৩. পকিণ্ণকৱিনিচ্ছয
ইতো পৰং পৱক্খামি, পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযং;
সপ্পযোগেসু অত্থেসু, ৱিঞ্ঞূনং পাটৱত্থযা.
তত্থ অত্থুদ্ধাৰো, অত্থসদ্দচিন্তা, অত্থাতিসযযোগো, সমানাসমানৱসেনৱচনসঙ্গহো, আগমলক্খণৱসেন ৱিভত্তিৱচনসঙ্গহো, কালৱসেন ৱিভত্তিৱচনসঙ্গহো, কালসঙ্গহো, পকৰণসংসন্দনা, ৱত্তমানাদীনং ৱচনত্থৱিভাৱনা চাতি নৱধা ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
অত্থুদ্ধাৰে তাৱ সমানসুতিকপদানমত্থুদ্ধাৰণং কৰিস্সাম. এত্থাখ্যাতপদসঞ্ঞিতানং ভোতিসদ্দ ভৱেসদ্দানমত্থো উদ্ধৰিতব্বো. তথা হেতে নামিকপদসঞ্ঞিতেহি অপৰেহি ভোতিসদ্দ ভৱেসদ্দেহি সমানসুতিকাপি অসমানত্থা চেৱ হোন্তি অসমানৱিভত্তিকা চ. সাসনস্মিঞ্হি কেচি সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানসুতিকা সমানাপি অসমানত্থা অসমানপৱত্তিনিমিত্তা অসমানলিঙ্গা অসমানৱিভত্তিকা অসমানৱচনকা অসমানন্তা অসমানকালিকা অসমানপদজাতিকা চ ভৱন্তি.
তেসমসমানত্থত্তে ‘‘সব্বঞ্হি তং জীৰতি দেহনিস্সিতং. অপ্পস্সুতাযং পুৰিসো, বলিবদ্দোৱ জীৰতি. সন্তো তসিতো. পহু সন্তো ন ভৰতি. সন্তো আচিক্খতে মুনি. সন্তো সপ্পুৰিসা লোকে. সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি এৱমাদযো পযোগা. এত্থ জীৰতিসদ্দদ্ৱযং যথাসম্ভৱং নৱভাৱাপগমৱড্ঢনৱাচকং. সন্তোসদ্দপঞ্চকং যথাসম্ভৱং পৰিস্সমপ্পত্তসমানোপসন্তোপলব্ভমানৱাচকন্তি দট্ঠব্বং.
অসমানপৱত্তিনিমিত্তত্তে পন ‘‘অকতঞ্ঞূ মিত্তদুব্ভী, অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূচা’’তিএৱমাদযো. এত্থ চ অকতঞ্ঞূসদ্দদ্ৱযং কতাকতাজাননজাননপৱত্তিনিমিত্তং পটিচ্চ সম্ভূতত্তা অসমানপৱত্তিনিমিত্তকন্তি দট্ঠব্বং.
অসমানলিঙ্গত্তে ‘‘সুখী হোতু পঞ্চসিখ সক্কো দেৱানমিন্দো. ত্ৱঞ্চ ভদ্দে সুখী হোহি. যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি. মাতা মে অত্থি, সা মযা পোসেতব্বা’’তি এৱমাদযো. এত্থ সুখীসদ্দদ্ৱযং সাসদ্দদ্ৱযঞ্চ পুমিত্থিলিঙ্গৱসেন অসমানলিঙ্গন্তি দট্ঠব্বং.
অসমানৱিভত্তিকত্তে ‘‘আহাৰে উদৰে যতো. যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি এৱমাদযো. এত্থ যতোসদ্দদ্ৱযং পঠমাপঞ্চমীৱিভত্তিসহিতত্তা অসমানৱিভত্তিকন্তি দট্ঠব্বং.
অসমানৱচনকত্তে ইমে পযোগা –
‘‘যায মাতু ভতো পোসো, ইমং লোকং অৱেক্খতি;
তম্পি পাণদদিং সন্তিং, হন্তি কুদ্ধো পুথুজ্জনো’’তি
আদীসু হন্তিসদ্দো একৱচনো.
‘‘ইমে নূন অৰঞ্ঞস্মিং, মিগসঙ্ঘানি লুদ্দকা;
ৱাকুৰাহি পৰিক্খিপ্প, সোব্ভং পাতেত্ৱা তাৱদে;
ৱিক্কোসমানা তিব্বাহি, হন্তি নেসং ৱৰং ৱৰ’’ন্তি.
আদীসু পন বহুৱচনো. ‘‘সীলৱা ৱত্তসম্পন্নো. এথ তুম্হে আযস্মন্তো সীলৱা হোথ. সন্তো দন্তো নিযতো ব্ৰহ্মচাৰী. সন্তো হৱে সব্ভি পৱেদযন্তি. মহাৰাজা যসস্সী সো. চত্তাৰো মহাৰাজা’’তি এৱমাদীসু সীলৱাসদ্দাদযো একৱচনবহুৱচনকা.
অসমানন্তত্তে পন যত্থ সমানসুতিকানং অসমানৱিভত্তিকত্তং ৱা অসমানৱচনত্তং ৱা উপলব্ভতি. তেযেৱ পযোগা. তং যথা? ‘‘সতং সম্পজানং, সতং ধম্মো, সন্তো দন্তো, সন্তো সপ্পুৰিসা’’ ইচ্চেৱমাদযো.
অসমানকালত্তে ‘‘ননু তে সুতং ব্ৰাহ্মণ ভঞ্ঞমানে, দেৱা ন ইস্সন্তি পুৰিসপৰক্কমস্স. তে জনা পাৰমিস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰ’’ন্তি এৱমাদযো. এত্থ ইস্সন্তিসদ্দদ্ৱযং ৱত্তমানাভৱিস্সন্তীকালৱসেন অসমানকালন্তি দট্ঠব্বং. ৱত্তমানাভৱিস্সন্তীৱিভত্তিৱসেন পন অসমানৱিভত্তিকন্তিপি.
অসমানপদজাতিকত্তে ‘‘সযং সমাহিতো নাগো, সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্যং. পথে ধাৱন্তিযা পতি, একংসং অজিনং কত্ৱা, পাদেসু সিৰসা পতি. গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি এৱমাদযো. এত্থ সযংসদ্দদ্ৱযং নামনিপাতৱসেন পতিসদ্দত্তযং নামাখ্যাতোপসগ্গৱসেন অসমানপদজাতিকন্তি দট্ঠব্বং.
ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৱিত্থাৰেতব্বং. এৱং সাসনস্মিং কেচি সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানসুতিকা সমানাপি অসমানত্থা অসমানপৱত্তিনিমিত্তা অসমানলিঙ্গা অসমানৱিভত্তিকা অসমানৱচনকা অসমানন্তা অসমানকালিকা অসমানপদজাতিকা চ ভৱন্তি. এতাদিসেসু সদ্দেসু যো ক্ৰিযাপদত্তং পকাসেতি, ন সো নামিকপদত্তং. যো চ নামিকপদত্তং পকাসেতি, ন সো ক্ৰিযাপদত্তং. এৱং সন্তেপি সুতিসামঞ্ঞতো একত্তেন গহেত্ৱা অত্থুদ্ধাৰো কৰণীযোতি যথাৱুত্তক্ৰিযাপদানং নামপদেহি সমানসুতিকানং ভোতিসদ্দ ভৱে সদ্দানমত্থুদ্ধাৰং ৱদাম.
