১৮. চুৰাদিগণপৰিদীপন
ইতো পৰং পৱক্খামি, পচুৰত্থহিতক্কৰং;
চুৰাদিকগণনামং, নামতো অট্ঠমং গণং.
চুৰ থেয্যে. থেননং থেয্যং, চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তস্মিং থেয্যে চুৰধ্তু ৱত্ততি. চোৰেতি, চোৰযতি, চোৰো, চোৰী, চোৰিকা, চোৰেতু, চোৰযিতুং, চোৰেত্ৱা, চোৰযিত্ৱা. কত্তুত্থেসু ণেণযতা চুৰাদিগণলক্খণং. কাৰিতে – চোৰাপেতি, চোৰাপযতি, চোৰাপেতুং, চোৰাপযিতুং, চোৰাপেত্ৱা, চোৰাপযিত্ৱা. কম্মেধনং চোৰেহি চোৰিযতি, চোৰিতং ধনং. এস নযো সব্বত্থ.
ককাৰন্তধাতু
লোক দস্সনে. লোকেতি, লোকযতি, ওলোকেতি, ওলোকযতি, উল্লোকেতি, উল্লোকযতি, অপলোকেতি, অপলোকযতি, আলোকেতি, আলোকযতি, ৱিলোকেতি, ৱিলোকযতি. লোকো, আলোকো, লোকনং, ওলোকনং, উল্লোকনং, আলোকনং, ৱিলোকনং, অপলোকনং, অৱলোকনং. ওলোকেতুং, ওলোকযিতুং, ওলোকেত্ৱা, ওলোকযিত্ৱা. কাৰিতে পন ‘‘ওলোকাপেতি, ওলোকাপযতি, ওলোকাপেতুং, ওলোকাপযিতুং, ওলোকাপেত্ৱা, ওলোকাপযিত্ৱা’’ ইচ্চেৱমাদীনি যোজেতব্বানি. এস নযো সব্বত্থাপি.
তত্থ লোকোতি তযো লোকা সঙ্খাৰলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি. তত্থ ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো. ‘‘সস্সতো লোকো’তি ৱা ‘অসস্সতো লোকো’তি ৱা’’তি আগতট্ঠানে সত্তলোকো.
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি,
দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানা;
তাৱ সহস্সধা লোকো,
এত্থ তে ৱত্ততে ৱসো’’তি
আগতট্ঠানে ওকাসলোকো.
অথ ৱা লোকোতি তিৱিধো লোকো কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকোতি. তত্থ ৰাগাদিকিলেসবহুলতায কামাৱচৰসত্তা কিলেসলোকো. ঝানাভিঞ্ঞাপৰিবুদ্ধিযা ৰূপাৱচৰসত্তা ভৱলোকো. আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৱিসদিন্দ্ৰিযত্তা অৰূপাৱচৰসত্তা ইন্দ্ৰিযলোকো. অথ ৱা কিলিস্সনং কিলেসো, ৱিপাকদুক্খন্তি অত্থো. তস্মা দুক্খবহুলতায অপাযেসু সত্তা কিলেসলোকো. তদঞ্ঞে সত্তা সম্পত্তিভৱভাৱতো ভৱলোকো. তত্থ যে ৱিমুত্তিপৰিপাচকেহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতা সত্তা, সো ইন্দ্ৰিযলোকোতি ৱেদিতব্বং.
জাতকট্ঠকথাযং পন –
‘‘সঙ্খাৰলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকো খন্ধলোকো আযতনলোকো ধাতুলোকোতি অনেকৱিধো লোকো. এত্থ ‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা…পে… অট্ঠাৰস লোকা অট্ঠাৰস ধাতুযো’তি এত্থ সঙ্খাৰলোকো ৱুত্তো. খন্ধলোকাদযো তদন্তোগধাযেৱ. ‘অযং লোকো পৰো লোকো ব্ৰহ্মলোকো সদেৱকো’তিআদীসু পন সত্তলোকো ৱুত্তো. ‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি, দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানা. তাৱ সহস্সধা লোকো, এত্থ তেৱত্ততে ৱসো’তি এত্থ ওকাসলোকো ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং.
