১১. ৱাচ্চাভিধেয্যলিঙ্গাদিপৰিদীপননামিকপদমালা

ৱাচ্চাভিধেয্যলিঙ্গাদি-ৱসেনপি ইতো পৰং;

ভাসিস্সং পদমালাযো, ভাসিতস্সানুৰূপতো.

তত্থ ৱাচ্চলিঙ্গানীতি অপ্পধানলিঙ্গানি, গুণনামসঙ্খাতানি ৱা লিঙ্গানি. অভিধেয্যলিঙ্গানীতি পধানলিঙ্গানি, গুণীপদসঙ্খাতানি ৱা লিঙ্গানি. যস্মা পন তেসু ৱাচ্চলিঙ্গানি নাম অভিধেয্যলিঙ্গানুৱত্তকানি ভৱন্তি, তস্মা সব্বানি ভূধাতুমযানি চ ৱাচ্চলিঙ্গানি অভিধেয্যলিঙ্গানুৰূপতো যোজেতব্বানি. তেসং ভূধাতুমযানি ৱাচ্চলিঙ্গানি সৰূপতো নামিকপদমালায অযোজিতানিপি তত্থ তত্থ নযতো যোজিতানি, তস্মা ন দানি দস্সেস্সাম. অভূধাতুমযানিপি কিঞ্চাপি নযতো যোজিতানি, তথাপি সোতাৰানং পযোগেসু কোসল্লজননত্থং কথযাম, নামিকপদমালঞ্চ নেসং দস্সেস্সাম কিঞ্চি পযোগং ৱদন্তা.

দীঘো ৰস্সো নীলো পীতো,

সুক্কো কণ্হো সেট্ঠো পাপো;

সদ্ধো সুদ্ধো উচ্চো নীচো,

কতোতীতো ইচ্চাদীনি.

দীঘা জাগৰতো ৰত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;

দীঘো বালান সংসাৰো, সদ্ধম্মং অৱিজানতং.

দীঘো, দীঘা. দীঘং, দীঘে. দীঘেন, দীঘেহি, দীঘেভি. দীঘস্স, দীঘানং. দীঘা, দীঘস্মা, দীঘম্হা, দীঘেহি, দীঘেভি. দীঘস্স, দীঘানং. দীঘে, দীঘস্মিং, দীঘম্হি, দীঘেসু. ভো দীঘ, ভৱন্তো দীঘা. ‘‘দীঘাতি মং পক্কোসেয্যাথা’’তি ইদমেত্থ নিদস্সনং.

দীঘা, দীঘা, দীঘাযো. দীঘং, দীঘা, দীঘাযো. দীঘায. সেসং কঞ্ঞানযেন ঞেয্যং.

দীঘং, দীঘানি, দীঘা. দীঘং, দীঘানি, দীঘে. দীঘেন. সেসং চিত্তনযেন ঞেয্যং. ৰস্সাদীনি চ এৱমেৱ ৱিত্থাৰেতব্বানি. অযং ৱাচ্চলিঙ্গানং নামিকপদমালা, ‘‘গুণনামানং নামিকপদমালা’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি.

অভিধেয্যকলিঙ্গেসু, সৱিসেসানি যানি হি;

তেসং দানি যথাপাড়িং, পদমালং কথেস্সহং.

কতমানি তানি পদানি, যানি সৱিসেসানি?

ভৱাভৱাদিকং লঙ্কা-দীপো ইচ্চাদিকানি চ;

বোধি সন্ধীতি চাদীনি, সৱিসেসানি হোন্তি তু.

এতেসু হি –

ভৱাভৱপদং দেক-ৱচো বহুৱচো ক্ৱচি;

সমাসে অসমাসেপি, সম্ভৱো তস্স ইচ্ছিতো.

ৱিগ্গহঞ্চ পদত্থঞ্চ, ৱত্ৱা পদস্সিমস্স মে;

ৱুচ্চমানমৱিক্খিত্তা, পদমালং নিবোধথ.

ভৱো চ অভৱো চ ভৱাভৱং. অথ ৱা ভৱো চ অভৱো চ ভৱাভৱানি, অযং ৱিগ্গহো. তত্ৰ ভৱোতি খুদ্দকো ভৱো. অভৱোতি মহন্তো ভৱো. ৱুদ্ধত্থৱাচকো হেত্থ অকাৰো. এত্থ চ সুগতিদুগ্গতিৱসেন হীনপণীতৱসেন চ খুদ্দকমহন্ততা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ভৱোতি ৱুদ্ধি. অভৱোতি অৱুদ্ধি. অযং পদত্থো. অযং পন নামিকপদমালা –

ভৱাভৱং, ভৱাভৱং, ভৱাভৱেন, ভৱাভৱস্স, ভৱাভৱা, ভৱাভৱস্মা, ভৱাভৱম্হা, ভৱাভৱস্স, ভৱাভৱে, ভৱাভৱস্মিং, ভৱাভৱম্হি, ভো ভৱাভৱ. ইতি ভৱাভৱপদং একৱচনকং ভৱতি. দিস্সতি চ তস্সেকৱচনতা পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ –

‘‘অতীতকপ্পে চৰিতং, ঠপযিত্ৱা ভৱাভৱে;

ইমস্মিং কপ্পে চৰিতং, পৱক্খিস্সং সুণোহি মে’’

ইতি ৱা,

‘‘এৱং বহুৱিধং দুক্খং, সম্পত্তিঞ্চ বহূৱিধং;

ভৱাভৱে অনুভৱিত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং’’

ইতি ৱা এৱং পাড়িযং ভৱাভৱ পদস্স একৱচনতা দিট্ঠা.

অট্ঠকথাযম্পি –

‘‘অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৱিতং যং,

ভৱাভৱং গচ্ছতি জীৱলোকো;

নমো অৱিজ্জাদিকিলেসজাল-

ৱিদ্ধংসিনো ধম্মৱৰস্স তস্সা’’তি

এৱং তস্সেকৱচনতা দিট্ঠা.

ভৱাভৱানি, ভৱাভৱা, ভৱাভৱানি, ভৱাভৱে, ভৱাভৱেহি, ভৱাভৱেভি, ভৱাভৱানং, ভৱাভৱেহি, ভৱাভৱেভি, ভৱাভৱানং, ভৱাভৱেসু, ভৱন্তো ভৱাভৱানি. ইতি ভৱাভৱপদং বহুৱচনকম্পি ভৱতি. দিস্সতি চ তস্স বহুৱচনকতা পাড়িযং ‘‘ধোনস্স হি নত্থি কুহিঞ্চি লোকে. পকপ্পিকা দিট্ঠি ভৱাভৱেসূ’’তি. উভযম্পি নযং ৱোমিস্সেত্ৱা নামিকপদমালা যোজেতব্বা. কথং? ‘‘ভৱাভৱং, ভৱাভৱানি. ভৱাভৱং, ভৱাভৱানি. ভৱাভৱেন, ভৱাভৱেহি, ভৱাভৱেভি’’ইচ্চেৱমাদিনা চিত্তনযেন যোজেতব্বা.

