১০. লিঙ্গত্তযমিস্সকনামিকপদমালা
অধিকূনকতো চেক-ক্খৰতো চ ইতো পৰং;
তীণি লিঙ্গানি মিস্সেত্ৱা, পদমালমনাকুলং.
নানাসুখুমসঙ্কেত-গতেস্ৱত্থেসু ৱিঞ্ঞুনং;
গম্ভীৰবুদ্ধিচাৰত্থং, পৱক্খামি যথাবলং.
ইত্থী থী চ পভা ভা চ, গিৰা ৰা পৱনং ৱনং;
উদকঞ্চ দকং কঞ্চ, ৱিতক্কো ইতি চাদযো.
ভূ ভূমি চেৱ অৰঞ্ঞং, অৰঞ্ঞানীতি চাদযো;
পঞ্ঞা পঞ্ঞাণং ঞাণঞ্চ, ইচ্চাদী চ তিধা সিযুং.
কো ৱি সা চেৱ ভা ৰা চ, থী ধী কু ভূ তথেৱ কং;
খং গো মো মা চ সং যং তং, কিমিচ্চাদী চ একিকাতি.
অযং লিঙ্গত্তযমিস্সকো নামিকপদমালাউদ্দেসো. তত্ৰ ইত্থী, ইত্থী, ইত্থিযো. ইত্থিং…পে… ভোতিযো ইত্থিযো.
থী থী, থিযো. থিং, থী, থিযো. থিযা, থীহি, থীভি. থিযা, থীনং. থিযা, থীহি, থীভি. থিযা, থীনং. থিযা, থিযং, থীসু. ভোতি থি, ভোতিযো থী, ভোতিযো থিযো. এত্থ –
‘‘কুক্কুটা মণযো দণ্ডা, থিযো চ পুঞ্ঞলক্খণা;
উপ্পজ্জন্তি অপাপস্স, কতপুঞ্ঞস্স জন্তুনো;
থিযা গুয্হং ন সংসেয্য; থীনং ভাৱো দুৰাজানো’’তি
আদীনি নিদস্সনপদানি.
পভা, পভা, পভাযো. পভং…পে… ভোতিযো পভাযো.
ভা, ভা, ভাযো. ভং, ভা, ভাযো. ভায, ভাহি, ভাভি. ভায, ভানং. ভায, ভাহি, ভাভি. ভায, ভানং. ভায, ভাযং, ভাসু. ভোতি ভে, ভোতিযো ভা, ভোতিযো ভাযো. এত্থ চ ‘‘ভাকৰো ভানু’’ইচ্চাদীনি নিদস্সনপদানি.
গিৰা, গিৰা, গিৰাযো. গিৰং…পে… ভোতিযো গিৰাযো. ‘‘ৱাচা গিৰা ব্যপ্পথো. যে ৱোহং কিত্তযিস্সামি, গিৰাহি অনুপুব্বসো’’তি ইমানি গিৰাসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৱে নিদস্সনপদানি.
সুৱণ্ণৱাচকো ৰাসদ্দো পুল্লিঙ্গো, ইধ পন সদ্দৱাচকো ৰাসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো.
ৰা, ৰা, ৰাযো. ৰং, ৰা, ৰাযো. ৰায, ৰাহি, ৰাভি. ৰায, ৰানং. ৰায, ৰাহি, ৰাভি. ৰায, ৰানং. ৰায, ৰাযং, ৰাসু. ভোতি ৰে, ভোতিযো ৰা, ভোতিযো ৰাযো.
ৰা ৱুচ্চতি সদ্দো. অগ্গঞ্ঞসুত্তটীকাযঞ্হি ‘‘ৰা সদ্দো তিযতি ছিজ্জতি এত্থাতি ৰত্তি, সত্তানং সদ্দস্স ৱূপসমকালো’’তি ৱুত্তং. তস্মা ৰাসদ্দস্স সদ্দৱাচকত্তে ‘‘ৰত্তী’’তি পদং নিদস্সনং.
পৱনং, পৱনানি, পৱনা. পৱনং, পৱনানি, পৱনে.
ৱনং, ৱনানি, ৱনা. ৱনং, ৱনানি, ৱনে. সেসং সব্বং নেয্যং.
পৱন ৱনসদ্দা কদাচি সমানত্থা কদাচি ভিন্নত্থা. তে হি অৰঞ্ঞৱাচকত্তে সমানত্থা ‘‘তে ধম্মে পৰিপূৰেন্তো, পৱনং পাৱিসিং তদা. সপুত্তো পাৱিসিং ৱন’’ন্তিআদীসু. যথাক্কমং পন তে ৱাযুতণ্হাৱনৱাচকত্তে ভিন্নত্থা ‘‘পৰমদুগ্গন্ধপৱনৱিচৰিতে. ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথং, নিব্বনা হোথ ভিক্খৱো’’তিআদীসু.