অত্থতো পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহো সন্তানো চ সত্তলোকো, ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তো, লোকিযতি এত্থ কুসলাকুসলং তব্বিপাকো চাতি. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপানং সমূহো সন্তানো চ ওকাসলোকো, লোকিযন্তি এত্থ তসা থাৱৰা চ, তেসঞ্চ ওকাসভূতোতি, তদাধাৰণতায হেস ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৱুচ্চতি. দুৱিধোপি চেস ৰূপাদিধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তত্তা উপাদাপঞ্ঞত্তিভূতো অপৰমত্থসভাৱো সপ্পচ্চযে পন ৰূপাৰূপধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তত্তা তদুভযস্সাপি উপাদানানং ৱসেন পৰিযাযতো পচ্চযাযত্তৱুত্তিতা উপচৰিতব্বা, তদুভযে খন্ধা সঙ্খাৰলোকো, পচ্চযেহি সঙ্খৰিযন্তি, লুজ্জন্তি পলুজ্জন্তি চাতি এত্থ পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায মগ্গফলধম্মানম্পি সতিপি লুজ্জনপলুজ্জনত্তে তেভূমিকধম্মানংযেৱ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা নত্থি লোকতাপজ্জনং. তথা হি তে ‘‘লোকুত্তৰা’’তি ৱুত্তা.
আলোকোতি ৰস্মি, আলোকেন্তি এতেন ভুসো পস্সন্তি জনা চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱাতি আলোকো. ওলোকনন্তি হেট্ঠা পেক্খনং. ৱিলোকনন্তি উদ্ধং পেক্খনং. আলোকনন্তি পুৰতো পেক্খনং. ৱিলোকনন্তি দ্ৱীসু পস্সেসু পেক্খনং, ৱিৱিধা ৱা পেক্খনং. অপলোকনন্তি ‘‘সঙ্ঘং অপলোকেত্ৱা’’তিআদীসু ৱিয জানাপনং. অৱলোকনন্তি ‘‘নাগাৱলোকিতং অৱলোকেত্ৱা’’তিআদীসু ৱিয পুৰিমকাযং পৰিৱত্তেত্ৱা পেক্খনং. ‘‘আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতী’’তি এত্থাপি ভাৱৱসেন আলোকনং আলোকিতং ৱিলোকনং ৱিলোকিতন্তি অত্থো গহেতব্বো.
থক পটিঘাতে. থকেতি, থকযতি দ্ৱাৰং পুৰিসো.
তক্ক ৱিতক্কে. তক্কেতি, ৱিতক্কেতি, ৱিতক্কযতি. তক্কো, ৱিতক্কো, ৱিতক্কিতা.
তত্থ তক্কনং তক্কো, ঊহনন্তি ৱুত্তং হোতি, এৱং ৱিতক্কো. অথ ৱা ৱিতক্কেন্তি এতেন, সযং ৱা ৱিতক্কেতি, ৱিতক্কনমত্তমেৱ ৱা এতন্তি ৱিতক্কো. ‘‘তক্কো, ৱিতক্কো, অপ্পনা, ব্যপ্পনা, চেতসো অভিনিৰোপনা’’তি অভিধম্মে পৰিযাযসদ্দা ৱুত্তা. ৱিতক্কেতীতি ৱিতক্কিতা, পুগ্গলো. ‘‘অৱিতক্কিতা মচ্চুমুপব্বজন্তী’’তি পাড়ি.
অকি লক্খণে. লক্খণং সঞ্ঞাণং, সঞ্জাননকাৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. অত্ৰিদং সল্লক্খিতব্বং. যে ইমস্মিং চুৰাদিগণে অনেকস্সৰা অসংযোগন্তা ইকাৰানুবন্ধৱসেন নিদ্দিট্ঠা ধাতৱো, তে এৱংৱুত্তেহি ইমেহি তীহি লক্খণেহি সমন্নাগতা আখ্যাতত্তং নামিকত্তঞ্চ পাপুণন্তা একন্ততো নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নৰূপাযেৱ ভৱন্তি, ন কত্থচিপি ৱিগতনিগ্গহীতাগমৰূপানি ভৱন্তি. অঙ্কেতি, অঙ্কযতি. অঙ্কনং, অঙ্কো. সমাসে পন ‘‘সসঙ্কো, চক্কঙ্কিতচৰণো’’তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি.
