১৪. অত্থত্তিকৱিভাগ

ভূধাতু তায নিপ্ফন্ন-ৰূপঞ্চাতি ইদং দ্ৱযং;

কত্ৱা পধানমম্হেহি, সব্বমেতং পপঞ্চিতং.

ভৱতিস্স ৱসা দানি, ৱক্খামত্থত্তিকং ৱৰং;

অত্থুদ্ধাৰো তুমন্তঞ্চ, ত্ৱাদিযন্তং তিকং ইধ.

তস্মা তাৱ ভূধাতুতো পৱত্তস্স ভূতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো নীযতে –

খন্ধসত্তামনুস্সেসু, ৱিজ্জমানে চ ধাতুযং;

খীণাসৱে ৰুক্খাদিম্হি, ভূতসদ্দো পৱত্ততি.

উপ্পাদে চাপি ৱিঞ্ঞেয্যো, ভূতসদ্দো ৱিভাৱিনা;

ৱিপুলে সোপসগ্গোযং, হীড়নে ৱিধমেপি চ;

পৰাজযে ৱেদিযনে, নামে পাকটতায চ.

ৱুত্তঞ্হেতং – ভূতসদ্দো পঞ্চক্খন্ধামনুস্সধাতুৱিজ্জমানখীণাসৱসত্তৰুক্খাদীসু দিস্সতি. ‘‘ভূতমিদন্তি ভিক্খৱে সমনুপস্সথা’’তিআদীসু হি অযং পঞ্চক্খন্ধেসু দিস্সতি. ‘‘যানীধ ভূতানি সমাগতানী’’তি এত্থ অমনুস্সে. ‘‘চত্তাৰো খো ভিক্খু মহাভূতা হেতূ’’তি এত্থ ধাতূসু. ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু ৱিজ্জমানে. ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এত্থ খীণাসৱে. ‘‘সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এত্থ সত্তে. ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এত্থ ৰুক্খাদীসূতি. মূলপৰিযাযসুত্তট্ঠকথায ৱচনং ইদং. টীকাযমাদিসদ্দেন উপ্পাদাদীনি গয্হৰে. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘জাতং ভূতং সঙ্খত’’ন্তিআদীসু ভূতসদ্দো উপ্পাদে দিস্সতি. সউপসগ্গো পন ‘‘পভূতমৰিযো পকৰোতি পুঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ৱিপুলে. ‘‘যেভুয্যেন ভিক্খূনং পৰিভূতৰূপো’’তিআদীসু হীড়নে. ‘‘সম্ভূতো সাণৱাসী’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অভিভূতো মাৰো ৱিজিতো সঙ্গামো’’তিআদীসু ৱিধমনে. ‘‘পৰাভূতৰূপোখো অযং অচেলো পাথিকপুত্তো’’তিআদীসু পৰাজযে. ‘‘অনুভূতং সুখদুক্খ’’ন্তিআদীসু ৱেদিযনে. ‘‘ৱিভূতং পঞ্ঞাযা’’তিআদীসু পাকটীকৰণে দিস্সতি, তে সব্বে ‘‘ৰুক্খাদীসূ’’তিআদিসদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বাতি.

ইদানি তুমন্তপদানি ৱুচ্চন্তে –

ভৱিতুং, উব্ভৱিতুং, সমুব্ভৱিতুং, পভৱিতুং, পৰাভৱিতুং, অতিভৱিতুং, সম্ভৱিতুং, ৱিভৱিতুং, ভোতুং, সম্ভোতুং, ৱিভোতুং, পাতুভৱিতুং, পাতুব্ভৱিতুং ৱা, পাতুভোতুং. ইমানি অকম্মকানি তুমন্তপদানি.

পৰিভোতুং পৰিভৱিতুং, অভিভোতুং অভিভৱিতুং, অধিভোতুং অধিভৱিতুং, অতিভোতুং অতিভৱিতুং, অনুভোতুং অনুভৱিতুং, সমনুভোতুং সমনুভৱিতুং, অভিসম্ভোতুং অভিসম্ভৱিতুং. ইমানি সকম্মকানি তুমন্তপদানি, সব্বানেতানি সুদ্ধকত্তৰি ভৱন্তি.

