১৩. সৱিনিচ্ছযসঙ্খ্যানামনামিকপদমালা
ইতো পৰং পৱক্খামি, সঙ্খ্যানামিকপন্তিযো;
ভূধাতুজেহি ৰূপেহি, অঞ্ঞেহি চুপযোজিতুং.
যা হি সা হেট্ঠা অম্হেহি এক দ্ৱিতি চতুইচ্চেতেসং সঙ্খ্যাসব্বনামানং নামিকপদমালা কথিতা, তং ঠপেত্ৱা ইধ অসব্বনামানং পঞ্চ ছ সত্তাদীনং সঙ্খ্যানামানং নামিকপদমালা ভূধাতুমযেহি অঞ্ঞেহি চ ৰূপেহি যোজনত্থং ৱুচ্চতে –
পঞ্চ, পঞ্চহি, পঞ্চভি, পঞ্চন্নং, পঞ্চসু. সত্তন্নং ৱিভত্তীনং ৱসেন ঞেয্যং. ‘‘পঞ্চ ভূতা, পঞ্চ অভিভৱিতাৰো, পঞ্চ পুৰিসা, পঞ্চ ভূমিযো, পঞ্চ কঞ্ঞাযো, পঞ্চ ভূতানি, পঞ্চ চিত্তানী’’তিআদিনা সব্বত্থ যোজেতব্বং. ছ, ছহি, ছভি, ছন্নং, ছসু, ছস্সু ইতিপি. ‘‘ছস্সু লোকো সমুপ্পন্নো, ছস্সু ক্ৰুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি হি পাড়ি. সত্ত, সত্তহি, সত্তভি, সত্তন্নং, সত্তসু. অট্ঠ, অট্ঠহি, অট্ঠভি, অট্ঠন্নং, অট্ঠসু. নৱ, নৱহি, নৱভি, নৱন্নং, নৱসু. দস, দসহি, দসভি, দসন্নং, দসসু. এৱং একাদস. দ্ৱাদস, বাৰস. তেৰস, তেদস, তেড়স. চতুদ্দস, চুদ্দস. পঞ্চদস, পন্নৰস. সোড়স. সত্তৰস. অট্ঠাৰস, অট্ঠাৰসহি, অট্ঠাৰসভি, অট্ঠাৰসন্নং, অট্ঠাৰসসু. সব্বমেতং বহুৱচনৱসেন গহেতব্বং.
একূনৱীসতি, একূনৱীসং ইচ্চাদিপি. একূনৱীসায, একূনৱীসাযং, একূনৱীস ভিক্খূ তিট্ঠন্তি, একূনৱীসং ভিক্খূ পস্সতি, এৱং ‘‘কঞ্ঞাযো চিত্তানী’’তি চ আদিনা যোজেতব্বং. একূনৱীসায ভিক্খূহি ধম্মো দেসিতো, একূনৱীসায কঞ্ঞাহি কতং, একূনৱীসায চিত্তেহি কতং, একূনৱীসায ভিক্খূনং চীৱৰং দেতি, একূনৱীসায কঞ্ঞানং ধনং দেতি, একূনৱীসায চিত্তানং ৰুচ্চতি, একূনৱীসায ভিক্খূহি অপেতি. এৱং কঞ্ঞাহি চিত্তেহি. একূনৱীসায ভিক্খূনং সন্তকং, এৱং কঞ্ঞানং চিত্তানং. একূনৱীসাযং ভিক্খূসু পতিট্ঠিতং. এৱং ‘‘কঞ্ঞাসু চিত্তেসূ’’তি যোজেতব্বং. একূনৱীসতি, একূনৱীসতিং, একূনৱীসতিযা, একূনৱীসতিযং.
ৱীসতি, ৱীসতিং, ৱীসতিযা, ৱীসতিযং. ৱীস, ৱীসং, ৱীসায, ৱীসাযং. তথা একৱীস দ্ৱাৱীস বাৱীস তেৱীস চতুৱীস ইচ্চাদীসুপি. তিংস, তিংসং, তিংসায, তিংসাযং. চত্তালীস, চত্তালীসং, চত্তালীসায, চত্তালীসাযং. চত্তাৰীস ইচ্চাদিপি. পঞ্ঞাস, পঞ্ঞাসং, পঞ্ঞাসায, পঞ্ঞাসাযং. পণ্ণাস, পণ্ণাসং, পণ্ণাসায, পণ্ণাসাযং. সট্ঠি, সট্ঠিং, সট্ঠিযা, সট্ঠিযং. সত্ততি, সত্ততিং, সত্ততিযা, সত্ততিযং. সত্তৰি ইচ্চাদিপি. অসীতি, অসীতিং, অসীতিযা, অসীতিযং. নৱুতি. নৱুতিং, নৱুতিযা, নৱুতিযং.
ইত্থঞ্চ অঞ্ঞথাপি সঙ্খ্যাৰূপানি গহেতব্বানি. একূনৱীসেহি, একূনৱীসানং, একূনৱীসেসু. ‘‘ছন্নৱুতীন’’ন্তি চ আদিনাপি সঙ্খ্যাৰূপানং কত্থচি দস্সনতো কেচি সদ্দসত্থৱিদূ ঊনৱীসতিসদ্দং সব্বদাপি একৱচনন্তমিত্থিলিঙ্গমেৱ পযুঞ্জন্তি. কেচি ‘‘ৱীসতিআদযো আনৱুতি একৱচনন্তা ইত্থিলিঙ্গা’’তি ৱদন্তি. কেচি পনাহু –
‘‘সদ্দা সঙ্খ্যেয্যসঙ্খাসু, একত্তে ৱীসতাদযো;
সঙ্খত্থে দ্ৱিবহুত্তম্হি, তা তু চানৱুতিত্থিযো’’তি.
