৫. ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গনামিকপদমালা
ভূ ধাতুতো পৱত্তানং, নামিকানমিতো পৰং;
নামমালং পকাসিস্সং, নামমালন্তৰম্পি চ.
ৱিপ্পকিণ্ণকথা এত্থ, এৱং ৱুত্তে ন হেস্সতি;
পভেদো নামমালানং, পৰিপুণ্ণোৱ হেহিতি.
পুব্বাচৰিযসীহানং, তস্মা ইধ মতং সুতং;
পুৰেচৰং কৰিত্ৱান, ৱক্খামি সৱিনিচ্ছযং.
পুৰিসো, পুৰিসা. পুৰিসং, পুৰিসে. পুৰিসেন, পুৰিসেহি, পুৰিসেভি. পুৰিসস্স, পুৰিসানং. পুৰিসা, পুৰিসস্মা, পুৰিসম্হা, পুৰিসেহি, পুৰিসেভি. পুৰিসস্স, পুৰিসানং. পুৰিসে, পুৰিসস্মিং, পুৰিসম্হি, পুৰিসেসু. ভো পুৰিস, ভৱন্তো পুৰিসা.
অযমাযস্মতা মহাকচ্চানেন পভিন্নপটিসম্ভিদেন কতস্মা নিৰুত্তিপিটকতো উদ্ধৰিতো পুৰিসইচ্চেতস্স পকতিৰূপস্স নামিকপদমালানযো. তত্ৰ পুৰিসৱচনএকৱচনপুথুৱচনেসু পচ্চত্তৱচনাদীনি ভৱন্তি. তং যথা? পুৰিসো তিট্ঠতি, পুৰিসা তিট্ঠন্তি. তত্ৰ পুৰিসোতি পুৰিসৱচনে একৱচনে পচ্চত্তৱচনং ভৱতি, পুৰিসাতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে পচ্চত্তৱচনং ভৱতি.
পুৰিসং পস্সতি, পুৰিসে পস্সতি. তত্ৰ পুৰিসন্তি পুৰিসৱচনে একৱচনে উপযোগৱচনং ভৱতি, পুৰিসেতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে উপযোগৱচনং ভৱতি.
পুৰিসেন কতং, পুৰিসেহি কতং, পুৰিসেভি কতং. তত্ৰ পুৰিসেনাতি পুৰিসৱচনে একৱচনে কৰণৱচনং ভৱতি, পুৰিসেহি, পুৰিসেভীতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে কৰণৱচনং ভৱতি.
পুৰিসস্স দীযতে, পুৰিসানং দীযতে. তত্ৰ পুৰিসস্সাতি পুৰিসৱচনে একৱচনে সম্পদানৱচনং ভৱতি, পুৰিসানন্তি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে সম্পদানৱচনং ভৱতি.
পুৰিসা নিস্সটং, পুৰিসস্মা নিস্সটং, পুৰিসম্হা নিস্সটং, পুৰিসেহি নিস্সটং, পুৰিসেভি নিস্সটং. তত্ৰ পুৰিসাতি পুৰিসৱচনে একৱচনে নিস্সক্কৱচনং ভৱতি. পুৰিসস্মাতি…পে… পুৰিসম্হাতি পুৰিসৱচনে একৱচনে নিস্সক্কৱচনং ভৱতি, পুৰিসেহি, পুৰিসেভীতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে নিস্সক্কৱচনং ভৱতি.
পুৰিসস্স পৰিগ্গহো, পুৰিসানং পৰিগ্গহো. তত্ৰ পুৰিসস্সাতি পুৰিসৱচনে একৱচনে সামিৱচনং ভৱতি, পুৰিসানন্তি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে সামিৱচনং ভৱতি.
পুৰিসে পতিট্ঠিতং, পুৰিসস্মিং পতিট্ঠিতং, পুৰিসম্হি পতিট্ঠিতং, পুৰিসেসু পতিট্ঠিতং. তত্ৰ পুৰিসেতি পুৰিসৱচনে একৱচনে ভুম্মৱচনং ভৱতি, পুৰিসস্মিন্তি…পে… পুৰিসম্হীতি…পে… পুৰিসেসূতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে ভুম্মৱচনং ভৱতি.
ভো পুৰিস তিট্ঠ, ভৱন্তো পুৰিসা তিট্ঠথ. তত্ৰ ভো পুৰিসইতি পুৰিসৱচনে একৱচনে আলপনং ভৱতি, ভৱন্তো পুৰিসাইতি পুৰিসৱচনে পুথুৱচনে আলপনং ভৱতীতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ নযো ৱিত্থাৰেতব্বো.
যমকমহাথেৰেন কতায পন চূড়নিৰুত্তিযং ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ৱত্ৱা ‘‘ভো পুৰিসা’’ইতি দীঘৱসেন আলপনবহুৱচনং ৱুত্তং. কিঞ্চাপি তাদিসো নযো নিৰুত্তিপিটকে নত্থি, তথাপি বহূনমালপনৱিসযে ‘‘ভো যক্খা’’ইতিআদীনং আলপনবহুৱচনানং জাতকট্ঠকথাদীসু দিস্সনতো পসত্থতৰোৱ হোতি ৱিঞ্ঞূনং পমাণঞ্চ, তস্মা ইমিনা যমকমহাথেৰমতেনপি ‘‘পুৰিসো পুৰিসা পুৰিস’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা আমন্তনে ‘‘ভো পুৰিস, ভো পুৰিসা, ভৱন্তো পুৰিসা’’তি নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
তত্থ পুৰিসোতি পঠমায একৱচনং. পুৰিসাতি বহুৱচনং. পুৰিসন্তি দুতিযায একৱচনং. পুৰিসেতি বহুৱচনং. পুৰিসেনাতি ততিযায একৱচনং. পুৰিসেহি, পুৰিসেভীতি দ্ৱে বহুৱচনানি. পুৰিসস্সাতি চতুত্থিযা একৱচনং. পুৰিসানন্তি বহুৱচনং. পুৰিসা, পুৰিসস্মা, পুৰিসম্হাতি তীণি পঞ্চমিযা একৱচনানি. পুৰিসেহি, পুৰিসেভীতি দ্ৱে বহুৱচনানি. পুৰিসস্সাতি ছট্ঠিযা একৱচনং. পুৰিসানন্তি বহুৱচনং. পুৰিসে, পুৰিসস্মিং, পুৰিসম্হীতি তীণি সত্তমিযা একৱচনানি. পুৰিসেসূতি বহুৱচনং. ভো পুৰিসাতি অট্ঠমিযা একৱচনং. ভো পুৰিসা, ভৱন্তো পুৰিসাতি দ্ৱে বহুৱচনানি.
কিঞ্চাপেতেসু ‘‘পুৰিসা’’তি ইদং পঠমাপঞ্চমীঅট্ঠমীনং, ‘‘পুৰিসে’’তি ইদং দুতিযাসত্তমীনং, ‘‘পুৰিসেহি, পুৰিসেভী’’তি ততিযাপঞ্চমীনং, ‘‘পুৰিসান’’ন্তি চতুত্থীছট্ঠীনং একসদিসং, তথাপি অত্থৱসেন অসঙ্কৰভাৱো ৱেদিতব্বো. কথং? ‘‘পুৰিসো তিট্ঠতি, পুৰিসা তিট্ঠন্তি. পুৰিসং পস্সতি, পুৰিসে পস্সতী’’তিআদিনা.
