন্তো মহাৰাজানো, মহাৰাজা তুম্হে তিট্ঠথাতি. এৱং ‘‘যুৱৰাজা, যুৱৰাজো’’তিআদীসুপি.
কেচেত্থ ৱদেয্যুং ‘‘কস্মা পকৰণকত্তুনা ইমস্মিং ঠানে মহন্তো ৱাযামো চ মহন্তো চ পৰক্কমো কতো, নন্ৱেতেসুপি পদেসু কানিচি বুদ্ধৱচনে ৱিজ্জন্তি, কানিচি ন ৱিজ্জন্তীতি? ৱিঞ্ঞূহি তে এৱং ৱত্তব্বা ‘‘পকৰণকত্তাৰেনেত্থ সো চ মহন্তো ৱাযামো সো চ মহন্তো পৰক্কমো সাট্ঠকথে নৱঙ্গে সত্থুসাসনে সদ্দেসু চ অত্থেসু চ সোতাৰানং সুট্ঠু কোসল্লুপ্পাদনেন সাসনস্সোপকাৰত্থং কতো, যানি চেতানি তেন পদানি দস্সিতানি, এতেসু কানিচি বুদ্ধৱচনে ৱিজ্জন্তি, কানিচি ন ৱিজ্জন্তি. এত্থ যানি বুদ্ধৱচনে ৱিজ্জন্তি, তানি ৱিজ্জমানৱসেন গহিতানি. যানি ন ৱিজ্জন্তি, তানি পোৰাণট্ঠকথাদীসু ৱিজ্জমানৱসেন পাড়িনযৱসেন চ গহিতানী’’তি. অত্ৰাযং সঙ্খেপতো অধিপ্পাযৱিভাৱনা –
‘‘ইদং ৱত্ৱা মহাৰাজা, কংসো বাৰাণসিগ্গহো;
ধনুং তূণিঞ্চ নিক্খিপ্প, সংযমং অজ্ঝুপাগমী’’তি
ইদং আকাৰন্তস্স মহাৰাজসদ্দস্স নিদস্সনং. যস্মা ‘‘সব্বসখো’’তি পাড়ি ৱিজ্জতি, তস্মা তেন নযেন ‘‘মহাৰাজো’’তিপি ওকাৰন্তো দিট্ঠো নাম হোতি পুৰিসনযেন যোজেতব্বো চ. তেনেৱ চ ‘‘তমব্ৰৱি মহাৰাজা. নিক্খমন্তে মহাৰাজে’’তিআদীনি দিস্সন্তি.
এৱং মহাৰাজসদ্দস্স ওকাৰন্তত্তে সিদ্ধে ‘‘মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা, মহাৰাজম্হা’’তি পঞ্চমিযা একৱচনঞ্চ ‘‘মহাৰাজে, মহাৰাজস্মিং, মহাৰাজম্হী’’তি সত্তমিযা একৱচনঞ্চ সিদ্ধানি এৱ হোন্তি পাড়িযং অৱিজ্জমানানম্পি নযৱসেন গহেতব্বত্তা. ‘‘ৰাজেন, ৰাজস্সা’’তিআদীনি পন নযৱসেন গহেতব্বানি ন হোন্তি. কস্মাতি চে? যস্মা ‘‘ৰাজা ব্ৰহ্মা সখা অত্তা’’ইচ্চেৱমাদীনি ‘‘পুৰিসো উৰগো’’তিআদীনি ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সব্বথা সদিসানি ন হোন্তি. তথা হি নেসং ‘‘ৰঞ্ঞা ব্ৰহ্মুনা সখিনা অত্তনা অত্তেন সানা পুমুনা’’তিআদীনি ৱিসদিসানিপি ৰূপানি ভৱন্তি, তস্মা তানি ন সক্কা নযৱসেন জানিতুং. এৱং দুজ্জানত্তা পন পাড়িযং পোৰাণট্ঠকথাসু চ যথাৰুতপদানেৱ গহেতব্বানি. মহাৰাজসদ্দাদীনং পন ওকাৰন্তভাৱে সিদ্ধেযেৱ ‘‘পুৰিসনযোগধা ইমে সদ্দা’’তি নযগ্গহণং দিস্সতি, তস্মা অম্হেহি নযৱসেন ‘‘মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা’’তিআদীনি ৱুত্তানি. যথা হি –