সক্ক ৱক্ক ভাসনে. সক্কেতি, সক্কযতি. ৱক্কেতি, ৱক্কযতি.
নক্ক ৱক্ক নাসনে. নক্কেতি, নক্কযতি. ৱক্কেতি, ৱক্কযতি.
চক্ক চুক্ক ব্যথনে. চক্কেতি, চক্কযতি. চুক্কেতি, চুক্কযতি. চক্কং. চক্কন্তি কেনট্ঠেন চক্কং? চক্কেতি ব্যথতি হিংসতীতি অত্থেন চক্কং. চক্কসদ্দো –
সম্পত্তিযং লক্খণে চ, ৰথঙ্গে ইৰিযাপথে;
দানে ৰত্নধম্মখুৰ-চক্কাদীসু পদিস্সতি;
‘‘চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদীসু হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি এত্থ ৰথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি এত্থ ইৰিযাপথে. ‘‘দদ ভুঞ্জ চ মা চপ্পমাদো, চক্কং ৱত্তস্সু পাণিন’’ন্তি এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুৰহোসী’’তি এত্থ ৰতনচক্কে. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি এত্থ খুৰচক্কে. ‘‘খুৰপৰিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি এত্থ পহৰণচক্কে. ‘‘অসনিৱিচক্ক’’ন্তি এত্থ অসনিমণ্ডলেতি.
তকি বন্ধনে. তঙ্কেতি, তঙ্কযতি.
অক্ক থৱনে. থৱনং থুতি. অক্কেতি, অক্কযতি. অক্কো. অক্কোতি সূৰিযো. সো হি মহাজুতিতায অক্কিযতি অভিত্থৱিযতি তপ্পসন্নেহি জনেহীতি অক্কো. তথা হি তস্স ‘‘নত্থি সূৰিযসমা আভা. উদেতযং চক্খুমা একৰাজা’’তিআদিনা অভিক্খুতি দিস্সতি.
হিক্ক হিংসাযং. হিক্কেতি, হিক্কযতি.
নিক্ক পৰিমাণে. নিক্কেতি, নিক্কযতি.
বুক্ক ভস্সনে. এত্থ সুনখভস্সনং ভস্সনন্তি গহেতব্বং, ন ৱাচাসঙ্খাতং ভস্সনং. বুক্কেতি, বুক্কযতি. এত্থ চ ‘‘বুক্কযতি সা চোৰে’’ ইতি লোকিযপ্পযোগো ৱেদিতব্বো. ভূৱাদিগণে পন ‘‘বুক্কতি সা’’তি ৰূপং ভৱতি. অঞ্ঞো তু ‘‘বুক্ক পৰিভাসনে’’ ইতি পঠতি, এৱং পঠন্তেপি সুনখভস্সনমেৱাধিপ্পেতং.
দক লক অস্সাদনে. দকেতি, দকযতি. লকেতি, লকযতি.
তক্ক লোক ভাসাযং. তক্কেতি, তক্কযতি. লোকেতি, লোকযতি.
চিক সিক আমসনে. চিকেতি, চিকযতি. সিকেতি, সিকযতি.
ককাৰন্তধাতুৰূপানি.
খকাৰন্তধাতু
লক্খ দস্সনঙ্কেসু. দস্সনং পস্সনং. অঙ্কো লঞ্জনং. লক্খেতি, লক্খযতি. সল্লক্খেতি, সল্লক্খযতি. লক্খং ৱিজ্ঝতি উসুনা, লক্খং কৰোতি.
গঙ্গায ৱালুকা খীযে, উদকং খীযে মহণ্ণৱে;
মহিযা মত্তিকা খীযে, লক্খে ন মম বুদ্ধিযা.
