২. ভৱতিক্ৰিযাপদমালাৱিভাগ
ইতো পৰং পৱক্খামি, সোতূনং মতিৱড্ঢনং;
ক্ৰিযাপদক্কমং নাম, ৱিভত্তাদীনি দীপযং.
তত্ৰ আখ্যাতিকস্স ক্ৰিযালক্খণত্তসূচিকা ত্যাদযো ৱিভত্তিযো, তা অট্ঠৱিধা ৱত্তমানাপঞ্চমীসত্তমীপৰোক্খাহিয্যত্তনজ্জতনীভৱিস্সন্তী কালাতিপত্তিৱসেন.
তত্থতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৱ্হে, এ ম্হে ইচ্চেতা ৱত্তমানাৱিভত্তিযো নাম.
তু অন্তু, হি থ, মি ম, তং অন্তং, সু ৱ্হো, এ আমসে ইচ্চেতা পঞ্চমীৱিভত্তিযো নাম.
এয্য এয্যুং, এয্যাসি এয্যাথ, এয্যামি এয্যাম, এথ এৰং, এথো এয্যাৱ্হো, এয্যং এয্যাম্হে ইচ্চেতা সত্তমীৱিভত্তিযো নাম.
অ উ, এ ত্থ, অং ম্হ, ত্থ ৰে, ত্থো ৱ্হো, ইং ম্হে ইচ্চেতা পৰোক্খাৱিভত্তিযো নাম.
আ ঊ, ও ত্থ, অং ম্হা, ত্থ ত্থুং, সে ৱ্হং, ইং ম্হসে ইচ্চেতা হিয্যত্তনীৱিভত্তিযো নাম.
ঈ উং, ও ত্থ, ইং ম্হা, আ ঊ, সে ৱ্হং, অং ম্হে ইচ্চেতা অজ্জতনীৱিভত্তিযো নাম.
স্সতি স্সন্তি, স্সসি স্সথ, স্সামি স্সাম, স্সতে স্সন্তে, স্সসে স্সৱ্হে, স্সং স্সাম্হে ইচ্চেতা ভৱিস্সন্তীৱিভত্তিযো নাম.
স্সা স্সংসু, স্সে স্সথ, স্সং স্সাম্হা, স্সথ স্সিসু, স্সসে স্সৱ্হে, স্সিং স্সাম্হসে ইচ্চেতা কালাতিপত্তিৱিভত্তিযো নাম.
সব্বাসমেতাসং ৱিভত্তীনং যানি যানি পুব্বকানি ছ পদানি, তানি তানি পৰস্সপদানি নাম. যানি যানি পন পৰানি ছ পদানি, তানি তানি অত্তনোপদানি নাম. তত্থ পৰস্সপদানি ৱত্তমানা ছ, পঞ্চমিযো ছ, সত্তমিযো ছ, পৰোক্খা ছ, হিয্যত্তনিযো ছ, অজ্জতনিযো ছ, ভৱিস্সন্তিযো ছ, কালাতিপত্তিযো ছাতি অট্ঠচত্তালীসৱিধানি হোন্তি, তথা ইতৰানি, সব্বানি তানি পিণ্ডিতানি ছন্নৱুতিৱিধানি.
পৰস্সপদানমত্তনোপদানঞ্চ দ্ৱে দ্ৱে পদানি পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুৰিসা নাম. তে ৱত্তমানাদীসু চত্তাৰো চত্তাৰো, অট্ঠন্নং ৱিভত্তীনং ৱসেন দ্ৱত্তিংস, পিণ্ডিতানি পৰিমাণানেৱ.
দ্ৱীসু দ্ৱীসু পদেসু পঠমং পঠমং একৱচনং, দুতিযং দুতিযং বহুৱচনং.
তত্ৰ ৱত্তমানৱিভত্তীনন্তি অন্তি, সি থ, মি ম ইচ্চেতানি পৰস্সপদানি. তে অন্তে, সে ৱ্হে, এ ম্হে ইচ্চেতানি অত্তনোপদানি. পৰস্সপদত্তনোপদেসুপিতি অন্তি ইতি পঠমপুৰিসা, সিথ ইতি মজ্ঝিমপুৰিসা, মি ম ইতি উত্তমপুৰিসা, তে অন্তে ইতি পঠমপুৰিসা, সে ৱ্হে ইতি মজ্ঝিমপুৰিসা, এ ম্হে ইতি উত্তমপুৰিসা.
পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুৰিসেসুপি তি-ইতি একৱচনং, অন্তি-ইতি বহুৱচনন্তি এৱং একৱচনবহুৱচনানি কমতো ঞেয্যানি. এৱং সেসাসু ৱিভত্তীসু পৰস্সপদত্তনোপদপঠমমজ্ঝিমুত্তমপুৰিসেকৱচনবহুৱচনানি ঞেয্যানি.