‘‘এতঞ্হি তে দুৰাজানং, যং সেসি মতসাযিকং;
যস্স তে কড্ঢমানস্স, হত্থা দণ্ডোন মুচ্চতী’’তি
এত্থ ‘‘হত্থা’’তি, ‘‘অত্তদণ্ডা ভযং জাত’’ন্তি এত্থ পন ‘‘দণ্ডা’’তি চ ওকাৰন্তস্স পঞ্চমিযেকৱচনস্স দস্সনতো ‘‘উৰগা, পটঙ্গা, ৱিহগা’’তিআদীনিপি ওকাৰন্তানি পঞ্চমিযেকৱচনানি গহেতব্বানি হোন্তি. যথা চ ‘‘দাঠিনি মাতিমঞ্ঞৱ্হো, সিঙ্গালো মম পাণদো’’তি এত্থ ‘‘মঞ্ঞৱ্হো’’তি, ‘‘সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং, কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা’’তি এত্থ পন ‘‘কপ্পযৱ্হো’’তি চ ক্ৰিযাপদস্স দস্সনতো ‘‘গচ্ছৱ্হো, ভুঞ্জৱ্হো, সযৱ্হো’’তিআদীনিপি গহেতব্বানি হোন্তি. গণ্হন্তি চ তাদিসানি পদৰূপানি সাসনে সুকুসলা কুসলা, তস্মা অম্হেহিপি নযগ্গাহৱসেন ‘‘মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা’’তিআদীনি ৱুত্তানি. নযগ্গাহৱসেন পন গহণে অসতি কথং নামিকপদমালা পৰিপুণ্ণা ভৱিস্সন্তি, সতিযেৱ তস্মিং পৰিপুণ্ণা ভৱন্তি.
তথা হি বুদ্ধৱচনে অনেকসতসহস্সানি নামিকপদানি ক্ৰিযাপদানি চ পাটিএক্কং পাটিএক্কং একৱচনবহুৱচনকাহি সত্তহি অট্ঠহি ৱা নামৱিভত্তীহি ছন্নৱুতিযা চ আখ্যাতিকৱচনেহি যোজিতানি ন সন্তি, নযৱসেন পন সন্তিযেৱ, ইতি নযৱসেন ‘‘মহাৰাজা, মহাৰাজস্মা’’তিআদীনি অম্হেহি ঠপিতানি. ‘‘মহাৰাজা তিট্ঠন্তি, মহাৰাজা তুম্হে তিট্ঠথা’’তি ইমানি পন ‘‘অথ খো চত্তাৰো মহাৰাজা মহতিযা চ যক্খসেনায মহতিযা চ কুম্ভণ্ডসেনাযা’’তি দস্সনতো,
‘‘চত্তাৰো তে মহাৰাজা, সমন্তা চতুৰো দিসা;
দদ্দড়্হমানা অট্ঠংসু, ৱনে কাপিলৱত্থৱে’’তি
দস্সনতো চ ৱুত্তানি. ‘‘মহাৰাজ’’ন্তিআদীনিপি পাড়িঞ্চ পাড়িনযঞ্চ দিস্ৱা এৱ ৱুত্তানি. অসমাসে ‘‘ৰাজং, ৰাজেনা’’তিআদীনি ন পস্সাম, তস্মা সুট্ঠু ৱিচাৰেতব্বমিদং ঠানং. ইদঞ্হি দুদ্দসং ৱীৰজাতিনা জানিতব্বট্ঠানং. সচে পনাযস্মন্তো বুদ্ধৱচনে ৱা পোৰাণিকাসু ৱা অট্ঠকথাসু অসমাসে ‘‘ৰাজং, ৰাজেনা’’তিআদীনি পস্সেয্যাথ, তদা সাধুকং মনসি কৰোথ. কো হি নাম সব্বপ্পকাৰেন বুদ্ধৱচনে ৱোহাৰপ্পভেদং জানিতুং সমত্থো অঞ্ঞত্ৰ পভিন্নপটিসম্ভিদেহি মহাখীণাসৱেহি.