কপ্পলক্খণং. গোলক্খণং. ইত্থিলক্খণং. ধম্মানং লক্খণং. সল্লক্খনা. উপলক্খনা. পচ্চুপলক্খনা. লক্খধাতুযা যুপচ্চযন্তায সমাদিপুব্বানং ৰূপানং নকাৰো দন্তজো.
ভক্খ অদনে. ভক্খেতি, ভক্খযতি. ভক্খো নো লদ্ধো. ভক্খযন্তি মিগাধমা. ভূৱাদিগণে পন ‘‘ভক্খতী’’তি ৰূপং.
নক্খ সম্বন্ধে. নক্খেতি, নক্খযতি.
মক্খ মক্খনে. মক্খেতি, মক্খযতি. মক্খো, মক্খী. তত্থ মক্খোতি পৰেহি কতগুণং মক্খেতি পিসতীতি মক্খো, গুণধংসনা. ‘‘মক্খং অসহমানো’’তি এত্থ পন অত্তনি পৰেহি কতং অৱমঞ্ঞনং মক্খোতি ৱুচ্চতি.
যক্খ পূজাযং. যক্খেতি, যক্খযতি. যক্খো. যক্খোতি মহানুভাৱো সত্তো. তথা হি ‘‘পুচ্ছামি তং মহাযক্খ, সব্বভূতানমিস্সৰা’’তি এত্থ সক্কো দেৱৰাজা ‘‘যক্খো’’তি ৱুত্তো. অথ ৱা যক্খোতি যক্খযোনিযং নিব্বত্তসত্তো. সব্বেপি ৱা সত্তা ‘‘যক্খা’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘পৰমযক্খৱিসুদ্ধিং পঞ্ঞাপেন্তী’’তি এত্থ হি যক্খসদ্দো সত্তে ৱত্ততি. তথা হি যক্খোপি সত্তোপি দেৱোপি সক্কোপি খীণাসৱোপি যক্খোযেৱ নাম, মহানুভাৱতায যক্খিযতি সৰণগতেহি জনেহি নানাপচ্চযেহি নানাবলীহি চ পূজিযতীতি যক্খো.
সত্তে দেৱে চ সক্কে চ, খীণাসৱে চ ৰক্খসে;
পঞ্চস্ৱেতেসু অত্থেসু, যক্খসদ্দো পৱত্ততি.
লক্খ আলোচনে. লক্খেতি, লক্খযতি. লক্খং ৱিজ্ঝতি উসুনা.
মোক্খ আসনে. মোক্খেতি, মোক্খযতি.
ৰুক্খ ফাৰুস্সে. ফাৰুস্সং ফৰুসভাৱো. ৰুক্খেতি, ৰুক্খযতি. সমাসে ‘‘ৰুক্খকেসো, অতিৰুক্খৱচনো’’তি ৰূপানি. এত্থ চ ‘‘সমণো অযং পাপো অতিৰুক্খৱাচো’’তি পাড়ি নিদস্সনং. তত্থ অতিৰুক্খৱাচোতি অতিফৰুসৱচনোতি অত্থো.
খকাৰন্তধাতুৰূপানি.
গকাৰন্তধাতু
লিঙ্গ চিত্তীকৰণে. চিত্তীকৰণং ৱিচিত্ৰভাৱকৰণং. লিঙ্গেতি, লিঙ্গযতি, লিঙ্গং. এত্থ লিঙ্গং নাম দীঘৰস্সকিসথূলপৰিমণ্ডলাদিভেদং সণ্ঠানন্তি গহণে অতীৱ যুজ্জতি. তঞ্হি নানপ্পকাৰেহি ৱিচিত্ৰং হোতি, লিঙ্গীযতি ৱিচিত্তং কৰিযতি অৱিজ্জাতণ্হাকম্মেহি উতুনা ৱা চুণ্ণাদীহি ৱা সৰীৰমিতি লিঙ্গং, অজ্ঝত্তসন্তানতিণৰুক্খাদিকুণ্ডলকৰণ্ডকাদীসু পৱত্তসণ্ঠানৱসেনেতং দট্ঠব্বং. লিঙ্গসদ্দো সদ্দে সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তে ইত্থিব্যঞ্জনে পুৰিসব্যঞ্জনে সঞ্ঞাণে আকাৰে চাতি ইমেসু অত্থেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘ৰুক্খোতি ৱচনং লিঙ্গ’’ন্তি এত্থ সদ্দে দিস্সতি. ‘‘সতলিঙ্গস্স অত্থস্সা’’তি এত্থ সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তে. ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৱতী’’তি এত্থ ইত্থিব্যঞ্জনে. ‘‘পুৰিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পান’’ন্তি এত্থ পুৰিসব্যঞ্জনে. ‘‘তেন লিঙ্গেন জানাম, ধুৱং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি এত্থ সঞ্ঞাণে. ‘‘তেহি লিঙ্গেহি তেহি নিমিত্তেহি তেহি আকাৰেহি আগন্তুকভাৱো জানিতব্বো ‘‘আগন্তুকা ইমে’’তি এত্থ আকাৰে দিস্সতি.