তত্থ চ ভোতি আমন্তনত্থে নিপাতো. সো ন কেৱলং একৱচনংযেৱ হোতি, অথ খো বহুৱচনম্পি হোতীতি ‘‘ভো পুৰিসা’’ইতি বহুৱচনপ্পযোগোপি গহিতো. ‘‘ভৱন্তো’’তিদং পন বহুৱচনমেৱ হোতীতি ‘‘পুৰিসা’’তি পুন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইতি যমকমহাথেৰেন ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ৱত্ৱা ‘‘ভো পুৰিসা’’ইতি দীঘৱসেন আলপনবহুৱচনং ৱুত্তং. তথা হি পাড়িযং অট্ঠকথাসু চ নিপাতভূতো ভোসদ্দো একৱচনবহুৱচনৱসেন দ্ৱিধা ভিজ্জতি. অত্ৰিমানি নিদস্সনপদানি – ‘‘অপি নু খো সপৰিগ্গহানং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপৰিগ্গহেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতীতি, নো হিদং ভো গোতম. অচ্ছৰিযং ভো আনন্দ, অব্ভুতং ভো আনন্দ, এহি ভো সমণ, ভো পব্বজিত’’ইচ্চাদিপাড়িতো অট্ঠকথাতো চ ভোসদ্দস্স একৱচনপ্পযোগে পৱত্তিনিদস্সনং, ‘‘তেন হি ভো মমপি সুণাথ. যথা মযমেৱ অৰহাম তং ভৱন্তং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিতুং, নাহং ভো সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদামি, পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং. ভো যক্খা অহং ইমং তুম্হাকং ভাজেত্ৱা দদেয্যং. অপৰিসুদ্ধো পনম্হি, ভো ধুত্তা তুম্হাকং ক্ৰিযা ময্হং ন ৰুচ্চতি. সো তে পুৰিসে আহ ভো তুম্হে মং মাৰেন্তা ৰঞ্ঞো দস্সেত্ৱাৱ মাৰেথা’’তি ইচ্চাদি পন পাড়িতো অট্ঠকথাতো চ ভোসদ্দস্স বহুৱচনপ্পযোগে পৱত্তিনিদস্সনং. কচ্চাযনপ্পকৰণে পন ‘‘ভো পুৰিস, ভো পুৰিসা’’তি পদদ্ৱযং আলপনেকৱচনৱসেন ৱুত্তং. তং যথা আগমেহি ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা গহেতব্বং.
কেচি পন অদূৰট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ইচ্ছন্তি, দূৰট্ঠস্সালপনে পন ‘‘ভো পুৰিসা’’ইতি দীঘৱসেন আলপনেকৱচনং ইচ্ছন্তি. অদূৰট্ঠানং দূৰট্ঠানঞ্চ পুৰিসানং ইত্থীনঞ্চ আলপনে ন কিঞ্চি ৱদন্তি. তথা অদূৰট্ঠায দূৰট্ঠায চ ইত্থিযা আলপনে তে পুচ্ছিতব্বা ‘‘অদূৰট্ঠানং দূৰট্ঠানঞ্চ পুৰিসানমালপনে কথং ৱত্তব্ব’’ন্তি. অদ্ধা তে এৱং পুট্ঠা উত্তৰি কিঞ্চি ৱত্তুং ন সক্খিস্সন্তি. এৱম্পি তে চে ৱদেয্যুং ‘‘ভৱন্তো পুৰিসাতি ইমিনাৱ অদূৰট্ঠানং দূৰট্ঠানঞ্চ পুৰিসানমালপনং ভৱতী’’তি. তদা তে ৱত্তব্বা ‘‘যদি ভৱন্তো পুৰিসা’’তি ইমিনা অদ্ৱেজ্ঝেন ৱচনেন অদূৰট্ঠানং দূৰট্ঠানঞ্চ পুৰিসানমালপনং ভৱতি, এৱং সন্তে ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৰস্সপদেনপি দূৰট্ঠস্স চ পুৰিসস্সালপনং ৱত্তব্বং, এৱং অৱত্ৱা কিমত্থং অদূৰট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৰস্সৱসেন আলপনেকৱচনং ইচ্ছথ, কিমত্থঞ্চ দূৰট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুৰিসা’’ইতি দীঘৱসেন আলপনেকৱচনং ইচ্ছথ.
ননু ‘‘তগ্ঘ ভগৱা বোজ্ঝঙ্গা, তগ্ঘ সুগত বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদীসু আলপনপদভূতং ‘‘ভগৱা’’ইতি দীঘপদং সমীপে ঠিতকালেপি দূৰে ঠিতকালেপি বুদ্ধস্সালপনপদং ভৱিতুমৰহতেৱ, তথা আলপনপদভূতং ‘‘সুগত’’ইতি ৰস্সপদম্পি. যস্মা পনেতেসু ‘‘ভগৱা’’তি আলপনপদস্স ন কত্থচিপি ৰস্সত্তং দিস্সতি, ‘‘সুগতা’’তি আলপনপদস্স চ ন কত্থচিপি দীঘত্তং দিস্সতি, তস্মা দীঘৰস্সমত্তাভেদং অচিন্তেত্ৱা ‘‘পুৰিস’’ইতি ৰস্সৱসেন ৱুত্তপদং পকতিস্সৰৱসেন সমীপে ঠিতস্স পুৰিসস্স আমন্তনকালে অদূৰট্ঠস্সালপনপদং ভৱতি, আযতস্সৰৱসেন দূৰে ঠিতপুৰিসস্স আমন্তনকালে দূৰট্ঠস্সালপনপদং ভৱতীতি গহেতব্বং. তথা ‘‘ভৱন্তো পুৰিসা, ভো যক্খা, ভো ধুত্তা’’তিআদীনি দীঘৱসেন ৱুত্তানি আলপনবহুৱচনপদানিপি পকতিস্সৰৱসেন সমীপে ঠিতপুৰিসানং আমন্তনকালে অদূৰট্ঠানমালপনপদানি ভৱন্তি, আযতস্সৰৱসেন দূৰে ঠিতপুৰিসাদীনং আমন্তনকালে দূৰট্ঠানমালপনপদানি ভৱন্তীতি গহেতব্বানি. তথা হি ব্ৰাহ্মণা কত্থচি কত্থচি ৰস্সট্ঠানেপি দীঘট্ঠানেপি আযতেন সৰেন মজ্ঝিমাযতেন সৰেন অচ্চাযতেন চ সৰেন ৱেদং পঠন্তি লিখিতুমসক্কুণেয্যেন গীতস্সৰেন ৱিয. ইতি সব্বক্খৰেসুপি আযতেন সৰেনুচ্চাৰণং লব্ভতেৱ লিখিতুমসক্কুণেয্যং, তস্মা অসম্পথমনোতৰিত্ৱা ‘‘ভো পুৰিস’’ইতি ৱচনেন দূৰট্ঠস্স চ অদূৰট্ঠস্স চ পুৰিসস্সালপনং ভৱতি, ‘‘ভো পুৰিসা, ভৱন্তো পুৰিসা’’তি ইমেহি ৱচনেহিপি দূৰট্ঠানঞ্চ অদূৰট্ঠানঞ্চ পুৰিসানমালপনং ভৱতীতি দট্ঠব্বং. ইতি দূৰট্ঠস্স অদূৰট্ঠানঞ্চ আযতেন সৰেন আমন্তনমেৱ পমাণং, ন দীঘৰস্সমত্তাৱিসেসো, তস্মা ‘‘ভো সত্থ, ভো ৰাজ, ভো গচ্ছ, ভো মুনি, ভো দণ্ডি, ভো ভিক্খু, ভো সযম্ভু, ভোতি কঞ্ঞে, ভোতি পত্তি, ভোতি ইত্থি, ভোতি যাগু, ভোতি ৱধু, ভো কুল, ভো অট্ঠি, ভো চক্খু’’ইচ্চেৱমাদীহি পদেহি অদূৰট্ঠস্সালপনঞ্চ দূৰট্ঠস্সালপনঞ্চ ভৱতি. ‘‘ভৱন্তো সত্থা, সত্থাৰো, ভোতিযো কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো’’তি এৱমাদীহিপি পদেহি অদূৰট্ঠানঞ্চালপনং ভৱতীতি দট্ঠব্বং.
ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং –
তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, ৰঞ্ঞো পুত্তং অদস্সযুং;
পুত্তো চ পিতৰং দিস্ৱা, দূৰতোৱজ্ঝভাসথ.