নপুংসকেকৱচন-বহুৱচনকা ইমা;

পদমালা সমাসত্তে, কতাতি পৰিদীপযে.

সমাসকপদঞ্চেৱ, অসমাসকমেৱ চ;

ভৱাভৱপদং দ্ৱেধা, ইতি ৱিদ্ৱা ৱিভাৱযে.

নপুংসকং সমাসত্তে, পুল্লিঙ্গমিতৰত্তনে;

নপুংসকং তু পাযেন, একৱচনকং ৱদে.

‘‘ভৱো চ অভৱো চা’’তি, সমাসত্থং ৱদে বুধো;

‘‘ভৱতো ভৱ’’মিচ্চত্থং, অসমাসস্স ভাসযে.

পুল্লিঙ্গত্তম্হি সো ঞেয্যো, নিস্সক্কউপযোগতো;

এৱং ৱিসেসতো জঞ্ঞা, ভৱাভৱপদং ৱিদূ.

যথা চেত্থ ভৱাভৱপদস্স নামিকপদমালা যোজিতা, এৱং ‘‘কম্মাকম্মং ফলাফল’’ন্তিআদীনম্পি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অত্থোপি নেসং যথাৰহং ৱত্তব্বো. যেভুয্যেনেতানি একৱচনকানি ভৱন্তি. এৱং তাৱ ভৱাভৱপদাদীনং ৱিসেসৱন্ততা দট্ঠব্বা.

লঙ্কাদীপো, লঙ্কাদীপং, লঙ্কাদীপেন, লঙ্কাদীপস্স, লঙ্কাদীপা, লঙ্কাদীপস্মা, লঙ্কাদীপম্হা, লঙ্কাদীপস্স, লঙ্কাদীপে, লঙ্কাদীপস্মিং, লঙ্কাদীপম্হি, ভো লঙ্কাদীপ. অযং সমাসত্তে নামিকপদমালা. অসমাসত্তেপি পন যোজেতব্বা.

লঙ্কা দীপো, লঙ্কং দীপং, লঙ্কায দীপেন, লঙ্কায দীপস্স, লঙ্কায দীপা, লঙ্কায দীপস্মা, লঙ্কায দীপম্হা, লঙ্কায দীপস্স, লঙ্কায দীপে, লঙ্কায দীপস্মিং, লঙ্কায দীপম্হি, ভোতি লঙ্কে দীপ. অযং ব্যাসে নামিকপদমালা. অযং নযো ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থ ন লব্ভতি কেৱলেন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপস্স অকথনতো, যথা কেৱলেন লঙ্কাসদ্দেন লঙ্কাদীপো কথিযতি. অযং পন ব্যাসে পদমালানযো ৱিসেসতো কব্বৰচনাযং কৱীনং উপকাৰায সংৱত্ততি সাসনস্সাপি. তথা হি ব্যাসৱসেন পোৰাণকৱিৰচনা দিস্সতি –

‘‘ৱন্দামি সেলম্হি সমন্তকূটে,

লঙ্কায দীপস্স সিখাযমানে;

আৱাসভূতে সুমনামৰস্স,

বুদ্ধস্স তং পাদৱড়ঞ্জমগ্গ’’ন্তি.

সাসনেপি ব্যাসৱসেন ‘‘দিব্বো ৰথো পাতুৰহু, ৱেদেহস্স যসস্সিনো’’তিআদিকা পাড়ি দিস্সতি.

যথা পন ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থ অযং নযো ন লব্ভতি, তথা ‘‘নাগদীপো’’তিআদীসুপি কেৱলেন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপস্স অকথনমিৱ কেৱলেন নাগসদ্দাদিনা নাগদীপাদীনং অকথনতোতি. ননু চ ভো ‘‘বুদ্ধস্স জম্বুনদৰংসিনো তং, দাঠং মযং জম্বুনৰা নমামা’’তি পোৰাণকৱিৰচনাযং জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপো ৱুত্তো ‘‘জম্বুদীপনৰা’’তি অত্থসম্ভৱতোতি? সচ্চং ‘‘জম্বুদীপনৰা’’তি অত্থো সম্ভৱতি, কেৱলেন পন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপত্থং ন ৱদতি, কিন্তু ‘‘জম্বুদীপনৰা’’তি ৱত্তব্বে গাথাৱিসযত্তা অধিকক্খৰদোসং পৰিৱজ্জন্তেন দীপসদ্দলোপং কত্ৱা ‘‘জম্বুনৰা’’তি ৱুত্তং, এৱং উত্তৰপদলোপৱসেন ৱুত্তো জম্বুসদ্দো নৰসদ্দং পটিচ্চ সমাসবলেন ‘‘জম্বুদীপনৰা’’তি অত্থপ্পকাসনে সমত্থো হোতি, ন কেৱলো ব্যাসকালে, তথা হি ‘‘জম্বূ’’তি ৱুত্তে জম্বুদীপো ন ঞাযতি, অথ খো জম্বুৰুক্খোযেৱ ঞাযতি.

কিং পন ভো ‘‘কাকো দাসো, কাকং দাসং, কাকেন দাসেনা’’তি অযং নযো লব্ভতি, ন লব্ভতীতি? লব্ভতি, কাকসদ্দেন কাকনামকস্স দাসস্স কথনং হোতি. যদি এৱং ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থাপি ‘‘জম্বুনামকো দীপো’’তি অত্থং গহেত্ৱা ‘‘জম্বূ দীপো, জম্বুং দীপং, জম্বুযা দীপেনা’’তি অযং নযো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি জম্বূসদ্দস্স পণ্ণত্তিৱসেন দীপে অপ্পৱত্তনতো. জম্বূসদ্দো হি ৰুক্খেযেৱ পণ্ণত্তিৱসেন পৱত্ততি, ন দীপে. যথা পন চিত্তৱোহাৰো চিত্তনামকে গহপতিম্হিপি মনেপি পৱত্ততি ‘‘চিত্তো গহপতি. চিত্তং মনো মানস’’ন্তিআদীসু. যথা চ কুসৱোহাৰো কুসনামকে ৰঞ্ঞেপি কুসতিণেপি পৱত্ততি –

‘‘পভাৱতিঞ্চ আদায, মণিং ৱেৰোচনং কুসো;

কুসাৱতিং কুসৰাজা, অগমাসি মহব্বলো;

কুসো যথা দুগ্গহিতো, হত্থমেৱানুকন্ততী’’তি

আদীসু, তথা কাকসদ্দোপি ৱাযসে, এৱংনামকে দাসেপি পৱত্ততি ‘‘কাকো ৰৱতি, কাকো নাম দাসো সট্ঠিযোজনানি গচ্ছতী’’তিআদীসু. জম্বূসদ্দো পন গহপতিমনাদীসু চিত্ত কুস কাকসদ্দা ৱিয পণ্ণত্তিৱসেন দীপস্মিং ন পৱত্ততি, তস্মা যথাৱুত্তোযেৱ নযো মনসিকৰণীযো.