কথং? ভোতিসদ্দো কত্তুযোগে ক্ৰিযাপদং, ক্ৰিযাযোগে নামিকপদং, তস্মা সো দ্ৱীসু অত্থেসু ৱত্ততি ক্ৰিযাপদত্থে নামিকপদত্থে চ. তত্থ ক্ৰিযাপদত্থে ৱত্তমানৱসেন, নামিকপদত্থে পনালপনৱসেন. ক্ৰিযাপদত্থে তাৱ ‘‘একো ভোতি’’, নামিকপদত্থে ‘‘মা ভোতি পৰিদেৱেসি’’. অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –
ভাৱে নামপদত্থে চ, আলপনৱিসেসিতে;
ইমেসু দ্ৱীসু অত্থেসু, ভোতিসদ্দো পৱত্ততি.
ভৱেসদ্দো পন ‘‘ভৱামী’’তিমস্স ৱত্তমানাৱিভত্তিযুত্তস্স সদ্দস্সত্থেপি ৱত্ততি. ‘‘ভৱামী’’তিমস্স পঞ্চমীৱিভত্তিযুত্তস্স সদ্দস্স আণত্যাসীসনত্থেসুপি ৱত্ততি. ‘‘ভৱেয্যামী’’তিমস্স সত্তমীৱিভত্তিসহিতস্স সদ্দস্স অনুমতিপৰিকপ্পত্থেসুপি ৱত্ততি. তত্ৰিদং পঠমত্থস্স সাধকং আহচ্চৱচনং –
‘‘দেৱানং অধিকো হোমি, ভৱামি মনুজাধিপো;
ৰূপলক্খণসম্পন্নো, পঞ্ঞায অসমো ভৱে’’তি.
অযং পন সব্বেসং তেসমত্থানং সাধিকা অম্হাকং গাথাৰচনা –
‘‘সুখী ভৱতি এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৱে;
সুখী ভৱতু এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৱে.
ইমায বুদ্ধপূজায, ভৱন্তু সুখিতা পজা;
ভৱে’হঞ্চ সুখপ্পত্তো, সামচ্চো সহ ঞাতিভি.
সুখী ভৱেয্য এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৱে;
সুখী ভৱেয্য চে এসো, অহঞ্চাপি সুখী ভৱে’’তি.
ইচ্চেৱং –
ৱত্তমানায পঞ্চম্যং, সত্তম্যঞ্চ ৱিভত্তিযং;
এতেসু তীসু ঠানেসু, ভৱেসদ্দো পৱত্ততি.
একধা ৱত্তমানাযং, পঞ্চমীসত্তমীসু চ;
দ্ৱেধা দ্ৱেধাতিমস্সত্থং, পঞ্চধা পৰিদীপযে.
দ্ৱেধা ৱা ৱত্তমানায-মাদিপুৰিসৱাচকো;
অত্থো ‘‘ভৱে’’তি এতস্স, ‘‘ভৱতী’’তিপিযুজ্জতি.
ইদানি পন এতস্স, ৱুত্তস্সত্থস্স সাধকং;
এত্থ পাড়িপ্পদেসং তু, আহৰিস্সং সুণাথ মে.
কো’যং মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং, অপস্সং তীৰমাযুহে;
কং ত্ৱং অত্থৱসং ঞত্ৱা, এৱং ৱাযমসে ভুসং.
নিসম্ম ৱত্তং লোকস্স, ৱাযামস্স চ দেৱতে;
তস্মা মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং, অপস্সং তীৰমাযুহে.
অস্সং পুৰিমগাথাযং, ‘‘আযুহে’’তিপদস্স হি;
‘‘আযূহতী’’তি অত্থোতি, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিভাৱিনা.
ৱিভত্তিযা ৱিপল্লাস-ৱসেনাযং সমীৰিতো;
ৱত্তমানে সত্তমীতি, তিস্সেকাৰৱসেন ৱা.
পচ্ছিমায চ গাথাযং, ‘‘আযুহে’’তিপদস্স তু;
‘‘আযূহামী’’তি অত্থোতি, সদ্দত্থঞ্ঞূ ৱিভাৱযে.
তথা ‘‘ভৱে’’তিএতস্স, ৱত্তমানাৱিভত্তিযং;
‘‘ভৱতী’’তি, ‘‘ভৱামী’’তি, চত্থং দ্ৱেধা ৱিভাৱযে.
এৱংৱিধেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো;
নেতব্বো নযদক্খেন, নযসাগৰসাসনে.
এৱমযং ভৱেসদ্দো পঞ্চসু ছসু ৱা ক্ৰিযাপদত্থেসু পৱত্ততি. তথা সত্তমীৱিভত্যন্তনামিকপদস্স ৱুদ্ধিসংসাৰকম্মভৱূপপত্তিভৱসঙ্খাতেসু অত্থেসুপি. তথা হি ‘‘অভৱে নন্দতি তস্স, ভৱে তস্স ন নন্দতী’’তিআদীসু ৱুদ্ধিম্হি. ‘‘ভৱে ৱিচৰন্তো’’তিআদীসু সংসাৰে. ‘‘ভৱে খো সতি জাতি হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদীসু কম্মভৱে. ‘‘এৱং ভৱেৱিজ্জমানে’’তিআদীসু উপপত্তিভৱেতি দট্ঠব্বং. ইমিনা নযেন ভূধাতুতো নিপ্ফন্নানং অঞ্ঞতোপি অঞ্ঞেসং ক্ৰিযাপদানং যথাসম্ভৱমত্থো উদ্ধৰিতব্বো.
আখ্যাতত্থম্হিমে অত্থা, ন লাতব্বা কুদাচনং;
অত্থুদ্ধাৰৱসেনেতে, উদ্ধটা নামতো যতো.
ইদমেত্থ সঙ্খেপতো অত্থুদ্ধাৰনযনিদস্সনং.
অত্থসদ্দচিন্তাযং পন এৱমুপলক্খেতব্বং – ‘‘ভৱন্তে, পৰাভৱন্তে, পৰাভৱে’’ইচ্চাদযো গচ্ছতি গচ্ছং গচ্ছতোসদ্দাদযো ৱিয ৱিসেসসদ্দা, ন যাচনোপতাপনত্থাদিৱাচকো নাথতিসদ্দো ৱিয, ন চ ৰাজদেৱতাদিৱাচকো দেৱসদ্দো ৱিয সামঞ্ঞসদ্দা. যে চেত্থ ৱিসেসসদ্দা, তে সব্বকালং ৱিসেসসদ্দাৱ. যে চ সামঞ্ঞসদ্দা, তেপি সব্বকালং সামঞ্ঞসদ্দাৱ.