আগচ্ছু দোৱাৰিকা খগ্গবন্ধা,
কাসাৱিযা হন্তু মমং জনিন্দ;
অক্খাহি মে পুচ্ছিতো এতমত্থং,
অপৰাধো কো ন্ৱিধ মমজ্জ অত্থি.
এৱং সদ্ধম্মৰাজেন, ৱোহাৰকুসলেন ৱে;
সুদেসিতে সোমনস্স-জাতকে সব্বদস্সিনা.
দূৰট্ঠানেপি ৰস্সত্তং, ‘‘জনিন্দ’’ইতি দিস্সতি;
ন কত্থচিপি দীঘত্তং, ইতি নীতি মযা মতা.
ইদম্পেত্থ ৱত্তব্বং ‘‘কুতো নু ভো ইদমাযাতং ‘দূৰট্ঠস্সালপনং অদূৰট্ঠস্সালপনমি’তি’’? সদ্দসত্থতো. সদ্দসত্থং নাম ন সব্বসো বুদ্ধৱচনস্সোপকাৰকং, একদেসেন পন হোতি.
ইমস্মিং পকৰণে ‘‘বহুৱচন’’ন্তি ৱা ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি ৱা ‘‘অনেকৱচন’’ন্তি ৱা অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱ নানং, তস্মা সব্বত্থ ‘‘বহুৱচন’’ন্তি ৱা ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি ৱা ‘‘অনেকৱচন’’ন্তি ৱা ৱোহাৰো কাতব্বো, পুথুৱচনং অনেকৱচনন্তি চ ইদং সাসনে নিৰুত্তঞ্ঞূনং ৱোহাৰো, ইতৰং সদ্দসত্থৱিদূনং.
কস্মা পন ইমস্মিং পকৰণে দ্ৱিৱচনং ন ৱুত্তন্তি? যস্মা বুদ্ধৱচনে দ্ৱিৱচনং নাম নত্থি, তস্মা ন ৱুত্তন্তি. ননু বুদ্ধৱচনে ৱচনত্তযং অত্থি, তথা হি ‘‘আযস্মা’’তি ইদং একৱচনং, ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং দ্ৱিৱচনং, ‘‘আযস্মন্তো’’তি ইদং বহুৱচনন্তি? তন্ন, যদি ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং ৱচনং দ্ৱিৱচনং ভৱেয্য, ‘‘পুৰিসো পুৰিসা’’তিআদীসু কতৰং দ্ৱিৱচনন্তি ৱদেয্যাথ, তস্মা বুদ্ধৱচনে দ্ৱিৱচনং নাম নত্থি. তেনেৱ হি সি যো অং যো না হীতিআদিনা একৱচনবহুৱচনানেৱ দস্সিতানীতি.
ননু চ ভো ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা, অজ্জ উপোসথো পন্নৰসো. যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰেয্যামা’’তি পাড়িযং দ্ৱে সন্ধায ‘‘আযস্মন্তা’’তি ৱুত্তং, ‘‘উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা’’তিআদীসু পন পাড়ীসু বহৱো সন্ধায ‘‘আযস্মন্তো’’তি ৱুত্তং, ন চ সক্কা ৱত্তুং ‘‘যথা তথা ৱুত্ত’’ন্তি, পৰিৱাসাদিআৰোচনেপি অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱিঞ্ঞাতসুগতাধিপ্পাযেহি ‘‘দ্ৱিন্নং আৰোচেন্তেন ‘আযস্মন্তা ধাৰেন্তূ’তি, তিণ্ণং আৰোচেন্তেন ‘আযস্মন্তো ধাৰেন্তূ’তি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তাতি? সচ্চং ৱুত্তং, তং পন ৱিনযৱোহাৰৱসেন ৱুত্তন্তি. ননু ৱিনযো বুদ্ধৱচনং, কস্মা ‘‘বুদ্ধৱচনে দ্ৱিৱচনং নাম নত্থী’’তি ৱদথাতি? সচ্চং ৱিনযো বুদ্ধৱচনং, তথাপি ৱিনযকম্মৱসেন ৱুত্তত্তা উপলক্খণমত্তং, ন সব্বসাধাৰণবহুৱচনপৰিযাপন্নং. যদি হি ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং দ্ৱিৱচনং সিযা, তপ্পযোগানিপি ক্ৰিযাপদানি দ্ৱিৱচনানেৱ সিযুং, তথাৰূপানিপি ক্ৰিযাপদানি ন সন্তি. ন হি অক্খৰসমযকোৱিদো ঝানলাভীপি দিব্বচক্খুনা ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি সমৱেক্খন্তো বুদ্ধৱচনে একম্পি ক্ৰিযাপদং দ্ৱিৱচনন্তি পস্সেয্য, এৱং ক্ৰিযাপদেসু দ্ৱিৱচনস্সাভাৱা নামিকপদেসু দ্ৱিৱচনং নত্থি. নামিকপদেসু তদভাৱাপি ক্ৰিযাপদেসু তদভাৱো ৱেদিতব্বো. সক্কটভাসাযং দ্ৱীসুপি দ্ৱিৱচনানি সন্তি, মাগধভাসাযং পন নত্থি.
অপিচ ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি নিৰুত্তিৱোহাৰোপি ‘‘বুদ্ধৱচনে দ্ৱিৱচনং নত্থী’’তি এতমত্থং দীপেতি. তঞ্হি সক্কটভাসাযং ৱুত্তা দ্ৱিৱচনতো বহুৱচনতো চ ৱিসুংভূতং ৱচনং, তত্থ ৱা ৱুত্তেহি অত্থেহি ৱিসুংভূতস্স অত্থস্স ৱচনং ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি ৱুচ্চতি. কথমিদং সক্কটভাসাযং ৱুত্তা দ্ৱিৱচনতো বহুৱচনতো চ ৱিসুংভূতং ৱচনন্তি চে? যস্মা সক্কটভাসাযং ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি ৱোহাৰো নত্থি, তস্মা ইদং তেহি সক্কটভাসাযং ৱুত্তেহি দ্ৱিৱচনবহুৱচনেহি ৱিসুংভূতঅত্থস্স ৱচনন্তি ৱুচ্চতি. কথঞ্চ পন সক্কটভাসাযং ৱুত্তেহি ৱিসুংভূতস্স অত্থস্স ৱচনন্তি পুথুৱচনন্তি চে? যস্মা সক্কটভাসাযং দ্ৱে উপাদায দ্ৱিৱচনং ৱুত্তং, ন তিচতুপঞ্চাদিকে বহৱো উপাদায, বহৱো পন উপাদায বহুৱচনং ৱুত্তং, ন দ্ৱে উপাদায, অযং সক্কটভাসায ৱিসেসো. মাগধভাসাযং পন দ্ৱিতিচতুপঞ্চাদিকে বহৱো উপাদায পুথুৱচনং ৱুত্তং, তস্মা সক্কটভাসাযং ৱুত্তেহি অত্থেহি ৱিসুংভূতস্স অত্থস্স ৱচনন্তি পুথুৱচনন্তি ৱুচ্চতি. অযং মাগধভাসায ৱিসেসো. তস্মাত্ৰ পুথুভূতস্স, পুথুনো ৱা অত্থস্স ৱচনং ‘‘পুথুৱচন’’ন্তি অত্থো সমধিগন্তব্বো.
ইদানি ‘‘পুৰিসো, পুৰিসা, পুৰিস’’ন্তি নিৰুত্তিপিটকতো উদ্ধৰিতনযং নিস্সায পকতিৰূপভূতস্স ভূতসদ্দস্স নামিকপদমালা ৱুচ্চতে –
ভূতো, ভূতা. ভূতং, ভূতে. ভূতেন, ভূতেহি, ভূতেভি. ভূতস্স, ভূতানং. ভূতা, ভূতস্মা, ভূতম্হা, ভূতেহি, ভূতেভি. ভূতস্স, ভূতানং. ভূতে, ভূতস্মিং, ভূতম্হি, ভূতেসু. ভো ভূত, ভৱন্তো ভূতা.
