৪. ভূধাতুমযনামিকৰূপৱিভাগ

‘‘ভূ সত্তায’’ন্তি ধাতুস্স, ৰূপমাখ্যাতসঞ্ঞিতং;

ত্যাদ্যন্তং লপিতং নান-প্পকাৰেহি অনাকুলং.

স্যাদ্যন্তং, দানি তস্সেৱ, ৰূপং নামিকসৱ্হযং;

ভাসিস্সং ভাসিতত্থেসু, পটুভাৱায সোতুনং.

যদত্থে’ত্তনি নামেতি, পৰ’মত্থেসু ৱা সযং;

নমতীতি তদাহংসু, নামং ইতি ৱিভাৱিনো.

নামং নামিকমিচ্চত্ৰ, একমেৱেত্থতো ভৱে;

তদেৱং নামিকং ঞে য্যং, সলিঙ্গং সৱিভত্তিকং.

সত্ৱাভিধানং লিঙ্গন্তি, ইত্থিপুমনপুংসকং;

ৱিভত্তীতিধ সত্তেৱ, তত্থ চট্ঠ পৱুচ্চৰে.

পঠমা দুতিযা ততিযা, চতুত্থী পঞ্চমী তথা;

ছট্ঠী চ সত্তমী চাতি, হোন্তি সত্ত ৱিভত্তিযো.

লিঙ্গত্থে পঠমা সাযং, ভিন্না দ্ৱেধা সিযো ইতি;

কম্মত্থে দুতিযা সাপি, ভিন্না অং যো ইতি দ্ৱিধা.

কৰণে ততিযা সাপি, ভিন্না না হি ইতি দ্ৱিধা;

সম্পদানে চতুত্থী সা, ভিন্না দ্ৱেধা স নং ইতি.

অপাদানে পঞ্চমী সা, ভিন্না দ্ৱেধা স্মা হি ইতি;

ছট্ঠী সামিম্হি সা চাপি, ভিন্না দ্ৱেধা স নং ইতি.

ওকাসে সত্তমী সাপি, ভিন্না দ্ৱেধা স্মিংসু ইতি;

আমন্তনট্ঠমী সাযং, সিযোযেৱাতি চুদ্দস.

ৱচনদ্ৱযসংযুত্তা, একেকা তা ৱিভত্তিযো;

সত্ৱমিতিহ ৱিঞ্ঞেয্যো, অত্থো সো দব্বসঞ্ঞিতো.

যো কৰোতিস কত্তাতু, তং কম্মং যং কৰোতি ৱা;

কুব্বতে যেন ৱা তন্তু, কৰণং ইতি সঞ্ঞিতং.

দেতি ৰোচতি ৱা যস্স, সম্পদানন্তি তং মতং;

যতোপেতি ভযং ৱা তং, অপাদানন্তি কিত্তিতং.

যস্সাযত্তো সমূহোৱা, তং ৱে সামীতি দেসিতং;

যস্মিং কৰোতি কিৰিযং, তদোকাসন্তি সদ্দিতং.

যদালপতি তং ৱত্থু, আমন্তনমুদীৰিতং;

সদ্দেনাভিমুখীকাৰো, ৱিজ্জমানস্স ৱা পন.

ৱিনা আলপনত্থং লিঙ্গত্থাদীসু পঠমাদিৱিভত্তুপ্পত্তি উপলক্খণৱসেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং.

ইদমেত্থ নিৰুত্তিলক্খণং দট্ঠব্বং – পচ্চত্তৱচনে পঠমা ৱিভত্তি ভৱতি, উপযোগৱচনে দুতিযা ৱিভত্তি ভৱতি, কৰণৱচনে ততিযা ৱিভত্তি ভৱতি, সম্পদানৱচনে চতুত্থী ৱিভত্তি ভৱতি, নিস্সক্কৱচনে পঞ্চমী ৱিভত্তি ভৱতি, সামিৱচনে ছট্ঠী ৱিভত্তি ভৱতি, ভুম্মৱচনে সত্তমী ৱিভত্তি ভৱতি, আমন্তনৱচনে অট্ঠমী ৱিভত্তি ভৱতি. তত্ৰুদ্দানং –

পচ্চত্তমুপযোগঞ্চ, কৰণং সম্পদানিযং;

নিস্সক্কং সামিৱচনং, ভুম্মমালপনট্ঠমং.

তত্ৰ পচ্চত্তৱচনং নাম তিৱিধলিঙ্গৱৱত্থানগতানং ইত্থিপুমনপুংসকানং পচ্চত্তসভাৱনিদ্দেসত্থো. উপযোগৱচনং নাম যো যং কৰোতি, তেন তদুপযুত্তপৰিদীপনত্থো. কৰণৱচনং নাম তজ্জাপকতনিব্বত্তকপৰিদীপনত্থো. সম্পদানৱচনং নাম তপ্পদানপৰিদীপনত্থো. নিস্সক্কৱচনং নাম তন্নিস্সটতদপগমপৰিদীপনত্থো. সামিৱচনং নাম তদিস্সৰপৰিদীপনত্থো. ভুম্মৱচনং নাম তপ্পতিট্ঠাপৰিদীপনত্থো. আমন্তনৱচনং নাম তদামন্তনপৰিদীপনত্থো. এৱং ঞত্ৱা পযোগানি অসম্মুয্হন্তেন যোজেতব্বানি.

ভূতো, ভাৱকো, ভৱো, অভৱো, ভাৱো, অভাৱো, সভাৱো, সব্ভাৱো, সম্ভৱো, পভৱো, পভাৱো, অনুভৱো, আনুভাৱো, পৰাভৱো, ৱিভৱো, পাতুভাৱো, আৱিভাৱো, তিৰোভাৱো, ৱিনাভাৱো, সোত্থিভাৱো, অত্থিভাৱো, নত্থিভাৱোতি ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গং.