তত্ৰ গচ্ছতীতিআদীনং ৱিসেসসদ্দতা এৱং দট্ঠব্বা – গচ্ছতীতি একং নামপদং, একমাখ্যাতং. তথা গচ্ছন্তি একং নামপদং, একমাখ্যাতং. গচ্ছতোতি একো কিতন্তো, অপৰো ৰূড়্হীসদ্দো. সতিপি ৱিসেসসদ্দত্তে সদিসত্তা সুতিসামঞ্ঞতো তব্বিসযং বুদ্ধিং নুপ্পাদেতি ৱিনাৱ’ত্থপ্পকৰণসদ্দন্তৰাভিসম্বন্ধেন. তথা হি সদ্দন্তৰাভিসম্বন্ধেন ‘‘গচ্ছতি পতিট্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তে সত্তম্যন্তং নামপদন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতি তিস্সো’’তি ৱুত্তে পনাখ্যাতন্তি. তথা ‘‘স গচ্ছং ন নিৱত্ততী’’তি ৱুত্তে পঠমন্তং নামপদন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছং পুত্তনিৱেদকো’’তি ৱুত্তে আখ্যাতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতো হযতো পতিতো’’তি ৱুত্তে কিতন্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতো পণ্ণপুপ্ফানি পতন্তী’’তি ৱুত্তে ৰুক্খৱাচকো ৰূড়্হীসদ্দোতি. ইতি ৱিসেসসদ্দানং আখ্যাতনামানং নামাখ্যাতেহি সমানসুতিকানং অত্থাভিসম্বন্ধাদীসু যো কোচি অত্থৱিসেসঞাপকো সম্বন্ধো অৱস্সমিচ্ছিতব্বো. এৱং ‘‘গচ্ছতী’’তিআদীনং আখ্যাতনামত্তাদিৱসেন পচ্চেকং ঠিতানং একেকত্থৱাচকানং ৱিসেসসদ্দতা দট্ঠব্বা.
‘‘নাথতি দেৱো’’তিআদীনং পন আখ্যাতনামানং নামাখ্যাতেহি অসমানসুতিকানং অনেকত্থৱাচকানং সামঞ্ঞসদ্দতা এৱ দট্ঠব্বা. অত্থসম্বন্ধাদীসু হি ৱিনা যেন কেনচি সম্বন্ধেন ‘‘নাথতী’’তি ৱুত্তে ‘‘যাচতী’’তি ৱা ‘‘উপতাপেতী’’তি ৱা ‘‘ইস্সৰিযং কৰোতী’’তি ৱা ‘‘আসীসতী’’তি ৱা অত্থো পটিভাতি, তথা ‘‘দেৱো’’তি ৱুত্তে ‘‘মেঘো’’তি ৱা ‘‘আকাসো’’তি ৱা ‘‘ৰাজা’’তি ৱা ‘‘দেৱতা’’তি ৱা ‘‘ৱিসুদ্ধিদেৱো’’তি ৱা অত্থো পটিভাতি. যদা পন সদ্দন্তৰাভিসম্বন্ধেন ‘‘নাথতি সুপ্পটিপত্তি’’ন্তি ৱুত্তে তদা ‘‘নাথতী’’তি ক্ৰিযাপদস্স ‘‘যাচতী’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, ‘‘নাথতি সব্বকিলেসে’’তি ৱুত্তে ‘‘উপতাপেতী’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘নাথতি সকচিত্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘ইস্সৰিযং কৰোতী’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘নাথতি লোকস্স হিত’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘আসীসতী’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তথা ‘‘দেৱো গজ্জতী’’তি ৱুত্তে ‘‘দেৱো’’তি নামপদস্স ‘‘মেঘো’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘ৱিদ্ধো ৱিগতৱলাহকো দেৱো’’তি ৱুত্তে ‘‘আকাসো’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘পিৱতু দেৱো পানীয’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ৰাজা’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘দেৱো দেৱকাযা চৱতি আযুসঙ্খযা’’তি ৱুত্তে ‘‘দেৱতা’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘দেৱাতিদেৱো সতপুঞ্ঞলক্খণো’’তি ৱুত্তে ‘‘ৱিসুদ্ধিদেৱো’’তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেপি সামঞ্ঞসদ্দা ঞাতব্বা.
সব্বমেতং ঞত্ৱা যথা অত্থো সদ্দেন, সদ্দো চত্থেন ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথাত্থসদ্দা চিন্তনীযা. তত্ৰিদং উপলক্খণমত্তং চিন্তাকাৰনিদস্সনং – ‘‘অত্থকুসলা ভৱন্তে’’তি ৱা ‘‘কিচ্চানি ভৱন্তে’’তি ৱা ৱুত্তে ‘‘ভৱন্তে’’তি ইদং ‘‘ভৱন্তী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘ভৱন্তে পস্সামী’’তি ৱা ‘‘ইচ্ছামী’’তি ৱা ৱুত্তে উপযোগত্থৱং নামপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘ভৱন্তে জনে পসংসতী’’তি ৱা ‘‘কামেতী’’তি ৱা ৱুত্তে পচ্চত্তোপযোগত্থৱন্তানি দ্ৱে নামপদানীতি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘চোৰা পৰাভৱন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘পৰাভৱন্তে’’তি ইদং ‘‘পৰাভৱন্তী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতিকপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পৰাভৱন্তে জনা ইচ্ছন্তি অমিত্তান’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘পৰাভৱন্তে’’তি ইমানি উপযোগপচ্চত্তত্থৱন্তানি দ্ৱে নামপদানীতি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এসো পৰাভৱে’’তি ৱুত্তে ‘‘পৰাভৱে’’তি ইদং ‘‘পৰাভৱেয্যা’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এতে পৰাভৱে লোকে, পণ্ডিতো সমৱেক্খিযা’’তি ৱুত্তে ‘‘পৰাভৱে’’তি ইদং উপযোগত্থৱং বহুৱচনং নামপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পৰাভৱে সতী’’তি ৱুত্তে ভাৱলক্খণভুম্মত্থেকৱচনকং নামপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘তুম্হে মে পসাদা সম্ভৱে’’তি ৱুত্তে ‘‘সম্ভৱে’’তি ইদং ‘‘সম্ভৱথা’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এহি ত্ৱং সম্ভৱৱ্হে’’তি ৱুত্তে ‘‘সম্ভৱৱ্হে’’তি ইদং সম্ভৱায নাম ইত্থিযা ৱাচকং ইত্থিলিঙ্গং সালপনং নামিকপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এহি ত্ৱং সম্ভৱৱ্হেপতিট্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তে সম্ভৱনামকস্স পুৰিসস্স ৱাচকং পুল্লিঙ্গং ভুম্মৱচনন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো.