অথ ৱা ‘‘ভো ভূতা’’ইতি বহুৱচনং ৱিঞ্ঞেয্যং. যথা পনেত্থ ভূতইচ্চেতস্স পকতিৰূপস্স নামিকপদমালা পুৰিসনযেন যোজিতা, এৱং ভাৱকাদীনঞ্চ অঞ্ঞেসঞ্চ তংসদিসানং নামিকপদমালা পুৰিসনযেন যোজেতব্বা. এত্থঞ্ঞানি তংসদিসানি নাম ‘‘বুদ্ধো’’তিআদীনং পদানং বুদ্ধইচ্চাদীনি পকতিৰূপানি.
বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘো মগ্গো,
খন্ধো কাযো কামো কপ্পো;
মাসো পক্খো যক্খো ভক্খো,
নাগো মেঘো ভোগো যাগো.
ৰাগো দোসো মোহো মানো,
মক্খো থম্ভো কোধো লোভো;
হাসো ৱেৰো দাহো তেজো,
ছন্দো কাসো সাসো ৰোগো.
অস্সো সস্সো ইস্সো সিস্সো,
সীহো ব্যগ্ঘো ৰুক্খো সেলো;
ইন্দো সক্কো দেৱো গামো,
চন্দো সূৰো ওঘো দীপো.
পস্সো যঞ্ঞো চাগো ৱাদো,
হত্থো পত্তো সোসো গেধো;
সোমো যোধো গচ্ছো অচ্ছো,
গেহো মাড়ো অট্টো সালো.
নৰো নগো মিগো সসো,
সুণো বকো অজো দিজো;
হযো গজো খৰো সৰো,
দুমো তলো পটো ধজো.
উৰগো পটগো ৱিহগো ভুজগো,
খৰভো সৰভো পসদো গৱজো;
মহিসো ৱসভো অসুৰো গৰুড়ো,
তৰুণো ৱৰুণো বলিসো পলিঘো.
সালো ধৱো চ খদিৰো,
গোধুমো সট্ঠিকো যৱো;
কড়াযো চ কুলত্থো চ,
তিলো মুগ্গো চ তণ্ডুলো.
খত্তিযো ব্ৰাহ্মণো ৱেস্সো,
সুদ্দো ধুত্তো চ পুক্কুসো;
চণ্ডালো পতিকো পট্ঠো,
মনুস্সো ৰথিকো ৰথো.
পব্বজিতো গহট্ঠো চ,
গোণো ওট্ঠো চ গদ্ৰভো;
মাতুগামো চ ওৰোধো,
ইচ্চাদীনি ৱিভাৱযে.
কেচেত্থ ৱদেয্যুং ‘‘ননু ভো ‘ওৰোধা চ কুমাৰা চা’তি পাঠস্স দস্সনতো ওৰোধসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো’’তি? তন্ন, তত্থ হি ‘‘ওৰোধা’’তি ইদং ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গমেৱ, না’কাৰন্তিত্থিলিঙ্গং, তুম্হে পন ‘‘আকাৰন্তিত্থিলিঙ্গ’’ন্তি মঞ্ঞমানা এৱং ৱদথ, ন পনিদং আকাৰন্তিত্থিলিঙ্গং, অথ খো ‘‘মাতুগামা’’তিপদং ৱিয বহুৱচনৱসেন ৱুত্তমাকাৰন্তপদন্তি. ননু চ ভো সম্মোহৱিনোদনিযাদীসু ওৰোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গতা পাকটা, কথন্তি চে? ‘‘ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা থেৰস্স কুদ্ধা পঠমমেৱ মনং পলোভেত্ৱা ‘ইতো তে সত্তদিৱসমত্থকে উপট্ঠাকো ৰাজা মৰিস্সতী’তি সুপিনে আৰোচেসি. থেৰো তং কথং সুত্ৱা ৰাজোৰোধানং আচিক্খি. তা একপ্পহাৰেনেৱ মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিংসূ’’তি. এত্থ হি ‘‘ৰাজোৰোধান’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘তা’’তি ৱুত্তত্তাৱ ওৰোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গতা পাকটাতি? তন্ন, অত্থস্স দুগ্গহণতো. দুগ্গহিতো হি এত্থ তুম্হেহি অত্থো, এত্থ পন ওৰোধসদ্দেন ইত্থিপদত্থস্স কথনতো ইত্থিপদত্থং সন্ধায ‘‘তা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘তা ইত্থিযো’’তি অযমেৱত্থো. তুম্হে পন অমাতাপিতৰসংৱদ্ধত্তা আচৰিযকুলে চ অনিৱুট্ঠত্তা এতং সুখুমত্থমজানন্তা যং ৱা তং ৱা মুখাৰূড়্হং ৱদথ.
ভুঞ্জনত্থং কথনত্থং, মুখং হোতীতি নো ৱদে;
যং ৱা তং ৱা মুখাৰূড়্হং, ৱচনং পণ্ডিতো নৰোতি.
ন মযংভো যং ৱা তং ৱা মুখাৰূড়্হং ৱদাম, অট্ঠকথাচৰিযানঞ্ঞেৱ ৱচনং গহেত্ৱা ৱদাম, অট্ঠকথাযেৱ অম্হাকং পটিসৰণং, ন মযং তুম্হাকং সদ্দহামাতি. অম্হাকং সদ্দহথ ৱা মা ৱা, মা তুম্হে ‘‘অট্ঠকথাচৰিযানঞ্ঞেৱ ৱচনং গহেত্ৱা ৱদামা’’তি অট্ঠকথাচৰিযে অব্ভাচিক্খথ. ন হি অট্ঠকথাচৰিযেহি ‘‘ওৰোধসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো’’তি ৱুত্তট্ঠানমত্থি, তস্মাপি অট্ঠকথাচৰিযে অব্ভাচিক্খথ, ন যুত্তং বুদ্ধাদীনং গৰূনমব্ভাচিক্খনং মহতো অনত্থস্স লাভায সংৱত্তনতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৱ অব্ভাচিক্খতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি, ততো অত্তানঞ্চ খণতী’’তি.
এৱং অব্ভাচিক্খনস্স অযুত্ততং সাৱজ্জতঞ্চ দস্সেত্ৱা পুনপি তে ইদং ৱত্তব্বা – জাতকট্ঠকথাযম্পি তুম্হেহি আহটউদাহৰণসদিসং উদাহৰণমত্থি, তং সুণাথ. কোসিযজাতকট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং সাৱত্থিযং মাতুগামং আৰব্ভ কথেসি. সা কিৰেকস্স সদ্ধস্স পসন্নস্স উপাসকব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী দুস্সীলা পাপধম্মা’’তি পাঠো দিস্সতি. এত্থ হি ‘‘মাতুগামং আৰব্ভ কথেসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘সা’’তি ৱুত্তত্তা তুম্হাকং মতেন মাতুগামসদ্দো ইত্থিলিঙ্গোযেৱ সিযা, ন পুল্লিঙ্গো, কিমিদং অট্ঠকথাৱচনম্পি ন পস্সথ, তদেৱ পন অট্ঠকথাৱচনং পস্সথ, কিং সা এৱ অট্ঠকথা তুম্হাকং পটিসৰণং, ন তদঞ্ঞাতি.