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘ৱীততণ্হো অনাদানো, নিৰুত্তিপদকোৱিদো;
অক্খৰানং সন্নিপাতং, জঞ্ঞা পুব্বাপৰানি চা’’তি.
ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্মানো. ব্ৰহ্মানং, ব্ৰহ্মং, ব্ৰহ্মানো. ব্ৰহ্মুনা, ব্ৰহ্মেহি, ব্ৰহ্মেভি, ব্ৰহ্মূহি, ব্ৰহ্মূভি. ব্ৰহ্মস্স, ব্ৰহ্মুনো, ব্ৰহ্মানং, ব্ৰহ্মূনং. ব্ৰহ্মুনা, ব্ৰহ্মেহি, ব্ৰহ্মেভি, ব্ৰহ্মূহি, ব্ৰহ্মূভি. ব্ৰহ্মস্স, ব্ৰহ্মুনো, ব্ৰহ্মানং, ব্ৰহ্মূনং. ব্ৰহ্মনি, ব্ৰহ্মেসু, ভো ব্ৰহ্ম, ভো ব্ৰহ্মে, ভৱন্তো ব্ৰহ্মানো.
যমকমহাথেৰৰুচিযা ‘‘ভো ব্ৰহ্মা’’ইতি বহুৱচনং ৱা. এত্থ পন ‘‘পণ্ডিতপুৰিসেহি দেৱেহি ব্ৰহ্মূহী’’তি টীকাৱচনস্স দস্সনতো, ‘‘ব্ৰহ্মূনং ৱচীঘোসো হোতী’’তি চ ‘‘ব্ৰহ্মূনং ৱিমানাদীসু ছন্দৰাগো কামাসৱো ন হোতী’’তি চ অট্ঠকথাৱচনস্স দস্সনতো, ‘‘ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’তি আহচ্চভাসিতস্স চ দস্সনতো ‘‘ব্ৰহ্মূহি, ব্ৰহ্মূভি, ব্ৰহ্মূনং, ব্ৰহ্মে’’তি পদানি ৱুত্তানি, এতানি চূড়নিৰুত্তিনিৰুত্তিপিটককচ্চাযনেসু ন আগতানি.
সখা, সখা, সখিনো, সখানো, সখাযো. সখং, সখাৰং, সখানং, সখিনো, সখানো, সখাযো. সখিনা, সখাৰেহি, সখাৰেভি, সখেহি, সখেভি. সখিস্স, সখিনো, সখীনং, সখাৰানং, সখানং. সখাৰস্মা, সখিনা, সখাৰেহি, সখাৰেভি, সখেহি, সখেভি. সখিস্স, সখিনো, সখীনং, সখাৰানং, সখানং. সখে, সখেসু, সখাৰেসু. ভো সখ, ভো সখা, ভো সখি, ভো সখী, ভো সখে, ভৱন্তো সখিনো, সখানো, সখাযো.
যমকমহাথেৰমতেন ‘‘ভো সখা’’ইতি বহুৱচনং ৱা. পাড়িযং পন সুৱণ্ণকক্কটজাতকে ‘‘হৰে সখা কিস্স নু মং জহাসী’’তি দীঘৱসেন ৱুত্তো সখাসদ্দো আলপনেকৱচনং, তস্মা যমকমহাথেৰনযো ন যুজ্জতীতি চে? নো ন যুজ্জতি. যস্মা ‘‘নেতাদিসা সখা হোন্তি, লব্ভা মে জীৱতো সখা’’তি মনোজজাতকে সখাসদ্দো একৱচনম্পি হোতি বহুৱচনম্পি. তথা হি তত্থ পঠমপাদে বহুৱচনং, দুতিযপাদে পনেকৱচনং, তস্মা যমকমহাথেৰেন পচ্চত্তালপনবহুৱচনট্ঠানে সখাসদ্দো ৱুত্তো. এত্থ চ ‘‘সব্বমিত্তো সব্বসখো, সব্বভূতানুকম্পকো’’তি পাঠানুলোমেন সমাসে লব্ভমানস্স সখসদ্দস্স নামিকপদমালা ভৱতি ‘‘সব্বসখো, সব্বসখা, সব্বসখং, সব্বসখে’’তিআদিনা পুৰিসনযেন. তত্ৰাযং সমাসৱিগ্গহো – সব্বেসং জনানং সখা, সব্বে ৱা জনা সখিনো এতস্সাতি সব্বসখো, যথা সব্বৱেৰীতি.