তত্থ ৱিভত্তীতি কেনট্ঠেন ৱিভত্তি? কালাদিৱসেন ধাত্ৱত্থং ৱিভজতীতি ৱিভত্তি, স্যাদীহি নামিকৱিভত্তীহি সহ সব্বসঙ্গাহকৱসেন পন সকত্থপৰত্থাদিভেদে অত্থে ৱিভজতীতি ৱিভত্তি, কম্মাদযো ৱা কাৰকে একৱচনবহুৱচনৱসেন ৱিভজতীতি ৱিভত্তি, ৱিভজিতব্বা ঞাণেনাতিপি ৱিভত্তি, ৱিভজন্তি অত্থে এতাযাতিপি ৱিভত্তি, অথ ৱা সতিপি জিনসাসনে অৱিভত্তিকনিদ্দেসে সব্বেন সব্বং ৱিভত্তীহি ৱিনা অত্থস্সা’নিদ্দিসিতব্বতো ৱিসেসেন ৱিৱিধেন ৱা আকাৰেন ভজন্তি সেৱন্তি নং পণ্ডিতাতিপি ৱিভত্তি. তত্থ অৱিভত্তিকনিদ্দেসলক্খণং ৱদাম সহ পযোগনিদস্সনাদীহি.
অৱিভত্তিকনিদ্দেসো, নামিকেসুপলব্ভতি;
নাখ্যাতেসূতি ৱিঞ্ঞেয্য-মিদমেত্থ নিদস্সনং.
নিগ্ৰোধোৱ মহাৰুক্খো, থেৰ ৱাদানমুত্তমো;
অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৱলং জিনসাসনং.
তত্ৰ থেৰ-ইতি অৱিভত্তিকো নিদ্দেসো, থেৰানং অযন্তি থেৰো. কো সো? ৱাদো. থেৰৱাদো অঞ্ঞেসং ৱাদানং উত্তমোতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.
‘‘কাযো তে সব্ব সোৱণ্ণো’’, ইচ্চাদিম্হিপি নামিকে;
অৱিভত্তিকনিদ্দেসো, গহেতব্বো নযঞ্ঞুনা.
অৱিভত্তিকনিদ্দেসো, নন্ৱাখ্যাতেপি দিস্সতি;
‘‘ভো খাদ পিৱ’’ইচ্চত্ৰ, ৱদে যো কোচি চোদকো.
যদি এৱং মতেনস্স, ভৱেয্য অৱিভত্তিকং;
‘‘ভিক্খু, ভো পুৰিসি’’চ্চাদি, পদম্পি, ন হিদং তথা.
‘‘ভিক্খু, ভো পুৰিসি’’চ্চাদি, সি গ লোপেন ৱুচ্চতি;
তথা ‘‘খাদা’’তিআদীনি, হি লোপেন পৱুচ্চৰে.
এৱং অৱিভত্তিকনিদ্দেসো আখ্যাতেসু ন লব্ভতি, নামেসুযেৱ লব্ভতি. তত্ৰাপি ‘‘অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তে’’তি এত্থ ছন্দৱসেন পুগ্গল ইতি ৰস্সকৰণং দট্ঠব্বং, ন ‘‘ককুসন্ধ কোণাগমনো চ কস্সপো’’তি এত্থ ককুসন্ধ ইতি অৱিভত্তিকনিদ্দেসো ৱিয অৱিভত্তিকনিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ‘‘ভিক্খু নিসিন্নে মাতুগামো উপনিসিন্নো ৱা হোতি উপনিপন্নো ৱা’’তি এত্থ পন ভিক্খূতি ইদং ভিক্খুম্হীতি ৱত্তব্বত্থত্তা ভুম্মে পচ্চত্তন্তিপি অদিট্ঠৱিভত্তিকনিদ্দেসোতিপি ৱত্তুং যুজ্জতি. তত্থ পন ছন্দৱসেন কতৰস্সত্তা তানি পদানি অৱিভত্তিকনিদ্দেসপক্খম্পি ভজন্তীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতি.
তত্থ পৰস্সপদানীতি পৰস্স অত্থভূতানি পদানি পৰস্সপদানি. এত্থুত্তমপুৰিসেসু অত্তনো অত্থেসুপি অত্তনোপদৱোহাৰো ন কৰিযতি.
কিঞ্চাপি অত্তনো অত্থা, পুৰিসা উত্তমৱ্হযা;
তথাপি ইতৰেসান-মুস্সন্নত্তাৱ তব্বসা;
তব্বোহাৰো ইমেসানং, পোৰাণেহি নিৰোপিতো.