যদি তাসদ্দং অপেক্খিত্ৱা ওৰোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তমিচ্ছথ, এত্থাপি সাসদ্দমপেক্খিত্ৱা মাতুগামসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তমিচ্ছথাতি. এৱং ৱুত্তা তে নিৰুত্তৰা অপ্পটিভানা মঙ্কুভূতা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা পজ্ঝাযেয্যুং. এত্থাপি মাতুগামসদ্দেন ইত্থিপদত্থস্স কথনতো ইত্থিপদত্থং সন্ধায ‘‘সা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘সা ইত্থী’’তি অযমেৱত্থো. কত্থচি হি পধানৱাচকেন পুল্লিঙ্গেন নপুংসকলিঙ্গেন ৱা সমানাধিকৰণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুৱত্তিত্তাপুল্লিঙ্গৱসেন ৱা নপুংসকলিঙ্গৱসেন ৱা নিদ্দিসিতব্বত্তেপি লিঙ্গমনপেক্খিত্ৱা ইত্থিপদত্থমেৱাপেক্খিত্ৱা ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? ‘‘ইধ ৱিসাখে মাতুগামো সুসংৱিহিতকম্মন্তা হোতি সঙ্গহিতপৰিজনা ভত্তুমনাপং চৰতি, সম্ভতং অনুৰক্খতী’’তি চ, ‘‘কো নু খো ভন্তে হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায, দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. ইধ মল্লিকে একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা, অপ্পম্পি ৱুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থিযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতী’’তি চ, ‘‘তং খো পন ভিক্খৱে ইত্থিৰতনং ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পুব্বুট্ঠাযিনী পচ্ছানিপাতিনী কিংকাৰপটিস্সাৱিনী’’তি চ ইমে পযোগা.
কত্থচি পন পধানৱাচকেন নপুংসকলিঙ্গেন সমানাধিকৰণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুৱত্তিত্তা নপুংসকলিঙ্গৱসেন নিদ্দিসিতব্বত্তেপি লিঙ্গমনপেক্খিত্ৱা পুৰিসপদত্থমেৱাপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? ‘‘পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি ইমস্মিং ইসিগিলিস্মিং পব্বতে চিৰনিৱাসিনো অহেসুং. তং খো পন ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পৰিণাযকৰতনং ঞাতানং পৱেসেতা অঞ্ঞাতানং নিৱাৰেতা’’তি. কত্থচি পধানৱাচকেন লিঙ্গত্তযেন সমানাধিকৰণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুৰূপং নিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? সা ইত্থী ‘‘সীলৱতী কল্যাণধম্মা. অট্ঠহি খো নকুলমাতে ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পৰম্মৰণা মনাপকাযিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সদ্ধো পুৰিসপুগ্গলো, সদ্ধং কুলং, চিত্তং দন্তং সুখাৱহ’’ন্তি.
সেয্যইতি সদ্দো পন যেভুয্যেন ওকাৰন্তভাৱে ঠত্ৱা লিঙ্গত্তযানুকূলো ভৱতি একাকাৰেনেৱ তিট্ঠনতো. কথং? সেয্যো অমিত্তো মতিযা উপেতো. এসাৱ পূজনা সেয্যো, একাহং জীৱিতং সেয্যো.
‘‘ধম্মেন চ অলাভো যো,
যো চ লাভো অধম্মিকো;
অলাভো ধম্মিকো সেয্যো,
যঞ্চে লাভো অধম্মিকো.
যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৱিঞ্ঞূনং অযসো চ যো;
অযসোৱ সেয্যো ৱিঞ্ঞূনং, ন যসো অপ্পবুদ্ধিনং.
দুম্মেধেহি পসংসা চ, ৱিঞ্ঞূহি গৰহা চ যা;
গৰহাৱ সেয্যো ৱিঞ্ঞূহি, যঞ্চে বালপ্পসংসনা.
সুখঞ্চ কামমযিকং, দুক্খঞ্চ পৱিৱেকিকং;
পৱিৱেকং দুক্খং সেয্যো, যঞ্চে কামমযং সুখং.
জীৱিতঞ্চ অধম্মেন, ধম্মেন মৰণঞ্চ যং;
মৰণং ধম্মিকং সেয্যো, যঞ্চে জীৱে অধম্মিক’’ন্তি.
এৱমযং সেয্য ইতি সদ্দো ওকাৰন্তভাৱে ঠত্ৱা লিঙ্গত্তযানুকূলো ভৱতি. কত্থচি পন আকাৰন্তভাৱে ঠত্ৱা ইত্থিলিঙ্গানুকূলো দিস্সতি ‘‘ইত্থীপি হি একচ্চিযা, সেয্যা পোস জনাধিপা’’তি. নিগ্গহীতন্তো পন হুত্ৱা নপুংসকলিঙ্গানুকূলো অপসিদ্ধো. এৱংপকাৰে পযোগে কিং তুম্হে ন পস্সথাতি. এৱং ৱুত্তা চ তে নিৰুত্তৰাৱ ভৱিস্সন্তি.
সচেপি তে এত্থ এৱং ৱদেয্যুং ‘‘তত্থ তত্থ সুত্তপ্পদেসে অট্ঠকথাদীসু চ ‘মাতুগামো’তি ৱা ‘মাতুগামেনা’তি ৱা ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গভাৱেন মাতুগামসদ্দস্স দস্সনতো পুল্লিঙ্গভূতং মাতুগামসদ্দং অনপেক্খিত্ৱা ইত্থিপদত্থমেৱ অপেক্খিত্ৱা ‘‘সা ইত্থী’’তি ইত্থীসদ্দেন সাসদ্দস্স সম্বন্ধগ্গহণং মযং সম্পটিচ্ছাম, ‘ওৰোধো’তি ৱা ‘ওৰোধেনা’তি ৱা ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গভাৱেন ঠিতস্স ওৰোধসদ্দস্স অদস্সনতো পন তুম্হেহি ৱুত্তং পুৰিমত্থং ন সম্পটিচ্ছামা’’তি. তদা তেসং ইমানি ৱিনযপাড়িযং আগতপদানি দস্সেতব্বানি ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰাজা উদেনো উয্যানে পৰিচাৰেসি সদ্ধিং ওৰোধেন, অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো ৰাজানং উদেনং এতদৱোচা’’তি. এৱং ইমানি সুত্তপদানি দস্সেত্ৱা সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘ৰামো নাম ৰাজা কুট্ঠৰোগী ওৰোধেহি চ নাটকেহি চ জিগুচ্ছমানো’’তি ৱচনঞ্চ দস্সেত্ৱা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে গৰুকুলমুপগন্ত্ৱা ভগৱতো সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতত্থং সাধুকং পদব্যঞ্জনানি উগ্গণ্হথা’’তি উয্যোজেতব্বা.
ইদানি মাতুগামসদ্দাদীসু কিঞ্চি ৱিনিচ্ছযং ৱদাম – মাতুগামসদ্দো চ ওৰোধসদ্দো চ দাৰসদ্দো চাতি ইমে ইত্থিপদত্থৱাচকাপি সমানা একন্তেন পুল্লিঙ্গা ভৱন্তি. তেসু দাৰসদ্দস্স একস্মিং অত্থে ৱত্তমানস্সাপি বহুৱচনকত্তমেৱ সদ্দসত্থৱিদূ ইচ্ছন্তি, ন একৱচনকত্তং. মযং পন দাৰসদ্দস্স একস্মিং অত্থে একৱচনকত্তং, যেভুয্যেন পন বহুৱচনকত্তং অনুজানাম, বৱ্হত্থে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. পাড়িযঞ্হি দাৰসদ্দো যেভুয্যেন বহুৱচনকো ভৱতি, একৱচনকো অপ্পো. তত্ৰিমে পযোগা –
‘‘দাসা চ দাস্যো অনুজীৱিনো চ,
পুত্তা চ দাৰা চ মযঞ্চ সব্বে;
ধম্মঞ্চৰামপ্পৰলোকহেতু,
তস্মা হি অম্হং দহৰা ন মিয্যৰে’’তি চ,
‘‘যো ঞাতীনং সখীনং ৱা, দাৰেসু পটিদিস্সতি;
সহসা সম্পিযাযেন, তং জঞ্ঞাৱসলো ইতী’’তি চ,
‘‘সেহি দাৰেহি’সন্তুট্ঠো, ৱেসিযাসু পদিস্সতি;
দিস্সতি পৰদাৰেসু, তং পৰাভৱতো মুখ’’ন্তি চ,
‘‘পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা’’তি চ ব্যাসে, সমাসে পন ‘‘পুত্তদাৰা দিসা পচ্ছা, পুত্তদাৰেহি মত্তনো’’তি চ এৱমাদযো বহুৱচনপ্পযোগা বহৱো ভৱন্তি.