‘‘ৱৰুণো ব্ৰহ্মদেৱো চ, অহেসুং অগ্গসাৱকা;
সম্ভৱো নামুপট্ঠাকো, ৰেৱতস্স মহেসিনো’’তি –
হি পাড়ি. ‘‘ধম্মা পাতুভৱন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘পাতুভৱন্তে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৱন্তী’’তিমিনা সমানত্থং সনিপাতমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতু ভৱন্তে জনে’’তি ৱুত্তে ‘‘তে জনে ভৱং ৰক্খতূ’’তি অত্থৱাচকানি আখ্যাতকিতন্তসব্বনামিকপদানীতি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতুভৱসে ত্ৱং গুণেহী’’তি ৱুত্তে ‘‘পাতুভৱসে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৱসী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতুভৱসে গুণে যো ত্ৱ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘পাতুভৱাহি অত্তনো গুণহেতু ত্ৱ’’ন্তি অত্থৱাচকানিনিপাতযুত্তাখ্যাতনামপদানীতি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘অহমত্তনো গুণেহি পাতুভৱে’’তি ৱুত্তে ‘‘পাতুভৱে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৱামী’’তিমিনা সমানত্থং সনিপাতমাখ্যাতপদন্তি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘মং পাতু ভৱে ইদং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘মং ৰক্খতু সংসাৰে ইদং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি অত্থৱাচকানি আখ্যাতনামপদানীতি এৱমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ইমিনা নযেন সব্বত্থ যথাৰহমত্থসদ্দা চিন্তনীযা. তত্থ সমানসুতিকানং কেসঞ্চি সদ্দানং ‘‘ন তেসং কোট্ঠে ওপেন্তি. ন তেসং অন্তৰা গচ্ছে. সত্ত ৱো লিচ্ছৱী অপৰিহানীযে ধম্মে দেসেস্সামি, ইমে তে দেৱ সত্তৱো, ত্ৱঞ্চ উত্তমসত্তৱো’’তিআদীসু সমানসুতিকানং ৱিয উচ্চাৰণৱিসেসো ইচ্ছনীযো. উচ্চাৰণৱিসেসে হি সতি পদানি পৰিব্যত্তানি, পদেসু পৰিব্যত্তেসু অত্থো পৰিব্যত্তো হোতি, অত্থপৰিগ্গাহকানং অত্থাধিগমো অকিচ্ছো হোতি, সুপৰিসুদ্ধাদাসতলে পটিবিম্বদস্সনং ৱিয, সো চ গহিতপুব্বসঙ্কেতস্স অত্থসম্বন্ধাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং ঞাতেযেৱ হোতি, ন ইতৰথা. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –
‘‘ৱিসযত্তমনাপন্না, সদ্দা নেৱত্থবোধকা;
ন পদমত্ততো অত্থে, তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.
যদিদমেত্থ ৱুত্তমম্হেহি ‘‘উচ্চাৰণৱিসেসো ইচ্ছনীযো’’তি. অত্ৰাযমুচ্চাৰণৱিসেসদীপনী গাথা সহত্থপ্পকাসননযদানগাথায.
‘‘ন তে সং কোট্ঠে ওপেন্তি’’, ইতি পাঠে সুমেধসো;
পদং ‘‘ন তে’’তি ছিন্দিত্ৱা, ‘‘সং কোট্ঠে’’তি পঠেয্য ৱে.
‘‘সং ন ওপেন্তি কোট্ঠে তে, ভিক্খূ’’তি অত্থমীৰযে;
এৱমিমেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো.
অথ যং পনিদম্পি ৱুত্তং ‘‘কেসঞ্চী’’তি, তং কিমত্থং? ‘‘গচ্ছতি পতিট্ঠিতং, গচ্ছতি তিস্সো, ভৱন্তে পস্সামি, অত্থকুসলা ভৱন্তে, ৱদন্তং একপোক্খৰা, ৱদন্তং পটিৱদতী’’তিআদীসু সমানসুতিকানমুচ্চাৰণৱিসেসো ন লব্ভতীতি দস্সনত্থং. তস্মা ইদমেত্থ সল্লক্খেতব্বং – যত্থ সমানসুতিকানমুচ্চাৰণৱিসেসো লব্ভতি অত্থৱিসেসো চ পদানং ৱিভাগৱসেন ৱা অৱিভাগৱসেন ৱা, তত্থ পযোগে সমানসুতিকমেকচ্চং পদং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰেতব্বং. সেয্যথিদং? ‘‘হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. সো তেন সদ্ধিং ভাসতি, সোতেন ৱুয্হতি. ভৱন্তে জনে পসংসতি, ভৱন্তে পস্সামী’’তি এৱমাদযো পযোগা. এত্থ ‘‘হেতূ’’তি ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘হেতুসম্পযুত্তান’’ন্তি উচ্চাৰেতব্বং. তথা ‘‘সো’’তি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তেন সদ্ধি’’ন্তি উচ্চাৰেতব্বং. ‘‘ভৱ’’ন্তি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তে জনে’’তি উচ্চাৰেতব্বং.
সেসং পন সমানসুতিকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ন উচ্চাৰেতব্বং. অৱিচ্ছিন্দনীযস্মিঞ্হি ঠানে ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পঠিতস্স অত্থো দুট্ঠো হোতি. এৱং পদৱিভাগাৱিভাগৱসেন সমানসুতিকানমত্থুচ্চাৰণৱিসেসো ৱেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘সো তেনা’’তিআদীসু দ্ৱিপদত্থগ্গহণং ৱিভাগো, একপদত্থগ্গহণমৱিভাগোতি অধিপ্পেতো. এত্থ চ ৱিসুং ৱৱত্থিতানং অসমানসুতিকানং একতো কত্ৱা সমানসুতিকভাৱপৰিকপ্পনং অত্থন্তৰৱিঞ্ঞাপনত্থঞ্চেৱ উচ্চাৰণৱিসেসদস্সনত্থঞ্চ. ন হি এতানি ‘‘সপ্পো সপ্পো’’তিআদীসু ৱিয একস্মিংযেৱত্থে সমানসুতিকানি. এৱং সন্তেপি একজ্ঝকৰণেন লদ্ধং সমানসুতিলেসং গহেত্ৱা অত্থন্তৰৱিঞ্ঞাপনত্থং উচ্চাৰণৱিসেসদস্সনত্থঞ্চ ‘‘সমানসুতিকানী’’তি ৱুত্তানি. এস নযো অঞ্ঞত্ৰাপি ঈদিসেসু ঠানেসু. ইদমেত্থ সল্লক্খেতব্বং –
যত্থ সমানসুতিকানং অট্ঠাৰসাকাৰেসু যেন কেনচি আকাৰেন অত্থৱিসেসো লব্ভতি, ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পন উচ্চাৰণে সদ্দৱিলাসো ন হোতি, অত্থো ৱা দুট্ঠো হোতি, ন তাদিসেসু পযোগেসু সমানসুতিকানি পদানি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰেতব্বানি. তত্ৰ কতমেন চাকাৰেন অত্থৱিসেসলাভো ভৱতি? পদানং ৱিভাগৱসেন ৱা অৱিভাগৱসেন ৱা অক্খৰসন্নিধানৱসেন ৱা পদসন্নিধানৱসেন ৱা পদক্খৰসন্নিধানৱসেন ৱা ৱিচ্ছাৱসেন ৱা কম্মপ্পৱচনীযৱসেন ৱা ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৱচনৱসেন ৱা গুণৱাচকসদ্দস্স দ্ৱিৰুত্তৱসেন ৱা ক্ৰিযাপদস্স দ্ৱিৰুত্তৱসেন ৱা সংহিতাপদচ্ছেদৱসেন ৱা অগাৰৱত্থপৰিদীপনৱসেন ৱা নিৰন্তৰত্থপৰিদীপনৱসেন ৱা ননিৰন্তৰত্থপৰিদীপনৱসেন ৱা ‘‘পুনপ্পুন’’মিচ্চত্থপৰিদীপনৱসেন ৱা উপমানে ইৱ সদ্দৱসেন ৱা ইতিসদ্দং পটিচ্চ সদ্দপদত্থৱাচকত্থপৰিদীপনৱসেন ৱা তথাপৱত্তচিত্তপৰিদীপনৱসেন ৱাতি ইমেসুট্ঠাৰসাকাৰেসু, ৱিত্থাৰতো পন ছব্বীসায আকাৰেসু ততো ৱাধিকেসু যেন কেনচি আকাৰেন অত্থৱিসেসলাভো ভৱতি.