উদকং, উদকানি, উদকা. উদকং, উদকানি, উদকে.
দকং, দকানি, দকা. দকং, দকানি, দকে. সেসং সব্বং নেয্যং.
‘‘অম্বপক্কং দকং সীতং. থলজা দকজা পুপ্ফা’’তিআদীনেত্থ নিদস্সনপদানি. ‘‘নীলোদং ৱনমজ্ঝতো. মহোদধি. উদবিন্দুনিপাতেন, উদকুম্ভোপি পূৰতী’’তি পাড়িপ্পদেসেসু পন সমাসন্তগতনামত্তা উদসদ্দেনেৱ উদকত্থো ৱুত্তো ‘‘ৰিত্তস্সাদ’’ন্তি ৱত্তব্বট্ঠানে ‘‘ৰিত্তস্স’’ন্তি সদ্দেন ৰিত্তস্সাদত্থো ৱিয. পাড়িযঞ্হি কেৱলো উদসদ্দো ন দিট্ঠপুব্বো. অত্থি চে, সুট্ঠু মনসি কাতব্বো.
কং, কানি, কা. কং, কানি, কে. কেন, কেহি, কেভি. কস্স, কানং. কা, কস্মা, কম্হা, কেহি, কেভি. কস্স, কানং. কে, কস্মিং, কম্হি, কেসু. ভো ক, ভৱন্তো কা, ভৱন্তো কানি. ভোসদ্দেন ৱা বহুৱচনং যোজেতব্বং ‘‘ভো কানি, ভো কা’’তি.
এত্থ কং ৱুচ্চতি উদকং সীসং সুখঞ্চ. অত্ৰ ‘‘কন্তাৰো কন্দৰো কেৱট্টা কেসা কৰুণা নাকো’’তিআদীনি পযোগানি ৱেদিতব্বানি. তত্ৰ কন্তাৰোতি কং ৱুচ্চতি উদকং, তেন তৰিতব্বো অতিক্কমিতব্বোতি কন্তাৰো, নিৰুদকপ্পদেসো. চোৰকন্তাৰন্তিআদীসু পন ৰূড়্হিযা দুগ্গমনট্ঠানেপি কন্তাৰসদ্দো পৱত্ততীতি দট্ঠব্বং. কন্দৰোতি এত্থাপি কং ৱুচ্চতি উদকং, তেন দাৰিতো ভিন্নোতি কন্দৰো. কেৱট্টাতিআদীসু পন কে উদকে ৱত্তনতো গহণত্থং পৱত্তনতো কেৱট্টা. কে সীসে সেন্তি উপ্পজ্জন্তীতি কেসা. কং সুখং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. নাকোতি সগ্গো. কন্তি হি সুখং, ন কং অকং, দুক্খং, তং নত্থি এত্থাতি নাকোতি অত্থো গহেতব্বো. যথেত্থ ইত্থীসদ্দাদীনং নামিকপদমালা যোজিতা, এৱং ‘‘ৱিতক্কো ৱিচাৰো আভা পদীপো’’তিআদীনম্পি যোজেতব্বা.
ভূ, ভূ, ভুযো. ভুং, ভূ, ভুযো. ভুযা, ভূহি, ভূভি. ভুযা, ভূনং. ভুযা, ভূহি, ভূভি. ভুযা, ভূনং. ভুযা, ভুযং, ভূসু. ভোতি ভু, ভোতিযো ভূ, ভোতিযো ভুযো. এত্থ চ ‘‘ভূৰুহো ভূপালো ভূভুজো ভূতল’’ন্তি নিদস্সনপদানি.
ভূমি, ভূমী, ভূমিযো; সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং;
অৰঞ্ঞং, অৰঞ্ঞানি, অৰঞ্ঞা; সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং.
অৰঞ্ঞানী ৱুচ্চতি মহাঅৰঞ্ঞং, ‘‘গহপতানী’’তি পদমিৱ ইনীপচ্চযৱসেন সাধেতব্বং পদং ইত্থিলিঙ্গঞ্চ. ‘‘অৰঞ্ঞানী’’তি হি অট্ঠকথাপাঠোপি দিস্সতি.
অৰঞ্ঞানী, অৰঞ্ঞানী, অৰঞ্ঞানিযো. অৰঞ্ঞানিং, অৰঞ্ঞানী, অৰঞ্ঞানিযো. অৰঞ্ঞানিযা, অৰঞ্ঞানীহি, অৰঞ্ঞানীভি. অৰঞ্ঞানিযা, অৰঞ্ঞানীনং. অৰঞ্ঞানিযা, অৰঞ্ঞানীহি, অৰঞ্ঞানীভি. অৰঞ্ঞানিযা, অৰঞ্ঞানীনং. অৰঞ্ঞানিযা, অৰঞ্ঞানিযং, অৰঞ্ঞানীসু. ভোতি অৰঞ্ঞানি, ভোতিযো অৰঞ্ঞানী, ভোতিযো অৰঞ্ঞানিযো.