যথা পনেত্থ ‘‘লঙ্কাদীপো’’তি সদ্দস্স নামিকপদমালা সমাসৱসেন ব্যাসৱসেন চ যোজিতা, এৱং ‘‘পুব্বৱিদেহদীপো, অপৰগোযানদীপো, উত্তৰকুৰুদীপো, অস্সযুজনক্খত্তং, চিত্ৰমাসো, ৱেস্সন্তৰৰাজা, সেতৱত্থং, দিব্বৰথো’’তিআদীনম্পি নামিকপদমালা সমাসৱসেন ব্যাসৱসেন চ যোজেতব্বা. পুব্বৱিদেহাদিসদ্দেহি পুব্বৱিদেহদীপাদীনং কথনঞ্চ ৱেদিতব্বং. ‘‘দিব্বৰথো’’তিআদীনং সমাসগতপদানং পযোজনে সতি ব্যাসৱসেন ৱিসুং কত্তব্বতা চ ৱেদিতব্বা. তথা হি ব্যাসৱসেন ‘‘দিব্বো ৰথো’’তিআদিনা দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণৱসেন পচ্চেকৱিভত্তিযুত্তভাৱে সতি গাথাসু ৱুত্তিপালনসুখুচ্চাৰণগুণো ভৱতি. সো চ সাসনানুকূলো হি অযং নযো ঠপিতো. তথা হি পাৱচনে ‘‘দিব্বো ৰথো পাতুৰহু, ৱেদেহস্স যসস্সিনো’’তিআদিকা পাড়িযো বহূ দিস্সন্তি, এৱং লঙ্কাদীপাদিসদ্দানং ৱিসেসৱন্ততা ভৱতি.

ইদানি বোধিসন্ধিআদীনং ৱিসেসৱন্ততা ৱুচ্চতি –

বোধি সন্ধি ৱিভত্তা’যু, ধাতুযেৱ পজাপতি;

দামা দামং তথা সদ্ধা, সদ্ধং তটং তটী তটো.

ব্যঞ্জনং ব্যঞ্জনো অত্থো, অত্থমক্খৰমক্খৰো;

অজ্জৱং অজ্জৱো চেৱ, তথা মদ্দৱগাৰৱা.

ৱচো ৱচীতি চাদীনি, সমৰূপা সৰূপতো;

দ্ৱিত্তিলিঙ্গানি সম্ভোন্তি, যথাসম্ভৱমুদ্দিসে.

এতেসু হি বোধিসদ্দস্স তাৱ ‘‘বোধি ৰাজকুমাৰো’’তি চ, ‘‘অৰিযসাৱকো ‘বোধী’তি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো’’তি চ এৱং পুগ্গলৱচনস্স ‘‘বোধি, বোধী, বোধযো. বোধিং, বোধী, বোধযো. বোধিনা’’তি পুল্লিঙ্গে অগ্গিনযেন নামিকপদমালা ভৱতি.

ৰুক্খমগ্গনিব্বানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৱচনস্স পন ‘‘বোধি, বোধী, বোধিযো. বোধিং, বোধী, বোধিযো. বোধিযা’’তি ইত্থিলিঙ্গে ৰত্তিনযেন নামিকপদমালা ভৱতি.

কেচি পন ‘‘ৰুক্খৱচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো’’তি ৱদন্তি, তং আগমেন ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সনতো ৱিচাৰেতব্বং. ন হি আগমে ৰুক্খৱচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গভাৱো দিস্সতি, পুগ্গলৱচনস্স পন দিস্সতি. যদি চ ‘‘সালো ধৱো খদীৰো’’তিআদীনং ৱিয ৰুক্খৱচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং সিযা, জম্বূ সিম্বলী পাটলীসদ্দাদীনং ৰুক্খৱাচকত্তা পুল্লিঙ্গত্তং সিযা, ন তেসং ইমস্স চ ৰুক্খৱাচকত্তেপি পুল্লিঙ্গভাৱো উপলব্ভতি. যদি হি ৰুক্খৱচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো, এৱং সন্তে নিব্বানৱচনো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৱচনো চ বোধিসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো সিযা ‘‘নিব্বান’’ন্তিআদিনা নপুংসকলিঙ্গৱসেন নিদ্দিট্ঠস্স নিব্বানাদিনো অত্থস্স কথনতো.

যে এৱং ৱদন্তি ‘‘ৰুক্খৱচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো’’তি, তে ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৱা পত্তোতি ৰুক্খোপি বোধিচ্চেৱ ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তমত্থং চেতসি সন্নিধায ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনৱসেন ‘‘কিং ৰুক্খৱচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো ন ভৱিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা ৱদন্তি মঞ্ঞে. নেৱং দট্ঠব্বং, এৱঞ্চ পন দট্ঠব্বং, ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৱা পত্তোতি ৰুক্খোপি বোধিচ্চেৱ ৱুচ্চতী’’তি ৱদন্তেহি গৰূহি ঞাণৱচনং ইত্থি লিঙ্গভূতং বোধীতি ঞাণস্স নামং পণ্ণত্তিঅন্তৰপৰিকপ্পনেনত্থং পৰিকপ্পেন্তেন বুজ্ঝনট্ঠানভূতে ৰুক্খে আৰোপেত্ৱা ৰুক্খো ‘‘বোধী’’তি ৱুত্তো, তস্মা ঈদিসেসু ঠানেসু নিব্বচনে আদৰো ন কাতব্বো. ন হি ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনকৰণং ৰুক্খৱচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং কাতুং সক্কোতি সঙ্কেতসিদ্ধত্তা ৱোহাৰস্স, তস্মা ৰুক্খং সযং অবোধিম্পি সমানং বোধিযা পটিলাভট্ঠানত্তা সঙ্কেতসিদ্ধেন ‘‘বোধী’’তি ইত্থিলিঙ্গৱোহাৰেন ৱোহৰন্তি সাসনিকা, বোধিযা ৱা কাৰণত্তা ফলৱোহাৰেন. এতমত্থংযেৱ হি সন্ধায ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৱা পত্তোতি ৰুক্খোপি বোধিচ্চেৱ ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, এৱং ‘‘বোধী’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৰুক্খনামং পৱত্ততীতি. তেনাহ আযস্মা সাৰিপুত্তো ধম্মসেনাপতি অনুধম্মচক্কৱত্তী ৱোহাৰকুসলো ইত্থিলিঙ্গৱোহাৰেন ‘‘বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি. অপিচ তত্থ তত্থ ‘‘বোধিযা সাখা’’তি চ, ‘‘কেনট্ঠেন মহাবোধি, কস্স সম্বন্ধিনী চ সা’’তি চ,