অত্তা, অত্তা, অত্তানো. অত্তানং, অত্তং, অত্তানো. অত্তনা, অত্তেন, অত্তনেহি, অত্তনেভি. অত্তনো, অত্তানং. অত্তনা, অত্তনেহি, অত্তনেভি. অত্তনো, অত্তানং. অত্তনি, অত্তনেসু. ভো অত্ত, ভৱন্তো অত্তা, ভোন্তো অত্তানো.
এত্থ পন অত্তং নিৰঙ্কত্ৱান পিযানি সেৱতি.
‘‘সচে গচ্ছসি পঞ্চালং, খিপ্প’মত্তং জহিস্সসি;
মিগং পন্থানুপন্নংৱ, মহন্তং ভযমেস্সতী’’তি
পাড়ীসু ‘‘অত্ত’’ন্তি দস্সনতো ‘‘অত্ত’’ন্তি ইধ ৱুত্তং, ‘‘অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’’তি পাড়িদস্সনতো পন ‘‘অত্তেনা’’তি. চূড়নিৰুত্তিযং পন ‘‘অত্তস্সা’’তি চতুত্থীছট্ঠীনমেকৱচনং আগতং, এতং কচ্চাযনে নিৰুত্তিপিটকে চ ন দিস্সতি. কত্থচি পন ‘‘অত্তেসূ’’তি আগতং. সব্বানেতানি সাট্ঠকথং জিনতন্তিং ওলোকেত্ৱা গহেতব্বানি.
‘‘আতুমা, আতুমা, আতুমানো. আতুমানং, আতুমং, আতুমানো. আতুমেন, আতুমেহি, আতুমেভী’’তিআদিনা পুৰিসনযেন ৱত্ৱা ‘‘ভো আতুম, ভৱন্তো আতুমা, আতুমানো’’তি ৱত্তব্বং.
তত্ৰ অত্তসদ্দস্স সমাসে ‘‘ভাৱিতত্তো, ভাৱিতত্তা. ভাৱিতত্তং, ভাৱিতত্তে. ভাৱিতত্তেন, ভাৱিতত্তেহি, ভাৱিতত্তেভী’’তি পুৰিসনযেনেৱ নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
সা, সা, সানো. সানং, সানে. সানা, সানেহি, সানেভি. সাস্স, সানং. সানা, সানেহি, সানেভি. সাস্স, সানং. সানে, সানেসু. ভো সা, ভৱন্তো সানো. সা ৱুচ্চতি সুনখো.
এত্থ চ ‘‘ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি. সাৱ ৱাৰেন্তি সূকৰ’’ন্তি নিদস্সনপদানি. কেচি পন সাসদ্দস্স দুতিযাততিযাদীসু ‘‘সং, সে. সেনা’’তিআদীনি ৰূপানি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং. ন হি তানি ‘‘সং, সে. সেনা’’তিআদীনি ৰূপানি বুদ্ধৱচনে চেৱ অট্ঠকথাদীসু চ নিৰুত্তিপিটকে চ দিস্সন্তি. এৱং পন নিৰুত্তিপিটকে ৱুত্তং ‘‘সা তিট্ঠতি, সানো তিট্ঠন্তি. সানং পস্সতি, সানে পস্সতি. সানা কতং, সানেহি কতং, সানেভি কতং. সাস্স দীযতে, সানং দীযতে. সানা নিস্সটং, সানেহি নিস্সটং, সানেভি নিস্সটং. সাস্স পৰিগ্গহো, সানং পৰিগ্গহো. সানে পতিট্ঠিতং, সানেসু পতিট্ঠিতং. ভো সা, ভৱন্তো সানো’’তি, তস্মা নিৰুত্তিপিটকে ৱুত্তনযেনেৱ নামিকপদমালা গহেতব্বা.