যথেত্থ উত্তৰাধিকৱসেন যোজিতা, এৱং ‘‘সভা, সভায’’ন্তিআদীসুপি যোজেতব্বা. সভাযন্তি সভা এৱ, লিঙ্গব্যত্তযৱসেন পন এৱং ৱুত্তং. ‘‘সভাযে ৱা দ্ৱাৰমূলে ৱা ৱত্থব্ব’’ন্তি পাড়ি এত্থ নিদস্সনং.
পঞ্ঞা, পঞ্ঞা, পঞ্ঞাযো. পঞ্ঞং, পঞ্ঞা, পঞ্ঞাযো. পঞ্ঞায.
পঞ্ঞাণং, পঞ্ঞাণানি, পঞ্ঞাণা. পঞ্ঞাণং, পঞ্ঞাণানি, পঞ্ঞাণে. পঞ্ঞাণেন.
‘‘তথা হি ভন্তে ভগৱতো সীলপঞ্ঞাণং. সাধু পঞ্ঞাণৱা নৰো’’তিআদীনেত্থ নিদস্সনপদানি.
ঞাণং, ঞাণানি, ঞাণা. ঞাণং, ঞাণানি, ঞাণে. ঞাণেন. সেসং সব্বং নেয্যং. ‘‘অগ্গি অগ্গিনি গিনি’’ইচ্চাদীসুপি উত্তৰাধিকৱসেন নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
কো ৱী সাদীসুপি একক্খৰেসু কো ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মা ৱাতো চ সৰীৰঞ্চ, তস্স তব্বাচকত্তে ইমে পযোগা. সেয্যথিদং?
‘‘জিনেন যেন আনীতং, লোকস্স অমিতং হিতং;
তস্স পাদম্বুজং ৱন্দে, কমোড়িঅলিসেৱিতং.
ককুধৰুক্খো. কৰজকাযো’’ ইচ্চেৱমাদযো. তত্থ কমোড়িঅলিসেৱিতন্তি ৱন্দন্তানং অনেকসতানং ব্ৰহ্মানং মোড়িভমৰসেৱিতন্তি কৱযো ইচ্ছন্তি. ককুধৰুক্খোতি এত্থ পন কো ৱুচ্চতি ৱাতো, তস্স যো কুজ্ঝতি, ৱাতৰোগাপনযনৱসেন তং নিৱাৰেতি, তস্মা সো ৰুক্খো ককুধোতি ৱুচ্চতীভি আচৰিযা. কৰজকাযোতি এত্থ তু কো ৱুচ্চতি সৰীৰং, তত্থ পৱত্তো ৰজো কৰজো. কিং তং? সুক্কসোণিতং. তঞ্হি ‘‘ৰাগো ৰজো, ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতী’’তি এৱং ৱুত্তৰাগৰজফলত্তা সৰীৰৱাচকেন কসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ফলৱোহাৰেন ‘‘কৰজো’’তি ৱুচ্চতি. তেন সুক্কসোণিতসঙ্খাতেন কৰজেন সম্ভূতো কাযো কৰজকাযোতি আচৰিযা. তথা হি ‘‘কাযো মাতাপেত্তিকসম্ভৱো’’তি ৱুত্তো, মহাঅস্সপূৰসুত্তটীকাযং পন ‘‘কৰিযতি গব্ভাসযে খিপিযতীতি কৰো, সম্ভৱো. কৰতো জাতোতি কৰজো, মাতাপেত্তিকসম্ভৱোতি অত্থো. মাতুআদীনং সণ্ঠাপনৱসেন কৰতো জাতোতি অপৰে, উভযথাপি কৰজকাযন্তি চতুসন্ততিৰূপমাহা’’তি ৱুত্তং. অযং পনত্থো ইধ নাধিপ্পেতো, পুৰিমোযেৱত্থো অধিপ্পেতো কসদ্দাধিকাৰত্তা.
কো, কা. কং, কে. কেন, কেহি, কেভি. কস্স, কানং. কা, কস্মা, কম্হা, কেহি, কেভি. কস্স, কানং. কে, কস্মিং, কম্হি, কেসু. ভো ক, ভৱন্তো কা.
তত্ৰ ৱি ৱুচ্চতি পক্খী. তথা হি পক্খীনং ইস্সৰো সুপণ্ণৰাজা ৱিন্দোতি কথিযতি. এতমত্থঞ্হি সন্ধায পুব্বাচৰিযেনপি অযং গাথা ভাসিতা –
‘‘সদ্ধানতে মুদ্ধনি সণ্ঠপেমি, মুনিন্দ নিন্দাপগতং তৱগ্গং;
দেৱিন্দনাগিন্দনৰিন্দৱিন্দ-ন তং ৱিভিন্নং চৰণাৰৱিন্দ’’ন্তি.