অত্তনোপদানীতি অত্তনো অত্থভূতানি পদানি অত্তনোপদানি. এত্থ পন পঠমমজ্ঝিমপুৰিসেসু পৰস্সত্থেসুপি পৰস্সপদৱোহাৰো ন কৰিযতি.
পঠমমজ্ঝিমা চেতে, পৰস্সত্থা তথাপি চ;
ইতৰেসং নিৰূড়্হত্তা, তব্বোহাৰস্স সচ্চতো.
ইমস্স পনিমেসানং, পুব্বৱোহাৰতায চ;
তথা সঙ্কৰদোসস্স, হৰণত্থায সো অযং;
অত্তনোপদৱোহাৰো, এসমাৰোপিতো ধুৱং.
পৰস্সপদসঞ্ঞাদি-সঞ্ঞাযো বহুকা ইধ;
পোৰাণেহি কতত্তাতা, সঞ্ঞা পোৰাণিকা মতা.
তস্মা ইধ পঠমপুৰিসাদীনং তিণ্ণং পুৰিসানং ৱচনত্থং ন পৰিযেসাম. ৰূড়্হিযা হি পোৰাণেহি ত্যাদীনং পুৰিসসঞ্ঞা ৱিহিতা.
একৱচনবহুৱচনেসু পন একস্সত্থস্স ৱচনং একৱচনং. বহূনমত্থানং ৱচনং বহুৱচনং. অথ ৱা বহুত্তেপি সতি সমুদাযৱসেন জাতিৱসেন ৱা চিত্তেন সম্পিণ্ডেত্ৱা একীকতস্সত্থস্স একস্স ৱিয ৱচনম্পি একৱচনং, বহুত্তে নিস্সিতস্স নিস্সযৱোহাৰেন ৱুত্তস্স নিস্সযৱসেন একস্স ৱিয ৱচনম্পি একৱচনং, একত্তলক্খণেন বৱ্হত্থানং একৱচনং ৱিয ৱচনম্পি একৱচনং. অবহুত্তেপি সতি অত্তগৰুকাৰাপৰিচ্ছেদমাতিকানুসন্ধিনযপুচ্ছাসভাগপুথুচিত্ত- সমাযোগপুথুআৰম্মণৱসেন একত্থস্স বহূনং ৱিয ৱচনং বহুৱচনং, তথা যে যে বহৱো তন্নিৱাসতংপুত্তসঙ্খাতস্সেকস্সত্থস্স ৰূড়্হীৱসেন বহূনং ৱিয ৱচনম্পি বহুৱচনং, একস্সত্থস্স অঞ্ঞেনত্থেন একাভিধানৱসেন বহূনং ৱিয ৱচনম্পি বহুৱচনং, একস্সত্থস্স নিস্সিতৱসেন বহূনং ৱিয ৱচনম্পি বহুৱচনং, একস্সত্থস্স আৰম্মণভেদকিচ্চভেদৱসেন বহূনং ৱিয ৱচনম্পি বহুৱচনং. এৱমিমেহি আকাৰেহি একম্হি ৱত্তব্বে, একম্হি ৱিয চ ৱত্তব্বে একৱচনং, বহুম্হি ৱত্তব্বে, বহুম্হি ৱিয চ ৱত্তব্বে বহুৱচনং হোতীতি দট্ঠব্বং. পুথুৱচনং, অনেকৱচনন্তি চ ইমস্সেৱ নামং.
ৱচনেসু অযং অত্থো, নামাখ্যাতৱিভত্তিনং;
ৱসেন অধিগন্তব্বো, সাসনত্থগৱেসিনা.
তস্মা তদত্থৱিঞ্ঞাপনত্থং ইধ নামিকপযোগেহি সহেৱাখ্যাতপযোগে পৱক্খাম – ‘‘ৰাজা আগচ্ছতি, সহাযো মে আগচ্ছতি, একং চিত্ত’’ মিচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স একৱচনপযোগা. ‘‘ৰাজানো আগচ্ছন্তি, সহাযা মে আগচ্ছন্তি, ন মে দেস্সা উভো পুত্তা, দ্ৱে তীণি’’ ইচ্চেৱমাদযো বৱ্হত্থানং বহুৱচনপযোগা.