সদ্দে চ তন্নিমিত্তে চ, কাটকোটচিকায চ;
লক্খণে চেৱ আকাৰে, লিঙ্গসদ্দো পৱত্ততি.
মগ অন্ৱেসনে. মগেতি, মগযতি. মিগো, মগো, মগো, মগযমানো.
এত্থ চ ‘‘যথা বিড়াৰো মূসিকং মগযমানো’’তি পাড়ি নিদস্সনং. ‘‘মিগো’’তি চ ‘‘মগো’’তি চ চতুপ্পদো পৱুচ্চতি. এত্থ মিগোতি মগযতি ইতো চিতো গোচৰং অন্ৱেসতি পৰিযেসতীতি মিগো. এৱং মগো. এত্থ ৱিসেসতো হৰিণ মিগো মিগো নাম. সামঞ্ঞতো পন অৱসেসাপি চতুপ্পদা ‘‘মিগো’’ ইচ্চেৱ ৱুচ্চন্তি. তথা হি সুসীমজাতকে ‘‘কাড়া মিগা সেতদন্তা তৱ ইমে, পৰোসহস্সং হেমজালাভিসঞ্ছন্না’’তি এতস্মিং পাড়িপ্পদেসে হত্থিনোপি মিগসদ্দেন ৱুত্তা ‘‘কাড়মিগা’’তি. অথ ৱা মগিযতি জীৱিতকপ্পনত্থায মংসাদীহি অত্থিকেহি লুদ্দেহি অন্ৱেসিযতি পৰিযেসিযতীতি মিগো, অৰঞ্ঞজাতা সসপসদহৰিণেণেয্যাদযো চতুপ্পাদা, এৱং মগো. ‘‘অত্থং ন লভতে মগো’’তি এত্থ পন মগো ৱিযাতি মগো, বালোতি অত্থো.
মগ্গ গৱেসনে. মগ্গেতি, মগ্গযতি. মগ্গো, মগ্গনং.
এত্থ চ মগ্গোতি পটিপদায চ পকতিমগ্গস্স চ উপাযস্স চ অধিৱচনং. ‘‘মহাৱিহাৰৱাসীনং, ৱাচনামগ্গনিস্সিত’’ন্তিআদীসু পন কথাপবন্ধোপি ‘‘মগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. তত্ৰ পটিপদা একন্ততো জাতিজৰাব্যাধিদুক্খাদীহি পীড়িতেহি সত্তেহি দুক্খক্খযং নিব্বানং পাপুণত্থায মগ্গিতব্বো গৱেসিতব্বোতি মগ্গো. পকতিমগ্গো পন মগ্গমূড়্হেহি মগ্গিতব্বোতি মগ্গো. পকতিমগ্গমূড়্হেহি চ পটিপদাসঙ্খাতাৰিযমগ্গমূড়্হা এৱ বহৱো সন্তি. পকতিমগ্গো হি কদাচি এৱ অদ্ধিকানং মুয্হতি, ‘‘এস মগ্গো’’তি নাযকা ন দুল্লভা. অৰিযমগ্গো পন সব্বদাযেৱ সব্বলোকস্স মুয্হতি, নাযকা পৰমদুল্লভা. তস্মা সো এৱ অৱিজ্জাসম্মূড়্হেহি মগ্গিতব্বোতি মগ্গো. অঞ্ঞেসং পন দ্ৱিন্নং ধাতূনং ৱসেনপি অত্থং ৱদন্তি গৰূ ‘‘কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তি. তং তং কিচ্চং হিতং ৱা নিপ্ফাদেতুকামেহি মগ্গিযতি গৱেসিযতীতি মগ্গো, উপাযো. মগ্গসদ্দো হি ‘‘অভিধম্মকথামগ্গং, দেৱানং সম্পৱত্তযী’’তি এত্থ উপাযেপি ৱত্ততি. তথা হি অভিধম্মটীকাযং ‘‘মগ্গোতি উপাযো, খন্ধাযতনাদীনং কুসলাদীনঞ্চ ধম্মানং অৱবোধস্স সচ্চপ্পটিৱেধস্সেৱ ৱা