অভিভৱিতা, পৰিভৱিতা, অনুভৱিতা, সমনুভৱিতা, ভাৱিতা, পচ্চনুভৱিতাতি আকাৰন্তপুল্লিঙ্গং.

ভৱং, পৰাভৱং, পৰিভৱং, অভিভৱং, অনুভৱং, সমনুভৱং, পচ্চনুভৱং, পভৱং, অপ্পভৱন্তি নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গং.

ধনভূতি, সিৰিভূতি, সোত্থিভূতি, সুৱত্থিভূতীতি ইকাৰন্তপুল্লিঙ্গং.

ভাৱী, ৱিভাৱী, সম্ভাৱী, পৰিভাৱীতি ঈকাৰন্তপুল্লিঙ্গং.

সযম্ভূ, পভূ, অভিভূ, ৱিভূ, অধিভূ, পতিভূ, গোত্ৰভূ, ৱত্ৰভূ, পৰাভিভূ, ৰূপাভিভূ, সদ্দাভিভূ, গন্ধাভিভূ, ৰসাভিভূ, ফোট্ঠব্বাভিভূ, ধম্মাভিভূ, সব্বাভিভূতি ঊকাৰন্তপুল্লিঙ্গং.

ইমানেত্থ ছব্বিধানি পুল্লিঙ্গানি ভূধাতুমযানি উদ্দিট্ঠানি.

উকাৰন্তং পুল্লিঙ্গংতু ভূধাতুমযমপ্পসিদ্ধং, অঞ্ঞধাতুমযং পনুকাৰন্তপুল্লিঙ্গং পসিদ্ধং ‘‘ভিক্খু, হেতু’’ইতি. তেন সদ্ধিং সত্তৱিধানি পুল্লিঙ্গানি হোন্তি, সব্বানেতানি সভাৱতোযেৱ পুল্লিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থ সত্তোতি অত্থৱাচকো ভূতসদ্দোযেৱ নিযোগা পুল্লিঙ্গন্তিপি দট্ঠব্বো.

যে পন ‘‘যো ধম্মো ভূতো, যা ধম্মজাতি ভূতা, যং ধম্মজাতং ভূত’’ন্তি এৱং লিঙ্গত্তযে যোজনাৰহত্তা অনিযতলিঙ্গা অঞ্ঞেপি ভূতপৰাভূতসম্ভূতসদ্দাদযো সন্দিস্সন্তি পাৱচনৱৰে, তেপি নানোপসগ্গনিপাতপদেহি যোজনৱসেন সদ্দৰচনাযং সুখুমত্থগ্গহণে চ ৱিঞ্ঞূনং কোসল্লজননত্থং নিযতপুল্লিঙ্গেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেস্সাম.

সেয্যথিদং? ভূতো, পৰাভূতো, সম্ভূতো, ৱিভূতো, পাতুভূতো, আৱিভূতো, তিৰোভূতো, ৱিনাভূতো, ভব্বো, পৰিভূতো, অভিভূতো, অধিভূতো, অদ্ধভূতো, অনুভূতো, সমনুভূতো, পচ্চনুভূতো, ভাৱিতো, সম্ভাৱিতো, ৱিভাৱিতো, পৰিভাৱিতো, অনুপৰিভূতো, পৰিভৱিতব্বো, পৰিভোতব্বো, পৰিভৱনীযো, অভিভৱিতব্বো, অভিভোতব্বো, অভিভৱনীযো, অধিভৱিতব্বো, অধিভোতব্বো, অধিভৱনীযো, অনুভৱিতব্বো, অনুভোতব্বো, অনুভৱনীযো, সমনুভৱিতব্বো, সমনুভোতব্বো, সমনুভৱনীযো, পচ্চনুভৱিতব্বো, পচ্চনুভোতব্বো, পচ্চনুভৱনীযো, ভাৱেতব্বো, ভাৱনীযো, সম্ভাৱেতব্বো, সম্ভাৱনীযো, ৱিভাৱেতব্বো, ৱিভাৱনীযো, পৰিভাৱেতব্বো, পৰিভাৱনীযো, ভৱমানো, ৱিভৱমানো, পৰিভৱমানো, অভিভৱমানো, অনুভৱমানো, সমনুভৱমানো, পচ্চনুভৱমানো, অনুভোন্তো, সমনুভোন্তো, পচ্চনুভোন্তো, সম্ভোন্তো, অভিসম্ভোন্তো, ভাৱেন্তো, সম্ভাৱেন্তো, ৱিভাৱেন্তো, পৰিভাৱেন্তো, পৰিভৱিযমানো, পৰিভুয্যমানো, অভিভৱিযমানো, অভিভূযমানো, অনুভৱিযমানো, অনুভুয্যমানো, সমনুভৱিযমানো, সমনুভুয্যমানো, পচ্চনুভৱিযমানো, পচ্চনুভুয্যমানোতি ইমানি নিযতপুল্লিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৱমোকাৰন্তাদিৱসেন ছব্বিধানি পুল্লিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং তাৱ পুল্লিঙ্গৱসেন উদাহৰণুদ্দেসো.

ভাৱিকা, ভাৱনা, ৱিভাৱনা, সম্ভাৱনা, পৰিভাৱনাতি আকাৰন্তইত্থিলিঙ্গং.

ভূমি, ভূতি, ৱিভূতি. ইকাৰন্তইত্থিলিঙ্গং.

ভূৰী, ভূতী, ভোতী, ৱিভাৱিনী, পৰিৱিভাৱিনী, সম্ভাৱিনী, পাতুভৱন্তী, পাতুভোন্তী, পৰিভৱন্তী, পৰিভোন্তী, অভিভৱন্তী, অভিভোন্তী, অধিভৱন্তী, অধিভোন্তী, অনুভৱন্তী, অনুভোন্তী, সমনুভৱন্তী, সমনুভোন্তী, পচ্চনুভৱন্তী, পচ্চনুভোন্তী, অভিসম্ভৱন্তী, অভিসম্ভোন্তীতি ঈকাৰন্তইত্থিলিঙ্গং.