‘‘হত্থতো মুত্তমত্তা সা, অসীতিৰতনং নভং;

উগ্গন্ত্ৱান তদা মুঞ্চি, ছব্বণ্ণা ৰস্মিযো সুভা’’তি চ

এৱমাদযো ৰুক্খৱাচকস্স বোধিসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৱে পযোগা দিস্সন্তি.

অথ ৱা ৰুক্খৱাচকো বোধিসদ্দো দ্ৱিলিঙ্গো পুমিত্থিলিঙ্গৱসেন. তথা হি সমন্তপাসাদিকাযং ৱিনযসংৱণ্ণনাযং মহাৱেয্যাকৰণস্স পাড়িনযৱিদুনো বুদ্ধঘোসাচৰিযস্স এৱং সদ্দৰচনা দিস্সতি ‘‘সক্খিস্সসি ত্ৱং তাত পাটলিপুত্তং গন্ত্ৱা মহাবোধিনা সদ্ধিং অয্যং সঙ্ঘমিত্তত্থেৰিং আনেতু’’ন্তি চ, ‘‘সাপি খো মহাবোধিসমাৰূড়্হা নাৱা পস্সতো মহাৰাজস্স মহাসমুদ্দতলং পক্খন্দা’’তি চ তস্স ৰুক্খৱাচকস্স বোধিসদ্দস্স ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনৱসেন ‘‘বোধি, বোধী, বোধযো. বোধিং, বোধী, বোধযো. বোধিনা’’তিআদিনা পদমালা ৱেদিতব্বা. ৰুক্খৱাচকস্সেৱ পন তস্স ঞাণে পৱত্তিত্থিলিঙ্গৱোহাৰেন সঙ্কেতসিদ্ধেন ৰূড়্হত্থদীপকেন ‘‘বোধি, বোধী, বোধিযো. বোধিং, বোধী, বোধিযো. বোধিযা’’তিআদিনা পদমালা ৱেদিতব্বা. ইচ্চেৱং –

পুগ্গলৱাচকো বোধি-সদ্দো পুল্লিঙ্গিকো ভৱে;

ঞাণাদিৱাচকো ইত্থি-লিঙ্গোযেৱ সিযা সদা.

বোধিপাদপৱচনো, পুমিত্থিলিঙ্গিকো ভৱে;

এৱং সন্তেপি এতস্স, ইত্থিলিঙ্গত্তমেৱ তু;

ইচ্ছিতব্বতৰং যস্মা, ধম্মসেনাপতীৰিতং.

সন্ধিসদ্দাদীনম্পি নযানুসাৰেন নামিকপদমালা যোজেতব্বা. সন্ধিসদ্দো হি সৰসন্ধিআদিৱাচকো পুল্লিঙ্গো, পটিসন্ধিযাদিৱাচকো ইত্থিলিঙ্গো ‘‘সন্ধিনো. সন্ধিযা’’তিআদিদস্সনতো. ৱিভত্তিসদ্দো ৱিভজনৱাচকো ইত্থিলিঙ্গো, স্যাদিৱাচকো পুল্লিঙ্গো চেৱ ইত্থিলিঙ্গো চ ‘‘ৱিভত্তিস্স. ৱিভত্তিযা’’তিআদিদস্সনতো.

আযুসদ্দো পন জীৱিতিন্দ্ৰিযৱাচকোযেৱ হুত্ৱা পুন্নপুংসকলিঙ্গো, ‘‘পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি ‘‘এত্তকংযেৱ তে আযু, চৱনকালো ভৱিস্সতী’’তি চ দস্সনতো.

ধাতুসদ্দো সভাৱাদিৱাচকো ইত্থিলিঙ্গো, কৰপচাদিৱাচকো পুমিত্থিলিঙ্গো ‘‘চক্খুধাতুযা. কৰোতিস্স ধাতুস্স. ধাতুযো ধাতুযা’’তি দস্সনতো.

পজাপতিসদ্দো দেৱৱিসেসৱাচকো পুল্লিঙ্গো, কলত্তজিনমাতুচ্ছাৱাচকো ইত্থিলিঙ্গো ‘‘পজাপতিস্স দেৱৰাজস্স ধজগ্গং উল্লোকেয্যাথ’’, ‘‘অত্তনো পজাপতিযা সদ্ধিং মহাপজাপতিযা’’তি চ দস্সনতো.

দামা দামং সদ্দা মালতীদামাদিভেদভিন্নস্স একস্স ৱত্থুস্স যথাক্কমং ইত্থিনপুংসকলিঙ্গা. তথা হি ‘‘মালতীদামা লোলাড়িঙ্গলীলা. মালতীদামং. সিঙ্ঘিতং দামং ভমৰেহি. ৰতনদামা. ৰতনদাম’’ন্তি চ দ্ৱিলিঙ্গভাৱে লোকিকপ্পযোগা দিস্সন্তি সাসনানুকূলা.

সদ্ধং সদ্ধাসদ্দা পন ভিন্নৱত্থূনং ৱাচকা ইত্থিনপুংসকলিঙ্গা, সদ্ধাসদ্দো পসাদলক্খণৱাচকো ইত্থিলিঙ্গো, সদ্ধংসদ্দো মতকভত্তৱাচকো নপুংসকলিঙ্গো ‘‘সদ্ধা সদ্দহনা. মযমস্সুভো গোতমব্ৰাহ্মণা নাম দানানি দেম সদ্ধানি কৰোমা’’তি দস্সনতো. ইমস্মিং পন ঠানে ‘‘সদ্ধো পুৰিসো, সদ্ধা ইত্থী, সদ্ধং কুল’’ন্তি ইমানি ৱাচ্চলিঙ্গত্তা সঙ্গহং ন গচ্ছন্তীতি দট্ঠব্বানি.