‘‘ভাৱেতুং, পভাৱেতুং, সম্ভাৱেতুং, ৱিভাৱেতুং, পৰিভাৱেতুং’’ইচ্চেৱমাদীনি হেতুকত্তৰি তুমন্তপদানি, সব্বানিপি হেতুকত্তৰি তুমন্তপদানি সকম্মকানিযেৱ ভৱন্তি. উদ্দেসোযং.

তত্ৰ সমানত্থপদেসু একমেৱাদিপদং গহেত্ৱা নিদ্দেসো কাতব্বো – ভৱিতুন্তি হোতুং ৱিজ্জিতুং পঞ্ঞাযিতুং সৰূপং লভিতুং. এত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন সেসানম্পি তুমন্তানং নিদ্দেসো ৱিত্থাৰেতব্বো, সব্বানি তুমন্তপদানি চতুত্থিযত্থে ৱত্তন্তি ‘‘ত্ৱং মম চিত্তমঞ্ঞায, নেত্তং যাচিতুমাগতো’’তি এত্থ ৱিয. যাচিতুন্তি হি যাচনত্থাযাতি অত্থো. তস্মা ভৱিতুন্তিআদীনম্পি ‘‘ভৱনত্থাযা’’তি ৱা ‘‘ভৱনত্থ’’ন্তি ৱা ‘‘ভৱনাযা’’তি ৱা আদিনা অত্থো গহেতব্বো. অপিচ ‘‘নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি এত্থ ‘‘দট্ঠু’’ন্তি পদস্স ‘‘দিস্ৱা’’তি অত্থদস্সনতো যথাৰহং তুমন্তানি ত্ৱাসদ্দন্তপদত্থৱসেনপি গহেতব্বানি. এতানি চ নিপাতপদেসু সঙ্গহংগচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হি নিৰুত্তিপিটকে নিপাতপদপৰিচ্ছেদে ‘‘তুং ইতি চতুত্থিযা’’তি. তত্ৰাযমত্থো ‘‘তুং ইতি এতদন্তো নিপাতো চতুত্থিযা অত্থে ৱত্ততী’’তি.

তুমন্তকথা সমত্তা.

ইদানি ত্ৱাদিযন্তপদানি ৱুচ্চন্তে –

ভৱিত্ৱা, ভৱিত্ৱান, ভৱিতুন, ভৱিয, ভৱিযান. উব্ভৱিত্ৱা, উব্ভৱিত্ৱান, উব্ভৱিতুন, উব্ভৱিয, উব্ভৱিযান. এস নযো ‘‘সমুব্ভৱিত্ৱা, পৰাভৱিত্ৱা, সম্ভৱিত্ৱা, ৱিভৱিত্ৱা, পাতুব্ভৱিত্ৱা’’তি এত্থাপি. ইমানি অকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৱাদিযন্তপদানি.

ভুত্ৱা, ভুত্ৱান, পৰিভৱিত্ৱা, পৰিভৱিত্ৱান, পৰিভৱিতুন, পৰিভৱিয, পৰিভৱিযান, পৰিভুয্য. অভিভৱিত্ৱা, অভিভৱিত্ৱান, অভিভৱিতুন, অভিভৱিয, অভিভৱিযান, অভিভুয্য. এস নযো ‘‘অধিভৱিত্ৱা, অতিভৱিত্ৱা, অনুভৱিত্ৱা’’তি এত্থাপি. ইদঞ্চেত্থ নিদস্সনং. ‘‘তমৱোচ ৰাজা অনুভৱিযান তম্পি, এয্যাসি খিপ্পং অহমপি পূজং কস্স’’ন্তি. অনুভুত্ৱা, অনুভুত্ৱান. অধিভোত্ৱা, অধিভোত্ৱান.