‘‘সা সেনা মহতী আসি, বহুজ্জনো পসন্নোসি, সব্বো তং জনো ওজিনাযতু, ইত্থিগুম্বস্স পৱৰা, বুদ্ধস্সাহং ৱত্থযুগং অদাসিং, দ্ৱযং ৱো ভিক্খৱে দেসেস্সামি, পেমং মহন্তং ৰতনত্তযস্স, কৰে পসাদঞ্চ নৰো অৱস্সং, ভিক্খুসঙ্ঘো, বলকাযো, দেৱনিকাযো, অৰিযগণো’’- ইচ্চেৱমাদযো, ‘‘দ্ৱিকং তিক’’মিচ্চাদযো চ সমুদাযৱসেন বৱ্হত্থানং একৱচনপযোগা.
কত্থচি পন ঈদিসেসু ঠানেসু বহুৱচনপযোগাপি দিস্সন্তি. তথা হি ‘‘পূজিতা ঞাতিসঙ্ঘেহি, দেৱকাযা সমাগতা, সব্বেতে দেৱনিকাযা, দ্ৱে দেৱসঙ্ঘা, তীণি দুকানি, চত্তাৰি নৱকানি’’ ইচ্চেৱমাদযো পযোগাপি দিস্সন্তি. ইমে একৱচনৱসেন ৱত্তব্বস্স সমুদাযস্স বহুসমুদাযৱসেন বহুৱচনপযোগাতি গহেতব্বা, সঙ্গয্হমানা চ বৱ্হত্থবহুৱচনে সঙ্গহং গচ্ছন্তি ৱিসুংযেৱ ৱা, তস্মা বহুসমুদাযাপেক্খবহুৱচনন্তি এতেসং নামং ৱেদিতব্বং.
‘‘পাণং ন হনে, সস্সো সম্পজ্জতি’’ ইচ্চেৱমাদযো জাতিৱসেন বৱ্হত্থানং একৱচনপযোগা, তব্ভাৱসামঞ্ঞেন বৱ্হত্থানং একৱচনপযোগাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.
‘‘নাগং ৰট্ঠস্স পূজিতং, সাৱত্থী সদ্ধা অহোসি পসন্না’’ ইচ্চেৱমাদযো নিস্সযৱসেন পৱত্তানং নিস্সযৱোহাৰেন ৱুত্তানমেকৱচনপযোগা.
‘‘তিলক্খণং, কুসলাকুসলং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, ধম্মৱিনযো, চিত্তসেনো চ গন্ধব্বো, নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি, আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি’’ ইচ্চেৱমাদযো একত্তলক্খণে বৱ্হত্থানং একৱচনপযোগা.
‘‘এৱং মযং গণ্হাম, অম্হাকং পকতি, পধানন্তি খো মেঘিয ৱদমানং কিন্তি ৱদেয্যাম’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স অত্তৱসেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘তে মনুস্সা তং ভিক্খুং এতদৱোচুং ‘ভুঞ্জথ ভন্তে’তি, অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানা’সনকং অদাসিং’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স গৰুকাৰৱসেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স অপৰিচ্ছেদৱসেন বহুৱচনপযোগা, অনিযমিতসঙ্খাৱসেন বহুৱচনপযোগা ৱা.
কেচি পন ‘‘দেসনাসোতপাতৱসেন বহুৱচনপযোগা’’তিপি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি তথাগতো সতিসম্পজঞ্ঞৰহিতো ধম্মং দেসেতি, যুত্তি চ ন দিস্সতি ‘‘মাতিকাযং পুচ্ছাযং ৱিস্সজ্জনে চাতি তীসুপি ঠানেসু অপ্পচ্চযাদিধম্মে দেসেন্তো সত্থা পুনপ্পুনং বহুৱচনৱসেন দেসনাসোতে পতিত্ৱা ধম্মং দেসেতী’’তি.
‘‘কতমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স মাতিকানুসন্ধিনযেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘ইমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স পুচ্ছানুসন্ধিনযেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘কতমে ধম্মা নো পৰামাসা, তে ধম্মে ঠপেত্ৱা অৱসেসা কুসলাকুসলাব্যাকতা ধম্মা’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স পুচ্ছাসভাগেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘অত্থি ভিক্খৱে অঞ্ঞেৱ ধম্মা গম্ভীৰা দুদ্দসা দুৰনুবোধা সন্তা পণীতা অতক্কাৱচৰা নিপুণা পণ্ডিতৱেদনীযা, যে তথাগতো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতী’’তি অযমেকস্সত্থস্স পুথুচিত্তসমাযোগপুথুআৰম্মণৱসেন বহুৱচনপযোগো.