অত্ৰিদং ৱত্তব্বং – যথা ‘‘সেহি দাৰেহি অসন্তুট্ঠো’’তিআদীসু পুল্লিঙ্গে ৱত্তমানস্স ‘‘সকো’’ইতি অত্থৱাচকস্স সসদ্দস্স ‘‘অত্তনো অযন্তি সো’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘সো, সা. সং, সে. সেন, সেহি, সেভি. সস্স, সানং. সা, সস্মা, সম্হা, সেহি, সেভি. সস্স, সানং. সে, সস্মিং, সম্হি, সেসূ’’তি পুৰিসনযেন ৰূপানি ভৱন্তি, ন তথা সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স ৰূপানি ভৱন্তি. যথা ৱা ‘‘হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সং ফলং. সানি কম্মানি তপ্পেন্তি, কোসলং সেন’সন্তুট্ঠং, জীৱগ্গাহং অগাহযী’’তিআদীসু নপুংসকলিঙ্গে ৱত্তমানস্স সকমিচ্চত্থৱাচকস্স সসদ্দস্স ‘‘সং, সানি, সা. সং, সানি, সে. সেন, সেহি, সেভি. সস্স, সানং. সা, সস্মা, সম্হা, সেহি, সেভি. সস্স, সানং. সে, সস্মিং, সম্হি, সেসূ’’তি চিত্তনযেন ৰূপানি ভৱন্তি, ন তথা সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স ৰূপানি ভৱন্তি. এৱং সন্তে কস্মা তেহি আচৰিযেহি দুতিযাততিযাঠানে ‘‘সং, সে. সেনা’’তি ৱুত্তং, কস্মা চ পঞ্চমীঠানে ‘‘সা, সস্মা, সম্হা’’তি ৱুত্তং, সত্তমীঠানে চ ‘‘সে, সস্মিং, সম্হী’’তি চ ৱুত্তং? সব্বমেতং অকাৰণং, তক্কগাহমত্তেন গহিতং অকাৰণং. সুনখৱাচকো হি সাসদ্দো আকাৰন্ততাপকতিকো, ন পুৰিস চিত্তসদ্দাদযো ৱিয অকাৰন্ততাপকতিকো. যায ইমস্স ঈদিসানি ৰূপানি সিযুং, সা চ পকতি নত্থি. ন চেসো ‘‘ৰাজা, ব্ৰহ্মা, সখা, অত্তা’’ ইচ্চেৱমাদযো ৱিয পঠমং অকাৰন্তভাৱে ঠত্ৱা পচ্ছা পটিলদ্ধআকাৰন্ততা, অথ খো নিচ্চমোকাৰন্ততাপকতিকো গোসদ্দো ৱিয নিচ্চমাকাৰন্ততাপকতিকো. নিচ্চমাকাৰন্ততাপকতিকস্স চ এৱৰূপানি ৰূপানি ন ভৱন্তি, তস্মা নিৰুত্তিপিটকে পভিন্নপটিসম্ভিদেন আযস্মতা মহাকচ্চাযনেন ন ৱুত্তানি. সচেপি মঞ্ঞেয্যুং ‘‘অত্তং, অত্তেনা’তি চ দস্সনতো ‘সং, সেনা’তি ইমানি পন গহেতব্বানী’’তি. ন গহেতব্বানি ‘‘ৰাজা, ব্ৰহ্মা, সখা, অত্তা, সা, পুমা’’ইচ্চেৱমাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং পদমালাৱসেন ৱিসদিসত্তা নযৱসেন গহেতব্বাকাৰস্স অসম্ভৱতো. ঈদিসে হি ঠানে নযগ্গাহৱসেন গহণং নাম সদোসংযেৱ সিযা, তস্মা নযগ্গাহৱসেনপি ন গহেতব্বানি.
