১৯. সব্বগণৱিনিচ্ছয
ইতো পৰং পৱক্খামি, সব্বগণৱিনিচ্ছযং;
সোতূনং পটুভাৱত্থং, পৰমে পিটকত্তযে.
পচ্চযাদিৱিভাগেহি, নযেহি ৱিৱিধেহি তং;
সুখগ্গাহায সোতূনং, সুণাথ মম ভাসতো.
তত্থ পঠমো ভূৱাদিগণো, দুতিযো ৰুধাদিগণো, ততিযো দিৱাদিগণো, চতুত্থো স্ৱাদিগুণো, পঞ্চমো কিযাদিগণো, ছট্ঠো গহাদিগণো, সত্তমো তনাদিগণো, অট্ঠমো চুৰাদিগণো, ইমস্মিং ভগৱতো পাৱচনে অট্ঠৱিধা ধাতুগণা ভৱন্তি. এতেসু ৱিকৰণপচ্চযৱসেন –
ভূৱাদিতো অকাৰো চ, সানুসাৰো ৰুধাদিতো;
অকাৰো চেৱিৱণ্ণো চ, একাৰোকাৰমেৱ চ.
যপচ্চযো দিৱাদিম্হা, ণু ণা উণা সুৱাদিতো;
ক্যাদিতো পন নাযেৱ, প্পণ্হা পন গহাদিতো.
ওযিৰা তু তনাদিম্হা, ণে ণযা চ চুৰাদিতো;
অগ্গহিতগ্গহণেন, পচ্চযা দস পঞ্চ চ.
হিয্যত্তনী সত্তমী চ, ৱত্তমানা চ পঞ্চমী;
চতস্সেতা পৱুচ্চন্তি, সব্বধাতুকনামিকা.
এতেসু ৱিসযেস্ৱেৱ, অকাৰো সুদ্ধকত্তৰি;
অঞ্ঞত্ৰ খ ছ সাদীহি, সহাপি চুপলব্ভতি.
‘‘ভৱতি হোতি সম্ভোতি, জেতি জযতি কীযতি;
ডেতি যাতি ইতি এতি, অৱতি কোতি সঙ্কতি.
ভিক্খতি পিৱতি পাতি, ৱদেতি ৱদতি’’ ইতি;
ভূৱাদিধাতুৰূপানি, ভৱন্তীতি পকাসযে.
ৰূপং ‘‘ৰুন্ধতি ৰুন্ধীতি, ৰুন্ধেতি পুন ৰুন্ধিতি;
সুম্ভোতি’’চ্চাদীৰূপানি, ৰুধাদীন্তি দীপযে.
‘‘দিব্বতি সিব্বতি চেৱ, যুজ্জতি ৱিজ্জতি তথা;
ঘাযতি হাযতি’’চ্চাদি, ৰূপমাহু দিৱাদিনং.
‘‘সুণোতি চ সুণাতি চ, ৱুণোতি চ ৱুণাতি চ;
পাপুণাতি হিনোতী’’তি, আদিৰূপং সুৱাদিনং.
‘‘কিনাতি চ জিনাতি চ, ধুনাতি চ মুনাতি চ;
অস্নাতি’’চ্চাদিৰূপঞ্চ, ক্যাদীনন্তি ৱিভাৱযে.
‘‘ঘেপ্পতি পটিগ্গণ্হাতি, সণ্হঞ্চ সণ্হকোতি চ;
কণ্হং তণ্হা চ তিণ্হুণ্হ’’-মিচ্চাদি চ গহাদিনং.
‘‘তনোতি চ কৰোতি চ, কযিৰতি সনোতি চ;
সক্কোত’প্পোতি পপ্পোতি’’-চ্চাদিৰূপং তনাদিনং.
‘‘চোৰেতি চোৰযন্তে চ, চিন্তেতি চিন্তযন্তি চ;
মন্তেতি’’চ্চাদিকঞ্চাপি, ৰূপমাহু চুৰাদিনং.
ৱিকৰণৱসেনেৱং, ৰূপভেদো পকাসিতো;
ধাতূনং ধাতুভেদাদি-কুসলস্স মতানুগো.
কিৰিযায ধাৰণতো, ধাতৱো একধা মতা;
দ্ৱিধাপি চ পৱুচ্চন্তি, সকম্মাকম্মতো পন.