‘‘সট্ঠি কপ্পসহস্সানি, দেৱলোকে ৰমিস্সতি;

অঞ্ঞে দেৱে অধিভোত্ৱা, ইস্সৰং কাৰযিস্সতী’’তি

ইদমেত্থ পাড়িনিদস্সনং, ইমানি সকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৱাদিযন্তপদানি. ইমানি চত্তাৰি সুদ্ধকত্তৰিযেৱ ভৱন্তি.

‘‘ভাৱেত্ৱা, ভাৱেত্ৱান. পভাৱেত্ৱা, পভাৱেত্ৱান. সম্ভাৱেত্ৱা, সম্ভাৱেত্ৱান. ৱিভাৱেত্ৱা, ৱিভাৱেত্ৱান. পৰিভাৱেত্ৱা, পৰিভাৱেত্ৱান’’ইচ্চেৱমাদীনি সকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৱাদিযন্তপদানি হেতুকত্তৰিযেৱ ভৱন্তি. উদ্দেসোযং.

তত্ৰ সমানত্থপদেসু একমেৱাদিপদং গহেত্ৱা নিদ্দেসো কাতব্বো – ভৱিত্ৱাতি হুত্ৱা পঞ্ঞাযিত্ৱা সৰূপং লভিত্ৱা. এৱং ৱুত্তনযানুসাৰেন সেসানম্পি ত্ৱাদিযন্তপদানং নিদ্দেসো ৱিত্থাৰেতব্বো. অযং পন ৱিসেসো ভুত্ৱাতি সম্পত্তিং অনুভুত্ৱাতি সকম্মকৱসেন অত্থো গহেতব্বো. ভুত্ৱা অনুভুত্ৱাতি ইমেসঞ্হি সমানত্থতং সদ্ধম্মৱিদূ ইচ্ছন্তি. অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

‘‘ভুত্ৱা ভুত্ৱান’’ইচ্চেতে, ‘‘অনুভুত্ৱা’’তিমস্স হি;

অত্থং সূচেন্তি ‘‘হুত্ৱা’’তি, পদস্স পন নেৱ তে.

কেচি ‘‘ভূত্ৱা’’তি দীঘত্তং, তস্স ইচ্ছন্তি সাসনে;

দীঘতা ৰস্সতা চেৱ, দ্ৱযম্পেতং পদিস্সতি.

সদ্দসত্থে চ ‘‘ভূত্ৱা’’তি, দীঘত্তসঞ্হিতং পদং;

‘‘ভৱিত্ৱা’’তি পদস্সত্থং, দীপেতি ন তু সাসনে.

‘‘হুত্ৱা’’ইতি পদংযেৱ, দীপেতি জিনসাসনে;

‘‘ভৱিত্ৱা’’তি পদস্সত্থং, নত্থি অঞ্ঞত্থ তং পদং.

ইচ্চেৱং সৱিসেসন্তু, ৱচনং সাৰদস্সিনা;

সাসনে সদ্দসত্থে চ, ৱিঞ্ঞুনা পেক্খিতব্বকং.

এৱং উস্সুক্কনত্থে পৱত্তানি ত্ৱাদিযন্তপদানিপি নিদ্দিট্ঠানি, সব্বানেতানি অৱিভত্তিকানীতি গহেতব্বানি. নিৰুত্তিপিটকে হি নিপাতপৰিচ্ছেদে অৱিভত্তিকানি কত্ৱা ত্ৱাদিযন্তপদানি ৱুত্তানি. সদ্দত্থৱিদূনং পন মতে পঠমাদিৱিভত্তিৱসেন সৱিভত্তিকানি ভৱন্তি.

ইমস্মিঞ্চ পন ত্ৱাদিযন্তাধিকাৰে ইদঞ্চুপলক্খিতব্বং – ভুত্ৱা গচ্ছতি, ভুত্ৱা গতো, ভুত্ৱা গমিস্সসি, কসিত্ৱা ৱপতি. উমঙ্গা নিক্খমিত্ৱান, ৱেদেহো নাৱমাৰুহি. ভুত্ৱান ভিক্খু ভিক্খস্সু ইচ্চাদী সমানকত্তুকানং ধাতূনং পুব্বকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগা. ‘‘ভুত্ৱা গচ্ছতী’’তি এত্থ হি ‘‘ভুত্ৱা’’তি ইদং পুব্বকালক্ৰিযাদীপকং পদং. ‘‘গচ্ছতী’’তি ইদং পন উত্তৰকালক্ৰিযাদীপকং, সমানকত্তুকানি চেতানি পদানি এককত্তুকানং ক্ৰিযানং ৱাচকত্তা. তথা হেত্থ যো গমনক্ৰিযায কত্তা, সো এৱ ভুঞ্জনক্ৰিযায কত্তুভূতো দট্ঠব্বো. অযং নযো অঞ্ঞত্ৰাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘অন্ধকাৰং নিহন্ত্ৱান, উদিতোযং দিৱাকৰো;