অপৰম্পি অত্ৰ ৱত্তব্বং – যথা হি ‘‘সাহি নাৰীহি তে যন্তী’’তি ৱুত্তে ‘‘অত্তনো নাৰী’’তি, ‘‘সা নাৰী’’তি এৱং অত্থৱতো ইত্থিলিঙ্গস্স কঞ্ঞাসদ্দেন সদিসস্স সাসদ্দস্স ‘‘সা, সা, সাযো. সং, সা, সাযো. সায, সাহি, সাভি. সায, সানং. সায, সাহি, সাভি. সায, সানং. সায, সাযং, সাসূ’’তি কঞ্ঞানযেন ৰূপানি ভৱন্তি, ন তথা ইমস্স সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স ৰূপানি ভৱন্তি. এৱং সন্তে কস্মা তে আচৰিযা ততিযাবহুৱচনট্ঠানে চ ‘‘সাহি, সাভী’’তি ৰূপানি ইচ্ছন্তি, কস্মা চ সত্তমীবহুৱচনট্ঠানে ‘‘সাসূ’’তি? ইদম্পি অকাৰণং আকাৰন্তপুল্লিঙ্গত্তা. কস্মা চ পন চতুত্থীছট্ঠেকৱচনট্ঠানে পুব্বক্খৰস্স ৰস্সৱসেন ‘‘সস্স’’ইতি ৰূপং ইচ্ছন্তি? ইদম্পি অকাৰণং সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স আকাৰন্ততাপকতিকত্তা. আকাৰন্ততাপকতিকস্স চ সাসদ্দস্স যথা অকাৰন্ততাপকতিকস্স পুৰিসসদ্দস্স ‘‘পুৰিসস্সা’’তি চতুত্থীছট্ঠেকৱচনৰূপং ভৱতি এৱৰূপস্স ৰূপস্স অভাৱতো. তেনেৱ আযস্মা কচ্চানো নিৰুত্তিপিটকে সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স ৰূপং দস্সেন্তো চতুত্থীছট্ঠেকৱচনট্ঠানে পুব্বক্খৰস্স দীঘৱসেন ‘‘সাস্স’’ইতি ৰূপমাহ. কস্মা চ পন তে আচৰিযা চতুত্থেকৱচনট্ঠানে ‘‘সায’’ইতি ৰূপং ইচ্ছন্তি? ইদম্পি অকাৰণং, ঠপেত্ৱা হি আকাৰন্তিত্থিলিঙ্গে ঘসঞ্ঞতো আকাৰতো পৰেসং নাদীনং আযাদেসঞ্চ অকাৰন্ততো পুন্নপুংসকলিঙ্গতো পৰস্স চতুত্থেকৱচনস্স আযাদেসঞ্চ আকাৰন্তপুল্লিঙ্গে অঘতো আকাৰন্ততো পৰস্স চতুত্থেকৱচনস্স কত্থচিপি আযাদেসো ন দিস্সতি. নিৰুত্তিপিটকে চ তাদিসং ৰূপং ন ৱুত্তং, অৱচনংযেৱ যুত্ততৰং বুদ্ধৱচনে অট্ঠকথাদীসু চ অনাগমনতো. যা পনম্হেহি নিৰুত্তিপিটকং নিস্সায বুদ্ধৱচনঞ্চ সুনখৱাচকস্স সাসদ্দস্স নামিকপদমালা ৱুত্তা, সাযেৱ সাৰতো পচ্চেতব্বা. এত্থাপি নানাঅত্থেসু ৱত্তমানানং লিঙ্গত্তযপৰিযাপন্নানং সা সো সংইচ্চেতেসং তিণ্ণং পদানং পকতিৰূপস্স নামিকপদমালাসু পদানং সদিসাসদিসতা দট্ঠব্বা.
এত্থ সিযা – যো তুম্হেহি সাসদ্দো ‘‘তংসদ্দত্থে চ সুনখে চ সকমিচ্চত্থে চ ৱত্ততী’’তি ইচ্ছিতো, কথং তং ‘‘সা’’তি ৱুত্তেযেৱ ‘‘ইমস্স অত্থস্স ৱাচকো’’তি জানন্তীতি? ন জানন্তি, পযোগৱসেন পন জানন্তি লোকিযজনা চেৱ পণ্ডিতা চ. পযোগৱসেন হি ‘‘সা মদ্দী নাগমাৰুহি, নাতিবদ্ধংৱ কুঞ্জৰ’’ন্তিআদীসু সাসদ্দস্স তংসদ্দত্থতা ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সাসদ্দো তংসদ্দত্থে চ ৱত্ততি. ‘‘ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি. ভগৱতো সাজাতিম্পি সুত্ৱা সত্তা অমতৰসভাগিনো ভৱন্তী’’তিআদীসু সাসদ্দস্স সুনখৱাচকতা ৱিঞ্ঞাযতি.