ভূ, অভূ. ঊকাৰন্তইত্থিলিঙ্গং.

ইমানেত্থ চতুব্বিধানি ইত্থিলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি উদ্দিট্ঠানি.

উকাৰন্তিত্থিলিঙ্গং ভূধাতুমযমপ্পসিদ্ধং, অঞ্ঞধাতুমযং পন উকাৰন্তিত্থিলিঙ্গং পসিদ্ধং ‘‘ধাতু, ধেনু’’ইতি. তেন সদ্ধিং পঞ্চৱিধানি ইত্থিলিঙ্গানি হোন্তি, ওকাৰন্তস্স ৱা গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৱে তেন সদ্ধিং ছব্বিধানিপি হোন্তি, সব্বানেতানি সভাৱতোযেৱিত্থিলিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থাপি অনিযতলিঙ্গা ভূতপৰাভূতসম্ভূতসদ্দাদযো ইত্থিলিঙ্গৱসেন যুজ্জন্তে.

কথং? ভূতা, পৰাভূতা, সম্ভূতাতি সব্বং ৱিত্থাৰতো গহেতব্বং ‘‘অনুভোন্তো সমনুভোন্তো’’তিআদীনি নৱ পদানি ৱজ্জেত্ৱা. তানি হি ঈকাৰন্তৱসেন যোজিতানি. ইমানি নিযতলিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৱং আকাৰন্তাদিৱসেন চতুব্বিধানি ইত্থিলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং ইত্থিলিঙ্গৱসেন উদাহৰণুদ্দেসো.

ভূতং, মহাভূতং, ভৱিত্তং, ভূনং, ভৱনং, পৰাভৱনং, সম্ভৱনং, ৱিভৱনং, পাতুভৱনং, আৱিভৱনং, তিৰোভৱনং, ৱিনাভৱনং, সোত্থিভৱনং, পৰিভৱনং, অভিভৱনং, অধিভৱনং, অনুভৱনং, সমনুভৱনং, পচ্চনুভৱনন্তি নিগ্গহীতন্তনপুংসকলিঙ্গং.

অত্থৱিভাৱি, ধম্মৱিভাৱি. ইকাৰন্তনপুংসকলিঙ্গং.

গোত্ৰভু, চিত্তসহভু, নচিত্তসহভু. উকাৰন্তনপুংসকলিঙ্গং.

সব্বানেতানি সভাৱতোযেৱ নপুংসকলিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থ সত্তভূতৰূপৱাচকো ভূতসদ্দোযেৱ নিযোগা নপুংসকলিঙ্গোতিপি দট্ঠব্বং. এত্থাপি অনিযতলিঙ্গা ভূত পৰাভূত সম্ভূতসদ্দাদযো নপুংসকলিঙ্গৱসেন যুজ্জন্তে.

কথং? ভূতং, পৰাভূতং, সম্ভূতং, ৱিভূতং. পেয্যালো. সমনুভৱমানং, পচ্চনুভৱমানং, অনুভোন্তং, অনুভৱন্তং, সমনুভোন্তং, সমনুভৱন্তং, পচ্চনুভোন্তং, পচ্চনুভৱন্তং, সম্ভোন্তং, সম্ভৱন্তং, অভিসম্ভোন্তং, অভিসম্ভৱন্তং, পাতুভোন্তং, পাতুভৱন্তং, পৰিভোন্তং, পৰিভৱন্তং, অভিভোন্তং, অভিভৱন্তং, অধিভোন্তং, অধিভৱন্তং, ভাৱেন্তং, সম্ভাৱেন্তং, ৱিভাৱেন্তং, পৰিভাৱেন্তং, পৰিভাৱিযমানং, পৰিভুয্যমানং, পেয্যালো. পচ্চনুভৱিযমানং, পচ্চনুভুয্যমানন্তি ইমানি নিযতনপুংসকলিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৱং নিগ্গহীতন্তাদিৱসেন তিৱিধানি নপুংসকলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং নপুংসকলিঙ্গৱসেন উদাহৰণুদ্দেসো, এৱং পুল্লিঙ্গাদিৱসেন লিঙ্গত্তযং ভূধাতুমযমুদ্দিট্ঠং.

এত্থ মে অপ্পসিদ্ধাতি, যে যে সদ্দা পকাসিতা;

তে তে পাড়িপ্পদেসেসু, মগ্গিতব্বা ৱিভাৱিনা.

ও, আ, বিন্দু, ই, ঈ, উ, ঊ-অন্তিমে সত্তধা ঠিতা;

ঞে য্যা পুল্লিঙ্গভেদাতি, নিৰুত্তঞ্ঞূহি ভাসিতা.

আ ইৱণ্ণো চুৱণ্ণো চ, পঞ্চ অন্তা সৰূপতো;

ইত্থিভেদাতি ৱিঞ্ঞেয্যা, ওকাৰন্তেন ছাপি ৱা.

বিন্দু, ই, উ-ইমে অন্তা, তযো ঞেয্যা ৱিভাৱিনা;

নপুংসকপ্পভেদাতি, নিৰুত্তঞ্ঞূহি ভাসিতা.

অন্তা সত্তেৱ পুল্লিঙ্গে, ইত্থিযং পঞ্চ ৱা ছ ৱা;

নপুংসকে তযো এৱং, দস পঞ্চহি ছব্বিধা.