তত্থ সকম্মকা নাম, গমিভক্খাদযা সিযুং;
ঠাসাদযো অকম্মা চ, উপসগ্গং ৱিনা ৱদে;
সকম্মককম্মভূতো, দিৱু ইচ্চাদযো পুন;
গহেত্ৱান তিধা হোন্তি, এৱঞ্চাপি ৱিভাৱযে.
সকম্মকে দ্ৱিধা ভিত্ৱা, এককম্মদ্ৱিকম্মতো;
অকম্মকেহি সদ্ধিং তে, তিৱিধাপি ভৱন্তি হি.
অকম্মকা ৰুতাযেৱ, এককম্মা গমাদযো;
হোন্তি দ্ৱিকম্মকা নাম, দুহিকৰৱহাদযো.
সকম্মাকম্মকত্তম্হি, ধাতূনমুপসগ্গতো;
নিযমো নত্থি সো তস্মা, ন মযা এত্থ ৱুচ্চতি.
একট্ঠানা গমিচ্চাদী, দ্ৱিট্ঠানা ভূপচাদযো;
তিট্ঠানা স্ৱাদযো এৱং, ঠানতোপি তিধা মতা.
গুপাদযো নিযোগেন, আখ্যাতত্তে সৱুদ্ধিকা;
ৱচ তুৰাদযো ন হি, ৱুদ্ধিকা কাৰিতং ৱিনা;
খি জি ইচ্চাদযো ধাতূ, সৱুদ্ধাৱুদ্ধিকা মতা;
ইতি ৱুদ্ধিৱসেনাপি, তিৱিধো ধাতুসঙ্গহো.
অলুত্তৱিকৰণা চ, লুত্তৱিকৰণা তথা;
লুত্তালুত্তৱিকৰণা, এৱম্পি তিৱিধা সিযুং.
তত্ৰালুত্তৱিকৰণা, গমি ৰুধি দিৱাদযো;
পা ভাদযো জিনিচ্চাদী, কমতো ইতৰে সিযুং.
সুদ্ধস্সৰা একস্সৰা, তথানেকস্সৰাতি চ;
তিধা ভৱন্তি যুযাতা-পাভালাদী কৰাদযো.
চতুধাদিনযো চাপি, লব্ভমানৱসেন চ;
গহেতব্বো নযঞ্ঞূহি, যথাৱুত্তানুসাৰতো.
পুন সুদ্ধস্সৰা ধাতূ, একস্সৰা চ সত্তধা;
আইৱণ্ণউৱণ্ণন্ত-এওন্তৱসা মতা.
অৱণ্ণিৱণ্ণুৱণ্ণন্তে-কাৰন্তানং ৱসেন ৱে;
অনেকস্সৰধাতূ চ, সত্তধাৱ পকিত্তিতা.
এৱং পন্নৰসধাপি, ধাতূনমিধ সঙ্গহো;
তপ্পভেদং পকাসেয্যুং, ইউইচ্চাদিনা ৱিদূ.
তত্ৰ ‘‘ইগতিযং, ই অজ্ঝযনে, উ সদ্দে’’ ইচ্চেতে সুদ্ধস্সৰা ধাতৱো. যা ৰা লা ইচ্চাদযো একস্সৰা আকাৰন্তা. খিজিনিইচ্চাদযো একস্সৰা ইকাৰন্তা. পীইচ্চাদযো একস্সৰা ঈকাৰন্তা. খু দু কু ইচ্চাদযো একস্সৰা উকাৰন্তা, ভূ হূ ইচ্চাদযো একস্সৰা ঊকাৰন্তা. খে জে সে ইচ্চাদযো একস্সৰা একাৰন্তা. সো ইচ্চাদযো একস্সৰা ওকাৰন্তা.
কৰ পচ সঙ্গাম ইচ্চাদযো অনেকস্সৰা অকাৰন্তা, ওমাইচ্চাদযো অনেকস্সৰা আকাৰন্তা, সকি ইচ্চাদযো অনেকস্সৰা ইকাৰন্তা. চক্খী ইচ্চাদযো অনেকস্সৰা ঈকাৰন্তা. অন্ধুইচ্চাদযো অনেকস্সৰা উকাৰন্তা. কক্খূ ইচ্চাদযো অনেকস্সৰা ঊকাৰন্তা. গিলে মিলে ইচ্চাদযো অনেকস্সৰা একাৰন্তাতি এৱং পন্নৰসৱিধেন ধাতুসঙ্গহো.