তত্থ ৱীনং ইন্দোতি ৱিন্দো, পক্খিজাতিযা জাতানং সুপণ্ণানং ৰাজাতি অত্থো.
ৱিং, ৱী, ৱযো. ৱিং, ৱী, ৱযো. ৱিনা, ৱীহি, ৱীভি. ৱিস্স, ৱিনো, ৱীনং. ৱিনা, ৱিস্মা, ৱিম্হা, ৱীহি, ৱীভি. ৱিস্স, ৱিনো, ৱীনং. ৱিস্মিং, ৱিম্হি, ৱীসু. ভো ৱি, ভৱন্তো ৱযো.
সা ৱুচ্চতি সুনখো, ‘‘মাতা মে অত্থি, সা মযা পোসেতব্বা’’তিআদীসু পন সাসদ্দো সব্বনামিকপৰিযাপন্নো পৰম্মুখৱচনো তসদ্দেন সম্ভূতো দট্ঠব্বো. সাসদ্দস্স ভা ৰা থী ভূ কসদ্দানঞ্চ নামিকপদমালা হেট্ঠা পকাসিতা.
ধী ৱুচ্চতি পঞ্ঞা. এত্থ চ ‘‘অমচ্চে তাত জানাহি, ধীৰে অত্থস্স কোৱিদে’’তি. ‘‘ধীমা, ধীমতি, সুধী, সুধিনী, ধীযুত্ত’’ন্তি চ আদীনি নিদস্সনপদানি.
ধী, ধী, ধিযো. ধিং, ধী, ধিযো. ধিযা, ধীহি, ধীভি. ধিযা, ধীনং. ধিযা, ধীহি, ধীভি. ধিযা, ধীনং. ধিযা, ধিযং, ধীসু. ভোতি ধি, ভোতিযো ধী, ভোতিযো ধিযো.
কু ৱুচ্চতি পথৱী. এত্থ চ ‘‘কুদালো. কুমুদং. কুঞ্জৰো’’তি ইমানি নিদস্সনপদানি. তত্ৰ কুং পথৱিং দালযতি পদালেতি ভিন্দতি এতেনাতি কুদালো. কুযং পথৱিযং মোদতীতি কুমুদং. কুং জৰতীতি কুঞ্জৰো. তথা হি ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘কুং পথৱিং তদভিঘাতেন জৰযতীতি কুঞ্জৰো’’তি.
কু, কূ, কুযো. কুং, কূ, কুযো. কুযা, কূহি, কূভি. কুযা, কূনং. কুযা, কূহি, কূভি. কুযা, কূনং. কুযা, কুযং, কূসু. ভোতি কু, ভোতিযো কূ, ভোতিযো কুযো.
খ’মিন্দ্ৰিযং পকথিতং, খ’মাকাসমুদীৰিতং;
সগ্গট্ঠানম্পি খং ৱুত্তং, সুঞ্ঞত্তম্পি চ খং মতং.
তত্ৰিন্দ্ৰিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং গতিনিৱাসভাৱতো ‘‘খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, আকাসং ৱিৱিত্তট্ঠেন. সগ্গো কতসুচৰিতেহি একন্তেন গন্তব্বতায ‘‘খ’’ন্তি সঙ্খং গচ্ছতি. ‘‘খগো যথা হি ৰুক্খগ্গে, নিলীযন্তোৱ সাখিনো. সাখং ঘট্টেতী’’তি চ, ‘‘খে নিম্মিতো অচৰি অট্ঠসতং সযম্ভূ’’তি চ আদি এত্থ নিদস্সনং.
খং, খানি, খা. খং, খানি, খে. খেন, খেহি, খেভি. খস্স, খানং. খা, খস্মা, খম্হা, খেহি, খেভি. খস্স, খানং. খে, খস্মিং, খম্হি, খেসু. ভো খ, ভৱন্তো খানি, ভৱন্তো খা.
গোসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো ৱুচ্চতে –
গো গোণে চিন্দ্ৰিযে ভূম্যং, ৱচনে চেৱ বুদ্ধিযং;
আদিচ্চে ৰস্মিযঞ্চেৱ, পানীযেপি চ ৱত্ততে;
তেসু অত্থেসু গোণে থি-পুমা চ ইতৰে পুমা.