ৱণ্ণং পঞ্ঞাৱভাসেহি, ওভাসেত্ৱা সমুগ্গতো’’

ইচ্চাদীনিপি পন সমানকত্তুকানং সমানকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগা. এত্থ হি ‘‘নিহন্ত্ৱানা’’তি পদং সমানকালক্ৰিযাদীপকং পদং. ‘‘উদিতো’’তি ইদং পন উত্তৰকালক্ৰিযাদীপকং পদন্তি ন ৱত্তব্বং সমানকালক্ৰিযায ইধাধিপ্পেতত্তা. তস্মাযেৱ সমানকালক্ৰিযাদীপকং পদন্তি গহেতব্বং. অযং নযো অঞ্ঞত্ৰাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

কেচি পন ‘‘মুখং ব্যাদায সযতি, অক্খিং পৰিৱত্তেত্ৱা পস্সতী’’তি উদাহৰন্তি. অপৰে ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৱা কথেতী’’তি. তত্থ ব্যাদানপৰিৱত্তনুত্তৰকালো ব্যাদানূপসমলক্খণং পস্সনক্ৰিযায লক্খিযতি. ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৱা কথেতী’’তি চ সমানকালতাযপি অজ্ঝেনকথনেহি পুব্বেপি নিসজ্জট্ঠানানি হোন্তীতি সক্কা পুব্বুত্তৰকালতা সম্ভাৱেতুং, তস্মা পুৰিমানিযেৱ উদাহৰণানি যুত্তানি. উদযসমকালমেৱ হি তন্নিৱত্তনীযনিৱত্তনন্তি.

‘‘দ্ৱাৰমাৱৰিত্ৱা পৱিসতি’’ইচ্চাদি সমানকত্তুকানং অপৰকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগো. যস্মা পনেত্থ পৱিসনক্ৰিযা পুৰিমা, আৱৰণক্ৰিযা পন পচ্ছিমা, তস্মা ‘‘আৱৰিত্ৱা’’তি ইদং অপৰকালক্ৰিযাদীপকং পদন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পৱিসতী’’তি ইদং পন পুব্বকালক্ৰিযাদীপকং পদন্তি. অযং নযো অঞ্ঞত্ৰাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. অপৰে ‘‘ধ’ন্তি কচ্চ পতিতো দণ্ডো’’তি উদাহৰণন্তি. অভিঘাতভূতসমাযোগে পন অভিঘাতজসদ্দস্স সমানকালতা এত্থ লব্ভতীতি ইধাপি পুৰিমানিযেৱ উদাহৰণানি যুত্তানীতি.

‘‘পিসাচং দিস্ৱা চস্স ভযং হোতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা’’ইচ্চাদি অসমানে কত্তৰি পযোগো. এত্থ হি পিসাচং দিস্ৱা পুৰিসস্স ভযং হোতি, পঞ্ঞায দিস্ৱা অস্স পুগ্গলস্স আসৱা পৰিক্খীণা. এৱং সমানকত্তুকতা ধাতূনং ন লব্ভতি দস্সনক্ৰিযায পুৰিসেসু পৱত্তনতো, ভৱনাদিক্ৰিযায চ ভযাদীসু পৱত্তনতোতি দট্ঠব্বং. অযং নযো অঞ্ঞত্ৰাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

ইদম্পি পনেত্থ উপলক্খিতব্বং ‘‘অপ্পত্ৱা নদিং পব্বতো, অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’’ইচ্চাদি পৰাপৰযোগো. ‘‘সীহং দিস্ৱা ভযং হোতি, ঘতং পিৱিত্ৱা বলং জাযতে, ‘ধ’ন্তি কত্ৱা দণ্ডো পতিতো’’ইচ্চাদি লক্খণহেতুআদিপ্পযোগো. ‘‘ন্হত্ৱা গমনং, ভুত্ৱা সযনং. উপাদায ৰূপ’’মিচ্চাপি ব্যত্তযেন সদ্দসিদ্ধিপ্পযোগোতি.