এত্থ দ্ৱিৱচনং ছড্ডেতব্বং বুদ্ধৱচনে তদভাৱতো. সব্বেসম্পি চ তেসং যথাৱুত্তৱচনং কিঞ্চি পাড়িপ্পদেসং পত্ৱা যুজ্জতি, কিঞ্চি পন পত্ৱা ন যুজ্জতি ৱীসতিৱীসংতিংসংইচ্চাদীনঞ্হি সঙ্খত্থানং সদ্দানং বহুৱচনপ্পযোগৱসেনপি পাড়িযং দস্সনতো, কচ্চাযনে চ যোৱচনসম্ভূতৰূপৱন্ততাদস্সনতো. তস্মা যথাসম্ভৱং যথাপাৱচনঞ্চ ইত্থিলিঙ্গভাৱে তেসমেকৱচনন্ততা ৱেদিতব্বা অত্থি নত্থিসদ্দানং ৱিয.
অত্থিনত্থিসদ্দা হি নিপাতত্তা একত্তেপি বহুত্তেপি পৱত্তন্তি ‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি. নত্থি অত্তসমং পেমং. নত্থি সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদীসু. অলিঙ্গত্তেপি পনেতেসং কত্থচি ইত্থিলিঙ্গভাৱো দিট্ঠো. অভিধম্মে হি ধম্মসেনাপতিনা অনুধম্মচক্কৱত্তিনা ৱোহাৰকুসলেন ৱোহাৰকুসলসাধকেন ‘‘অত্থিযা নৱ. নত্থিযা নৱা’’তি একৱচনন্তং ইত্থিলিঙ্গৰূপং দস্সিতং, তস্মা ৱীসতিৱীসতিমিচ্চাদীনম্পি যথাসম্ভৱং যথাপাৱচনঞ্চ ইত্থিলিঙ্গভাৱে একৱচনন্ততা ৱেদিতব্বা.
তত্থেকে ‘‘হেতুযা অধিপতিযা’’তি চ ইদং লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন গহেতব্বং মঞ্ঞন্তি. তম্মতিৱসেন ‘‘হেতুম্হি অধিপতিম্হী’’তি পুল্লিঙ্গভাৱো পটিপাদেতব্বো, ‘‘হেতুপচ্চযে অধিপতিপচ্চযে’’ ইচ্চেৱত্থো. অথ ৱা ‘‘হেতুযা অধিপতিযা’’তি দ্ৱযমিদং ইত্থিলিঙ্গৰূপপটিভাগং পুল্লিঙ্গৰূপন্তি গহেতব্বং ‘‘হেতুযো জন্তুযো’’তিআদীনং ইত্থিলিঙ্গৰূপপটিভাগানং পুল্লিঙ্গৰূপানম্পি ৱিজ্জমানত্তা, ‘‘অত্থিযা নত্থিযা’’তি ইদং পন লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ৱুত্তন্তি ন গহেতব্বং অত্থি নত্থিসদ্দানং অলিঙ্গভেদত্তা. ন হি অত্থি নত্থিসদ্দা তীসু লিঙ্গেসু একস্মিম্পি অন্তোগধা. এতেসু হি অত্থিসদ্দো আখ্যাতনিপাতৱসেন ভিজ্জতি ‘‘অত্থি সন্তি সংৱিজ্জতি. অত্থিখীৰা ব্ৰাহ্মণী’’তিআদীসু, নত্থিসদ্দো পন নিপাতোযেৱ. ইচ্চেৱং অত্থি নত্থিসদ্দানং নিপাতানঞ্চ লিঙ্গৱচনৱসেন কথনং যুজ্জতি ইত্থিলিঙ্গাদিৱসেন একত্তাদিৱসেন চ অপ্পৱত্তনতো. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসু, সব্বাসু চ ৱিভত্তিসু;
ৱচনেসু চ সব্বেসু, যং ন ব্যেতি তদব্যয’’ন্তি.
এত্থ সিযা – ননু চ ভো ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমাযা’’তি ৱচনতো অত্থিসদ্দো পঠমায ৱিভত্তিযা যুত্তো, এৱং সন্তে কস্মা ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদি ৱুত্তন্তি? সচ্চং অত্থিসদ্দো পঠমায ৱিভত্তিযা যুত্তো, তথা নত্থিসদ্দো অত্থিসদ্দস্স ৱচনলেসেন গহেতব্বত্তা যুগড়পদত্তা চ. ইদং পন ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদিৱচনং উপসগ্গনিপাতসঙ্খাতে অসঙ্খ্যাসদ্দে সন্ধায ৱুত্তং, ন একেকমসঙ্খ্যাসদ্দং সন্ধায. তথা হি ‘‘অসঙ্খ্যা’’তি চ ‘‘অব্যযা’’তি চ লদ্ধৱোহাৰেসু উপসগ্গনিপাতেসু উপসগ্গা সব্বেপি সব্বৱিভত্তিৱচনকা. নিপাতানং পন একচ্চে পঠমাদীসু যথাৰহং ৱিভত্তিযুত্তা, একচ্চে অৱিভত্তিযুত্তা. তত্থ যে যদগ্গেন ৱিভত্তিযুত্তা, তে তদগ্গেন তব্বচনকা. উপসগ্গনিপাতেসু হি পচ্চেকং ‘‘ইদং নাম ৱচন’’ন্তি লদ্ধুং ন সক্কা, সব্বসঙ্গাহকৱসেন পন ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদি পুব্বাচৰিযেহি ৱুত্তং. কচ্চাযনাচৰিযেনপি ইমমেৱত্থং সন্ধায ‘‘সব্বাসমাৱুসোপসগ্গনিপাতাদীহি চা’’তি ৱুত্তং. ন হি আৱুসোসদ্দতো সব্বাপি ৱিভত্তিযো লব্ভন্তি, অথ খো আলপনত্থৱাচকত্তা একৱচনিকঅনেকৱচনিকা পঠমাৱিভত্তিযোযেৱ লব্ভন্তি. অযমস্মাকং খন্তি.