একৱচনপ্পযোগা পন অপ্পা. সেয্যথিদং? ‘‘গৰূনং দাৰে, ধম্মং চৰে যোপি সমুঞ্জকং চৰে, দাৰঞ্চ পোসং দদমপ্পকস্মি’’ন্তি চ,
‘‘যে গহট্ঠা পুঞ্ঞকৰা, সীলৱন্তো উপাসকা;
ধম্মেন দাৰং পোসেন্তি, তে নমস্সামি মাতলী’’তি চ,
‘‘পৰদাৰং ন গচ্ছেয্যং, সদাৰপসুতো সিয’’ন্তি চ,
‘‘যো ইচ্ছে পুৰিসো হোতুং, জাতিং জাতিং পুনপ্পুনং;
পৰদাৰং ৱিৱজ্জেয্য, ধোতপাদোৱ কদ্দম’’ন্তি চ
এৱমাদযো একৱচনপ্পযোগা অপ্পা.
সমাহাৰলক্খণৱসেন পনেস দাৰসদ্দো নপুংসকলিঙ্গেকৱচনোপি কত্থচি ভৱতি. ‘‘আদায পুত্তদাৰং. পুত্তদাৰস্স সঙ্গহো’’ইতি এৱং ইধ ৱুত্তপ্পকাৰেন লিঙ্গঞ্চ অত্থঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা ‘‘পুৰিসো পুৰিসা’’তি পৱত্তং পুৰিসসদ্দনযং নিস্সায সব্বেসং ‘‘ভূতো ভাৱকো ভৱো’’তিআদীনং ভূধাতুমযানং অঞ্ঞেসঞ্চোকাৰন্তপদানং নামিকপদমালাসু সদ্ধাসম্পন্নেহি কুলপুত্তেহি সদ্ধম্মট্ঠিতিযা কোসল্লমুপ্পাদেতব্বং.
কিং পন সব্বানি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বপ্পকাৰেন একসদিসানেৱ হুত্ৱা পৱিট্ঠানীতি? ন পৱিট্ঠানি. কানিচি হি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৱিট্ঠানি চ, কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন ন পৱিট্ঠানি চ, কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বথা অপ্পৱিট্ঠানেৱ. তত্ৰ কতমানি কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৱিট্ঠানি চ? ‘‘সৰো ৱযো চেতো’’তিআদীনি. সৰোইতি হি অযংসদ্দো উসুসদ্দসৰৱনঅকাৰাদিসৰৱাচকো চে, পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠো. ৰহদৱাচকো চে, মনোগণপক্খিকত্তা পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠো. ৱযোইতি সদ্দো পৰিহানিৱাচকো চে, পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠো. আযুকোট্ঠাসৱাচকো চে, মনোগণপক্খিকত্তা পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠো. চেতো ইতি সদ্দো যদি পণ্ণত্তিৱাচকো, পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠো. যদি পন চিত্তৱাচকো, মনোগণপক্খিকত্তা পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠো. মনোগণো চ নাম –
মনো ৱচো ৱযো তেজো,
তপো চেতো তমো যসো;
অযো পযো সিৰো ছন্দো,
সৰো উৰো ৰহো অহো –
ইমে সোড়স.
ইদানি যথাৱুত্তস্স পাকটীকৰণত্থং মনসদ্দাদীনং নামিকপদমালং কথযাম –
মনো, মনা. মনং, মনো, মনে. মনসা, মনেন, মনেহি, মনেভি. মনসো, মনস্স, মনানং. মনা, মনস্মা, মনম্হা, মনেহি, মনেভি. মনসো, মনস্স, মনানং. মনসি, মনে, মনস্মিং, মনম্হি, মনেসু. ভো মন, ভৱন্তো মনা.
অথ ৱা ‘‘ভো মনা’’ইতি বহুৱচনম্পি ঞেয্যং. এৱং ৱচো, ৱচা. ৱচং, ৱচো, ৱচে. ৱচসাতিআদিনা নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অহসদ্দস্স পন ভুম্মেকৱচনট্ঠানে অহসি, অহে, অহস্মিং, অহম্হি, অহু, অহনীতি যোজেতব্বা.
ইদানি ৰূপন্তৰৱিসেসদস্সনত্থং নপুংসকলিঙ্গস্স মনসদ্দস্সপি নামিকপদমালং ৱদাম, অট্ঠানে অযং কথিতাতি ন চোদেতব্বং.
মনং, মনানি, মনা. মনং, মনানি, মনে. মনেন, মনেহি, মনেভি. মনস্স, মনসো, মনানং. মনা, মনস্মা, মনম্হা, মনেহি, মনেভি. মনস্স, মনসো, মনানং. মনে, মনস্মিং, মনম্হি, মনেসু. ভো মন, ভৱন্তো মনা. অথ ৱা ‘‘ভো মনানি, ভো মনা’’এৱম্পি বহুৱচনং ৱেদিতব্বং. এৱমুত্তৰত্ৰাপি নযো.
এত্থ চ পুল্লিঙ্গস্স মনসদ্দস্স পচ্চত্তকৰণসম্পদানসামিভুম্মৱচনানি মনো মনসা মনসো মনসীতি ৰূপানি ঠপেত্ৱা যানি সেসানি, নপুংসকলিঙ্গস্স চ মনসদ্দস্স পচ্চত্তৱচনানি ‘‘মনং মনানী’’তি ৰূপানি চ, অট্ঠম্যোপযোগৱচনানং ‘‘মনং মনানী’’তি ৰূপদ্ৱযঞ্চ ঠপেত্ৱা যানি সেসানি, তানি সব্বানি কমতো সমসমানি.
কেচি ওকাৰন্তো মনোইতি সদ্দো নপুংসকলিঙ্গোতি ৱদন্তি, তে ৱত্তব্বা – যদি সো নপুংসকলিঙ্গো সিযা, তস্সদিসেহি ৱচো ৱযোতিআদিসদ্দেহিপি নপুংসকলিঙ্গেহেৱ ভৱিতব্বং, ন ‘‘তে নপুংসকলিঙ্গা’’তি গৰূ ৱদন্তি, ‘‘পুল্লিঙ্গা’’ইচ্চেৱ ৱদন্তি. যস্মা চ পাড়িযং ‘‘কাযো অনিচ্চো; মনো অনিচ্চো’’তি চ ‘‘কাযো দুক্খো, মনো দুক্খো’’তি চ ‘‘নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱাতি অনিচ্চো ভন্তে’’তি চ এৱমাদযো পুল্লিঙ্গপ্পযোগা বহৱো দিট্ঠা. তেন ঞাযতি মনোসদ্দো একন্তেন পুল্লিঙ্গোতি. যদি পন নপুংসকলিঙ্গোসিযা, ‘‘অনিচ্চো দুক্খো’’তি এৱমাদীনি তংসমানাধিকৰণানি অনেকপদসতানিপি নপুংসকলিঙ্গানেৱ সিযুং. ন হি তানি নপুংসকলিঙ্গানি, অথ খো অভিধেয্যলিঙ্গানুৱত্তকানি ৱাচ্চলিঙ্গানি. এৱং মনোসদ্দস্স পুল্লিঙ্গতা পচ্চেতব্বাতি, সচে মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো ন হোতি, কথং ‘‘মনানী’’তি নপুংসকৰূপং দিস্সতীতি? সচ্চং ‘‘মনানী’’তি নপুংসকলিঙ্গমেৱ, তথাপি মনোগণে পমুখভাৱেন গহিতস্সোকাৰন্তস্স মনসদ্দস্স ৰূপং ন হোতি. অথ কিঞ্চৰহীতি চে? চিত্তসদ্দেন সমানলিঙ্গস্স সমানসুতিত্তেপি মনোগণে অপৰিযাপন্নস্স নিগ্গহীতন্তস্সেৱ মনসদ্দস্স ৰূপং. মনসদ্দো হি পুন্নপুংসকৱসেন দ্ৱিধা ভিজ্জতি ‘‘মনো মনং’’ইতি যথা ‘‘অজ্জৱোঅজ্জৱ’’ন্তি. ‘‘মনো চে নপ্পদুস্সতি. সন্তং তস্স মনং হোতী’’তি হি পাড়ি. যদি চ সো মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো ন হোতি.