তথা হি ‘‘গোসু দুয্হমানাসু গতো. গোপঞ্চমো’’তিআদীসু গোসদ্দো গোণে ৱত্ততি. গোচৰোতি এত্থিন্দ্ৰিযেপি ৱত্ততি গাৱো চক্খাদীনিন্দ্ৰিযানি চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো. তথা হি পোৰাণা কথযিংসু ‘‘গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিয গোচৰো, অভিণ্হং চৰিতব্বট্ঠানং. গাৱোৱাচক্খাদীনিন্দ্ৰিযানি, তেহি চৰিতব্বট্ঠানং গোচৰো’’তি. ‘‘গোমতিং গোতমং নমে’’তি পোৰাণকৱিৰচনাযং পন পথৱিযং ৱত্ততি. ‘‘ভূৰিপঞ্ঞং গোতমং সম্মাসম্বুদ্ধংৱন্দামী’’তি হি অত্থো. তথা সুত্তনিপাতট্ঠকথাযৱাসেট্ঠসুত্তসংৱণ্ণনপ্পদেসে ‘‘গোৰক্খন্তি খেত্তৰক্খং, কসিৰক্খন্তি ৱুত্তং হোতি. পথৱী হি ‘‘গো’’তি ৱুচ্চতি, তপ্পভেদো চ খেত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
‘‘গোত্তৱসেন গোতমো’’তি এত্থ তু ৱচনে বুদ্ধিযঞ্চ ৱত্ততি. তেনাহু পোৰাণা ‘‘গং তাযতীতি গোত্তং. গোতমোতি হি পৱত্তমানং গং ৱচনং বুদ্ধিঞ্চ তাযতি একংসিকৱিসযতায ৰক্খতীতি গোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন ৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি তাযতি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি. কো পন সোতি? অঞ্ঞকুলপৰম্পৰাসাধাৰণং তস্স কুলস্স আদিপুৰিসসমুদাগতং তংকুলপৰিযাপন্নসাধাৰণং সামঞ্ঞৰূপন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি. তথা হি তংগোত্তজাতা সুদ্ধোদনমহাৰাজাদযোপি গোতমোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ভেন ভগৱা অত্তনো পিতৰং সুদ্ধোদনমহাৰাজানং ‘‘অতিক্কন্তৱৰা খো গোতম তথাগতা’’তি অৱোচ. ৱেস্সৱণোপি মহাৰাজা ভগৱন্তং ‘‘ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নং, বুদ্ধং ৱন্দাম গোতম’’ন্তি অৱোচ, আযস্মাপি ৱঙ্গীসো আযস্মন্তং আনন্দং ‘‘সাধু নিব্বাপনং ব্ৰূহি, অনুকম্পায গোতমা’’তি অৱোচ. এৱং ইদং সামঞ্ঞৰূপং গং তাযতীতি গোত্তন্তি ৱুত্তং. তং পন গোতমগোত্তকস্সপগোত্তাদিৱসেন বহুৱিধং.
তথা গোসদ্দো আদিচ্চে ৱত্ততি. ‘‘গোগোত্তং গোতমং নমে’’তি পোৰাণকৱিৰচনা এত্থ নিদস্সনং, আদিচ্চবন্ধুং গোতমং সম্মাসম্বুদ্ধং ৱন্দামীতি অত্থো. আদিচ্চোপি হি গোতমগোত্তে জাতো ভগৱাপি, এৱং তেন সমানগোত্ততায তত্থ তত্থ ‘‘আদিচ্চবন্ধূ’’তিআদিনা ভগৱতো থোমনা দিস্সতি ‘‘পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু, ৱিৱেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসী’’তি চ, ‘‘ৱন্দে জেতৱনং নিচ্চং, ৱিহাৰং ৰৱিবন্ধুনো’’তি চ, ‘‘লোকেকবন্ধু’মৰৱিন্দসহাযবন্ধু’’ন্তি চ. ‘‘উণ্হগূ’’তি এত্থ পন গোসদ্দো ৰস্মিযং ৱত্ততি. উণ্হা গাৱো ৰস্মিযো এতস্সাতি উণ্হগূ, সূৰিযো. পুব্বাচৰিযাপি হি ছন্দোৱিচিতিসত্থে ইমমেৱত্থং ব্যাকৰিংসু.
‘‘গোসীতচন্দন’’ন্তি এত্থ পানীযে ৱত্ততি. গোসদ্দেন হি জলং ৱুচ্চতি. গো ৱিয সীতং চন্দনং, তস্মিং পন উদ্ধনতো উদ্ধৰিতপক্কুথিততেলম্হি পক্খিত্তে তঙ্খণঞ্ঞেৱ তং তেলং সুসীতলং হোতি.