কেচি পন সব্বেহিপি নিপাতেহি সব্বৱিভত্তিলোপং ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমায. দিৱা ভিয্যো নমো ইচ্চেতে পঠমায চ দুতিযায চা’’তিআদিৱচনতো, পদপূৰণমত্তানঞ্চ অৱিভত্তিযুত্তানং অথ খলু ৱত ৱথ ইচ্চাদীনং নিপাতানং ৱচনতো. এত্থাপি সিযা ‘‘ননু চ ভো অৱিভত্তিযুত্তানম্পি নিপাতানং সম্ভৱতো অত্থি নত্থিসদ্দানং অৱিভত্তিকো নিদ্দেসো কাতব্বো, অথ কিমত্থং ‘অত্থিযা নৱ, নত্থিযা নৱা’তি সৱিভত্তিকো নিদ্দেসো কতো’’তি? সব্বথা ৱিভত্তীহি ৱিনা অত্থস্স নিদ্দিসিতুমসক্কুণেয্যত্তাতি.
যদি এৱং ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমাযা’’তি ৱচনতো অত্থি নত্থিসদ্দা লুত্তায পঠমায ৱিভত্তিযা ৱসেন পঠমাৱিভত্তিকাযেৱ নিদ্দিসিতব্বা, এৱমকত্ৱা কস্মা সত্তম্যন্তৱসেন ‘‘অত্থিযা নত্থিযা’’তি নিদ্দিট্ঠাতি? সচ্চং, অত্থি নত্থিসদ্দা পঠমাৱিভত্তিযুত্তাযেৱ নিদ্দিসিতব্বা, তথাপি ‘‘অত্থিপচ্চযে নৱ, নত্থিপচ্চযে নৱা’’তি এতস্সত্থস্স পৰিদীপনে পঠমায ওকাসো নত্থি, সত্তমিযাযেৱ পন অত্থি, তস্মা ‘‘অত্থিযা নৱ, নত্থিযা নৱা’’তি ৱুত্তং. ইতি অত্থিযানত্থিযাসদ্দানং সত্তম্যন্তভাৱে সিদ্ধেযেৱ ততিযাচতুত্থীপঞ্চমীছট্ঠিযন্তভাৱোপি সিদ্ধোযেৱ হোতি. তস্মা ‘‘অত্থিভাৱো অত্থিতা’’তিআদীসুপি অত্থিযা ভাৱো অত্থিভাৱো, নত্থিযা ভাৱো নত্থিভাৱো, অত্থিযা ভাৱো অত্থিতাভিআদিনা সমাসতদ্ধিতৱিগ্গহো অৱস্সমিচ্ছিতব্বো. যদিদমম্হেহি ৱুত্তং, তং ‘‘পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ন ৱত্তব্বং পাড়িনযানুসাৰেন ৱুত্তত্তাতি.
এৱং হোতু, কস্মা ভো ‘‘অত্থিযা, নত্থিযা’’তি ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো কতো, ননু নিপাতোপসগ্গা অলিঙ্গভেদাতি? সচ্চং, ইদং পন ঠানং অতীৱ সুখুমং, তথাপি পুব্বাচৰিযানুভাৱঞ্ঞেৱ নিস্সায ৱিনিচ্ছযং ব্ৰূম. যথা হি ৱীসতিইচ্চাদীনং সঙ্খ্যাসদ্দানং সৰূপতো অদব্বৱাচকত্তেপি দব্বৱাচকানং লতামতিৰত্তিইত্থী যাগুৱধূসদ্দানং ৱিয ইত্থিলিঙ্গভাৱো সদ্দসত্থৱিদূহি অনুমতো, এৱং অদব্বৱাচকত্তেপি অত্থি নত্থিসদ্দানং কত্থচি ইত্থিলিঙ্গভাৱো সদ্ধম্মৱিদূহি অনুমতো. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘অত্থিযা নৱ, নত্থিযা নৱা’’তি. অথ ৱা ‘‘অত্থিযা, নত্থিযা’’তি ইমানি লিঙ্গভাৱৱিনিমুত্তানি সত্তমিযন্তানি নিপাতপদানীতিপি গহেতব্বানি, ন এত্থ চোদেতব্বং, এৱৰূপানি নিপাতপদানি পুব্বাচৰিযেহি ৱুত্তানি ন সন্তি, তস্মা ছড্ডেতব্বমিদং ৱচনন্তি.