‘‘গৰু চেতিযপব্বতৱত্তনিযা,
পমদা পমদা পমদা ৱিমদং;
সমণং সুনিসম্ম অকা হসিতং,
পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি
এত্থ মনোসদ্দেন সমানাধিকৰণো ‘‘পতিত’’ন্তি সদ্দো নপুংসকলিঙ্গভাৱেন কস্মা সন্নিহিতো. যস্মা চ সমানাধিকৰণপদং নপুংসকলিঙ্গভাৱেন সন্নিহিতং, তস্মা সদ্দন্তৰসন্নিধানৱসেন মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গোতি ঞাযতীতি? তন্ন, সমানাধিকৰণপদস্স সব্বত্থ লিঙ্গৱিসেসাজোতনতো. যদি হি সমানাধিকৰণপদং সব্বত্থ লিঙ্গৱিসেসং জোতেয্য, ‘‘চত্তাৰো ইন্দ্ৰিযানী’’তি এত্থাপি ‘‘চত্তাৰো’’তি পদং ইন্দ্ৰিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং কৰেয্য, ন চ কাতুং সক্কোতি. ইন্দ্ৰিযসদ্দো হি একন্তেন নপুংসকলিঙ্গো. যদি তুম্হে ‘‘পতিত’’ন্তি সমানাধিকৰণপদং নিস্সায মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তমিচ্ছথ, ‘‘চত্তাৰো ইন্দ্ৰিযানী’’তি এত্থপি ‘‘চত্তাৰো’’তি সমানাধিকৰণপদং নিস্সায ইন্দ্ৰিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং ইচ্ছথাতি. ন মযং ভো ইন্দ্ৰিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং ইচ্ছাম, অথ খো নপুংসকলিঙ্গত্তংযেৱ ইচ্ছাম, ‘‘চত্তাৰো’’তি পদং লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ঠিতত্তা ‘‘চত্তাৰী’’তি গণ্হাম, তস্মা ‘‘চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানী’’তি অত্থং ধাৰেমাতি. যদি এৱং ‘‘পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি এত্থাপি ‘‘পতিত’’ন্তি পদং লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ঠিতন্তি মন্ত্ৱা ‘‘পতিতো’’তি অত্থং ধাৰেথাতি. ন ধাৰেম এত্থ লিঙ্গৱিপল্লাসস্স অনিচ্ছিতব্বতো. যদি হি মনোসদ্দো পুল্লিঙ্গো সিযা, তংসমানাধিকৰণপদং ‘‘পতিতো’’তি ৱত্তব্বং সিযা. কিমাচৰিযো এৱং ৱত্তুং ন জানি, জানমানো এৱ সো ‘‘পতিতো’’তি নাৱোচ, ‘‘পতিত’’ন্তি পনাৱোচ, তেন ঞাযতি ‘‘মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো’’তি. মা তুম্হে এৱং ৱদেথ, সমানাধিকৰণপদং নাম কত্থচি পধানলিঙ্গমনুৱত্ততি, কত্থচি নানুৱত্ততি, তস্মা ন তং লিঙ্গৱিসেসজোতনে একন্ততো পমাণং. ‘‘মাতুগামো, ওৰোধো, আৱুসো ৱিসাখ, এহি ৱিসাখে, চিত্তানি অট্ঠীনী’’তি এৱমাদিৰূপৱিসেসোযেৱ পমাণং. যদি সমানাধিকৰণপদেযেৱ লিঙ্গৱিসেসো অধিগন্তব্বো সিযা, ‘‘চত্তাৰো চ মহাভূতা’’তিআদীসু লিঙ্গৱৱত্থানং ন সিযা. যস্মা এৱমাদীসুপি ঠানেসু লিঙ্গৱৱত্থানং হোতিযেৱ. কথং? ‘‘চত্তাৰো’’তি পুল্লিঙ্গং ‘‘মহাভূতা’’তি নপুংসকন্তি, তস্মা ‘‘পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি এত্থাপি ‘‘পতিত’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং ‘‘মনো’’তি পুল্লিঙ্গন্তি ৱৱত্থানং ভৱতীতি. ইদং সুত্ৱা তে তুণ্হী ভৱিস্সন্তি. ততো তেসং তুণ্হীভূতানং ইদং ৱত্তব্বং – যস্মা মনোগণে পৱত্তানং পদানং সমানাধিকৰণপদানি কত্থচি নপুংসকৱসেন যোজেতব্বানি, তস্মা মনোগণে পমুখস্স মনোসদ্দস্সপি সমানাধিকৰণপদানি কত্থচি নপুংসকৱসেন যোজিতানি. তথা হি পুব্বাচৰিযা ‘‘সদ্ধম্মতেজৱিহতং ৱিলযং খণেন, ৱেনেয্যসত্তহদযেসু তমো’পযাতি. দুক্খং ৱচো এতস্মিন্তি দুব্বচো. অৱনতং সিৰো যস্স সোযং অৱংসিৰো, অপ্পকং ৰাগাদি ৰজো যেসং পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি তে অপ্পৰজক্খা’’তিআদিনা সদ্দৰচনং কুব্বিংসু, ন পন তেহি ৱচো সিৰো ৰজোসদ্দাদীনং নপুংসকলিঙ্গত্তং ৱিভাৱেতুং ঈদিসী সদ্দৰচনা কতা, অথ খো সিৰোমনোসদ্দানং মনোগণে পৱত্তানং পুল্লিঙ্গসদ্দানং কত্থচিপি ঈদিসানিপি লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ঠিতানি সমানাধিকৰণপদানি হোন্তীতি পৰেসং জানাপনাধিপ্পাযৱতিযা অনুকম্পায ৱিৰচিতা. এত্থাপি তুম্হাকং মতেন মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তে সতি ৱচো সিৰো ইচ্চাদযোপি নপুংসকলিঙ্গত্তমাপজ্জন্তি নপুংসকলিঙ্গৱসেন সমানাধিকৰণপদানং নিদ্দিট্ঠত্তা. কিং পনেতেসম্পি নপুংসকলিঙ্গত্তং ইচ্ছথাতি. অদ্ধা তে ইদম্পি সুত্ৱা নিব্বেঠেতুমসক্কোন্তা তুণ্হী ভৱিস্সন্তি. কিঞ্চাপি তে অঞ্ঞং গহেতব্বকাৰণং অপস্সন্তা এৱং ৱদেয্যুং ‘‘যদি ভো মনো সদ্দো নপুংসকলিঙ্গোন হোতি, কস্মা ৱেয্যাকৰণা ‘মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো’তি ৱদন্তী’’তি? তে ৱত্তব্বা – যদি তুম্হে ৱেয্যাকৰণমতং গহেত্ৱা মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তং ৰোচেথ, ননু ভগৱাযেৱ লোকে অসদিসো মহাৱেয্যাকৰণো মহাপুৰিসো ৱিসাৰদো পৰপ্পৱাদমদ্দনো. ভগৱন্তঞ্হি পদকা ৱেয্যাকৰণা অম্বট্ঠমাণৱপোক্খৰসাতিসোণদণ্ডাদযো চ ব্ৰাহ্মণা সচ্চকনিগণ্ঠাদযো চ পৰিব্বাজকা ৱাদেন ন সম্পাপুণিংসু, অঞ্ঞদত্থু ভগৱাযেৱ মত্তৱাৰণগণমজ্ঝে কেসৰসীহো ৱিয অসম্ভীতো নেসং নেসং ৱাদং মদ্দেসি, মহন্তে চ নে অত্থে পতিট্ঠাপেসি, এৱংৱিধেন ভগৱতা ৱোহাৰকুসলেন যস্মা ‘‘কাযো অনিচ্চো’’তি চ ‘‘কাযো দুক্খো, মনো অনিচ্চো, মনো দুক্খো’’তি চ এৱমাদিনা ৱুত্তা মনোসদ্দস্স পুল্লিঙ্গভাৱসূচনিকা বহূ পাড়িযো দিস্সন্তি, তস্মা মনোসদ্দো পুল্লিঙ্গোযেৱাতি সাৰতো পচ্চেতব্বোতি. এৱং ৱুত্তা তে নিৰুত্তৰা অপ্পটিভানা মঙ্কুভূতা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা পজ্ঝাযিস্সন্তি.