এত্থেকে ৱদন্তি ‘‘কস্মা ভো ‘গোপদত্থে ৱত্তমানো গোসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো চেৱ পুল্লিঙ্গো চা’তি ৱদথ, কস্মা চ পন ‘ইন্দ্ৰিযপথৱীৱচনবুদ্ধিসূৰিযৰস্মিপানীযেসু ৱত্তমানো পুল্লিঙ্গো’তি ৱদথ, এতেসু সূৰিযত্থে ৱত্তমানো পুল্লিঙ্গো হোতু, ননু ইন্দ্ৰিযৱচনপানীযেসু ৱত্তমানেন পন গোসদ্দেন নপুংসকলিঙ্গেন ভৱিতব্বং, পথৱীবুদ্ধিৰস্মীসু ৱত্তমানেন ইত্থিলিঙ্গেন ভৱিতব্বং ইন্দ্ৰিযাদিপথৱাদিপদত্থেসু ৱত্তমানানং ইন্দ্ৰিযসদ্দাদিপথৱীসদ্দাদীনং নপুংসকিত্থিলিঙ্গৱসেন নিদ্দেসস্স দস্সনতো’’তি? তন্ন, নিযমাভাৱতো. ইত্থিপদত্থে ৱত্তমানস্সাপি হি সতো কস্সচি সদ্দস্স পুল্লিঙ্গৱসেন নিদ্দেসো দিস্সতি যথা ‘‘ওৰোধো’’তি. পুৰিসপদত্থে ৱত্তমানস্সাপি চ সতো কস্সচি ইত্থিলিঙ্গৱসেন নিদ্দেসো দিস্সতি, যথা ‘‘অত্থকামোসি মে যক্খ, হিতকামাসি দেৱতে’’তি. ইত্থিপুৰিসপদত্থেসু পন অৱত্তমানানম্পি সতং কেসঞ্চি সদ্দানং একস্মিংযেৱ ঞাণাদিঅত্থে ৱত্তমানানং ইত্থিপুমনপুংসকলিঙ্গৱসেন নিদ্দেসো দিস্সতি যথা ‘‘পঞ্ঞা অমোহো ঞাণ’’ন্তি, ‘‘তটংতটীতটো’’তি চ. তথা হি অনিত্থিভূতোপি সমানো ‘‘মাতুলা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৰুক্খোপি নামং লভতি, তব্বসেন নগৰম্পি. তেনাহ চক্কৱত্তিসুত্তটীকাযং ‘‘মাতুলাতি ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামো একো ৰুক্খো, তায আসন্নপ্পদেসে মাপিতত্তা নগৰম্পি ‘মাতুলা’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তেন ৱুত্তং মাতুলাযন্তি এৱংনামকে নগৰে’’তি.
গোসদ্দস্স নামিকপদমালা হেট্ঠা পকাসিতা.
মো ৱুচ্চতি চন্দো, অট্ঠকথাযং পন ‘‘মা ৱুচ্চতি চন্দো’’তি আকাৰন্তপাঠো দিস্সতি, ওকাৰন্তপাঠেন তেন ভৱিতব্বং সক্কটভাসায একক্খৰকোসতো নযং গহেত্ৱা ‘‘মো সিৱো চন্দিমা চেৱা’’তি ওকাৰন্তৱসেন ৱত্তব্বত্তা. এত্থ চ ওকাৰন্তৱসেন ৱুত্তস্স মসদ্দস্স চন্দৱাচকত্তে ‘‘পুণ্ণমী, পুণ্ণমা’’তি চ নিদস্সনপদানি. তত্থ পুণ্ণো মো এত্থাতি পুণ্ণমী, এৱং পুণ্ণমা, ৰত্তাপেক্খং ইত্থিলিঙ্গৱচনং. এত্থ পন ‘‘ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযা পঠমযামেপুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰী’’তি ইদং নিদস্সনং. এত্থ সিযা – যদি ‘‘পুণ্ণমা’’তি অযংসদ্দো ৰত্তাপেক্খো ইত্থিলিঙ্গো.
‘‘পুণ্ণমাযে যথা চন্দো, পৰিসুদ্ধো ৱিৰোচতি;
তথেৱ ত্ৱং পুণ্ণমনো, ৱিৰোচ দসসহস্সিযং.