যস্মা পনেত্থ ‘‘ভূতো’’তিআদযো সদ্দা নিব্বচনাভিধেয্যকথনত্থসাধকৱচনপৰিযাযৱচনত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুচ্চমানা পাকটা হোন্তি সুৱিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা ইমেসং নিব্বচনাদীনি যথাসম্ভৱং ৱক্খাম ৱিঞ্ঞূনং তুট্ঠিজননত্থঞ্চেৱ সোতাৰানমত্থেসু পটুতৰবুদ্ধিপটিলাভায চ. তত্ৰ ভূতোতি খন্ধপাতুভাৱেন ভৱতীতি ভূতো, ইদং তাৱ নিব্বচনং. ‘‘ভূতো’’তি সব্বসঙ্গাহকৱসেন সত্তো ৱুচ্চতি, ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো. সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি চ ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৱচনং. অথ ৱা ভূতোতি এৱংনামকো অমনুস্সজাতিযো সত্তৱিসেসো, ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘ভূতৱিজ্জা, ভূতৱেজ্জো, ভূতৱিগ্গহিতো’’তি চ ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৱচনং. যঞ্চ পন ‘‘সত্তো মচ্চো পজা’’তিআদিকং তত্থ তত্থ আগতং ৱচনং, ইদং সত্তোতি অত্থৱাচকস্স ভূতসদ্দস্স পৰিযাযৱচনং. যঞ্চ নিদ্দেসপাড়িযং ‘‘মচ্চোতি সত্তো নৰো মানৱো পোসো পুগ্গলো জীৱো জগু জন্তু হিন্দগু মনুজো’’তি আগতং, ইদম্পি পৰিযাযৱচনমেৱ. তানি সব্বানি পিণ্ডেত্ৱা ৱুচ্চন্তে –

সত্তো মচ্চো জনো ভূতো, পাণো হিন্দগু পুগ্গলো;

জন্তু জীৱো জগু যক্খো, পাণী দেহী তথাগতো.

সত্তৱো মাতিযো লোকো, মনুজো মানৱো নৰো;

পোসো সৰীৰীতি পুমে, ভূতমিতি নপুংসকে.

পজাতি ইত্থিযং ৱুত্তো, লিঙ্গতো, ন চ অত্থতো;

এৱং তিলিঙ্গিকা হোন্তি, সদ্দা সত্তাভিধানকা.

যো সো জঙ্ঘায উলতি, সো সত্তো জঙ্ঘলো ইধ;

পাণদেহাভিধানেহি, সত্তনামং পপঞ্চিতং.

ইমস্মিং পকৰণে ‘‘পৰিযাযৱচন’’ন্তি চ ‘‘অভিধান’’ন্তি চ ‘‘সঙ্খা’’তিআদীনি চ একত্থানি অধিপ্পেতানি, অত্থুদ্ধাৰৱসেন পন ভূতসদ্দো পঞ্চক্খন্ধামনুস্সধাতুসস্সতৱিজ্জমানখীণাসৱসত্তৰুক্খাদীসু দিস্সতি, তপ্পযোগো উপৰি অত্থত্তিকৱিভাগে আৱিভৱিস্সতি. ভাৱকোতি ভাৱেতীতি ভাৱকো, ইদং নিব্বচনং. যো ভাৱনং কৰোতি, সো ভাৱকো. ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘ভাৱকো নিপকো ধীৰো’’তি ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৱচনং. ‘‘ভাৱকো ভাৱনাপসুতো ভাৱনাপযুত্তো ভাৱনাসম্পন্নো’’তি ইদং পৰিযাযৱচনং. ইমানি ‘‘ভূতো ভাৱকো’’তি দ্ৱে পদানি সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৱসেন ৱুত্তানীতি. ইতো পৰং নযানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ইদং নিব্বচন’’ন্তি চ আদীনি অৱত্ৱা কত্থচি অত্থসাধকৱচনং পৰিযাযৱচনং অত্থুদ্ধাৰঞ্চ যথাৰহং দস্সেস্সাম. তেসু হি সব্বত্থ দস্সিতেসু গন্থৱিত্থাৰো সিযা, তস্মা যেসমত্থো উত্তানো, তেসম্পি পদানমভিধেয্যং ন কথেস্সাম, নিব্বচনমত্তমেৱ নেসং কথেস্সাম. যেসং পন গম্ভীৰো অত্থো, তেসমভিধেয্যং কথেস্সাম.

ভৱনং ভৱো, ভৱো ৱুচ্চতি ৱুদ্ধি. ভূসদ্দস্স অত্থাতিসযযোগতো ৱড্ঢনেপি দিস্সমানত্তা ভৱনং ৱড্ঢনন্তি কত্ৱা. ‘‘ভৱো চ ৰঞ্ঞো অভৱো চ ৰঞ্ঞো’’তি ইদং ৱুদ্ধিঅত্থস্স সাধকং ৱচনং. অথ ৱা ভৱোতি ৱুচ্চতি সস্সতং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি হি সস্সতৱসেন পৱত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি, তস্মা ভৱদিট্ঠী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. তথা ভৱোতি ভৱদিট্ঠি, ভৱতি সস্সতং তিট্ঠতীতি পৱত্তনতো সস্সতদিট্ঠি ভৱদিট্ঠি নাম. ভৱদিট্ঠি হি উত্তৰপদলোপেন ভৱোতি ৱুচ্চতি. ‘‘ভৱেন ভৱস্স ৱিপ্পমোক্খমাহংসূ’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. এত্থাযং পাড়িৱচনত্থো – একচ্চে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভৱদিট্ঠিযা ৱা কামভৱাদিনা ৱা সব্বভৱতো ৱিমুত্তিং সংসাৰৱিসুদ্ধিং কথযিংসূতি. অথ ৱা ভৱন্তি ৱড্ঢন্তি সত্তা এতেনাতি ভৱোতি অত্থেন সম্পত্তিপুঞ্ঞানি ভৱোতি চ ৱুচ্চন্তি. ‘‘ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. এত্থ পনাযং পাড়িৱচনত্থো – ভৱোতি সম্পত্তি, অভৱোতি ৱিপত্তি. তথা ভৱোতি ৱুদ্ধি, অভৱোতি হানি. ভৱোতি সস্সতং, অভৱোতি উচ্ছেদো. ভৱোতি পুঞ্ঞং, অভৱোতি পাপং, তং সব্বং ৱীতিৱত্তোতি.