তটং তটী তটোতিমে সদ্দা তীৰসঙ্খাতে একস্মিংযেৱত্থে থীপুন্নপুংসকলিঙ্গা.

ব্যঞ্জনসদ্দো উপসেচনলিঙ্গৱাক্যাৱেণিকসৰীৰাৱযৱৱাচকো নপুংসকলিঙ্গো, অক্খৰৱাচকো পুন্নপুংসকলিঙ্গো. তত্ৰুপসেচনে ‘‘সূপং ৱা ব্যঞ্জনং ৱা’’তি নপুংসকনিদ্দেসো দিস্সতি. তথা লিঙ্গে ‘‘ইত্থিব্যঞ্জনং পুৰিসব্যঞ্জন’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো. ৱাক্যে ‘‘পদব্যঞ্জনানি সাধুকং উগ্গহেত্ৱা’’তি নপুংসকলিঙ্গনিদ্দেসো. আৱেণিকে ‘‘অসীতি অনুব্যঞ্জনানী’’তি নপুংসকনিদ্দেসো. সৰীৰাৱযৱে ‘‘কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো পাকটভাৱকৰণতো অনুব্যঞ্জন’’ন্তি এৱং নপুংসকনিদ্দেসো. এত্থ হি অনুব্যঞ্জনং নাম হত্থপাদসিতহসিতকথিতৱিলোকিতাদিভেদো আকাৰো. সো এৱ ‘‘সৰীৰাৱযৱো’’তি ৱুচ্চতীতি. অক্খৰে ‘‘ব্যঞ্জনো. ব্যঞ্জন’’ন্তি চ পুন্নপুংসকনিদ্দেসো.

অত্থসদ্দো নিব্বানৱচনো নপুংসকলিঙ্গো, অভিধেয্যধনকাৰণপযোজননিৱত্যাভিসন্ধানাদিৱচনো পন পুল্লিঙ্গো. তথা হি কথাৱত্থুম্হি ‘‘অত্থত্থম্হী’’তি ইমিস্সা পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনাযং ‘‘অত্থং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গনিদ্দেসেন অত্থসদ্দো ৱুত্তো. ইতি অত্থসদ্দো দ্ৱিলিঙ্গো.

অক্খৰসদ্দো চ ‘‘যো পুব্বো অক্খৰো অক্খৰানী’’তি চ দস্সনতো. অপিচ অক্খৰসদ্দো নিব্বানৱচনো নামপণ্ণত্তিৱচনো চ সব্বদানপুংসকলিঙ্গো ভৱতি ‘‘পদমচ্চুতমক্খৰং, মহাজনসম্মতোতি খো ৱাসেট্ঠ ‘মহাসম্মতো’ত্ৱেৱ পঠমং অক্খৰং নিব্বত্ত’’ন্তি এৱমাদীসু. ‘‘অক্খৰায দেসেতি, অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি এত্থ পন পুল্লিঙ্গোতিপি নপুংসকলিঙ্গোতিপি ৱত্তব্বো, ইত্থিলিঙ্গোতি পন ন ৱত্তব্বো. অযঞ্হি ‘‘অসক্কতা চস্ম ধনঞ্চযায. ৱিৰমথাযস্মন্তো মমৱচনাযা’’তিআদীসু ‘‘ধনঞ্চযায, ৱচনাযা’’তি সদ্দা ৱিয ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন ৱুত্তো, ন লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেনাতি.

অজ্জৱ মদ্দৱ গাৰৱসদ্দা পন পুন্নপুংসকলিঙ্গা. ‘‘অজ্জৱো চ মদ্দৱো চ. অজ্জৱমদ্দৱং. গাৰৱো চ নিৱাতো চ. সহ আৱজ্জিতে থূপে, গাৰৱং হোতি মে তদা’’তি চ আদিদস্সনতো.

ৱচোৱচীসদ্দা পন ঘটোঘটীসদ্দা ৱিয পুমিত্থিলিঙ্গা, তত্থ ৱচীসদ্দস্স ‘‘ৱচী, ৱচী, ৱচিযো. ৱচিং, ৱচী, ৱচিযো. ৱচিযা’’তি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. কেচি ‘‘দুচ্চৰিতপযোগৱিঞ্ঞত্তিসদ্দাদীসু পৰেসু ৱচসদ্দস্সন্তো ঈকাৰো হোতি, তেন ‘‘ৱচীদুচ্চৰিত’’ন্তিআদীনি ৰূপানি দিস্সন্তী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৱচসদ্দতো ৱিসুং ৱচীসদ্দস্স দস্সনতো. অত্ৰিমানি পাড়িতো চ অট্ঠকথাতো চ নিদস্সনপদানি. ‘‘ৱচী ৱচীসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো ৱচী, ৱচিঞ্চ ৱচীসঙ্খাৰে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ ৱচী, ন চ ৱচীসঙ্খাৰো. গদিতো ৱচীভি সতিমাভিনন্দে’’তি ইমানি পাড়িতো নিদস্সনপদানি. ‘‘চোপনসঙ্খাতা ৱচী এৱ ৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, ৱচিযা ভেদো ৱচীভেদো’’তি ইমানি অট্ঠকথাতো নিদস্সনপদানি. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসম্পি সৰূপাসৰূপপদানং যথাৰহং দ্ৱিতিলিঙ্গতা ৱৱত্থপেতব্বা. এৱং অভিধেয্যকলিঙ্গেসু সৱিসেসানি অভিধেয্যলিঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.

ইদানি কত্থচি ৱাচ্চলিঙ্গভূতানং অভিধেয্যলিঙ্গানঞ্চ তদ্ধিভন্তলিঙ্গানঞ্চ ধম্মাদিৱসেন নামিকপদমালা ৱুচ্চতে. তথা হি –

ধম্মভো পুগ্গলা চেৱ, ধম্মপুগ্গলতোপি চ;

একন্তধম্মতো চেৱ, তথেৱেকন্তপুগ্গলা.

পদমালা সিযুং তাসু, পচ্চত্তাদিৱসেন তু;

পদং সমং ৱিসমঞ্চ, জঞ্ঞা সব্বসমম্পি চ.

কথং? ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাৱাচা, মিচ্ছাৱাচো, মিচ্ছাদিট্ঠিকো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পী’’ ইচ্চেতেসং নামিকপদমালা এৱং ৱেদিতব্বা.