অন্ৱদ্ধমাসে পন্নৰসে, পুণ্ণমাযে উপোসথে;
পচ্চযং নাগমাৰুয্হ, দানং দাতুমুপাগমি’’ন্তি
আদীসু কথং ‘‘পুণ্ণমাযে’’তি পদসিদ্ধীতি? যকাৰস্স যেকাৰাদেসৱসেন. ধম্মিস্সৰেন হি ভগৱতা ‘‘পুণ্ণমাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পুণ্ণমাযে’’তি ৱদতা যকাৰস্স ঠানে যেকাৰো পঠিতো ইত্থিলিঙ্গৱিসযে ত্তাকাৰস্স ঠানে ত্তেকাৰো ৱিয, নীকাৰস্স ঠানে নেকাৰো ৱিয চ. তথা হি যথা ‘‘অব্যযতং ৱিলপসি ৱিৰত্তে কোসিযাযনে’’তি ইমস্মিং ৰাধজাতকে ‘‘ৱিৰত্তা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ৱিৰত্তে’’তি ৱদন্তেন ত্তাকাৰস্স ঠানে ত্তেকাৰো পঠিতো, ‘‘কোসিযাযনী’’তি চ ৱত্তব্বে ‘‘কোসিযাযনে’’তি ৱদন্তেন নীকাৰস্স ঠানে নেকাৰো পঠিতো. এৱং ‘‘পুণ্ণমাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পুণ্ণমাযে’’তি ৱদতা যকাৰস্স ঠানে যেকাৰো পঠিতো. যথা চ ‘‘দক্খিতাযে অপৰাজিতসঙ্ঘ’’ন্তি ইমস্মিং মহাসমযসুত্তপ্পদেসে ‘‘দক্খিতাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘দক্খিতাযে’’তি ৱদতা যকাৰস্স ঠানে যেকাৰো পঠিতো, এৱমিধাপি. যথা পন ‘‘সভাযে ৱা দ্ৱাৰমূলে ৱা’’তি এত্থ ‘‘সভায’’ন্তি লিঙ্গব্যত্তযৱসেন সভা ৱুত্তা, ন তথা ইধ ‘‘পুণ্ণমায’’ন্তি লিঙ্গব্যত্তযেন পুণ্ণমা ৱুত্তা, অথ খো ‘‘পুণ্ণমা’’তি আকাৰন্তিত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তা. তথা হি ‘‘পুণ্ণমাযো’’তি পদং যকাৰট্ঠানে যেকাৰুচ্চাৰণৱসেন সম্ভূতং ভুম্মৱচনন্তি দট্ঠব্বং.
মা ৱুচ্চতি সিৰী. তথা হি ৱিদ্ৱমুখমণ্ডনটীকাযং ‘‘মালিনী’’তি পদস্সত্থং ৱদতা ‘‘মা ৱুচ্চতি লক্খী, অলিনী ভমৰী’’তি ৱুত্তং. লক্খীসদ্দো চ সিৰীসদ্দেন সমানত্থো, তেন ‘‘মা ৱুচ্চতি সিৰী’’তি অত্থো অম্হেহি অনুমতো, তথা পোৰাণেহিপি ‘‘মং সিৰিং ধাৰেতি ৱিদধাতি চাতি মন্ধাতা’’তি অত্থো পকাসিতো, তস্মা ‘‘মালিনী মন্ধাতা’’তি চ ইমানেত্থ নিদস্সনপদানি. তত্ৰ পুল্লিঙ্গস্স তাৱ মসদ্দস্স অযং নামিকপদমালা –
মো, মা. মং, মে. মেন, মেহি, মেভি. মস্স, মানং. মা, মস্মা, মম্হা, মেহি, মেভি. মস্স, মানং. মে, মস্মিং, মম্হি, মেসু. ভো ম, ভৱন্তো মা.
অযং পন ইত্থিলিঙ্গস্স মাসদ্দস্স নামিকপদমালা –
মা, মা, মাযো. মং, মা, মাযো. মায, মাহি, মাভি. মায, মানং. মায, মাহি, মাভি. মায, মানং. মায, মাযং, মাসু. ভোতি মে, ভোতিযো মাযো.
এত্থ পন সিৰীৱাচকো মাসদ্দো চ সদ্দৱাচকো ৰাসদ্দো চাতি ইমে সমানগতিকা একক্খৰত্তা নিচ্চমাকাৰন্তপকতিকত্তা ইত্থিলিঙ্গত্তা চ.
তত্ৰ সং ৱুচ্চতি সন্তচিত্তো পুৰিসো. যং লোকে ‘‘সপ্পুৰিসো’’তি চ, ‘‘অৰিযো’’তি চ, ‘‘পণ্ডিতো’’তি চ ৱদন্তি, তস্সেতং অধিৱচনং যদিদং ‘‘স’’ন্তি. এৱং সপ্পুৰিসাৰিযপণ্ডিতৱাচকস্স সংসদ্দস্স পচ্চত্তৱচনৱসেন অত্থিভাৱে ‘‘সমেতি অসতা অস’’ন্তি ইদং পযোগনিদস্সনং. এত্থ হি ‘‘ন সং অস’’ন্তি সমাসচিন্তায সপ্পুৰিসাসপ্পুৰিসপদত্থা সং অসংসদ্দেহি ৱুত্তাতি ঞাযন্তি, তস্মা ‘‘সপ্পুৰিসপদত্থো পচ্চত্তৱচনেন সংসদ্দেন ৱুত্তো নত্থী’’তি ৱচনং ন ৱত্তব্বং. যে ‘‘নত্থী’’তি ৱদন্তি, তেসং ৱচনং ন গহেতব্বং. নামিকপদমালা পনস্স ‘‘সং, সন্তং, সন্তে’’তিআদিনা হেট্ঠা পকাসিতা. নপুংসকলিঙ্গত্তে সং ৱুচ্চতি ধনং, ‘‘মনুস্সস্সং. পৰস্সং. সব্বস্সং. সব্বস্সহৰণং. পৰস্সহৰণ’’ন্তিআদীনেত্থ নিদস্সনপদানি. তত্থ মনুস্সস্স সং মনুস্সস্সং. এৱং পৰস্স সং পৰস্সং. সব্বস্স সং সব্বস্সং. তস্স হৰণং পৰস্সহৰণং সব্বস্সহৰণন্তি সমাসো. তথা সং ৱুচ্চতি সুখং সন্তি চ. ৱুত্তঞ্হি তব্বাচকত্তং পোৰাণকৱিৰচনাযং –
‘‘দেৱদেৱো সংদেহী নো, হীনো দেৱাতিদেহতো;
হতোপপাতসংসাৰো, সাৰো সং দেতু দেহিন’’ন্তি.