অথ তেত্তিংসৱিধেনপি ধাতুসঙ্গহো ভৱতি. কথং?
ধাতূ সুদ্ধস্সৰা চেৱ, পুন চেকস্সৰাপি চ;
ককাৰন্তা খকাৰন্তা, গন্তা ঘন্তা চ ধাতৱো.
চকাৰন্তা ছকাৰন্তা, জন্তা ঝন্তা চ ঞন্তকা;
টকাৰন্তা ঠকাৰন্তা, ডন্তা ঢন্তা চ ণন্তকা.
তন্তা চেৱ তথা থন্তা, দন্তা ধন্তা চ নন্তকা;
পন্তা ফন্তা বকাৰন্তা, ভন্তা মন্তা চ যন্তকা.
ৰন্তা লন্তা ৱকাৰন্তা, সন্তা হন্তা চ ড়ন্তকা;
ইতি তেত্তিংসধা ঞেয্যো, ধাতূনমিধ সঙ্গহো.
মতে সত্থুস্স ঢণড়া, পদাদিম্হি ন দিস্সৰে;
তেনেকস্সৰধাতূসু, ঢণড়া ন কথীযৰে.
ইকাৰন্ততিকাৰন্ত-ৱসেন তু যথাৰহং;
নামং সম্ভোতি ধাতূনং, ইতিপ্পচ্চযযোগতো.
পচিভিক্খিছিদিখাদি, কৰোতি ভৱতি গমি;
গতিগচ্ছতিহোতীতি, আদিৱোহাৰমুদ্ধৰে.
এৱং তেত্তিংসভেদেহি গহিতেসু নিখিলেসু ধাতূসু –
সহহিংসঈহৱসা, সীহসদ্দগতিং ৱদে;
সহনতো হননতো, সীহোতি হি গৰূ ৱদুং.
তথা হি সীহো ৱাতাতপাদিপৰিস্সযম্পি সহতি, ‘‘কিং মে বহূহি ঘাটিতেহী’’তি অত্তনো গোচৰত্থায খুদ্দকে পাণে অগণ্হন্তো, ‘‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৱিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসী’’তি অনুদ্দযৱসেন সহিতব্বে খুদ্দকসত্তেপি সহতি. হিংসিতব্বে পন কাযূপপন্নে সূকৰমহিংসাদযো সত্তে হিংসতি, তস্মাপি ‘‘সীহো’’তি ৱুচ্চতি. যথা পন কন্তনট্ঠেন আদিঅন্তৱিপল্লাসতো তক্কং ৱুচ্চতি, এৱং হিংসনট্ঠেনপি সীহোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সব্বিৰিযাপথেসু দড়্হৱীৰিযত্তা সুট্ঠু ঈহতীতি সীহো. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘যথা সীহো মিগৰাজা, নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অলীনৱীৰিযো হোতি, পগ্গহিতমনো সদা’’তি.
অপৰো নযো –
সহনা চ হিংসনা চ, তথা সীঘজৱত্ততো;
সীহো ইচ্চপি ভাসেয্য, সক্যসীহস্স সাসনে.
ৱুত্তঞ্হি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘সহৰা চ হননা চ সীঘজৱত্তা চ সীহো’’তি.
ইদানি তদত্থুদ্ধাৰো ৱুচ্চতে, সীহসদ্দো ‘‘সীহো ভিক্খৱে মিগৰাজা’’তিআদীসু মিগৰাজে আগতো. ‘‘অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘সীহোতি খো ভিক্খৱে তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু তথাগতে. তত্থ তথাগতে সদিসকপ্পনায আগতো.
এত্থেতং ৱুচ্চতি –
সীহে পঞ্ঞত্তিযঞ্চাপি, বুদ্ধে অপ্পটিপুগ্গলে;
ইমেসু তীসু অত্থেসু, সীহসদ্দো পৱত্ততি.
ৰূপিৰুপ্পতিধাতূহি, ৰূপসদ্দগতিং ৱদে;
‘‘ৰূপযতি ৰুপ্পতী’’তি, ৱত্ৱা নিব্বচনদ্ৱযং.