সহোকাসা খন্ধাপি ভৱো. ‘‘কামভৱো ৰূপভৱো’’ ইচ্চেৱমাদি এতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. এত্থ পন খন্ধা ‘‘যো পঞ্ঞাযতি, সো সৰূপং লভতী’’তি কত্ৱা ‘‘ভৱতি অৱিজ্জাতণ্হাদিসমুদযা নিৰন্তৰং সমুদেতী’’তি অত্থেন ৱা ‘‘ভৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. ওকাসো পন ‘‘ভৱন্তি জাযন্তি এত্থ সত্তা নামৰূপধম্মা চা’’তি অত্থেন ‘‘ভৱো’’তি. অপিচ কম্মভৱোপি ভৱো, উপপত্তিভৱোপি ভৱো. ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো দুৱিধেন অত্থি কম্মভৱো, অত্থি উপপত্তিভৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. তত্থ কম্মমেৱ ভৱো কম্মভৱো. তথা উপপত্তি এৱ ভৱো উপপত্তিভৱো. এত্থূপপত্তি ভৱতীতি ভৱো, কম্মং পন যথা সুখকাৰণত্তা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি ৱুত্তো. এৱং ভৱকাৰণত্তা ফলৱোহাৰেন ভৱোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা ভাৱনলক্খণত্তা ভাৱেতীতি ভৱো. কিং ভাৱেতি? উপপত্তিং. ইতি উপপত্তিং ভাৱেতীতি ভৱোতি ৱুচ্চতি. ভাৱেতীতিমস্স চ নিব্বত্তেতীতি হেতুকত্তুৱসেনত্থো. অথ ৱা ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি ৱচনতো ভৱতি এতেনাতি ভৱোতি কম্মভৱো ৱুচ্চতি.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি

ৱুত্তলক্খণো সংসাৰোপি ভৱো. ‘‘ভৱে দুক্খং ভৱদুক্খং, ভৱে সংসৰন্তো’’তি ইমানেতস্সত্থস্স সাধকানি ৱচনানি. তত্ৰ কেনট্ঠেন সংসাৰো ভৱোতি কথীযতি? ভৱতি এত্থ সত্তসম্মুতি খন্ধাদিপটিপাটিসঙ্খাতে ধম্মপুঞ্জস্মিন্তি অত্থেন. ইদং ভৱসদ্দস্স ভাৱকত্তুকৰণাধিকৰণসাধনৱসেনত্থকথনং.

এত্থ ভৱসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰং ৱদাম –

ৱুদ্ধিসম্পত্তিপুঞ্ঞানি, খন্ধা সোকাসসঞ্ঞিতা;

সংসাৰো সস্সতঞ্চেতং, ভৱসদ্দেন সদ্দিতং.

ভৱতণ্হা ভৱদিট্ঠি, উপপত্তিভৱো তথা;

কম্মভৱো চ সব্বন্তং, ভৱসদ্দেন সদ্দিতং.

ভৱতণ্হাভৱদিট্ঠি-দ্ৱযং কত্থচি পাড়িযং;

উত্তৰপদলোপেন, ভৱসদ্দেন সদ্দিতং.

অভৱোতি ন ভৱো অভৱো.

ৱিপত্তি হানি উচ্ছেদো, পাপঞ্চেৱ চতুব্বিধা;

ইমে অভৱসদ্দেন, অত্থা ৱুচ্চন্তি সাসনে.

ভাৱোতি অজ্ঝাসযো, যো ‘‘অধিপ্পাযো’’তিপি ৱুচ্চতি. ‘‘থীনংভাৱো দুৰাজানো. নামচ্চো ৰাজভৰিযাসু, ভাৱং কুব্বেথ পণ্ডিতো. হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতী’’তি এৱমাদি এতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অপিচ ৱত্থুধম্মোপি ভাৱো. ‘‘ভাৱসঙ্কেতসিদ্ধীন’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং, চিত্তম্পি ভাৱো. ‘‘অচ্চাহিতং কম্মং কৰোসি লুদ্দং, ভাৱে চ তে কুসলং নত্থি কিঞ্চী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ক্ৰিযাপিভাৱো. ‘‘ভাৱলক্খণং ভাৱসত্তমী’’তি চ ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অপিচ ভাৱোতি সত্তৱেৱচনন্তি ভণন্তি, ধাতু ৱা এতং অধিৱচনং. তত্থ অজ্ঝাসযো চ ৱত্থুধম্মো চ চিত্তঞ্চ সত্তো চাতি ইমে ভৱতীতি ভাৱো. তথা পন ভাৱেতীতি ভাৱো, ক্ৰিযা তু ভৱনন্তি ভাৱো. সা চ ভৱনগমনপচনাদিৱসেনানেকৱিধা. অপিচ ভাৱৰূপম্পি ভাৱো, যং ইত্থিভাৱো পুম্ভাৱো ইত্থিন্দ্ৰিযন্তি চ ৱুচ্চতি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা ভৱতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি ভাৱো.

নত্তনোমতিযা এতং, নিব্বচনমুদাহটং;

পুব্বাচৰিযসীহানং, মতং নিস্সায মাহটং.

ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি ‘‘ইত্থিযা ভাৱো ইত্থিভাৱো, ইত্থীতি ৱা ভৱতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি ইত্থিভাৱো’’তি, তস্মা পুম্ভাৱোতি এত্থাপি পুমস্স ভাৱো পুম্ভাৱো, পুমাতি ৱা ভৱতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি পুম্ভাৱোতি নিব্বচনং সমধিগন্তব্বং. ইদং ভাৱসদ্দস্স কত্তুভাৱকৰণসাধনৱসেনত্থকথনং.

অভাৱোতি ন ভাৱোতি অভাৱো, কো সো? সুঞ্ঞতা নত্থিতা. সভাৱোতি অত্তনো ভাৱো সভাৱো, অত্তনো পকতি ইচ্চেৱত্থো. অথ ৱা সভাৱোতি ধম্মানং সতি অত্থসম্ভৱে যো কোচি সৰূপং লভতি, তস্স ভাৱো লক্খণমিতি সঞ্ঞিতো নমনৰুপ্পনকক্খড়ফুসনাদিআকাৰো ইচ্চেৱত্থো. ‘‘সামঞ্ঞং ৱা সভাৱো ৱা, ধম্মানং লক্খণং মত’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অপিচ সভাৱোতি সলক্খণো পৰমত্থধম্মো. কেনট্ঠেন? সহ ভাৱেনাতি অত্থেন. সব্ভাৱোতি সতং ভাৱো সব্ভাৱো, সপ্পুৰিসধম্মো ইচ্চেৱত্থো. অথ ৱা অত্তনো ভাৱো সব্ভাৱো. ‘‘গাহাপযন্তি সব্ভাৱ’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. সংৱিজ্জমানো ৱা ভাৱো সব্ভাৱো. ‘‘এৱং গহণসব্ভাৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ইদং সভাৱ সব্ভাৱসদ্দানং ভাৱসাধনৱসেনত্থকথনং.

সম্ভৱোতি সম্ভৱনং সম্ভৱো, সম্ভৱনক্ৰিযা, যুত্তি ৱা. যুত্তি হি সম্ভৱোতি ৱুচ্চতি ‘‘সম্ভৱো গহণস্স কাৰণ’’ন্তিআদীসু. অথ ৱা সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো. যতো হি যং কিঞ্চি সম্ভৱতি, সো সম্ভৱো. পভৱোতি পভৱনং পভৱো, অচ্ছিন্নতা, পভৱতি এতস্মাতি ৱা পভৱো. যতো হি যং কিঞ্চি পভৱতি, সো পভৱো. ইমে পন সম্ভৱপভৱসদ্দা কত্থচি সমানত্থা কত্থচি ভিন্নত্থাতি ৱেদিতব্বা. কথং? সম্ভৱসদ্দো হি ভৱনক্ৰিযম্পি ৱদতি যুত্তিম্পি পঞ্ঞত্তিম্পি সম্ভৱৰূপম্পি পচ্চযত্থম্পি, পভৱসদ্দো পন ভৱনক্ৰিযম্পি ৱদতি নদিপ্পভৱম্পি পচ্চযত্থম্পি, তস্মা পচ্চযত্থং ৱজ্জেত্ৱা ভিন্নত্থাতি গহেতব্বা, পচ্চযত্থেন পন সমানত্থাতি গহেতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পচ্চযো হেতু নিদানং কাৰণং সম্ভৱো পভৱোতিআদি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নান’’ন্তি.

‘‘মূলং হেতু নিদানঞ্চ, সম্ভৱো পভৱো তথা;

সমুট্ঠানাহাৰাৰম্মণং, পচ্চযো সমুদযেন চা’’তি

অযম্পি গাথা এতস্সত্থস্স সাধিকা. ইদং সম্ভৱপভৱসদ্দানং ভাৱাপাদানসাধনৱসেনত্থকথনং.

এৱমেত্থ ভাৱকত্তুকম্মকৰণাপাদানাধিকৰণৱসেন ছ সাধনানি পকাসিতানি. তানি সম্পদানসাধনেন সত্তৱিধানি ভৱন্তি, তং পন উত্তৰি আৱিভৱিস্সতি ‘‘ধনমস্স ভৱতূতি ধনভূতী’’তিআদিনা. ইচ্চেৱং কিতকৱসেন সব্বথাপি সত্তৱিধানি সাধনানি হোন্তি, যানি ‘‘কাৰকানী’’তিপি ৱুচ্চতি, ইতো অঞ্ঞং সাধনং নত্থি. ইধ পযোগেস্ৱত্থেসু চ ৱিঞ্ঞূনং পাটৱত্থং সাধননামং পকাসিতং. তথা হি দুন্নিক্খিত্তসাধনেহি পদেহি যোজিতা সদ্দপ্পযোগা দুব্বোধত্থা হোন্তি, সুনিক্খিত্তসাধনেহি পন পদেহি যোজিতা সুবোধত্থা হোন্তি, তস্মা পযোগাসাধনমূলকা, অত্থো চ পযোগমূলকো. পযোগানুৰূপঞ্হি অৱিপৰীতং কত্ৱা অত্থং কথনসীলা ‘‘যাচিতোৱ বহুলং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি, অপ্পং অযাচিতো’’তি এৱমাদীসু সাধনৱসেন গহেতব্বেসু অত্থেসু, অঞ্ঞেসু চত্থেসু পটুতৰবুদ্ধিনো পণ্ডিতাযেৱ একন্তেন ভগৱতো পৰিযত্তিসাসনধৰা নাম হোন্তীতি ৱেদিতব্বং. ইতো পৰং নযানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ইদং নাম সাধন’’ন্তি ন ৱক্খাম, কেৱলমিধ দস্সিতেসু পযোগেসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থঞ্চেৱ ৱিৱিধৱিচিত্তপাড়িগতিকে ৱিৱিধত্থসাৰে জিনৱৰৱচনে সোতূনং বুদ্ধিৱিজম্ভনত্থঞ্চ অত্থসাধকৱচনানিযেৱ যথাৰহং সুত্তগেয্যৱেয্যাকৰণগাথাদীসু ততো ততো আহৰিত্ৱা দস্সেস্সাম.