‘‘একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং মহাৱনে,
সন্তি পুত্তা ৱিদেহানং, দীঘাৱু ৰট্ঠৱড্ঢনো;
তে ৰজ্জং কাৰযিস্সন্তি, মিথিলাযং পজাপতি’’ –
ইচ্চেৱমাদযো সদ্দা যে যে বহৱো, তন্নিৱাসতংপুত্তসঙ্খাতস্সেকত্থস্স ৰূড়্হীৱসেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে আমন্তেসি ‘গচ্ছথ তুম্হে সাৰিপুত্তা কীটাগিৰিং গন্ত্ৱা অস্সজিপুনব্বসুকানং ভিক্খূনং কীটাগিৰিস্মা পব্বাজনীযকম্মং কৰোথ, তুম্হাকং এতে সদ্ধিৱিহাৰিনো’তি’’, ‘‘কচ্চি ৱো কুলপুত্তা, এথ ব্যগ্ঘা নিৱত্তৱ্হো’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স অঞ্ঞেনত্থেন একাভিধানৱসেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তি’’ ইচ্চেৱমাদযো একস্সত্থস্স নিস্সিতৱসেন বহুৱচনপযোগা.
‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি অযমাৰম্মণভেদেন একস্সত্থস্স বহুৱচনপযোগো.
‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি অযং পন কিচ্চভেদেন একস্সত্থস্স বহুৱচনপযোগো.
তত্থ একত্থেকৱচনং, সমুদাযাপেক্খেকৱচনং, জাত্যাপেক্খেকৱচনং, তন্নিস্সযাপেক্খেকৱচনং, একত্তলক্খণেকৱচনন্তি পঞ্চৱিধং একৱচনং ভৱতি. এত্থ পন জাত্যাপেক্খেকৱচনং অত্থতো সামঞ্ঞাপেক্খেকৱচনমেৱাতি দট্ঠব্বং.
বৱ্হত্থবহুৱচনং, বহুসমুদাযাপেক্খবহুৱচনং, অত্তবহুৱচনং, গৰুকাৰবহুৱচনং, অপৰিচ্ছেদবহুৱচনং, মাতিকানুসন্ধিনযবহুৱচনং, পুচ্ছানুসন্ধিনযবহুৱচনং, পুচ্ছাসভাগবহুৱচনং, পুথুচিত্তসমাযোগপুথুআৰম্মণবহুৱচনং, তন্নিৱাসবহুৱচনং, তংপুত্তবহুৱচনং, একাভিধানবহুৱচনং, তন্নিস্সিতাপেক্খবহুৱচনং, আৰম্মণভেদবহুৱচনং, কিচ্চভেদবহুৱচনন্তি পন্নৰসৱিধং বহুৱচনং ভৱতি. ইচ্চেৱং ৱীসধা সব্বানি একৱচনবহুৱচনানি সঙ্গহিতানি. অত্ৰিদং পাড়িৱৱত্থানং –
একত্থে দেকৱচন-ঞ্চিতৰস্মিতৰম্পি চ;
সমুদাযজাতিএকত্ত-লক্খণেকৱচোপি চ;
সাট্ঠকথে পিটকম্হি, পাঠে পাযেন দিস্সৰে.
গৰুম্হি চত্তনেকস্মিং, বহুৱচনকং পন;
পাড়িযং অপ্পকং অট্ঠ-কথাটীকাসু তং বহুং.
তথা হি বহুকং দেক-ৱচনংযেৱ পাড়িযং;
গৰুম্হি চত্তনেকস্মিং, ইদমেত্থ নিদস্সনং.
‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;
তৱ সাসনমাগম্ম, পত্তোম্হি অমতং পদং’’.
ইচ্চেৱমাদযো পাঠা, বহুধা জিনসাসনে;
দিস্সন্তীতি ৱিজানেয্য, ৱিদ্ৱা অক্খৰচিন্তকো.
সাতিসযং গৰুকাৰা-ৰহস্সাপি মহেসিনো;
একৱচনযোগেন, নিদ্দেসো দিস্সতে যতো.
ততো ৱোহাৰকুসলো, কৰেয্যত্থানুৰূপতো;
একৱচনযোগং ৱা, ইতৰং ৱা সুমেধসো.
পাযেন তন্নিৱাসম্হি, বহুৱচনকং ঠিতং;
তংপুত্তে অপ্পকং তন্নি-স্সযেকৱচনম্পি চ.
পুথুচিত্তাপৰিচ্ছেদ-মাতিকাসন্ধিআদিসু;
বহুৱচনকঞ্চাপি, অপ্পকন্তি পকাসযে.
একাভিধানতো কিচ্চা, তথা গোচৰতোপি চ;
বহুৱচনকং তন্নি-স্সিতাপেক্খঞ্চ অপ্পকং.
ইচ্চেৱং সপ্পযোগং তু, ঞত্ৱান ৱচনদ্ৱযং;
কাতব্বো পন ৱোহাৰো, যথাপাড়ি ৱিভাৱিনা.