এত্থ পদানং তাৱ ৱিভাগৱসেন ৱা অৱিভাগৱসেন ৱা সমানসুতিকানমত্থৱিসেসলাভে ‘‘সা নং সঙ্গতি পালেতি, অভিক্কমো সানং পঞ্ঞাযতি. মা নো দেৱ অৱধি, মানো ময্হং ন ৱিজ্জতী’’তি এৱমাদযো পযোগা.
অক্খৰসন্নিধানৱসেন পন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘সন্তেহি মহিতো হিতো. সঙ্গা সঙ্গামজিং মুত্তং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণং. দাঠী দাঠীসু পক্খন্দি, মঞ্ঞমানো যথা পুৰে. সব্বাভিভুংৱ সিৰসাসিৰসা নমামি. ভূমিতো উট্ঠিতা যাৱ, ব্ৰহ্মলোকা ৱিধাৱতি. অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, ডয্হমানম্হি তেজসা’’তি এৱমাদযো পযোগা.
পদসন্নিধানৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘আপো আপোগতং. ৰাজৰাজমহামত্তাদযো, সুখো’লোকস্স লোকস্স, কাৰকো ঞাণচক্খুদো, নিৰাপদে পদে নিন্নো, অনন্তঞাণং কৰুণালযং লযং, মলস্স বুদ্ধং সুসমাহিতং হিতং. নমামি ধম্মং ভৱসংৱৰং ৱৰং, গুণাকৰঞ্চেৱ নিৰঙ্গণং গণ’’ন্তি এৱমাদযো পযোগা.
পদক্খৰসন্নিধানৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘পমাণৰহিতং হিতং, সিদ্ধত্থো সব্বসিদ্ধত্থো, তিলোকমহিতো হিতো. উপগন্ত্ৱান সম্বুদ্ধো, ইদং ৱচনমব্ৰৱী’’তি এৱমাদযো পযোগা. তত্ৰিমা অক্খৰসন্নিধানাদীসু অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনিযো গাথা –
মহিতোইতি সদ্দম্হা, মকাৰো চে ৱিৱেচিতো;
সদ্দো নিৰত্থকো এত্থ, ‘‘অক্খৰ’’ন্তি ৱদে বুধো.
ঞেয্যা অক্খৰযোগেন,
‘‘সন্তেহি মহিতো হিতো’’;
ইচ্চাদীসু সৰূপানং,
হোতি অত্থৱিসেসতা.
উপসগ্গা নিপাতা চ, যঞ্চঞ্ঞং অত্থজোতকং;
একক্খৰম্পি ৱিঞ্ঞূহি, তং ‘‘পদ’’ন্তি সমীৰিতং.
পদানং সন্নিধানঞ্চ, পদক্খৰানমেৱ চ;
সমাসে লব্ভমানত্তং, সন্ধায লপিতং মযা.
ৱিচ্ছাৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘গামে গামে সতং কুম্ভা, গামো গামো ৰমণীযো’’তি এৱমাদযো পযোগা. এত্থ হি ৱিচ্ছাৱসেন সব্বেপি গামা পৰিগ্গহিতা.
নানাধিকৰণানং তু, ৱত্তুমেকক্খণম্হি যা;
ইচ্ছতো ব্যাপিতুং ইচ্ছা, সা ৱিচ্ছাতি পকিত্তিতা.
কম্মপ্পৱচনীযৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘ৰুক্খং ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে চন্দো, ৰুক্খং ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে চন্দো’’তি পযোগা, ৰুক্খানং উপৰি উপৰি ৱিজ্জোততেতি অত্থো.
ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৱচনৱসেন পন অত্থৱিসেসলাভে ইমে পযোগা – ভযে তাৱ ‘‘চোৰো চোৰো, সপ্পো সপ্পো’’ইচ্চাদযো. কোধে ‘‘ৱসল ৱসল, চণ্ডাল চণ্ডাল, ৱিজ্ঝ ৱিজ্ঝ, পহৰ পহৰ’’ইচ্চাদযো. পসংসাযং ‘‘সাধু সাধু সাৰিপুত্ত, অভিক্কন্তং ভন্তে অভিক্কন্তং ভন্তে’’ইচ্চাদযো. তুৰিতে ‘‘অভিক্কম ৱাসেট্ঠ অভিক্কম ৱাসেট্ঠ, গচ্ছ গচ্ছ, লুনাহি লুনাহি’’ইচ্চাদযো. কোতূহলে ‘‘আগচ্ছ আগচ্ছ’’ইচ্চাদযো. অচ্ছৰিযে ‘‘অহো বুদ্ধো অহো বুদ্ধো’’ইচ্চাদযো. হাসে ‘‘অহো সুখং অহো সুখং, অহো মনাপং অহো মনাপং’’ইচ্চাদযো. সোকে ‘‘কহং একপুত্তক কহং একপুত্তক’’ইচ্চাদযো. পসাদে ‘‘ভৱিস্সন্তি ৱজ্জী ভৱিস্সন্তি ৱজ্জী’’ইচ্চাদযো. এৱং ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৱচনৱসেন অত্থৱিসেসলাভো ভৱতি. এত্থ পন অত্থন্তৰাভাৱেপি দড়্হীকম্মৱসেন পদানমত্থজোতকভাৱোযেৱ অত্থৱিসেসলাভো.
ভযে কোধে পসংসাযং,
তুৰিতে কোতূহল’চ্ছৰে;
হাসে সোকে পসাদে চ,
কৰে আমেডিতং বুধো.
চসদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন গৰহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘পাপো পাপো’’তিআদীসু হি গৰহাযং. ‘‘অভিৰূপক অভিৰূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে. ‘‘ক্ৱাযং অবলবলো ৱিযা’’তিআদীসু অতিসযত্থে আমেডিতং দট্ঠব্বং. গুণৱাচকস্স দ্ৱিৰুত্তৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘কণ্হো কণ্হো চ ঘোৰো চা’’তি এৱমাদযো. ‘‘কণ্হো কণ্হো’’তি হি অতীৱ কণ্হোতি অত্থো. ক্ৰিযাপদস্স দ্ৱিৰুত্তৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘ধমে ধমে নাতিধমে’’তি এৱমাদযো. তত্থ ধমে ধমেতি ধমেয্য নো ন ধমেয্য. নাতিধমেতি পমাণাতিক্কন্তং পন ন ধমেয্য. সংহিতাপদচ্ছেদৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘নৰানৰা, সুৰাসুৰা, কতাকতকুসলাকুসলৱিসযং ৱিপ্পটিসাৰাকাৰেন পৱত্তং অনুসোচনং কুক্কুচ্চ’’ন্তি এৱমাদযো. এত্থ পন ৱিঞ্ঞূনং পৰমকোসল্লজননত্থং সিলোকং ৰচযাম –
হিতাহিতা হিতংহিতং, আনুভাৱেন তে জিন;
পৱৰাপৱৰাহচ্চ, ভৱামা’নামযা মযন্তি.
অগাৰৱত্থপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘তুৱংতুৱং পেসুঞ্ঞকলহৱিগ্গহৱিৱাদা’’তি এৱমাদযো. নিৰন্তৰত্থপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘দিৱসে দিৱসে পৰিভুঞ্জতী’’তি এৱমাদযো. ননিৰন্তৰত্থপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘খণে খণে পীতি উপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদযো. ‘‘পুনপ্পুন’’মিচ্চত্থপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘মুহুং মুহুং ভাযযতে কুমাৰে’’তি এৱমাদযো. উপমানে ইৱসদ্দৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘ৰাজা ৰক্খতু ধম্মেন, অত্তনোৱ পজং পজ’’ন্তি এৱমাদযো. ইতিসদ্দং পটিচ্চ সদ্দপদত্থৱাচকত্তপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি কথযন্তো, সোমনস্সং পৱেদযি’’ন্তি এৱমাদযো. তথাপৱত্তচিত্তপৰিদীপনৱসেন অত্থৱিসেসলাভে ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো, মগ্গং সোধেমহং তদা’’তি এৱমাদযো. এৱং ঈদিসেসু পযোগেসু সমানসুতিকপদং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ন উচ্চাৰেতব্বং. ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা হি উচ্চাৰণে সতি সদ্দৱিলাসো ন ভৱতি, কত্থচি পন ‘‘কতাকতাকুসলাকুসলৱিসয’’ন্তি এৱমাদীসু ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰিতস্স অত্থো দুট্ঠো হোতি, তস্মা ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ন উচ্চাৰেতব্বং, একাবদ্ধংযেৱ কত্ৱা উচ্চাৰেতব্বং. ইতি সমানসুতিকেসু ৱিনিচ্ছযো ছব্বীসায আকাৰেহি অধিকেহি চ মণ্ডেত্ৱা দস্সিতো.
যস্মা পন সমানসুতিকেসু ৱিনিচ্ছযে দস্সিতে অসমানসুতিকেসুপি ৱিনিচ্ছযো দস্সেতব্বো হোতি, তস্মা তম্পি দস্সেস্সাম – যত্থ নিগ্গহীতম্হা পৰাকাৰলোপোপি পাঠো পঞ্ঞাযতি, সংযোগব্যঞ্জনস্স ৱিসংযোগত্তম্পি. তেসু পযোগেসু নিগ্গহীতপদং অনন্তৰপদেন সদ্ধিং একাবদ্ধংযেৱ কত্ৱা উচ্চাৰেতব্বং. কতমানি তানি? ‘‘সচে ভুত্তো ভৱেয্যাহং-সা’জীৱো গৰহিতো মম. পুপ্ফং’সা উপ্পজ্জি. খযমত্তং ন নিব্বানং’স গম্ভীৰাদিৱাচতো’’তি এৱমাদযো. এত্থ হি ‘‘সচে ভুত্তো ভৱেয্যাহ’’ন্তিআদিনা ৱিচ্ছেদমকত্ৱা অনন্তৰে দ্ৱীসু গাথাপদেসু অন্তৰীভূতানং দ্ৱিন্নং সমানসুতিকপদানং একতো উচ্চাৰণমিৱ অনন্তৰপদেহি সদ্ধিং একাবদ্ধুচ্চাৰণৱসেন ‘‘সচে ভুত্তো ভৱেয্যাহং-সা’জীৱো গৰহিতো মমা’’তিআদিনা উচ্চাৰেতব্বং. এৱৰূপোযেৱ হি উচ্চাৰণৱিসেসো সকলেহিপি পোৰাণেহি ৱিঞ্ঞূহি অনুমতো উচ্চাৰিতো চ ‘‘অস্স আজীৱো গৰহিতো মম, অস্সা উপ্পজ্জি, অস্স গম্ভীৰাদিৱাচতো’’তিএৱমাদিঅত্থপ্পটিপাদনস্সানুৰূপত্তা.
যত্থ পন যাদিসে উচ্চাৰণে কৰিযমানে অত্থো পৰিব্যত্তো হোতি, তেসু পযোগেসু ক্ৱচি চসদ্দ পনসদ্দাদিযোগট্ঠানে ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পদমুচ্চাৰেতব্বং. সেয্যথিদং? ‘‘ৱাড়া চ লপসক্খৰা. অচ্চন্তসন্তা পন যা, অযং নিব্বানসম্পদা, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱাচং ভাসতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ঞাণং পৱত্ততীতি? আমন্তা. ইতি চ দন্তি চ দুতি চ খন্তি চ ঞাণং পৱত্ততীতি? ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি এৱমাদযো পযোগা.
এতেসু হি পঠমপযোগে ‘‘ৱাড়া চা’’তি ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘লপসক্খৰা’’তি উচ্চাৰেতব্বং. তত্থ লপসক্খৰাতি সক্খৰসদিসমধুৰৱচনা. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘নিৰত্থকৱচনেহি সক্খৰা ৱিয মধুৰা’’তি ৱুত্তং, তস্মাত্ৰ বহুব্বীহিতপ্পুৰিসৱসেন দ্ৱিধা সমাসো দট্ঠব্বো ‘‘লপা সক্খৰা ৱিয যাসং তা লপসক্খৰা, লপেহি ৱা সক্খৰা ৱিযাতি লপসক্খৰা’’তি.
দুতিযপযোগে ‘‘অচ্চন্তসন্তা পন’’ইতি ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘যা’’তি উচ্চাৰেতব্বং. যা পন অযং নিব্বানসম্পদা অচ্চন্তসন্তাতি হি অত্থো.
ততিযপযোগে ইতি চ দন্তি চ দুতি চ খন্তি চাতি এতেসু চতূসু ঠানেসু ইকাৰঞ্চ দংকাৰঞ্চ দুকাৰঞ্চ খংকাৰঞ্চ ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা তদনন্তৰং তি চ সদ্দা উচ্চাৰেতব্বা.