ইচ্চেৱং সব্বথাপি সমানকত্তুকানং ধাতূনং পুব্বকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগো, সমানকত্তুকানং সমানকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগো, সমানকত্তুকানং অপৰকালে ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগো, অসমানকত্তুকানং ত্ৱাদিসদ্দপ্পযোগো, পৰাপৰযোগো, লক্খণহেতুআদিপ্পযোগো, ব্যত্তযেন সদ্দসিদ্ধিপ্পযোগোতি সত্তধা ত্ৱাদিযন্তানং পদানং পযোগো ৱেদিতব্বো.

যদি এৱং কস্মা কচ্চাযনে ‘‘পুব্বকালেককত্তুকানং তুন ত্ৱান ত্ৱা ৱা’’তি পুব্বকালেযেৱ এককত্তুকগ্গহণং কতন্তি? যেতুয্যেন ত্ৱাদিযন্তানং পদানং পুৰিমকালক্ৰিযাদীপনতো. কচ্চাযনে হি যেভুয্যেন পৱত্তিং সন্ধায ‘‘পুব্বকালেককত্তুকান’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা পন ‘‘ইতি কত্ৱা’’তিআদীনং পদানং হেতুঅত্থৱসেনপি পুব্বাচৰিযেহি অত্থো সংৱণ্ণিতো, তস্মা ‘‘ভৱিত্ৱা’’তিআদীনং ভূধাতুমযানং ত্ৱাদিসদ্দন্তানং পদানং অঞ্ঞেসঞ্চ ‘‘পচিত্ৱা’’তিআদীনং যথাপযোগং ‘‘ভৱনহেতু পচনহেতূ’’তিআদিনা হেতুঅত্থোপি গহেতব্বো. অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

হেতুত্থেপি যতো হোন্তি, সদ্দা উস্সুক্কনত্থকা;

তস্মা হেতুৱসেনাপি, ৱদেয্যত্থং ৱিচক্খণো.

‘‘ইতি কত্ৱা’’তি সদ্দস্স, অত্থসংৱণ্ণনাসু হি;

‘‘ইতি কৰণহেতূ’’তি, অত্থো ধীৰেহি গয্হতি.

‘‘গচ্ছামি দানি নিব্বানং, যত্থ গন্ত্ৱা ন সোচতি’’;

ইতি পাঠেপি হেতুত্থো, গয্হতে পুব্বৱিঞ্ঞুভি.

‘‘যস্মিং নিব্বানে গমন-হেতূ’’তি হি কথীযতে;

হেতুত্থেৱং যথাযোগ-মঞ্ঞত্ৰাপি অযং নযো.

এৱং ভূতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো চ তুমন্তপদঞ্চ ত্ৱাদিযন্তপদঞ্চাতি অত্থত্তিকং ৱিভত্তং.

যো ইমমত্থতিকং সুৱিভত্তং,

কণ্ণৰসাযনমাগমিকানং;

ধাৰযতে স ভৱে গতকঙ্খা,

পাৱচনম্হি গতে সুখুমত্থে.

ইতি নৱঙ্গে সাট্ঠকথে পিটকত্তযে ব্যপ্পথগতীসু ৱিঞ্ঞূনং

কোসল্লত্থায কতে সদ্দনীতিপ্পকৰণে

অত্থত্তিকৱিভাগো নাম

চুদ্দসমো পৰিচ্ছেদো.

এৱং নানপ্পকাৰতো ভূধাতুৰূপানি দস্সিতানি.

পদমালা নিট্ঠিতা.