ইদানি কালাদিৱসেন আখ্যাতপ্পৱত্তিং দীপযিস্সাম – কালকাৰকপুৰিসপৰিদীপকং ক্ৰিযালক্খণং আখ্যাতিকং. তত্ৰ কালন্তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৱসেন তযো কালা, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাণত্তিপৰিকপ্পকালাতিপত্তিৱসেন পন ছ, তে একেকা তিপুৰিসকা.
ৱুত্তপ্পকাৰকালেসু, যদিদং ৱত্ততে যতো;
আখ্যাতিকং ততো তস্স, কালদীপনতা মতা.
কাৰকন্তি কম্মকত্তুভাৱা. তে হি উপচাৰমুখ্যসভাৱৱসেন কৰোন্তি কৰণন্তি চ ‘‘কাৰকা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেৱ যথাক্কমং ক্ৰিযানিমিত্ত তংসাধক তংসভাৱাতি ৱেদিতব্বা.
কম্মং কত্তা চ ভাৱো চ, ইচ্চেৱং কাৰকা তিধা;
ৱিভত্তিপচ্চযা এত্থ, ৱুত্তা নাঞ্ঞত্ৰ সচ্চতো.
‘‘পৰিভৱিয্যতি’’চ্চাদী, কম্মে সিজ্ঝন্তি কাৰকে;
‘‘সম্ভৱতী’’তিআদীনি, সিজ্ঝৰে কত্তুকাৰকে.
‘‘ৱিভৱিয্যতি’’ইচ্চাদী, ভাৱে সিজ্ঝন্তি কাৰকে;
তিৱিধেস্ৱেৱমেতেসু, ৱিভত্তিপচ্চযা মতা.
কাৰকত্তযমুত্তং যং, আখ্যাতং নত্থি সব্বসো;
তস্মা তদ্দীপনত্তম্পি, তস্সাখ্যাতস্স ভাসিতং.
কাৰকত্তং তু ভাৱস্স, সচেপি ন সমীৰিতং;
কাৰকলক্খণে তেন, ভাৱেন চ অৱত্থুনা.
ক্ৰিযানিপ্ফত্তি নত্থীতি, যুত্তিতোপি চ নত্থি তং;
তথাপাখ্যাতিকে তস্স, তব্বোহাৰো নিৰুত্তিযং;
পতিট্ঠিতনযোৱাতি, মন্ত্ৱা অম্হেহি ভাসিতো.
পুৰিসোতি একৱচনবহুৱচনকা পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুৰিসা. তত্থ পঠমপুৰিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণে সাধকৱাচকে ৱা কম্মৱাচকে ৱা তুম্হা’ম্হসদ্দৱজ্জিতে পচ্চত্তৱচনভূতে নামম্হি ‘‘অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতি, বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসুঞাণ’’ন্তিআদীসু ৱিয পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি ‘‘ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা, পীড়িযক্খোতি মং ৱিদূ, ৱুচ্চতীতি ৱচন’’ন্তিআদীসু ৱিয অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পৰো হোতি. কত্থচি পন পাড়িপ্পদেসে নামস্স অপ্পযুত্তত্তা পঠমপুৰিসপযোগত্থো দুৰনুবোধো ভৱতি, যথা ‘‘দুক্খং তে ৱেদযিস্সামি, তত্থ অস্সাসযন্তু ম’’ন্তি. তথা হি এত্থ ‘‘পাদা’’তি পাঠসেসো, তস্মিং দুক্খসাসনাৰোচনে ৱত্তুং অৱিসহনৱসেন কিলমন্তং মং দেৱস্স উভো পাদা অস্সাসেন্তু, ৱিস্সট্ঠো কথেহীতি মং ৱদথাতি অধিপ্পাযো চ ভৱতি.
অধিপ্পাযো সুদুব্বোধো, যস্মা ৱিজ্জতি পাড়িযং;
তস্মা উপট্ঠহং গণ্হে, গৰুং গৰুমতং ৱিদূ.