পাৱচনস্মিঞ্হি গৰূহি অনিদ্দিট্ঠানিপি অনেকৱিহিতানি নিপাতপদানি সন্দিস্সন্তি, নাপি ‘‘হেতুযা, অধিপতিযা, অত্থিযা, নত্থিযা’’তি এৱমাদীসু ‘‘অপসদ্দা ইমে’’তি ৱিৰোধো উপ্পাদেতব্বো. ন হি অচিন্তেয্যানুভাৱেন পাৰমিতাপুঞ্ঞেন নিপ্ফন্নেন অনাৱৰণঞাণেন সব্বং ঞেয্যমণ্ডলং হত্থতলে আমলকং ৱিয পচ্চক্খং কত্ৱা পস্সতো বুদ্ধস্স ৱচনে অঞ্ঞেসং ৱাচাৱিপ্পলাপো অৱস্সং লব্ভতীতি. ননু চ ভো ‘‘হেতুযা, অধিপতিযা, অত্থিযা, নত্থিযা’’তি চ ইদং সাৰিপুত্তত্থেৰৱচনং তেন নিক্খিত্তত্তা. তথাগতেন হি তাৱতিংসভপনে দেসিতকালে ইমানি পদানি ন সন্তি, এৱং সন্তে কস্মা ‘‘বুদ্ধৱচন’’ন্তি ৱদথাতি? বুদ্ধৱচনংযেৱ নাম. আযস্মতো হি সাৰিপুত্তস্স তথাগতেন নযো দিন্নো, তেনপি পভিন্নপটিসম্ভিদেন সত্থুকপ্পেন অগ্গসাৱকেন সত্থু সন্তিকা নযং লভিত্ৱা ব্যঞ্জনং সুৰোপিতং কতং. সব্বেপি হি পটিসম্ভিদপ্পত্তা অৰিযা দুন্নিৰুত্তিং ন ৱদন্তি নিৰুত্তিপভেদস্মিং সুকুসলত্তা, তস্মা অঞ্ঞেসমৱিসযো এস অৰিযানং ৱোহাৰোতি দট্ঠব্বং.
ইদানি সতাদীনং নামিকপদমালা ৱুচ্চতে –
সতং, সতানি, সতা. সতং, সতানি, সতে. সতেন, সতেহি, সতেভি. সতস্স, সতানং. সতা, সতস্মা, সতম্হা, সতেহি, সতেভি. সতস্স, সতানং. সতে, সতস্মিং, সতম্হি, সতেসু. এৱং সহস্সং, সহস্সানীতি যোজেতব্বং. দসসহস্সং সতসহস্সং দসসতসহস্সন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অযং পনেত্থ পযোগো ‘‘সতং ভিক্খূ, সতং ইত্থিযো, সতং চিত্তানি. ভিক্খূনং সতং, ইত্থীনং সতং, চিত্তানং সতং. সহস্সাদীসুপি এসেৱ নযো. ইত্থঞ্চ অঞ্ঞথাপি সদ্দৰূপানি ভৱন্তি. কোটি, কোটী, কোটিযো. ৰত্তিনযেন ঞেয্যং.
একপ্পভুতিতো যাৱ, দসকা যা পৱত্ততি;
সঙ্খ্যা তাৱ সা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানাতি গৰূ ৱদুং.
ৱীসতিতো যাৱ সতা, যা সঙ্খ্যা তাৱ সা পন;
সঙ্খ্যাপ্পধানা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানাতি চ ৱণ্ণযুং.
অপিচ –
ৱীসতো যাৱ কোটিযা, সঙ্খ্যা তাৱ হি সা খলু;
সঙ্খ্যাপ্পধানা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানা চাতি নিদ্দিসে.
তথা হি ‘‘অসীতি কোটিযো হিত্ৱা, হিৰঞ্ঞস্সাপি পব্বজি’’ন্তি, ‘‘খীণাসৱা ৱীতমলা, সমিংসু সতকোটিযো’’তি চ পাড়ি দিস্সতি.
ইমস্মিং পন ঠানে সব্বেসং সঙ্খ্যাসদ্দৰূপানং পাকটীকৰণেন ৱিঞ্ঞূনং সুখুমঞাণপটিলাভত্থং সাট্ঠকথং উদানপাড়িপ্পদেসং অঞ্ঞঞ্চ পাড়িপ্পদেসমট্ঠকথাৱচনঞ্চ আহৰিত্ৱা দস্সযিস্সামি –
‘‘যেসং খো ৱিসাখে সতং পিযানি, সতং তেসং দুক্খানি, যেসং নৱুতি পিযানি, নৱুতি তেসং দুক্খানি. যেসং অসীতি…পে… যেসং সত্ততি. যেসং সট্ঠি. যেসং পঞ্ঞাসং, যেসং চত্তাৰীসং, যেসং তিংসং. যেসং খো ৱিসাখে ৱীসং পিযানি, ৱীসতি তেসং দুক্খানি. যেসং দস. যেসং নৱ. যেসং অট্ঠ. যেসং সত্ত. যেসং ছ. যেসং পঞ্চ. যেসং চত্তাৰি. যেসং তীণি. যেসং দ্ৱে. যেসং একং পিযং, তেসং একং দুক্খ’’ন্তি.