এত্থ হি অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰণে সতি অঞ্ঞথা গহেতব্বত্তা অত্থো দুট্ঠো ভৱতি. কথং? ঈদিসেসু ঠানেসু অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰণে সতি ইতিসদ্দো এৱন্তি অত্থৱাচকো নিপাতো সিযা, সন্ধিৱসেন পন ইকাৰত্থৱাচকো ৰূড়্হীসদ্দো ন সিযা. দন্তিসদ্দো দমনত্থো সিযা, দংকাৰৱাচকো ন সিযা. দুতিসদ্দো নিৰত্থকো সিযা, দুকাৰৱাচকো ন সিযা. খন্তিসদ্দো খমনত্থো সিযা, খংকাৰৱাচকো ন সিযা. তস্মা ইকাৰ দংকাৰ দুকাৰ খংকাৰানি ঈসকং ৱিচ্ছিন্দিতব্বানি.
এত্থ হি ইইতি দংইতি দুইতি খংইতীতিআদিনা সংহিতাপদচ্ছেদো ৱেদিতব্বো, পৰভূতস্স চ ইকাৰস্স লোপো. ন পনেত্থ ইদং ৱত্তব্বং ‘‘সৰূপসৰানং ৱিসযে পৰভূতস্স সৰূপসৰস্স লোপো ন হোতি, পুব্বসৰস্সেৱ লোপো হোতি তত্ৰাযন্তি এত্থ ৱিযা’’তি ‘‘অকিলাসুনো ৱণ্ণপথে খণন্তা, উদঙ্গণে তত্থ পপং অৱিন্দু’’ন্তি পাড়িযং সৰূপপৰসৰস্স লোপদস্সনতো. তথা হি অট্ঠকথাচৰিযেহি ‘‘পৱদ্ধং আপং পপ’’ন্তি অত্থো সংৱণ্ণিতো. তস্মা ‘‘ইতি চা’’তি এত্থাপি ইইতি চাতি ছেদং কত্ৱা দ্ৱীসু ইকাৰেসু পৰস্স ইকাৰস্স লোপো কাতব্বো, ন পুব্বস্স.
পুব্বস্মিঞ্হি ইকাৰৱাচকে ইকাৰে নট্ঠে সতি নিপাতভূতেন ইতিসদ্দেন ইকাৰসঙ্খাতো অত্থো ন ৱিঞ্ঞাযেয্য, নিপাতভূতস্স পন ইতিসদ্দস্স ইকাৰে নট্ঠেপি সো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতেৱ ‘‘দেৱদত্তোতি মে সুত’’ন্তি এত্থ দেৱদত্তপদত্থো ৱিয. তস্মা ইতিসদ্দস্স পৰভূতস্স ইকাৰস্সেৱ লোপো কাতব্বো, ন পুব্বস্স ইকাৰৱাচকস্স ইকাৰস্স. কচ্চাযনে পন যেভুয্যপ্পৱত্তিং সন্ধায অসৰূপসৰতো পৰস্সেৱ অসৰূপসৰস্স লোপো ৱুত্তো, ন সৰূপসৰতো পৰস্স সৰূপসৰস্স. মহাপদেসসুত্তেহি ৱা সৰূপস্স পৰসৰস্স লোপো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
‘‘অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দ’’ন্তিআদীসু পন চসদ্দাদিযোগট্ঠানেপি সতি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পদং ন উচ্চাৰেতব্বং. যত্থ চ আগমক্খৰাদীনি দিস্সন্তি, তেসু পযোগেসু পুব্বপদানি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ন উচ্চাৰেতব্বানি, আগমক্খৰৱন্তেহি পৰপদেহি সদ্ধিংযেৱ উচ্চাৰেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘নক্খত্তৰাজাৰিৱ তাৰকানং. ভগৱা এতদৱোচ’’ইচ্চেৱমাদযো পযোগা. যত্থ যেসং ৱিসুং ৱিসুং সম্বন্ধো দিস্সতি, অত্থো চ যুজ্জতি, তত্থ তানি অত্থানুৰূপং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘নহানে উস্সুক্কং অকাসি, উস্সুক্কম্পি অকাসি যাগুযা খাদনীযে ভত্তস্মিং’’ ইচ্চেৱমাদযো পযোগা. এত্থ হি ‘‘নহানে উস্সুক্কং অকাসী’’তি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘উস্সুক্কম্পি অকাসি যাগুযা খাদনীযে ভত্তস্মি’’ন্তি উচ্চাৰেতব্বং. এৱঞ্হি সতি ন কেৱলং সো ভিক্খু নহানেযেৱ উস্সুক্কং অকাসি, অথ খো যাগুযাপি খাদনীযেপি ভত্তস্মিম্পি উস্সুক্কং অকাসীতি অত্থপ্পকাসনে সমত্থো ভৱতি, অট্ঠানপ্পযুত্তো সমুচ্চযত্থৱাচকো অপিসদ্দো.
যত্থ পন যেসমিতৰেন ৱা ইতৰেন ৱা একেকপদেন উভযপদেহি ৱা সম্বন্ধো দিস্সতি সহেৱত্থযুত্তিযা, তত্থ তানি যথাৰহং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উচ্চাৰেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘সো ধম্মং দেসেতিআদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো ভিক্খৱে দেসেস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসিকৰোথ. অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তি এৱমাদযো পযোগা. তত্ৰিমা অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপিকা গাথা –
ধম্মসদ্দেন ৱা ব্ৰহ্ম-চৰিযসদ্দেন ৱা পদং;
যোজেত্ৱা ঈৰযে ৱিঞ্ঞূ, ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তিদং.
‘‘সাধুক’’ন্তি পদং ৱিঞ্ঞূ, ‘‘সুণাথা’’তি পদেন ৱা;
তথা ‘‘মনসিকৰোথ’’, ইতি ৱুত্তপদেন ৱা;
ঈৰযে যোজযিত্ৱান, উভযেহি পদেহি ৱা.
একমেকেন সম্বন্ধো, সম্বন্ধো উভযেহি ৱা;
দিস্সতীতি ৱিজানেয্য, সদ্ধিমেৱত্থযুত্তিযা.
নত্তনোমতিযা এসো, অত্থো এত্থ মযা ৰুতো;
পুব্বাচৰিযসীহানং, নযং নিস্সায মে ৰুতো.
এৱংৱিধেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো;
নেতব্বো নযদক্খেন, সাসনত্থগৱেসিনা.
অত্থানুৰূপতো সদ্দং, অত্থং সদ্দানুৰূপতো;
চিন্তযিত্ৱান মেধাৱী, ৱোহৰে ন যথা তথাতি.
অযমেত্থ অত্থসদ্দচিন্তা.
অত্থাতিসযযোগে এৱং উপলক্খেতব্বং – ভূধাতুঅত্থাতিসযযোগতো ৱড্ঢনে দিট্ঠা ‘‘একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো লিচ্ছৱী উদানং উদানেসি ‘ভৱিস্সন্তি ৱজ্জী ভৱিস্সন্তি ৱজ্জী’তি’’ ইতি ৱা ‘‘অহমেৱ দূসিযা ভূনহতা, ৰঞ্ঞো মহাপতাপস্সা’’তি ৱা ‘‘ৱেদা ন তাণায ভৱন্তিদস্স, মিত্তদ্দুনো ভূনহুনো নৰস্সা’’তি ৱা ‘‘ভূনহচ্চং কতং মযা’’তি ৱা এৱং ৱড্ঢনে দিট্ঠা.