উপাযভাৱতো অভিধম্মকথামগ্গো’’তি ৱুত্তো, পবন্ধো ৱা ‘‘মগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. সো হি দীঘত্তা মগ্গো ৱিযাতি মগ্গো, তস্মা অভিধম্মকথাপবন্ধো অভিধম্মকথামগ্গোতি ৱুত্তো. ইদানি পকতিপটিপদামগ্গানং নামানি কথযাম. তেসু পকতিমগ্গস্স –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্ঝসং ৱটুমা’যনং;
অদ্ধান’মদ্ধা পদৱী, ৱত্তনি চেৱ সন্ততী’’তি
ইমানি নামানি. পটিপদামগ্গস্স পন –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমা’যনং;
নাৱ উত্তৰ সেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি
অনেকানি নামানি. এত্থ পন কেচি ‘‘নাৱাতিআদীনি পকতিমগ্গস্স নামানী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং, পকতিমগ্গস্স কিস্মিঞ্চিপি পাড়িপ্পদেসে ‘‘নাৱা’’তিআদীহি পদেহি ৱুত্তট্ঠানাভাৱতো, অভিধানসত্থেসু চ ‘‘নাৱা’’ ইচ্চাদিকানং তদভিধানানং অনাগতত্তা.
অযং পনেত্থ ৱচনত্থো – নাৱাৱিযাতি নাৱা, উত্তৰন্তি এতেনাতি উত্তৰং, নাৱাযেৱ উত্তৰন্তি. অযঞ্হি নাৱাপৰিযাযো ‘‘তৰং, তৰণং, পোতো, প্লৱো’’তি. ইমেপি তংপৰিযাযাযেৱ. উত্তৰং ৱিযাতি উত্তৰং. সেতু ৱিযাতি সেতু. কুল্লো ৱিযাতি কুল্লো. ভিসি ৱিযাতি ভিসি. সঙ্কমো ৱিয, সঙ্কমন্তি ৱা এতেনাতি সঙ্কমো, সব্বমেতং অৰিযমগ্গস্সেৱ নামং, ন পকতিমগ্গস্স. তথা হি ‘‘ধম্মনাৱং সমাৰূয্হ, সন্তাৰেস্সং সদেৱক’’ন্তি চ, ‘‘ধম্মসেতুং দড়্হং কত্ৱা, নিব্বুতো সো নৰাসভো’’তি চ, ‘‘কুল্লো’তি খো ভিক্খৱে অৰিযমগ্গস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি চ এৱমাদিনা তত্থ তত্থ ভগৱতা অৰিযমগ্গো ‘‘নাৱা’’তিআদীহি অনেকেহি নামেহি ৱুত্তো. অট্ঠকথাচৰিযেহিপি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘বদ্ধা ভিসি সুসঙ্খতা ভগৱা’’তি এতস্মিং পদেসে এৱং অত্থসংৱণ্ণনা কতা ‘‘ভিসীতি পত্থৰিত্ৱা পুথুলং কত্ৱা বদ্ধা ‘কুল্লা’তি ৱুচ্চতি লোকে, অৰিযস্স ৱিনযে পন অৰিযমগ্গো’তি.
‘মগ্গো পজ্জো পথো পন্থো, অঞ্জসং ৱটুমা’যনং;
নাৱা উত্তৰ সেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো;
অদ্ধানং পভৱো’চ্চেৱ, তত্থ তত্থ পকাসিতো’’তি.