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিং, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিযা’’তি এৱং ধম্মতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিং, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিনা’’তি এৱং পুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পা. মিচ্ছাসঙ্কপ্প’’ন্তি এৱং ধম্মপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাৱাচা, মিচ্ছাৱাচা, মিচ্ছাৱাচাযো. মিচ্ছাৱাচং, মিচ্ছাৱাচা মিচ্ছাৱাচাযো. মিচ্ছাৱাচায’’ এৱং একন্তধম্মতো, ‘‘মিচ্ছাৱাচো, মিচ্ছাৱাচা. মিচ্ছাৱাচং, মিচ্ছাৱাচে. মিচ্ছাৱাচেন’’ এৱং একন্তপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো. মিচ্ছাদিট্ঠিকা. মিচ্ছাদিট্ঠিক’’ন্তি এৱম্পি একন্তপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পী, মিচ্ছাসঙ্কপ্পিনো. মিচ্ছাসঙ্কপ্পি’’ন্তি এৱম্পি একন্তপুগ্গলতো নামিকপদমালা ভৱতি. পচ্চত্তোপযোগৱচনাদিৱসেন পন পদং সদিসং ৱিসদিসং সব্বথা সদিসম্পি চ ভৱতি. এস নযো সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পাদীসুপি.

অত্ৰিমে আহচ্চভাসিতা পযোগা – অৱিজ্জাগতস্স ভিক্খৱে অৱিদ্দসুনো মিচ্ছাদিট্ঠি পহোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পস্স মিচ্ছাৱাচা পহোতি. মিচ্ছাৱাচস্স মিচ্ছাকম্মন্তো পহোতি. মিচ্ছাকম্মন্তস্স মিচ্ছাআজীৱো পহোতি. মিচ্ছাআজীৱস্স মিচ্ছাৱাযামো পহোতি. মিচ্ছাৱাযামস্স মিচ্ছাসতি পহোতি. মিচ্ছাসতিস্স মিচ্ছাসমাধি পহোতীতি. ৱিজ্জাগতস্স ভিক্খৱে ৱিদ্দসুনো সম্মাদিট্ঠি পহোতি. সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতীতি ৱিত্থাৰো, এৱং কত্থচি ৱাচ্চলিঙ্গভূতানং অভিধেয্যলিঙ্গানঞ্চ তদ্ধিতন্তলিঙ্গানঞ্চ নামিকপদমালা সপ্পযোগা কথিতা.

ইদানি নেৱাভিধেয্যলিঙ্গস্স ভৱিতব্বসদ্দস্স চ অভিধেয্যলিঙ্গানং সোত্থি সুৱত্থি সদ্দানঞ্চ ৱাচ্চলিঙ্গাভিধেয্যলিঙ্গস্স অব্ভুতসদ্দস্স চ ৱাচ্চলিঙ্গস্স অভূতসদ্দস্সচাতি ইমেসং কিঞ্চি ৱিসেসং কথযাম, নামিকপদমালঞ্চ যথাৰহং যোজেস্সাম. এতেসু হি ভৱিতব্বসদ্দো একন্তভাৱৱাচকো নপুংসকলিঙ্গো একৱচনন্তোযেৱ হোতি. ততিযন্তপদেহি এৱংসদ্দ নসদ্দাদীহি চ যোজেতব্বো চ হোতি. নাস্স নামিকপদমালা লব্ভতি, অত্ৰিমে চ পযোগা ‘‘সদ্ধম্মগৰুকেন ভৱিতব্বং, নো আমিসগৰুকেন, ইমিনা চোৰেন ভৱিতব্বং, ইমেহি চোৰেহি ভৱিতব্বং, ইমায চোৰিযা ভৱিতব্বং, ইমাহি চোৰীহি ভৱিতব্বং, অনেন চিত্তেন ভৱিতব্বং, ইমেহি চিত্তেহি ভৱিতব্বং, এৱং ভৱিতব্বং, অঞ্ঞথা ভৱিতব্ব’’ন্তি. অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

ভৱিতব্বপদং নিচ্চং, সব্বঞ্ঞুৱৰসাসনে;

পঠমেকৱচো ভাৱ-ৱাচকঞ্চ নপুংসকং.

ততিযন্তপদেহেৱং-সদ্দাদীহি চ ধীমতা;

যোজেতব্বংৱ সম্ভোতি, ইতি ৱিদ্ৱা ৱিভাৱযে.

অযং ‘‘ভৱিতব্ব’’ন্তি পদস্স ৱিসেসো.

সোত্থি ভদ্দন্তে হোতু ৰঞ্ঞো, সোত্থিং গচ্ছতি ন্হাপিতো. সোত্থিনাম্হি সমুট্ঠিতো. সুৱত্থি, সুৱত্থিং, সুৱত্থিনা, অযং ধসাত্থিসদ্দাদীনং ৱিসেসো.

অযং পন ‘‘অব্ভুতং অভূত’’ন্তি দ্ৱিন্নং ৱিসেসো. ভূসদ্দস্স ব্ভূ, সংযোগপৰে পটিসেধত্থৱতি অইতিনিপাতে উপপদে সতি একন্তেন ৰস্সত্তমুপযাতি. ক্ৱত্থে? ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তিআদীস্ৱত্থেসু. তথাৱিধে অসঞ্ঞোগপৰে ৰস্সত্তং ন উপযাতি. ক্ৱত্থে? ‘‘অসচ্চ’’ন্তিআদীস্ৱত্থেসু. তথা হি ‘‘অব্ভুত’’ন্তি পদস্স ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তিপি অত্থো ভৱতি, ‘‘অব্ভুতকৰণ’’ন্তিপি অত্থো ভৱতি. ‘‘অভূত’’ন্তি পদস্স পন ‘‘অসচ্চ’’ন্তিপি অত্থো ভৱতি, ‘‘অজাত’’ন্তিপি অত্থো ভৱতি. তত্ৰ ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো অব্ভুতং ৱত ভো. অচ্ছেৰং ৱত লোকস্মিং, অব্ভুতং লোমহংসনং’’ ইচ্চেৱমাদযো ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তি অত্থে পযোগা.