ৱচনসঙ্গহে এৱং উপলক্খেতব্বং – ৱত্তমানায ৱিভত্তিযা পৰস্সপদং মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং পঞ্চমিযা পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন সদিসং. তুম্হে ভৱথ.
ৱত্তমানপঞ্চমীনং পৰস্সপদে উত্তমপুৰিসচতুক্কে একৱচনং একৱচনেন, বহুৱচনম্পি বহুৱচনেন সদিসং. অহং ভৱামি, মযং ভৱাম.
ৱত্তমানায অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনং হিয্যত্তনজ্জতনীনং অত্তনোপদেহি দ্ৱীহি মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনেহি সদিসং কত্থচি ৱণ্ণসমুদাযৱসেন কিঞ্চি ৱিসেসং ৱজ্জেত্ৱা, এস নযো উত্তৰত্ৰাপি যোজেতব্বো. ত্ৱং ভৱসে, ইদং ৱত্তমানায ৰূপং. ত্ৱং অভৱসে, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং ৰূপং.
ৱত্তমানায অত্তনোপদং উত্তমপুৰিসেকৱচনং পঞ্চমিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন চ পৰোক্খায পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনেন চাতি দ্ৱীহি ৱচনেহি সদিসং. অহং ভৱে, ইদং ৱত্তমানপঞ্চমীনং ৰূপং. ত্ৱং বভূৱে, ইদং পৰোক্খায ৰূপং.
ৱত্তমানায অত্তনোপদং উত্তমপুৰিসবহুৱচনং পৰোক্খজ্জতনীনং অত্তনোপদেহি দ্ৱীহি উত্তমপুৰিসবহুৱচনেহি সদিসং. মযং ভৱাম্হে, ইদং ৱত্তমানায ৰূপং. মযং বভূৱিম্হে, ইদং পৰোক্খায ৰূপং. মযং অভৱিম্হে, ইদমজ্জতনিযা ৰূপং.
পঞ্চমিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং পৰোক্খায অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন সদিসং. তুম্হে ভৱৱ্হো, ইদং পঞ্চমিযা ৰূপং. তুম্হে বভূৱিৱ্হো, ইদং পৰোক্খায ৰূপং.
পৰোক্খায পৰস্সপদং পঠমপুৰিসবহুৱচনং হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদেন পঠমপুৰিসবহুৱচনেন চ অজ্জতনিযা অত্তনোপদেন পঠমপুৰিসবহুৱচনেন চাতি দ্ৱীহি ৱচনেহি সদিসং. তে বভূৱু, ইদং পৰোক্খায ৰূপং. তে অভৱু, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং ৰূপং.
পৰোক্খায পৰস্সপদং মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং অত্তনোপদেন পঠমপুৰিসেকৱচনেন চ হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন চ অত্তনোপদেন পঠমপুৰিসেকৱচনেন চ অজ্জতনিযা পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন চাতি চতূহি ৱচনেহি সদিসং. তুম্হে বভূৱিত্থ, সো বভূৱিত্থ, ইমানি পৰোক্খায ৰূপানি. তুম্হে অভৱত্থ, সো অভৱত্থ, ইমানি হিয্যত্তনিযা ৰূপানি. তুম্হে অভৱিত্থ, ইদমজ্জতনিযা ৰূপং.
পৰোক্খায পৰস্সপদং উত্তমপুৰিসেকৱচনং হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন চ অজ্জতনিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন চাতি দ্ৱীহি ৱচনেহি সদিসং. অহং বভূৱং, ইদং পৰোক্খায ৰূপং. অহং অভৱং, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং ৰূপং.
পৰোক্খায পৰস্সপদং উত্তমপুৰিসবহুৱচনং হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদেনুত্তমপুৰিসবহুৱচনেন সদিসং. মযং বভূৱিম্হ, ইদং পৰোক্খায ৰূপং. মযং অভৱম্হ, ইদং হিয্যত্তনিযা ৰূপং.
পৰোক্খায অত্তনোপদউত্তমপুৰিসেকৱচনং হিয্যত্তনিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন চ অজ্জতনিযা পৰস্সপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন চাতি দ্ৱীহি ৱচনেহি সদিসং. অহং বভূৱিং, ইদং পৰোক্খায ৰূপং. অহং অভৱিং, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং ৰূপং.
হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদং পঠমপুৰিসেকৱচনং অজ্জতনিযা অত্তনোপদেন পঠমপুৰিসেকৱচনেন সদিসং. সো অভৱা.
হিয্যত্তনিযা পৰস্সপদং মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনং অজ্জতনিযা পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনেন সদিসং. ত্ৱং অভৱো.
ভৱিস্সন্তিযা পৰস্সপদং মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং কালাতিপত্তিযা পৰস্সপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন অত্তনোপদেন পঠমপুৰিসেকৱচনেন চাতি দ্ৱীহি ৱচনেহি সদিসং. তুম্হে ভৱিস্সথ, ইদং ভৱিস্সন্তিযা ৰূপং. তুম্হে অভৱিস্সথ, সো অভৱিস্সথ, ইমানি কালাতিপত্তিযা ৰূপানি.
ভৱিস্সন্তিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনং কালাতিপত্তিযা অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনেন সদিসং. ত্ৱং ভৱিস্সসে, ইদং ভৱিস্সন্তিযা ৰূপং. ত্ৱং অভৱিস্সসে, ইদং কালাতিপত্তিযা ৰূপং.
ভৱিস্সন্তিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং কালাতিপত্তিযা অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনেন সদিসং. তুম্হে ভৱিস্সৱ্হে, ইদং ভৱিস্সন্তিযা ৰূপং. তুম্হে অভৱিস্সৱ্হে, ইদং কালাতিপত্তিযা ৰূপং.
ভৱিস্সন্তিযা অত্তনোপদং উত্তমপুৰিসেকৱচনং কালাতিপত্তিযা পৰস্সপদেনুত্তমপুৰিসেকৱচনেন সদিসং. অহং ভৱিস্সং, ইদং ভৱিস্সন্তিযা ৰূপং. অহং অভৱিস্সং, ইদং কালাতিপত্তিযা ৰূপং. সেসানি সব্বাসমট্ঠন্নং ৱিভত্তীনং ৱচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসানীতি দট্ঠব্বং. ভৱন্তি চত্ৰ –
ৱত্তমানাপঞ্চমীসু, থদ্ৱযং সমুদীৰিতং;
‘‘তুম্হে ভৱথ’’ইচ্চত্ৰ, উদাহৰণকং দ্ৱিধা.
মিদ্ৱযং মদ্ৱযঞ্চেৱ, তাসু ৱুত্তং দ্ৱিধা দ্ৱিধা;