তত্ৰিমানি ভূধাতাধিকাৰত্তা ভূধাতুৱসেন নিদস্সনপদানি. সো পৰিভৱতি, তে পৰিভৱন্তি, পৰিভৱতি, পৰিভৱন্তি. সপত্তো অভিভৱিযতে, সব্বা ৱিত্যা’নুভূযতে, অভিভৱিযতে, অনুভূযতেতি. যত্থ সতিপি নামস্স সাধকৱাচকত্তে অপচ্চত্তৱচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণতা ন লব্ভতি, তত্থ কম্মৱাচকং পচ্চত্তৱচনভূতং তুল্যাধিকৰণপদং পটিচ্চ পঠমপুৰিসাদযো তযো লব্ভন্তি. তং যথা? পৰিভৱিয্যতে পুৰিসো দেৱদত্তেন, পৰিভৱিয্যসে ত্ৱং দেৱদত্তেন, পৰিভৱিয্যম্হে মযং অকুসলেহি ধম্মেহি. এত্থ পনিদং ৱচনং ন ৱত্তব্বং ‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসিন’ন্তিআদীসু সতিপি নামস্স কম্মৱাচকত্তে অপচ্চত্তৱচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণতা ন লব্ভতীতি পঠমপুৰিসুপ্পত্তি ন সিযা’’তি. কস্মাতি চে? ‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসিন’’ন্তিআদীসু ‘‘জনা’’তি অজ্ঝাহৰিতব্বস্স সাধকৱাচকস্স নামস্স সদ্ধিমাখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা. এৱমুত্তৰত্ৰাপি নযো.
মজ্ঝিমপুৰিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণে সাধকৱাচকে ৱা কম্মৱাচকে ৱা পচ্চত্তৱচনভূতে তুম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পৰো হোতি. ত্ৱং অতিভৱসি, তুম্হে অতিভৱথ, অতিভৱসি, অতিভৱথ. ত্ৱং পৰিভৱিযসে দেৱদত্তেন, তুম্হে পৰিভৱিযৱ্হে. যত্থ সতিপি তুম্হসদ্দস্স সাধকৱাচকত্তে অপচ্চত্তৱচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণতা ন লব্ভতি, ন তত্থ মজ্ঝিমপুৰিসো হোতি. ইতৰে পন দ্ৱে হোন্তি কম্মৱাচকং পচ্চত্তৱচনভূতং তুল্যাধিকৰণপদং পটিচ্চ. তং যথা? তযা অভিভৱিযতে সপত্তো, তযা অভিভৱিযে অহং.
উত্তমপুৰিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণে সাধকৱাচকে ৱা কম্মৱাচকে ৱা পচ্চত্তৱচনভূতে অম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পৰো হোতি. অহং পৰিভৱামি, মযং পৰিভৱাম, পৰিভৱামি, পৰিভৱাম. অহং পৰিভৱিয্যামি অকুসলেহি ধম্মেহি, মযং পৰিভৱিয্যাম, পৰিভৱিয্যামি, পৰিভৱিয্যাম. যত্থ সতিপি অম্হসদ্দস্স সাধকৱাচকত্তে অপচ্চত্তৱচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকৰণতা ন লব্ভতি, ন তত্থ উত্তমপুৰিসো হোতি. ইতৰে পন দ্ৱে হোন্তি কম্মৱাচকং পচ্চত্তৱচনভূতং তুল্যাধিকৰণপদং পটিচ্চ. তং যথা? মযা অনুভৱিযতে সম্পত্তি, মযা অভিভৱিযসে ত্ৱং. এৱং যত্থ যত্থ সাধকৱাচকানং ৱা কম্মৱাচকানং ৱা নামাদীনং পচ্চত্তৱচনভূতানং আখ্যাতপদেহি তুল্যাধিকৰণত্তে লদ্ধে তত্থ তত্থ পঠমপুৰিসাদযো লব্ভন্তি, তস্মা নামাদীনং পচ্চত্তৱচনভূতানং তুল্যাধিকৰণভাৱোযেৱ পঠমপুৰিসাদীনমুপ্পত্তিযা কাৰণং.
দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা পুৰিসানমেকাভিধানে পৰো পুৰিসো গহেতব্বো. এত্থ একাভিধানং নাম একতো অভিধানং এককালাভিধানঞ্চ. তঞ্চ খো চসদ্দপযোগেযেৱ, অচসদ্দপযোগে ভিন্নকালাভিধানে তগ্গহণাভাৱতো. ‘‘তুম্হে অত্থকুসলা ভৱথ, মযমত্থকুসলা ভৱাম’’ ইচ্চেৱমাদযো তপ্পযোগা. তত্থ তুম্হে অত্থকুসলা ভৱথ – ইচ্চেতস্মিং ৱোহাৰে ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, ত্ৱঞ্চ অত্থকুসলো ভৱসি, তুম্হে অত্থকুসলা ভৱথা’’তি এৱং দ্ৱিন্নমেকাভিধানে পৰো পুৰিসো গহেতব্বো. ‘‘মযমত্থকুসলা ভৱাম’’ ইচ্চেতস্মিং পন ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৱামি, মযমত্থকুসলা ভৱামা’’তি ৱা ‘‘ত্ৱঞ্চ অত্থকুসলো ভৱসি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৱামি, মযমত্থকুসলা ভৱামা’’তি ৱা এৱম্পি দ্ৱিন্নমেকাভিধানে পৰো পুৰিসো গহেতব্বো. ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, ত্ৱঞ্চ অত্থকুসলো ভৱসি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৱামি, মযমত্থকুসলা ভৱামা’’তি ৱা ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, তে চ অত্থকুসলা ভৱন্তি, ত্ৱঞ্চ অত্থকুসলো ভৱসি, তুম্হে চ অত্থকুসলা ভৱথ, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৱামি, মযমত্থকুসলা ভৱামা’’তি ৱা এৱং তিণ্ণমেকাভিধানে পৰো পুৰিসো গহেতব্বো.