পভাৱোতি পকাৰতো ভৱতীতি পভাৱো, সোযমানুভাৱোযেৱ. ‘‘পভাৱং তে ন পস্সামি, যেন ত্ৱং মিথিলং ৱজে’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অনুভৱোতি অনুভৱনং অনুভৱো, কিং তং? পৰিভুঞ্জনং. আনুভাৱোতি তেজুস্সাহমন্তপভূসত্তিযো. ‘‘তেজসঙ্খতো উস্সাহমন্তপভূসত্তিসঙ্খাতো ৱা মহন্তো আনুভাৱো এতস্সাতি মহানুভাৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং.

তেজো উস্সাহমন্তা চ, পভূসত্তীতি পঞ্চিমে;

আনুভাৱাতি ৱুচ্চন্তি, পভাৱাতি চ তে ৱদে.

তেজাদিৱাচকত্তম্হি, আনুভাৱপদস্স তু;

অত্থনিব্বচনং ধীৰো, যথাসম্ভৱমুদ্দিসে.

অথ ৱা আনুভাৱোতি অনুভৱিতব্বফলং. ‘‘অনুভৱিতব্বস্স ফলস্স মহন্ততায মহানুভাৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. পৰাভৱোতি পৰাভৱনং পৰাভৱো, অথ ৱা পৰাভৱতীতি পৰাভৱো. ‘‘সুৱিজানো পৰাভৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অপিচ ‘‘ধম্মদেস্সী পৰাভৱো’’তি পাঠানুৰূপতো পৰাভৱিস্সতীতি পৰাভৱোতি অনাগতকালৱসেনপি নিব্বচনং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পৰাভৱন্তি এতেনাতি পৰাভৱো. কিং তং? ধম্মদেস্সিতাদি. ‘‘পঠমো সো পৰাভৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ৱিভৱোতি নিব্বানং. তঞ্হি ভৱতো ৱিগতত্তা ভৱতো ৱিগতোতি ৱিভৱো, ভৱস্স চ তংহেতু ৱিগতত্তা ৱিগতো ভৱো এতস্মাতি ৱিভৱো. ৱিভৱন্তি উচ্ছিজ্জন্তি ৱিনস্সন্তি ইতো অৰিযধনৱিলোমকা কিলেসমহাচোৰাতিপি ৱিভৱো. ৱিভৱসদ্দস্স নিব্বানাভিধানত্তে ‘‘এৱং ভৱে ৱিজ্জমানে, ৱিভৱো ইচ্ছিতব্বকো’’তি ইদমেত্থ সাধকং ৱচনং. ইমানি পন নিব্বানস্স পৰিযাযৱচনানি –

নিব্বানং ৱিভৱো মোক্খো, নিৰোধো অমতং সমং;

সঙ্খাৰূপসমো দুক্খ-নিৰোধো অচ্চুত’ক্খযো.

ৱিৱট্ট’মকতং অত্থং, সন্তিপদ’মসঙ্খতং;

পাৰং তণ্হাক্খযো দুক্খ-ক্খযো সঞ্ঞোজনক্খযো.

যোগক্খেমো ৱিৰাগো চ,

লোকন্তো চ ভৱক্খযো;

অপৱগ্গো ৱিসঙ্খাৰো,

সব্ভি সুদ্ধি ৱিসুদ্ধি চ.

ৱিমুত্যা’পচযো মুত্তি, নিব্বুতি উপধিক্খযো;

সন্তি অসঙ্খতা ধাতু, দিসা চ সব্বতোপভং.

ৱিনাপেতানি নামানি, ৱিসেসকপদং ইধ;

নিব্বানৱাচকানীতি, সল্লক্খেয্য সুমেধসো.

‘‘তাণং লেণ’’ন্তিআদীনি-পেক্খিকানি ভৱন্তি হি;

ৱিসেসকপদানন্তি, এত্থেতানি পকাসযে.

তাণং লেণ’মৰূপঞ্চ, সন্তং সচ্চ’মনালযং;

সুদুদ্দসং সৰণঞ্চ, পৰাযণ’মনীতিকং.

অনাসৱং ধুৱং নিচ্চং, ৱিঞ্ঞাণ’মনিদস্সনং;

অব্যাপজ্জং সিৱং খেমং, নিপুণং অপলোকিকং.

অনন্ত’মক্খৰং দীপো, অচ্চন্তং কেৱলং পদং;

পণীতং অচ্চুতঞ্চাতি, বহুধাপি ৱিভাৱযে.

গোত্ৰভূতি পদস্সত্থং, ৱদন্তেহি গৰূহি তু;

গোত্তং ৱুচ্চতি নিব্বান-মিতি গোত্তন্তি ভাসিতং.

ৱিভৱোতি ৱা ৱিনাসসম্পত্তিধনুচ্ছেদদিট্ঠিযোপি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ৱিনাসো ৱিভৱনং উচ্ছিজ্জনং নস্সনন্তি অত্থেন ৱিভৱো. ‘‘ৱিভৱো সব্বধম্মানং, ইত্থেকে সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তী’’তি চ ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. সম্পত্তি পন ৱিসেসতো ভৱতীতি ৱিভৱো. ‘‘ৰঞ্ঞো সিৰিৱিভৱং দট্ঠুকামা’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ধনং পন ভৱন্তি ৱড্ঢন্তি ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি সত্তা এতেনাতি ৱিভৱো. ‘‘অসীতিকোটিৱিভৱস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ইদং পন পৰিযাযৱচনং –

ধনং সং ৱিভৱো দব্বং, সাপতেয্যং পৰিগ্গহো;

ওড্ডং ভণ্ডং সকং অত্থো, ইচ্চেতে ধনৱাচকা.