‘‘ত্ৱং মং নাগেন আলম্প,

অহং মণ্ডূকছাপিযা;

হোতু নো অব্ভুতং তত্থ,

আসহস্সেহি পঞ্চহী’’তি

ইচ্চেৱমাদযো অব্ভুতকৰণত্থে পযোগা. এৱং ৰস্সৱসেন, দীঘৱসেন পন নিস্সংযোগে ‘‘অভূতং অতচ্ছং. অতথং’’ইচ্চেৱমাদযো অসচ্চত্থে পযোগা, ‘‘অভূতং অজাতং অসঞ্জাত’’ন্তি ইচ্চেৱমাদযো অজাতত্থে পযোগা. ভৱন্তি চত্ৰ –

‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তি, অত্থস্মিং অব্ভুতন্তিদং;

পদং ৱিঞ্ঞূহি ৱিঞ্ঞেয্যং, ৰস্সভাৱেন সণ্ঠিতং.

অব্ভুতকৰণত্থেপি, অব্ভুতন্তি পদং তথা;

সণ্ঠিতং ৰস্সভাৱেন, ইতি ৱিদ্ৱা ৱিভাৱযে.

অভূতমিতি দীঘত্ত-ৱসেন কথিতং পন;

পদং সমধিগন্তব্ব-মসচ্চাজাতৱাচকং.

অব্ভুতং, অব্ভুতানি. চিত্তনযেন, অব্ভুতো, অব্ভুতা. অব্ভুতং, পুৰিসনযেন, অব্ভুতা, অব্ভুতা, অব্ভুতাযো. অব্ভুতং. কঞ্ঞানযেন ঞেয্যং. এৱং ভূতসদ্দস্সপি নামিকপদমালা তিধা গহেতব্বা. অত্ৰ ‘‘অব্ভুত’’মিতি পদং ৱাচ্চলিঙ্গম্পি ভৱতি অভিধেয্যলিঙ্গম্পি. ‘‘অভূত’’মিতি পদং পন ৱাচ্চলিঙ্গং অভিধেয্যলিঙ্গম্পি ৱা সচ্চসদ্দো ৱিয কত্থচি. ইতিস্স যথাৰহং অযম্পি সপ্পযোগা নামিকপদমালা কথিতা.

ইদানি আগমিকানং কোসল্লজননত্থং পদসমোধানৱসেন নামিকপদমালা ৱুচ্চতে – বুদ্ধো ভগৱা, বুদ্ধা ভগৱন্তো. বুদ্ধং ভগৱন্তং, বুদ্ধে ভগৱন্তে. বুদ্ধেন ভগৱতা, সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. অযং পদমালা একৱচনবহুৱচনৱসেন ঞেয্যা.

দেৱা তাৱতিংসা. দেৱে তাৱতিংসে. দেৱেহি তাৱতিংসেহি. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. বহুৱচনৱসেন ঞেয্যা পদমালা.

সো ভগৱা জানং পস্সং অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তং ভগৱন্তং জানন্তং পস্সন্তং অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন, তস্স ভগৱতো জানতো পস্সতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. একৱচনৱসেন ঞেয্যা পদমালা.

ৰাজা সুদ্ধোদনো, ৰাজানং সুদ্ধোদনং, ৰঞ্ঞা সুদ্ধোদনেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

ৰাজা পস্সেনদী কোসলো, ৰাজানং পস্সেনদিং কোসলং, ৰঞ্ঞা পস্সেনদিনা কোসলেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো, ৰাজানং মাগধং সেনিযং বিম্বিসাৰং, ৰঞ্ঞা মাগধেন সেনিযেন বিম্বিসাৰেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

ৰাজা মাগধো অজাতসত্তু ৱেদেহিপুত্তো, ৰাজানং মাগধং অজাতসত্তুং ৱেদেহিপুত্তং, ৰঞ্ঞা মাগধেন অজাতসত্তুনা ৱেদেহিপুত্তেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

মহাপজাপতী গোতমী, মহাপজাপতিং গোতমিং, মহাপজাপতিযা গোতমিযাতি পঞ্চক্খত্তুং ৱত্তব্বং. মহাপজাপতিযং গোতমিযং, ভোতি মহাপজাপতি গোতমি.

মক্খলি গোসালো. মক্খলিং গোসালং. মক্খলিনা গোসালেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানং সাৱকযুগং. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানং সাৱকযুগং, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেন সাৱকযুগেন, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানস্স সাৱকযুগস্স. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. সব্বাপেতা পদমালা একৱচনৱসেন ঞেয্যা. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা অগ্গসাৱকা, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে অগ্গসাৱকে, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেহি অগ্গসাৱকেহি. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. বহুৱচনৱসেন ঞেয্যা. ইতো অঞ্ঞেসুপি এসেৱ নযো.

সো দাৰো, সা দাৰা. সং দাৰং, সে দাৰে. সেন দাৰেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. সা নাৰী, সা নাৰিযো. সং নাৰিং, সা নাৰিযো. সায নাৰিযা. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. সং কম্মং, সানি কম্মানি. সেন কম্মেন. সং ফলং, সানি ফলানি. সেন ফলেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

পঠমং ঝানং, পঠমং ঝানং, পঠমেন ঝানেন, পঠমস্স ঝানস্স. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

চতুত্থী দিসা, চতুত্থিং দিসং, চতুত্থিযা দিসায.

ধম্মী কথা, ধম্মিং কথং, ধম্মিযা কথায, ধম্মিযং কথাযং. এৱং অনুপুব্বী কথা, এৱৰূপী কথা. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসুপি ঠানেসু পদসমোধানৱসেন লিঙ্গতো চ অন্ততো চ ৱচনতো চ অপেক্খিতব্বং. পদতো চ নানপ্পকাৰা নামিকপদমালা যোজেতব্বা.

ইদানি একপ্পকাৰানং সদ্দানং লিঙ্গঅন্তৱসেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. কথং? যাদিসো, যাদিসী, যাদিসং. তাদিসো, তাদিসী, তাদিসং. এতাদিসো, এতাদিসী, এতাদিসং. কীদিসো, কীদিসী, কীদিসং. ঈদিসো, ঈদিসী, ঈদিসং. এদিসো, এদিসী, এদিসং. সদিসো, সদিসী, সদিসং. কদাচি পন ‘‘যাদিসা তাদিসা’’তি এৱমাদীনি ইত্থিলিঙ্গৰূপানিপি ভৱন্তি. নামিকপদমালা নেসং পুৰিস ইত্থী চিত্তনযেন যোজেতব্বা.

ইদানি সমাসতদ্ধিতপদভূতানং অমমসদ্দাদীনং নামিকপদমালা ৱুচ্চতে – অমমো, অমমা, অমমং, অমমে. অমমেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

ময্হকো, ময্হকা. ময্হকং, ময্হকে. ময্হকেন. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

আমা, আমা, আমাযো. আমং, আমা, আমাযো. সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.