এৱং আচৰিযেহি কতায অত্থসংৱণ্ণনায দস্সনতো চ ‘‘নাৱাতিআদীনিপি পকতিমগ্গস্স নামানী’’তি ৱচনং ন গহেতব্বং, যথাৱুত্তমেৱ ৱচনং গহেতব্বং.
কোচি পনেত্থ এৱং ৱদেয্য ‘‘ধম্মসেতুং দড়্হং কত্ৱা’তি এত্থ ‘ধম্মসেতুন্তি মগ্গসেতু’ন্তি ৱচনতো ধম্মসদ্দো মগ্গে ৱত্ততি, ন সেতুসদ্দো’’তি. তন্ন, ধম্মসদ্দো ৱিয সেতুসদ্দোপি মগ্গে ৱত্ততীতি সেতু ৱিযাতি সেতু, ধম্মো এৱ সেতু ধম্মসেতূতি অত্থৱসেন, এস নযো অঞ্ঞত্ৰাপি. অপৰম্পি ৱদেয্য ‘‘ননু ব্ৰহ্মজালসুত্তন্তট্ঠকথাযং ‘দক্খিণুত্তৰেন বোধিমণ্ডং পৱিসিত্ৱা অস্সত্থদুমৰাজানং পদক্খিণং কত্ৱা পুব্বুত্তৰভাগে ঠিতো’তি ইমস্মিং ঠানে দক্খিণুত্তৰসদ্দেন দক্খিণো মগ্গো ৱুত্তো’’তি. ন, অনেকেসু পাড়িপ্পদেসেসু অট্ঠকথাপদেসেসু চ অভিধানসত্থেসু চ মগ্গৱাচকস্স উত্তৰসদ্দস্স অনাগতত্তা, তস্মা তত্থ এৱমত্থো দট্ঠব্বো ‘‘দক্খিণদিসতো গন্তব্বো উত্তৰদিসাভাগো দক্খিণুত্তৰোতি ৱুচ্চতি, এৱংভূতেন দক্খিণুত্তৰেন বোধিমণ্ডপৱিসনং সন্ধায দক্খিণুত্তৰেন বোধিমণ্ডং পৱিসিত্ৱাতি ৱুত্ত’’ন্তি. অথ ৱা দক্খিণুত্তৰেনাতি দক্খিণপচ্ছিমুত্তৰেন, এত্থ আদিঅৱসানগ্গহণেন মজ্ঝস্সপি গহণং দট্ঠব্বং. এৱং গহণংযেৱ হি যং জাতকনিদানে ৱুত্তং ‘‘বোধিসত্তো তিণং গহেত্ৱা বোধিমণ্ডং আৰূয্হ দক্খিণদিসাভাগে উত্তৰাভিমুখো অট্ঠাসি, তস্মিং খণে দক্খিণচক্কৱাড়ং ওসীদিত্ৱা হেট্ঠা অৱীচিসম্পত্তং ৱিয অহোসি, উত্তৰচক্কৱাড়ং উল্লঙ্ঘিত্ৱা উপৰি ভৱগ্গপ্পত্তং ৱিয অহোসি, বোধিসত্তো ইদং সম্বোধিপাপুণট্ঠানং ন ভৱতি মঞ্ঞেতি পদক্খিণং কৰোন্তো পচ্ছিমদিসাভাগং গন্ত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো অট্ঠাসী’’তিআদি, তেন সমেতি. অথাপি ৱদেয্য ‘‘যদি উত্তৰসদ্দো দিসাৱাচকো, এৱঞ্চ সতি ‘‘দক্খিণুত্তৰেনা’’তি এনযোগং অৱত্ৱা ‘‘দক্খিণুত্তৰাযা’’তি আযযোগো ৱত্তব্বো’’তি. তন্ন, দিসাৱাচকস্সপি সদ্দস্স ‘‘উত্তৰেন নদী সীতা, গম্ভীৰা দুৰতিক্কমা’’তি এনযোগৱসেন ৱচনতো. অপিচ দিসাভাগং সন্ধায ‘‘দক্খিণুত্তৰেনা’’তি ৱচনং ৱুত্তং. দিসাভাগো হি দিসা এৱাতি নিট্ঠমেত্থাৱগন্তব্বং.