উচ্ছেদদিট্ঠি পন ৱিভৱতি উচ্ছিজ্জতি ‘‘অত্তা চ লোকো চ পুন চুতিতো উদ্ধং ন জাযতী’’তি গহণতো ৱিভৱোতি. ‘‘ৱিভৱতণ্হা’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. ৱিভৱতণ্হাতি হি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতায তণ্হায নামং. এত্থ অত্থুদ্ধাৰো ৱুচ্চতি –

ধননিব্বানসম্পত্তি-ৱিনাসুচ্ছেদদিট্ঠিযো;

ৱুত্তা ৱিভৱসদ্দেন, ইতি ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱযে.

পাতুভাৱোতি পাতুভৱনং পাতুভাৱো. আৱিভাৱোতি আৱিভৱনং আৱিভাৱো, উভিন্নমেতেসং পাকটতা ইচ্চেৱত্থো. তিৰোভাৱোতি তিৰোভৱনং তিৰোভাৱো, পটিচ্ছন্নভাৱো. ৱিনাভাৱোতি ৱিনাভৱনং ৱিনাভাৱো, ৱিযোগো. সোত্থিভাৱোতি সোত্থিভৱনং সোত্থিভাৱো, সুৱত্থিভাৱো সুখস্স অত্থিতা, অত্থতো পন নিব্ভযতা নিৰুপদ্দৱতা এৱ. অত্থিভাৱোতি অত্থিতা ৱিজ্জমানতা অৱিৱিত্ততা. নত্থিভাৱোতি নত্থিতা অৱিজ্জমানতা ৱিৱিত্ততা ৰিত্ততা তুচ্ছতা সুঞ্ঞতা. ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.

অভিভৱতীতি অভিভৱিতা, পৰং অভিভৱন্তো যো কোচি. এৱং পৰিভৱিতা, অনুভৱতীতি অনুভৱিতা, সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা অনুভৱন্তো যো কোচি. এৱং সমনুভৱিতা. পচ্চনুভৱিতা, এত্থ পন যথা ‘‘অমতস্স দাতা. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীসু ‘‘দাতা’’তি পদানং কত্তুৱাচকানং ‘‘অমতস্সা’’তিআদীহি পদেহি কম্মৱাচকেহি ছট্ঠিযন্তেহি সদ্ধিং যোজনা দিস্সতি, তথা ইমেসম্পি পদানং ‘‘পচ্চামিত্তস্স অভিভৱিতা’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা. এৱং অঞ্ঞেসম্পি এৱৰূপানং পদানং. আকাৰন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.

ভৱতীতি ভৱং. ভৱিস্সতীতি ৱা ভৱং, ৱড্ঢমানো পুগ্গলো. ‘‘সুৱিজানো ভৱং হোতি, সুৱিজানো পৰাভৱো. ধম্মকামো ভৱং হোতি, ধম্মদেস্সী পৰাভৱো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৱচনং. অথ ৱা যেন সদ্ধিং কথেতি, সো ‘‘ভৱ’’ন্তি ৱত্তব্বো, ‘‘ভৱং কচ্চাযনো. ভৱং আনন্দো. মঞ্ঞে ভৱং পত্থযতি, ৰঞ্ঞো ভৰিযং পতিব্বত’’ন্তিআদীসু. এত্থ পন ধাতুঅত্থে আদৰো ন কাতব্বো, সম্মুতিঅত্থেযেৱাদৰো কাতব্বো ‘‘সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকাৰণ’’ন্তি ৱচনতো. ৱোহাৰৱিসযস্মিঞ্হি লোকসম্মুতি এৱ পধানা অৱিলঙ্ঘনীযা. পৰাভৱতীতি পৰাভৱং. এৱং পৰিভৱং. অভিভৱং. অনুভৱং. পভৱতি পহোতি সক্কোতীতি পভৱং, পহোন্তো যো কোচি. ন পভৱং অপ্পভৱং, ‘‘অপ্পভৱ’’ন্তি চ ইদং জাতকে দিট্ঠং –

‘‘ছিন্নব্ভমিৱ ৱাতেন, ৰুণ্ণো ৰুক্খমুপাগমিং;

সোহং অপ্পভৱং তত্থ, সাখং হত্থেহি অগ্গহি’’ন্তি

তত্থ সাধকৱচনমিদং. নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.

ধনভূতীতি ধনমস্স ভৱতূতি ধনভূতি. সিৰিভূতীতি সোভায চেৱ পঞ্ঞাপুঞ্ঞানঞ্চ অধিৱচনং. সা অস্স ভৱতূতি সিৰিভূতি. এৱং সোত্থিভূতি, সুৱত্থিভূতি. ইকাৰন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.

ভাৱীতি ভৱনসীলো ভাৱী, ভৱনধম্মো ভাৱী, ভৱনে সাধুকাৰী ভাৱী. এৱং ৱিভাৱী. সম্ভাৱী. পৰিভাৱীতি. তত্ৰ ৱিভাৱীতি অত্থৱিভাৱনে সমত্থো পণ্ডিতো ৱুচ্চতি. এত্থ ৱিদ্ৱা, ৱিজ্জাগতো, ঞাণীতিআদি পৰিযাযৱচনং দট্ঠব্বং. ভৱন্তি চত্ৰ –

ৱিদ্ৱা ৱিজ্জাগতো ঞাণী, ৱিভাৱী পণ্ডিতো সুধী;

বুধো ৱিসাৰদো ৱিঞ্ঞূ, দোসঞ্ঞূ ৱিদ্দসু ৱিদূ.

ৱিপস্সী পটিভাণী চ, মেধাৱী নিপকো কৱি;

কুসলো ৱিদুৰো ধীমা, গতিমা মুতিমা চযং.

চক্খুমা কণ্ণৱা দব্বো, ধীৰো ভূৰি ৱিচক্খণো;