তত্ৰ অমমোতি নত্থি তণ্হামমত্তং দিট্ঠিমমত্তঞ্চ এতস্সাতি অমমো, কো সো, অৰহাযেৱাতি ৱত্তুং ৱট্টতি. অপিচ যেসতণ্হাপি সদিট্ঠীপি ‘‘মম ইদ’’ন্তি মমত্তং ন কৰোন্তি, তেপি অমমাযেৱ. এত্থ চ ‘‘মনুস্সা তত্থ জাযন্তি, অমমা অপৰিগ্গহা’’তি ইদং সাসনতো নিদস্সনং. ‘‘অমমো নিৰহঙ্কাৰো’’তি ইদং পন লোকতো নিদস্সনং. ইত্থিলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘অমমা, অমমা, অমমাযো’’তি পদমালা. নপুংসকে ৱত্তব্বে ‘‘অমমং, অমমানী’’তি পদমালা. তত্ৰ ময্হকোতি ‘‘ইদম্পি ময্হং ইদম্পি ময্হ’’ন্তি ৱিপ্পলপতীতি ময্হকো, একো পক্খিৱিসেসো. ৱুত্তঞ্হেতং জাতকে –

‘‘সকুণো ময্হকো নাম, গিৰিসানুদৰীচৰো;

পক্কং পিপ্ফলিমাৰুয্হ, ‘ময্হং ময্হ’ন্তি কন্দতী’’তি.

ইত্থিলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘ময্হকী, ময্হকী, ময্হকিযো’’তি পদমালা. তত্ৰ আমাতি ‘‘আম অহং তুম্হাকং দাসী’’তি এৱং দাসিভাৱং পটিজানাতীতি আমা. গেহদাসী. ৱুত্তঞ্হেতং জাতকেসু ‘‘যত্থ দাসো আমজাতো, ঠিতো থুল্লানি গচ্ছতী’’তি চ, ‘‘আমায দাসাপি ভৱন্তি লোকে’’তি চ, তস্মা ইমানেৱেত্থ নিদস্সনপদানি.

ইদানি কতি কতিপয কতিমীসদ্দানং ৱিসেসো ৱুচ্চতে যথাৰহং নামিকপদমালা চ. তত্ৰ কতিমীসদ্দস্স নামিকপদমালা ন লব্ভতি ‘‘অজ্জ ভন্তে কতিমী’’তি এৱং পুচ্ছাৱসেন আগতমত্ততো. কতি কতিপযসদ্দানং পন লব্ভতেৱ, সা চ বহুৱচনিকা. ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন কতিপযসদ্দো একৱচনিকো ৱুত্তো. কতি পুৰিসা তিট্ঠন্তি, কতি পুৰিসে পস্সতি. কতি ইত্থিযো, কতি কুলানি. কতি লোকস্মিং ছিদ্দানি যত্থ চিত্তং ন তিট্ঠতি. কতি কুসলা. কতি ধাতুযো. কতি আযতনানি. কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহি সঙ্গহিতং. কতিভি ৰজমানেতি, কতিভি পৰিসুজ্ঝতি. কতিপযা পুৰিসা, কতিপযা ইত্থিযো, কতিপযানি চিত্তানি. ইমা পন নামিকপদমালা.

কতি. কতিহি, কতিভি. কতিনং. কতিসু.

কতিপযা. কতিপযেহি, কতিপযেভি. কতিপযানং. কতিপযেসু. কতিপযাযো. কতিপযাহি, কতিপযাভি. কতিপযানং. কতিপযাসু. কতিপযানি. কতিপযে. কতিপযেহি, কতিপযেভি. কতিপযানং. কতিপযেসূতি. সব্বাপেতা সত্তন্নং ৱিভত্তীনং ৱসেন ঞেয্যা, সমাসৱিধিম্হিপি কতি কতিপযসদ্দা বহুৱচনৱসেনেৱ যোজেতব্বা. ‘‘কতিসঙ্গাতিগো ভিক্খু, ওঘতিণ্ণোতি ৱুচ্চতি. কতিপযজনকত’’ন্তিআদীসু হি ‘‘কতি কিত্তকা সঙ্গা কতিসঙ্গা’’তিআদিনা সব্বদা বহুৱচনসমাসো দট্ঠব্বো.

ইদানি ৰূড়্হীসদ্দানং নামিকপদমালা ৱুচ্চতে – ইধ ৰূড়্হীসদ্দা নাম যেৱাপনকসদ্দাদযো. যেৱাপনকো, যেৱাপনকা. যেৱাপনকং. যেৱাপনো, যেৱাপনা. যেৱাপনং. যংৱাপনকং, যংৱাপনকানি. সেসং সব্বত্থ ৱিত্থাৰেতব্বং. তত্ৰ যেৱাপনকোতি ‘‘ফস্সো হোতি ৱেদনা হোতী’’তিআদিনা ৱুত্তা ফস্সাদযো ৱিয সৰূপতো অৱত্ৱা ‘‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা’’তি এৱং ‘‘যেৱাপনা’’তি পদেন ৱুত্তো যেৱাপনকো, এৱং ‘‘যেৱাপনো’’তি এত্থাপি. তথা ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি ৰূপ’’ন্তি এৱং ‘‘যংৱাপনা’’তি পদেন ৱুত্তং যংৱাপনকং. এস নযো যথাৰহং যস্সকং যত্থকন্তিআদীসুপি নেতব্বো.

এত্থ সিযা – ননু চ ভো পনসদ্দো নিপাতো, নিপাতানঞ্চ অব্যযভাৱো সিদ্ধো তীসু লিঙ্গেসু সব্বৱিভত্তিৱচনেসু চ ৱযাভাৱতো, সো কস্মা ‘‘যেৱাপনো’’তি ওকাৰন্তো জাতোতি? সচ্চং পনসদ্দো নিপাতো, সো চ খো ‘‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে’’তি ৱা, ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞম্পী’’তি ৱা, ‘‘ব্ৰাহ্মণা পনা’’তি ৱা এৱমাদীসু নিপাতো, ‘‘যেৱাপনকো’’তি ৱা, ‘‘যেৱাপনো’’তি ৱা এৱমাদীসু নিপাতো নাম ন হোতি. অনুকৰণমত্তঞ্হেতং, তস্মা ঈদিসেসু পনসদ্দসহিতা পযোগা ৰূড়্হীসদ্দাতি গহেতব্বা. যজ্জেৱং কস্মা নিব্বচনমুদাহটন্তি? অত্থস্স পাকটীকৰণত্থং.