তস্মা অযমেত্থ গাথা, ‘‘সকললোকসঙ্কৰো দীপঙ্কৰো’’তি এত্থ ‘‘সঙ্কৰো’’তি পদঞ্চনিদস্সনং. ‘‘সং, সানি, সা. সং, সানি, সে. সেন’’ইচ্চাদি পুব্বে পকাসিতনযেন ঞেয্যং. এত্থ চ সোতূনং সুগতমতৱৰে কোসল্লজননত্থং সমাসন্তগতস্স সংসদ্দস্স নামিকপদমালং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা কথযাম –
মনুস্সস্সং, মনুস্সস্সানি, মনুস্সস্সা. মনুস্সস্সং, মনুস্সস্সানি, মনুস্সস্সে. মনুস্সস্সেন, মনুস্সস্সেহি, মনুস্সস্সেভি. মনুস্সস্সস্স, মনুস্সস্সানং. মনুস্সস্সা, মনুস্সস্সস্মা, মনুস্সস্সম্হা, মনুস্সস্সেহি, মনুস্সস্সেভি. মনুস্সস্সস্স, মনুস্সস্সানং. মনুস্সস্সে, মনুস্সস্সস্মিং, মনুস্সস্সম্হি, মনুস্সস্সেসু. ভো মনুস্সস্স, ভোন্তো মনুস্সস্সানি, মনুস্সস্সা. এস নযো ‘‘পৰস্সং সব্বস্স’’ন্তিআদীসুপি, সব্বানেতানি পদানি অভিধেয্যলিঙ্গানীতি গহেতব্বানি.
যং তং কিমিতিসদ্দানং, নামমালং পনত্তৰি;
সব্বনামপৰিচ্ছেদে, পকাসিস্সং তিলিঙ্গতো.
ইচ্চেৱং হেট্ঠা উদ্দিট্ঠানং কো ৱি সাদীনং নামিকপদমালা সদ্ধিং অত্থন্তৰনিদস্সনপদেহি ৱিভত্তা. তত্ৰিদং লিঙ্গৱৱত্থানং –
কো ৱি সা হোন্তি পুল্লিঙ্গে, ভা ৰা থী ধী কু ভূ থিযং;
কং খং নপুংসকে গো তু, পুমে চেৱিত্থিলিঙ্গকে.
মো পুমে ইত্থিলিঙ্গে মা, সং পুমে চ নপুংসকে;
যং তং কিমিতি সব্বত্ৰ, লিঙ্গেস্ৱেৱ পৱত্তৰে.
ইতো অঞ্ঞানিপি একক্খৰানি উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বানি.
এৱং ৱিঞ্ঞূনং নযঞ্ঞূনং সদ্দৰচনাৱিসযে পৰমৱিসুদ্ধৱিপুলবুদ্ধিপটিলাভত্থং পৰমসণ্হসুখুমত্থেসু পযোগেসু অসম্মোহত্থং সুৱণ্ণতলে সীহৱিজম্ভনেন কেসৰীসীহস্স ৱিজম্ভনমিৱ তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ঞাণৱিজম্ভনেন ৱিজম্ভনত্থঞ্চ অধিকূনেকক্খৰৱসেন লিঙ্গত্তযং মিস্সেত্ৱা নামিকপদমালা ৱিভত্তা.
সদ্দে ভৱন্তি কুসলা ন তু কেচি অত্থে,
অত্থে ভৱন্তি কুসলা ন তু কেচি সদ্দে.
কোসল্লমেৱ পৰমং দুভযত্থ তস্মা,
যোগং কৰেয্য সততং মতিমা ৱৰন্তি.
ইতি নৱঙ্গে সাট্ঠকথে পিটকত্তযে ব্যপ্পথগতীসু
ৱিঞ্ঞূনং কোসল্লত্থায কতে সদ্দনীতিপ্পকৰণে
লিঙ্গত্তযমিস্সকো নামিকপদমালাৱিভাগো
দসমো পৰিচ্ছেদো.