তত্থ সতং পিযানীতি সতং পিযাযিতব্বৱত্থূনি. ‘‘সতং পিয’’ন্তিপি কেচি পঠন্তি. এত্থ চ যস্মা একতো পট্ঠায যাৱ দস, তাৱ সঙ্খ্যাসঙ্খ্যেয্যপ্পধানা, তস্মা ‘‘যেসং দস পিযানি, দস তেসং দুক্খানী’’তিআদিনা পাড়ি আগতা. কেচি পন ‘‘যেসং দস পিযানং, দস তেসং দুক্খান’’ন্তিআদিনা পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. যস্মা পন ৱীসতিতো পট্ঠায যাৱ সতং, তাৱ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানা সঙ্খ্যাপ্পধানা চ, তস্মা তত্থাপি সঙ্খ্যেয্যপ্পধানংযেৱ গহেত্ৱা ‘‘যেসং খো ৱিসাখে সতং পিযানি, সতং তেসং দুক্খানী’’তিআদিনা পাড়ি আগতা. সব্বেসম্পি চ যেসং একং পিযং, একং তেসং দুক্খন্তি পাঠো, ন পন দুক্খস্সাতি. একস্মিঞ্হি পদক্কমে একৰসাৱ ভগৱতো দেসনা হোতীতি. তস্মা যথাৱুত্তনযাৱ পাড়ি ৱেদিতব্বা. অযং তাৱ সাট্ঠকথো উদানপাড়িপ্পদেসো.
ইদানি অঞ্ঞো পাড়িপ্পদেসো অট্ঠকথাপাঠপ্পদেসো চ নীযতে –
‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতৰীৰথা;
সতং কঞ্ঞা সহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;
একস্স পদৱীতিহাৰস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সি’’ন্তি
পাড়ি. এত্থ ‘‘সতং হত্থী’’তিআদীনি ৱিসেসিতানি, ‘‘সহস্সানী’’তি ৱিসেসনং, তস্মা সতংসদ্দং সহস্সসদ্দেন যোজেত্ৱা ‘‘হত্থী’’তিআদীনি পন উপপদং কত্ৱা অত্থো গহেতব্বো. হত্থী সতং সহস্সানি. অস্সা সতং সহস্সানি. অস্সতৰীৰথা সতং সহস্সানি. আমুক্কমণিকুণ্ডলা কঞ্ঞা সতং সহস্সানি. ইদং সঙ্খ্যেয্যপ্পধানৱসেনত্থগহণং. সঙ্খ্যাপ্পধানৱসেন পন অযম্পি অত্থো গহেতব্বো ‘‘হত্থীনং সতসহস্সং, অস্সানং সতসহস্সং, অস্সতৰীৰথানং সতসহস্সং, আমুক্কমণিকুণ্ডলানং কঞ্ঞানং সতসহস্স’’ন্তি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. ‘‘যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো’’তি অযমট্ঠকথাপাঠো. এত্থ ‘‘পঞ্চা’’তি সদ্দং সতসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা ‘‘সিপ্পিকানং সতং নত্থী’’তি এত্থ ৱিয হিমৱা পব্বতো যোজনানং পঞ্চ সতানি উচ্চোতি সঙ্খ্যাপ্পধানৱসেন অত্থো গহেতব্বো. ‘‘পঞ্চ সতানী’’তি চ অদ্ধুনো অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগৱচনং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. সতমিতি সদ্দো ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’তিআদীসু একৱচনো. ‘‘অথেত্থেকসতং খত্যা, অনুযন্তা যসস্সিনো’’তিআদীসু বহুৱচনো. এৱং সহস্সাদীনম্পি একৱচনবহুৱচনতা লব্ভতি. তথা হি ‘‘ভিয্যো নং সতসহস্সং, যক্খানং পযিৰুপাসতী’’তি এত্থ ‘‘সতসহস্স’’ন্তি একৱচনং. ‘‘পৰোসহস্সং খো পনস্স পুত্তা ভৱিস্সন্তী’’তি এত্থ সহস্সন্তি বহুৱচনন্তি দট্ঠব্বং.
‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে;
অমৰং নাম নগৰং, দস্সনেয্যং মনোৰম’’ন্তি
পাড়ি. এত্থ ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে চতুৰো চ অসঙ্খিযেতি সামিঅত্থে উপযোগবহুৱচনং, তস্মা ‘‘মহাকপ্পানং সতসহস্সানং চতুন্নং অসঙ্খিযানং মত্থকে’’তি অত্থো গহেতব্বো, ‘‘মত্থকে’’তি চেত্থ ৱচনসেসো. ‘‘কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খিযানং মত্থকে’’ইচ্চেৱত্থো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে;
এত্থন্তৰে যং চৰিতং, সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি
পাড়ি. এত্থ ‘‘কপ্পে’’তি অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগবহুৱচনং. ‘‘সতসহস্সে কপ্পে’’তি কপ্পসদ্দসম্বন্ধেন চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো উপযোগনিদ্দেসো চ. সমানাধিকৰণঞ্হি ইদং কপ্পসদ্দেন. ‘‘চতুৰো চ অসঙ্খিযে’’তি অচ্ছন্তসংযোগৱসেন উপযোগবহুৱচনানি. কস্স পন অসঙ্খিযেতি? অঞ্ঞস্স অৱুত্তত্তা কপ্পস্স চ ৱুত্তত্তা পকৰণতো ‘‘কপ্পান’’ন্তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতেৱ. ন হি ৱুত্তং ৱজ্জেত্ৱা অৱুত্তস্স কস্সচি গহণং যুত্তন্তি. চসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘মহাকপ্পানং চতুৰো অসঙ্খ্যেয্যে সতসহস্সে চ মহাকপ্পে’’তি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘ঘটানেকসহস্সানি, কুম্ভীনঞ্চ সতা বহূ’’তি পাড়ি. এত্থ ঘটাতি ঘটানং. সামিঅত্থে হি ইদং পচ্চত্তৱচনং. ‘‘ঘটানং অনেকসহস্সানি’’ ইচ্চেৱত্থো. কুম্ভীনঞ্চ সতা বহূতি অনেকানি চ কুম্ভীনং সতানি. এত্থ নিকাৰলোপো দট্ঠব্বো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘দসৱীসসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু;
একদ্ৱিন্নং অভিসমযো, গণনাতো অসঙ্খিযো’’তি
পাড়ি. এত্থ দসৱীসসহস্সানন্তি দসসহস্সানং ৱীসসহস্সানঞ্চ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চপ্পটিৱেধো. একদ্ৱিন্নন্তি সীসমত্তকথনং, তেন ‘‘একস্স চেৱ দ্ৱিন্নঞ্চ তিণ্ণং চতুন্নং…পে… দসন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন অসঙ্খ্যেয্যোতি অত্থো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘চত্তাৰি সতসহস্সানি, ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;
দীপঙ্কৰং লোকৱিদুং, পৰিৱাৰেন্তি সব্বদা’’তি
পাড়ি. এত্থ চত্তাৰি সতসহস্সানীতি ইদং লিঙ্গভেদৱসেন ‘‘ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা’’তি ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি সমানাধিকৰণং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু অসঙ্খ্যেয্য ৱাচকোপি সদ্দো নপুংসকোৱ হোতি, তস্মা ‘‘চত্তাৰি সতসহস্সানী’’তি চ ‘‘ছড়ভিঞ্ঞা’’তি চ ‘‘মহিদ্ধিকা’’তি চ এতং পদত্তযং সমানাধিকৰণং. অথ ৱা ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকাতি ছড়ভিঞ্ঞানং মহদ্ধিকানন্তি সামিঅত্থে পচ্চত্তৱচনং দট্ঠব্বং. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘চত্তাৰি সতসহস্সানী’’তি অযং সঙ্খ্যাৱচনো ভৱতি. ‘‘তীণি সতসহস্সানি, নাৰিযো সমলঙ্কতা’’তিআদীসুপি অযং নযো নেতব্বো. ‘‘তা চ সত্ত সতা ভৰিযা, দাস্যো সত্ত সতানি চা’’তি পাড়ি. এত্থ সতাতি ‘‘সতানী’’তি নপুংসকৱসেন গহেতব্বং, ন ইত্থিলিঙ্গৱসেন. ‘‘সতা’’তি হি ‘‘পঞ্চ চিত্তা ৱিপাকা’’তিআদীনি ৱিয নপুংসকৰূপং. ইত্থিলিঙ্গভূতা হি সতসদ্দো নত্থি, তথা পুল্লিঙ্গভূতো. যদি চ দ্ৱিলিঙ্গো সতসদ্দো সিযা, এৱঞ্চ সতি ‘‘পুৰিসো, কঞ্ঞা’’তি চ ওকাৰন্তপুল্লিঙ্গআকাৰন্তিত্থিৰূপেহিপিভৱিতব্বং. ৰূপদ্ৱযম্পি সতসদ্দস্স নত্থি, তেন ঞাযতি ‘‘সতসদ্দো একন্তনপুংসকো’’তি.