ইদানি সৰসদ্দাদীনং নামিকপদমালা ৱিসেসতো ৱুচ্চতে –
সৰো, সৰা. সৰং, সৰে. সৰেন, সৰেহি, সৰেভি. সৰস্স, সৰানং. সৰা, সৰস্মা, সৰম্হা, সৰেহি, সৰেভি. সৰস্স, সৰানং. সৰে, সৰস্মিং, সৰম্হি, সৰেসু. ভো সৰ, ভৱন্তো সৰা.
অযং পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠস্স উসুসদ্দসৰৱনঅকাৰাদিসৰৱাচকস্স সৰসদ্দস্স নামিকপদমালা.
অযং পন পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠস্স মনোগণপক্খিকস্স ৰহদৱাচকস্স সৰসদ্দস্স নামিকপদমালা –
সৰো, সৰা. সৰং, সৰো, সৰে. সৰসা, সৰেন, সৰেহি, সৰেভি. সৰসো, সৰস্স, সৰানং. সৰা, সৰস্মা, সৰম্হা, সৰেহি, সৰেভি. সৰসো, সৰস্স, সৰানং. সৰসি, সৰে, সৰস্মিং, সৰম্হি, সৰেসু. ভো সৰ, ভৱন্তো সৰা, ভো সৰা ইতি ৱা.
ৱযো, ৱযা. ৱযং, ৱযে. ৱযেন, ৱযেহি, ৱযেভীতি পুৰিসনযেন ঞে য্যো. অযং পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠস্স পৰিহানিৱাচকস্স ৱযসদ্দস্স নামিকপদমালা.
অযং পন পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠস্স মনোগণপক্খিকস্স আযুকোট্ঠাসৱাচকস্স ৱযসদ্দস্স নামিকপদমালা – ৱযো, ৱযা. ৱযং, ৱযো, ৱযে. ৱযসা, ৱযেন, ৱযেহি, ৱযেভীতি মননযেন ঞেয্যো. তস্স চেতো পটিস্সোসি, অৰঞ্ঞে লুদ্দগোচৰো. চেতা হনিংসু ৱেদব্বং.
চেতো, চেতা. চেতং, চেতে. চেতেন, চেতেহি, চেতেভীতি পুৰিসনযেন ঞেয্যো. অযং পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠস্স পণ্ণত্তিৱাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা.
অযং পন পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠস্স চিত্তৱাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা – চেতো, চেতা. চেতং, চেতো, চেতে. চেতসা, চেতেন, চেতেহি, চেতেভীতি মননযেন ঞেয্যো. যসো কুলপুত্তো, যসং কুলপুত্তং, যসেন কুলপুত্তেনাতি একৱচনৱসেন পুৰিসনযেন যোজেতব্বা, একৱচনপুথুৱচনৱসেন ৱা. এৱং কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বথা পৱিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৱিট্ঠানি চাতি ইমিনা নযেন সব্বপদানি পঞ্ঞাচক্খুনা উপপৰিক্খিত্ৱা ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. অৱিসেসঞ্ঞুনো হি এৱমাদিৱিভাগং অজানন্তা যং ৱা তং ৱা ব্যঞ্জনং ৰোপেন্তা যথাধিপ্পেতং অত্থং ৱিৰাধেন্তি, তস্মা যো এত্থ অম্হেহি পকাসিতো ৱিভাগো, সো সদ্ধাসম্পন্নেহি কুলপুত্তেহি সক্কচ্চমুগ্গহেতব্বো. কতমানি কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠানি চ একদেসেন ন পৱিট্ঠানি চ? মনো ৱচো তেজোসদ্দাদযো চেৱ অয্যসদ্দো চ, তত্ৰ মনসদ্দাদীনং নামিকপদমালা হেট্ঠা ৱিভাৱিতা.
অয্যসদ্দস্স পন নামিকপদমালাযং ‘‘অয্যো, অয্যা. অয্যং, অয্যে’’তি পুৰিসনযেন ৱত্ৱা আলপনট্ঠানে ‘‘ভো অয্য, ভো অয্যো’’তি দ্ৱে একৱচনানি, ‘‘ভৱন্তো অয্যা, ভৱন্তো অয্যো’’তি দ্ৱে বহুৱচনানি চ ৱত্তব্বানি. এত্থ অয্যো ইতি সদ্দো পচ্চত্তৱচনভাৱে একৱচনং, আলপনৱচনভাৱে একৱচনঞ্চেৱ বহুৱচনঞ্চ. তত্ৰিমে পযোগা ‘‘অয্যো কিৰ সাগতো অম্বতিত্থিকেন নাগেন সঙ্গামেসি, পিৱতু ভন্তে অয্যো সাগতো কাপোতিকং পসন্ন’’ন্তি এৱমাদীনি অয্যোসদ্দস্স পচ্চত্তেকৱচনপ্পযোগানি, ‘‘অথ খো সা ইত্থী তং পুৰিসং এতদৱোচ ‘নায্যো সো ভিক্খু মং নিপ্পাটেসি, অপিচ অহমেৱ তেন ভিক্খুনা গচ্ছামি, অকাৰকো সো ভিক্খু, গচ্ছ খমাপেহী’তি’’ এৱমাদীনি অয্যোসদ্দস্স আলপনেকৱচনপ্পযোগানি, ‘‘এথ’য্যো ৰাজৱসতিং, নিসীদিত্ৱা সুণাথ মে. এথ মযং অয্যো সমণেসু সক্যপুত্তিযেসু পব্বজিস্সামা’’তি এৱমাদীনি অয্যোসদ্দস্স আলপনবহুৱচনপ্পযোগানি. ভৱতি চত্ৰ –
অয্যো ইতি অযং সদ্দো, পচ্চত্তেকৱচো ভৱে;
আলপনে বহুৱচো, ভৱে একৱচোপি চ –
এৱং কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে একদেসেন পৱিট্ঠানি চ হোন্তি একদেসেন ন পৱিট্ঠানি চ.
কতমানি কানিচি ওকাৰন্তপদানি পুৰিসনযে সব্বথা অপ্পৱিট্ঠানি? গোসদ্দোযেৱ. গোসদ্দস্স হি অযং নামিকপদমালা –
গো, গাৱো, গৱো. গাৱুং, গাৱং, গৱং, গাৱো, গৱো. গাৱেন, গৱেন, গোহি, গোভি. গাৱস্স, গৱস্স, গৱং, গুন্নং, গোনং. গাৱা, গাৱস্মা, গাৱম্হা, গৱা, গৱস্মা, গৱম্হা, গোহি, গোভি. গাৱস্স, গৱস্স, গৱং, গুন্নং, গোনং. গাৱে, গাৱস্মিং, গাৱম্হি, গৱে, গৱস্মিং, গৱম্হি, গাৱেসু, গৱেসু, গোসু. ভো গো, ভৱন্তো গাৱো, গৱো. অযং পুৰিসনযে সব্বথা অপ্পৱিট্ঠস্স গোসদ্দস্স নামিকপদমালা.