ৱুত্তঞ্হেতং গৰূহি ‘‘ৰূপযতীতি ৰূপং, ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি অত্থো’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ৰূপন্তি কেনট্ঠেন ৰূপং? ৰুপ্পনট্ঠেনা’’তি. ভগৱতা পনেতং ৱুত্তং ‘‘কিঞ্চ ভিক্খৱে ৰূপং ৱদেথ, ৰুপ্পতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি, সীতেনপি ৰুপ্পতী’’তি ৱিত্থাৰো. অত্থুদ্ধাৰো পনস্স হেট্ঠা ৱুত্তোৱ.
পসৱতেমনত্থেন, ধাতুনা উদিনা পন;
সমুদ্দসদ্দনিপ্ফত্তিং, ৱদেয্য মতিমা নৰো.
এত্থ হি সমুদ্দোতি অট্ঠহি অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতত্তা সমুদ্দতি অত্তসন্নিস্সিতানং মচ্ছমকৰাদীনং পীতিসোমনস্সং পসৱতি জনেতীতি সমুদ্দো. অযমস্মাকং খন্তি. অট্ঠকথাচৰিযা পন ‘‘সমুদ্দনট্ঠেন সমুদ্দো, কিলেদনট্ঠেন তেনমনট্ঠেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তি ৱদন্তি. মিলিন্দপঞ্হে পন আযস্মা নাগসেনো ‘‘ভন্তে নাগসেন সমুদ্দো সমুদ্দোতি ৱুচ্চতি, কেন কাৰণেন আপং উদকং সমুদ্দোতি ৱুচ্চতী’’তি মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা পুট্ঠো আহ ‘‘যত্তকং মহাৰাজ উদকং, তত্তকং লোণং, যত্তকং লোণং, তত্তকং উদকং, উদকসমত্তা সমুদ্দোতি ৱুচ্চতী’’তি. তদা ৰঞ্ঞা মিলিন্দেন ‘‘কল্লোসি ভন্তে নাগসেনা’’তি ৱুত্তং. এত্থ হি সমং উদকেন লোণং এত্থাতি সমুদ্দোতি নিব্বচনং ৱেদিতব্বং ‘‘নীলোদ’’ন্তিআদীসু ৱিয. তত্থ ভদন্তনাগসেনমতঞ্চ অম্হাকং মতঞ্চ পকতিসমুদ্দং সন্ধায ৱুত্তত্তা ন ৱিৰুজ্ঝতি, অট্ঠকথাচৰিযানং মতম্পি ‘‘তণ্হাসমুদ্দো’’তি চ ‘‘সমুদ্দোপেসো’’তি চ আগতানি সমুদ্দসৰিক্খকানি চ তণ্হাচক্খুসোতাদীনি সন্ধায ৱুত্তত্তা ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.
খাদধাতুৱসা চাপি, খনুধাতুৱসেন ৱা;
খনিতো ৱাপি ধাতুম্হা, ধাতো খংপুব্বতোপি ৱা;
খন্ধসদ্দস্স নিপ্ফত্তিং, সদ্দক্খন্ধৱিদূ ৱদে.
তত্থ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধাপি দুক্খা’’তি ৱচনতো সযম্পি দুক্খধম্মোযেৱ সমানো জাতিজৰাব্যাধিমৰণদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি খজ্জতি খাদিযতীতি খন্ধো, তেহেৱ দুক্খেহি খঞ্ঞতি অৱদাৰিযতীতিপি খন্ধো, খনিযতি পৰিখঞ্ঞতীতিপি খন্ধো, অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা তুচ্ছত্তা খং সুঞ্ঞাকাৰং ধাৰেতীতিপি খন্ধো, ৰূপক্খন্ধাদি. অত্থুদ্ধাৰতো পন –
খন্ধসদ্দো ৰাসিগুণ-পণ্ণত্তীসু চ ৰূড়্হিযং;
কোট্ঠাসে চেৱ অংসে চ, ৱত্ততীতি ৱিভাৱযে.