ননু চ ভো ‘‘তা দেৱতা সত্তসতা উড়াৰা’’তি এত্থ সতসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো হুত্ৱা দিস্সতীতি? ন, নপুংসকোযেৱাতি. ননু চ ভো দেৱতাসদ্দেন সমানাধিকৰণোতি? সচ্চং সমানাধিকৰণো, তথাপি নপুংসকোযেৱ. ঈদিসেসু হি সঙ্খ্যাৱিসযেসু সমানাধিকৰণভাৱো অপ্পমাণো. তথা হি ‘‘পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি ইমস্মিং ইসিগিলিস্মিং পব্বতে চিৰৱাসিনো অহেসু’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গেন পুল্লিঙ্গস্স সমানাধিকৰণতা দিস্সতি, তস্মা ‘‘তা দেৱতা সত্তসতা উড়াৰা’’তি এত্থাপি ‘‘সত্তসতানী’’তি নপুংসকভাৱোযেৱাতি অৱগন্তব্বো. ‘‘সত্ত হত্থিসতে দত্ৱা’’তিআদীসুপি সতসদ্দো নপুংসকোযেৱ. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘নৱুতিকোটিসহস্সেহি, পৰিৱাৰেসি মহামুনী’’তি পাড়ি. এত্থ ‘‘নৱুতিকোটিসহস্সেহি ভিক্খূহী’’তি ৱা ‘‘ভিক্খূনং নৱুতিকোটিসহস্সেহী’’তি ৱা সঙ্খ্যেয্যসঙ্খ্যাপধানৱসেন অত্থো গহেতব্বো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘সতসহস্সৱস্সানি, আযু তস্স মহেসিনো’’তি পাড়ি. এত্থ ‘‘সতসহস্সৱস্সানী’’তি কালস্স অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগৱচনং. তথা ‘‘দসৱস্সসহস্সানি, অগাৰ’মজ্ঝ সো ৱসী’’তি পাড়িযম্পি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো’’তি পাড়ি, ‘‘একনৱুতে ইতো কপ্পে’’তি পাড়ি চ. এত্থ সতসহস্সম্হি কপ্পেতি সতসহস্সানং কপ্পানং মত্থকে. একনৱুতে কপ্পেতি একনৱুতিযা কপ্পানং মত্থকেতি ভুম্মৱচনস্স সামিভুম্মৱচনৱসেন অত্থো গহেতব্বো. তথা হি ‘‘ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি এত্থ ভুম্মৱচনস্স ‘‘ভগৱতো সন্তিকে’’তি সামিভুম্মৱচনৱসেন অত্থো গহিতো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘যদি তত্থ সহস্সানি, সতানি নহুতানি চ;
নেৱম্হাকং ভযং কোচি, ৱনে ৱাড়েসু ৱিজ্জতী’’তি
পাড়ি. অযমেতস্সা অত্থো – তত্থ ৱনে ৱাড়ানং সহস্সানি চ সতানি চ নহুতানি চ যদি ৱিজ্জন্তি. অথ ৱা সহস্সানি সতানীতি সতসহস্সানি, ৱাড়ানং সতসহস্সানি চ নহুতানি চ যদি ৱিজ্জন্তি, এৱং ৱিজ্জন্তেসুপি ৱাড়েসু কোচীতি ক্ৱচি. কোচিসদ্দো হি ‘‘কো তে বলং মহাৰাজা’’তি এত্থ কোসদ্দো ৱিয ক্ৱসদ্দত্থে ৱত্ততি, নিমিত্তত্থে চাযং নিদ্দেসো. তেন ‘‘কোচি ক্ৱচি কিস্মিঞ্চি ৱাড়ে একস্সপি ৱাড়মিগস্স কাৰণা নেৱম্হাকং ভযং ৱিজ্জতী’’তি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা কোচীতি কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি. এত্থ পন ‘‘ৱাড়েসূ’’তি নিমিত্তত্থে ভুম্মং. ৱাড়ানং কাৰণা অপ্পমত্তকম্পি অম্হাকং ভযং ন ৱিজ্জতীতি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংসপৰিমণ্ডলং;
দসঞ্চেৱ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চা’’তি
অট্ঠকথাপাঠো. এত্থ যস্মা সদ্দতো সমানৱিভত্তিলিঙ্গৱচনানং পদানং অসমানৱিভত্তিলিঙ্গৱচনানং ৱা অত্থতো পন সমানানং দূৰে ঠিতানম্পি একসম্বন্ধো হোতি, ইতৰেসং সমীপে ঠিতানম্পি ন হোতি, তস্মা ‘‘সব্ব’’ন্তিদং ‘‘পৰিমণ্ডল’’ন্তিমিনা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘ছত্তিংসা’’তি ইদং পন ‘‘সতসহস্সানী’’তিমিনা সম্বন্ধিতব্বং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা’’তি
অট্ঠকথাপাঠো. এত্থ ‘‘দুৱে’’তি ৱিসেসনং, ‘‘সতসহস্সানী’’তি ৱিসেসিতব্বং. তথা ‘‘চত্তাৰী’’তি ৱিসেসনং, ‘‘নহুতানী’’তি ৱিসেসিতব্বং. তথা হি ‘‘সতসহস্সানি নহুতানি চা’’তি ইমানি ‘‘দুৱে চত্তাৰী’’তি ইমেহি ৱিসেসিতব্বত্তা ‘‘দ্ৱিসতসহস্সং চতুনহুত’’ন্তি অত্থপ্পকাসনানি ভৱন্তি. এৱং সন্তেপি ‘‘দুৱে’’ইচ্চাদীনং সঙ্খ্যাসদ্দানং ‘‘সতসহস্সানী’’তিআদীহি সঙ্খ্যাসদ্দেহি সমানাধিকৰণতা পুব্বাচৰিযেহি ন ৱুত্তা. যস্মা পন যথা ‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা. সতসহস্সং ভিক্খূ’’তিআদীসু সমানাধিকৰণতা লব্ভতি দব্বৱাচকত্তা ৱিসেসিতব্বপদানং, ন তথা ‘‘দুৱে সতসহস্সানী’’তিআদীসু অদব্বৱাচকত্তা ৱিসেসিতব্বপদানং, তস্মা ঈদিসেসু ঠানেসু সমানাধিকৰণতা ন ইচ্ছিতব্বা যুত্তিযা অভাৱতো. যদি এৱং ‘‘কুসলা, ৰূপং, চক্খুমা’’তিআদীনং ৱিয ইমেসমঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধৰহিতা সিযাতি? ন, ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন গহিতত্তা. যজ্জেৱং সমানাধিকৰণভাৱো লদ্ধব্বোতি? ন, নিযমাভাৱতো. একন্তেন হি গুণগুণীনংযেৱ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বানং সমানাধিকৰণভাৱো, ন ইতৰেসং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বত্তেপি.