অপৰোপি অত্থনযো ৱুচ্চতি – ‘‘ত্ৱঞ্চ অত্থকুসলো ভৱসি, সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, তুম্হে অত্থকুসলা ভৱথা’’তি ৱা ‘‘অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৱামি, সো চ অত্থকুসলো ভৱতি, মযমত্থকুসলা ভৱামা’’তি ৱা ইমিনা নযেন অনেকপ্পভেদো অত্থনযো. এৱং সেসাসু ৱিভত্তীসু পঞ্চমীসত্তমিযাদীসু পৰোপুৰিসো গহেতব্বো. সব্বেসু চ ক্ৰিযাপদেসু বৱ্হত্থৱাচকেসু বহুৱচনন্তেসু, ন পন বহুৱচনন্তেসুপি একস্সত্তনো ৱাচকেসু গৰুকাতব্বস্সেকস্সত্থস্স ৱাচকেসু চ ক্ৰিযাপদেসু. এত্থ চোদনাসন্দীপনিযো ইমা গাথা –
‘‘ত্ৱঞ্চ ভৱসি সো চাপি, ভৱতি’’চ্চাদিভাসনে;
‘‘তুম্হে ভৱথ’’ ইচ্চাদি, পৰোপোসো কথং সিযা?;
‘‘অহং ভৱামি সো চাপি, ভৱতি’’চ্চাদিভাসনে;
‘‘মযং ভৱাম’’ইচ্চাদি, উত্তমো চ কথং সিযা?;
এত্থ চ ৱুচ্চতে –
পচ্ছা ৱুত্তো পৰো নাম, সঞ্ঞায পটিপাটিযা;
এৱং পন গহেতব্বো, পৰোপুৰিসনামকো.
পঠমম্হা পৰো নাম, মজ্ঝিমো উত্তমোপি চ;
মজ্ঝিমম্হা পৰো নাম, উত্তমো পুৰিসো ৰুতো.
এৱং তু গহণঞ্হেত্থ, ৱোহাৰস্সানুলোমকং;
দোসো তদনুলোমম্হি, গহণস্মিং ন ৱিজ্জতি.
‘‘ত্ৱঞ্চ ভদ্দে সুখী হোহি, এসো চাপি মহামিগো’’;
ইতি পাঠো যতো দিট্ঠো, তস্মা এৱং ৱদেমসে.
‘‘তুম্হে দ্ৱে সুখিতা হোথ’’, ইচ্চত্থো তত্থ দিস্সতি;
এৱংপ্যযং নযো ৱুত্তো, অত্তনোমতিযা মম.
অত্তনোমতি কিঞ্চাপি, কথিতা সব্বদুব্বলা;
তথাপি নযমাদায, কথিতত্তা অকোপিযা.
‘‘ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেন্তং, ৰট্ঠা পব্বাজযিত্থ মং;
ত্ৱঞ্চ জানপদা চেৱ, নেগমা চ সমাগতা’’.
‘‘অহঞ্চ মদ্দিদেৱী চ, জালীকণ্হাজিনা চুভো;
অঞ্ঞমঞ্ঞং সোকনুদা, ৱসাম অস্সমে তদা’’.
এতা গাথাপি এতস্স, অত্থস্স পন সাধিকা;
তাসু ৱুত্তনযেনেৱ, অত্থো সুপাকটো সিযা;
এৱং ৱিঞ্ঞূহি ৱিঞ্ঞেয্যং, বহুনা ভাসিতেন কিং.
আকাৰেন মনাপেন, কথনে যেন কেনচি;
ন ৱিৰুজ্ঝতি চে অত্থো, তং পমাণং সুধীমতং.
পুৰিসত্তযতো এসো, পৰোপুৰিসনামকো;
নুপলব্ভতি পচ্চেকং, তদন্তোগধতোৱ যং.
পাটৱত্থায সোতূনং, ৱোহাৰত্থেসু সব্বসো;
ৱিসুং অলব্ভমানোপি, লব্ভমানোৱ উদ্ধটো.