ৱুত্তঞ্হেতং সম্মোহৱিনোদনিযং ৱিভঙ্গট্ঠকথাযং – খন্ধসদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু নিপততি ৰাসিম্হি গুণে পণ্ণত্তিযং ৰূড়্হিযন্তি. ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৱে মহাসমুদ্দে ন সুকৰং উদকস্স পমাণং গহেতুং ‘‘এত্তকানি উদকাড়্হকানী’তি ৱা ‘এত্তকানি উদকাড়্হকসতানী’তি ৱা ‘এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানী’তি ৱা ‘এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানী’তি ৱা, অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তিআদীসু হি ৰাসিতো খন্ধো নাম. ন হি পৰিত্তকং উদকং উদকক্খন্ধোতি ৱুচ্চতি, বহুকমেৱ ৱুচ্চতি, তথা ন পৰিত্তকং ৰজো ৰজক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকা গাৱো গৱক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং বলং বলক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং পুঞ্ঞং পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৱুচ্চতি. বহুকমেৱ হি ৰজো ৰজক্খন্ধো, বহুকা চ গৱাদযো গৱক্খন্ধো, বলক্খন্ধো, পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৱুচ্চন্তি. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু পন গুণতো খন্ধো নাম. ‘‘অদ্দসা খা ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তি এত্থ পণ্ণত্তিতো খন্ধো নাম. ‘‘যং চিত্তং মনো মানসং…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু ৰূড়্হীতো খন্ধো নাম. স্ৱাযমিধ ৰাসিতো অধিপ্পেতো. অযঞ্হি খন্ধট্ঠো নাম পিণ্ডট্ঠো পূগট্ঠো ঘটট্ঠো ৰাসট্ঠো, তস্মা ৰাসিলক্খণা খন্ধাতি ৱেদিতব্বা. কোট্ঠাসট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. লোকস্মিঞ্হি ইণং গহেত্ৱা চোদিযমানা ‘‘দ্ৱীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’’তি ৱদন্তি. ইতি কোট্ঠাসলক্খণা খন্ধাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱমেত্থ ‘‘ৰূপক্খন্ধোতি ৰূপৰাসি ৰূপকোট্ঠাসো, ৱেদনাক্খন্ধোতি ৱেদনাৰাসি ৱেদনাকোট্ঠাসো’’তি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘খন্ধে ভাৰং. খন্ধতো ওতাৰেতি, মহাহনুসভক্খন্ধো’’তিআদীসু পন অংসো ‘‘খন্ধো’’তি ৱুচ্চতি.
আপুব্বযততো চাপি, আযূপপদতো পুন;
তনুতো তনিতো ৱাপি, আযতনৰৱো গতো.
ৱুত্তম্পি চেতং – আযতনতো, আযানং ৱা তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. চক্খু ৰূপাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৱনাদিকিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি ৱাযমন্তীতি ৱা ৱুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনন্তি ৱিত্থাৰেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসাৰে পৱত্তং অতীৱ আযতং সংসাৰদুক্খং যাৱ ন নিৱত্ততি, তাৱ নযন্তি, পৱত্তযন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং ৱা তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৱুচ্চন্তি.
অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি ‘‘লোকে ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো, সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু কাৰণং.
চক্খুআদীসু চাপি চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৱসন্তি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চক্খাদযো চ নেসং নিৱাসট্ঠানং. চক্খাদীসু তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তা তদাৰম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো চ নেসং আকৰো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসৰণট্ঠানং তত্থ তত্থ দ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন সমোসৰণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো তন্নিস্সযাৰম্মণভাৱেন তত্থেৱ উপ্পত্তিতো, চক্খাদযো চ নেসং কাৰণং তেসং অভাৱে অভাৱতো. ইতি নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেনাতি ইমেহি কাৰণেহি এতে ধম্মা আযতনন্তি ৱুচ্চন্তি, তস্মা যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৱং তাৱেত্থ অত্থতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি. ইচ্চেৱং –
নিৱাসো আকৰো চেৱ, জাতিদেসো চ কাৰণং;
সমোসৰণট্ঠানঞ্চ, ৱুচ্চতা’যতনং ইতি;
ৱিদিৱিদেহি ধাতূহি, অকাৰপুব্বকেহি ৱা;
অন্তৱিৰহিতসদ্দূ-পপদেন জুনাপি ৱা.
অৱিজ্জাসদ্দনিপ্ফত্তি, দীপেতব্বা সুধীমতা.
এত্থ পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো, তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, তব্বিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিযট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা. দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা, অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা, পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা.
যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘অপিচ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণপটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্না নং ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা’’তি ৱুত্তং, এতং ন সদ্দত্থতো ৱুত্তং, অথ খো অৱিজ্জায ছাদনকিচ্চত্তা ৱুত্তং. তথা হি অভিধম্মটীকাযং ইদং ৱুত্তং –
‘‘ব্যঞ্জনত্থং দস্সেত্ৱা সভাৱত্থং দস্সেতুং ‘অপিচা’তিআদিমাহ, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানি ‘ইদং ৱত্তু, ইদমাৰম্মণ’ন্তি অৱিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৱিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৱুত্তা, ৱত্থাৰম্মণসভাৱচ্ছাদনতো এৱ অৱিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৱস্স, জৰামৰণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৱস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নছাদনং ৱেদিতব্বন্তি. তত্থ দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৱিসেসপ্পচ্চযত্তা অৱিজ্জা ‘অৱিন্দিযং ৱিন্দতী’তি ৱুত্তা, তথা ৱিসেসপচ্চযো ৱিন্দনীযস্স ন হোতীতি ‘ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতী’তি চ, অত্তনিস্সিতানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পৱত্তাপনং উপ্পাদনং আযতনং, সম্মোহভাৱেনেৱ অনভিসমযভূতত্তা ‘অৱিদিতং অঞ্ঞাতং কৰোতি, অন্তৱিৰহিতে জৱাপেতী’তি ৱণ্ণাগমৱিপৰিযাযৱিকাৰৱিনাসধাতুঅত্থৱিসেসযোগেহি পঞ্চৱিধস্স নিৰুত্তিলক্খণস্স ৱসেন তীসুপি পদেসু অকাৰৱিকাৰজকাৰে গহেত্ৱা অঞ্ঞেসং ৱণ্ণানং লোপং কত্ৱা জকাৰস্স চ দুতিযস্স আগমং কত্ৱা অৱিজ্জাতি ৱুত্তা’’তি.
অৰহধাতুতো ঞেয্যা, অৰহংসদ্দসণ্ঠিতি;
অৰাৰূপপদহন-ধাতুতো ৱাথৱা পন.
ৰহতো ৰহিতো চাপি, অকাৰপুব্বতো ইধ;
ৱুচ্চতে অস্স নিপ্ফত্তি, আৰকাদিৰৱস্সিতা.
তথা হি অৰহন্তি অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চীৱৰাদিপচ্চযে অৰহতি পূজাৱিসেসঞ্চাতি অৰহং. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘পূজাৱিসেসং সহ পচ্চযেহি,
যস্মা অযং অৰহতি লোকনাথো;
অত্থানুৰূপং অৰহন্তি লোকে,
তস্মা জিনো অৰহতি নামমেত’’ন্তি.
তথা সো কিলেসাৰযো মগ্গেন হনীতি অৰহং. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘যস্মা ৰাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অৰযো হতা;
পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অৰহং মতো’’তি.
যঞ্চেতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভিং পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰং জৰামৰণনেমিং আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিভৱৰথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৱত্তং সংসাৰচক্কং, তস্স সো বোধিমণ্ডে ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰং ঞাণপৰসুং গহেত্ৱা সব্বে অৰে হনীতিপি অৰহং. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘অৰা সংসাৰচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;
লোকনাথেন তেনেস, অৰহন্তি পৱুচ্চতী’’তি.
তথা অত্তহিতং পৰহিতঞ্চ পৰিপূৰেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূৰতো ৰহিতব্বা পৰিচ্চজিতব্বা পৰিহাতব্বাতি ৰহা, ৰাগাদযো পাপধম্মা, ন সন্তি এতস্স ৰহাতি অৰহং. ‘‘অৰহো’’তি ৱত্তব্বে ওকাৰস্স সানুসাৰং অকাৰাদেসং কত্ৱা ‘‘অৰহং’’ন্তি ৱুত্তং. আহ চ –
‘‘পাপধম্মা ৰহা নাম, সাধূহি ৰহিতব্বতো;
তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৱা অৰহং মতো’’তি.
অথ ৱা খীণাসৱেহি সেক্খেহি কল্যাণপুথুজ্জনেহি চ ন ৰহিতব্বো ন পৰিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৱাতি অৰহং. আহ চ –
‘‘যে চ সচ্ছিকতধম্মা,
অৰিযা সুদ্ধগোচৰা;
ন তেহি ৰহিতো হোতি,
নাথো তেনা’ৰহং মতো’’তি.
ৰহোতি চ গমনং ৱুচ্চতি, নত্থি এতস্স ৰহো গমনং গতীসু পচ্চাজাতীতি অৰহং. আহ চ –
‘‘ৰহো ৱা গমনং যস্স, সংসাৰে নত্থি সব্বসো;