তত্থ ‘‘এত্তক’’ন্তি পমাণৱচনং. ‘‘বহলত্তেনা’’তি ৱিসেসনে ততিযা. উভযেন ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অযং ৱসুন্ধৰা বহলত্তেন যোজনানং দুৱে সতসহস্সানি চত্তাৰি নহুতানি চ এত্তকং সঙ্খাতা’’তি. ‘‘এত্তক’’ন্তি পদস্স চ ‘‘দুৱে সতসহস্সানি চত্তাৰি নহুতানি চা’’তি ইমেহি ৱা ‘‘ৱসুন্ধৰা’’তি ইমিনা ৱা সমানাধিকৰণতা ন ইচ্ছিতব্বা. এত্তকন্তি হি ভাৱনপুংসকং, যং সদ্দসত্থে ক্ৰিযাৱিসেসনন্তি ৱদন্তি. তস্স ‘‘এত্তকেন পমাণেন’’ইচ্চেৱত্থো. অপিচ ‘‘দুৱে সতসহস্সানি চত্তাৰি ন হুতানি চা’’তি ইমেসম্পি ‘‘ৱসুন্ধৰা’’তি ইমিনা সমানাধিকৰণতা ন ইচ্ছিতব্বা ‘‘ভিক্খূনং সত’’ন্তি এত্থ সতসদ্দস্স ৱিয সঙ্খ্যাৱচনমত্তত্তা. তথা হি ‘‘এত্তক’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সঙ্খাতা’’তি পন ‘‘অয’’ন্তি চ ইমেসং ‘‘ৱসুন্ধৰা’’তি ইমিনা সমানাধিকৰণতা লব্ভতি. সব্বোপাযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘দসেত্থ ৰাজিযো সেতা, দস্সনীযা মনোৰমা;
ছ পিঙ্গলা পন্নৰস, হলিদ্দা তা চতুদ্দসা’’তি
পাড়ি. এত্থ ছ পিঙ্গলা পন্নৰসাতি ছ চ পন্নৰস চাতি একৱীসতি পিঙ্গলা ৰাজিযোতি অত্থো গহেতব্বো.
তথা –
‘‘পুত্তাপি তস্স বহৱো, ‘একনামা’তি মে সুতং;
অসীতি দস একো চ, ইন্দনামা মহব্বলা’’তি
পাড়ি. এত্থ পন ‘‘একনৱুতী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অসীতি দস একো চা’’তি ৱুত্তং. ৱিচিত্ৰসদ্দৰচনঞ্হি পাৱচনং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘তিংসপুৰিসনাৱুত্যো, সব্বেৱেকেকনিচ্চিতা;
যেসং সমং ন পস্সামি, কেৱলং মহি’মং চৰ’’ন্তি
পাড়ি. এত্থ ‘‘পুৰিসানং তিংসসহস্সানি নৱুতি চ সতানি তিংস নাৱুত্যো’’তি ৱুচ্চন্তি. ইমস্মিং পন ঠানে তিংসসদ্দতো সহস্সসদ্দস্স নৱুতিসদ্দতো চ সতসদ্দস্স লোপং কত্ৱা ‘‘তিংস নাৱুত্যো’’তি ৱুত্তন্তি ন গহেতব্বং. এৱঞ্হি গহণে সতি যত্থ কত্থচিপি এদিসী সদ্দৰচনা কাতব্বা সিযা, কতায চ এদিসায সদ্দৰচনায অত্থাৱগমো ৱিনা উপদেসেন সুণন্তানং ন সিযা, তস্মা নেৱং গহেতব্বং. এৱং পন গহেতব্বং – ‘‘তিংস নাৱুত্যো’’তি ইদং লোকসঙ্কেতৰূড়্হং ৱচনং, সঙ্কেতৰূড়্হস্স পন ৱচনস্সত্থো যস্মা গহিতপুব্বসঙ্কেতেহি সুত্ৱা ঞাযতে, ন উপদেসতো, তস্মা ব্ৰহ্মদত্তেন ৰঞ্ঞা ৱুত্তকালেপি সত্থাৰা তং কথং আহৰিত্ৱা ৱুত্তকালেপি সব্বে মনুস্সা ৱিনাপি উপদেসেন ৱচনত্থং জানন্তীতি গহেতব্বং.
তিংসঞ্চেৱ সহস্সানি, নৱুতি চ সতানি তু;
তিংস নাৱুতিযো নাম, ৱুত্তা উমঙ্গজাতকে.
যস্মা পাৱচনে সন্তি, নযা চেৱ অচিন্তিযা;
ৱোহাৰা চ সুগুড়্হত্থা, দযাপন্নেন দেসিতা.
তস্মা সাট্ঠকথে ধীৰো, গম্ভীৰে জিনভাসিতে;
উপদেসং সদা গণ্হে, গৰুং সম্মা উপট্ঠহং.
গৰূপদেসহীনো হি, অত্থসাৰং ন ৱিন্দতি;
অত্থসাৰৱিহীনো সো, সদ্ধম্মা পৰিহাযতি.
গৰূপদেসলাভী চ, অত্থসাৰসমাযুতো;
সদ্ধম্মং পৰিপালেন্তো, সদ্ধম্মস্মা ন হাযতি.
সদ্ধম্মত্থায মে তস্মা, সঙ্খ্যামালাপি ভাসিতা;
সপ্পযোগা যথাযোগং, সহেৱত্থৱিনিচ্ছযা.
ইতি নৱঙ্গে সাট্ঠকথে পিটকত্তযে ব্যপ্পথগতীসু ৱিঞ্ঞূনং
কোসল্লত্থায কতে সদ্দনীতিপ্পকৰণে
সৱিনিচ্ছযো সঙ্খ্যানামানং নামিকপদমালাৱিভাগো
নাম
তেৰসমো পৰিচ্ছেদো.