গকাৰন্তধাতুৰূপানি.
ঘকাৰন্তধাতু
লিঘি ভাসনে. লঙ্ঘেতি, লঙ্ঘযতি. এতানি বুদ্ধৱচনে অপ্পসিদ্ধানিপি লোকিকপ্পযোগদস্সনৱসেন আগতানি. সাসনস্মিঞ্হি ভূৱাদিগণচুৰাদিগণপৰিযাপন্নস্স গত্যত্থৱাচকউল্লঙ্ঘনত্থপৰিদীপকস্স ধাতুস্স ৰূপং অতীৱ পসিদ্ধং.
লঙ্ঘ লঙ্ঘনে. লঙ্ঘেতি, লঙ্ঘযতি.
‘‘অতিকৰ’মকৰা’চৰিয, ময্হম্পেতং ন ৰুচ্চতি;
চতুত্থে লঙ্ঘযিত্ৱান, পঞ্চমিযম্পি আৱুতো’’তি
ইমস্মিং সত্তিলঙ্ঘনজাতকে চুৰাদিগণপৰিযাপন্নস্স গত্যত্থৱাচকস্স উল্লঙ্ঘনত্থপৰিদীপকস্স লঙ্ঘধাতুস্স ‘‘লঙ্ঘযিত্ৱা, লঙ্ঘযিত্ৱানা’’তি ৰূপে দিট্ঠেযেৱ ‘‘লঙ্ঘেতি, লঙ্ঘযতী’’তি ৰূপানি দিট্ঠানি এৱ হোন্তি. ভাসত্থৱাচকস্স পন তথাৰূপানি ৰূপানি ন দিট্ঠানি, এৱং সন্তেপি পুব্বাচৰিযেহি দীঘদস্সীহি অভিমতত্তা ভাসত্থৱাচিকাপি লঙ্ঘধাতু অত্থীতি গহেতব্বা, এৱং সব্বেসুপি ভূৱাদিগণাদীসু সাসনে অপ্পসিদ্ধানম্পি ৰূপানং সাসনানুকূলানং গহণং ৱেদিতব্বং, অননুকূলানঞ্চ অপ্পসিদ্ধানং ছড্ডনং.
অঘ পাপকৰণে. অঘেতি, অঘযতি. অঘং, অঘো, অনঘো.
তত্থ অঘন্তি দুক্খং. ‘‘অঘন্তং পটিসেৱিস্সং. ৱনে ৱাড়মিগাকিণ্ণে. খগ্গদীপিনিসেৱিতে’’তি ইদং নিদস্সনং. অঘোতি কিলেসো. তেন অঘেন অৰহা অনঘো. তত্থ অঘযন্তি পাপং কৰোন্তি সত্তা এতেনাতি অঘং, কিন্তং? দুক্খং, এৱং অঘো. ননু চ সপ্পুৰিসা দুক্খহেতুপি কিলেসহেতুপি চ অত্তনো সুখত্থায পাপং ন কৰোন্তি. তথা হি –
‘‘ন পণ্ডিতা অত্তসুখস্স হেতু,
পাপানি কম্মানি সমাচৰন্তি;
দুক্খেন ফুট্ঠা খলিতাপি সন্তা,
ছন্দা চ দোসা ন জহন্তি ধম্ম’’ন্তি
ৱুত্তং. এৱং সন্তে কস্মা ‘‘অঘ পাপকৰণে’’তি ধাতু চ ‘‘অঘযন্তি পাপং কৰোন্তি সত্তা এতেনাতি অঘ’’ন্তিআদিৱচনঞ্চ ৱুত্তন্তি? সচ্চং, যেভুয্যেন পন সত্তা দুক্খাদিহেতু পাপকম্মং কৰোন্তি, এতেসু সপ্পুৰিসা এৱ ন কৰোন্তি, ইতৰে কৰোন্তি. এৱং পাপকৰণস্স হি দুক্খং কিলেসো চ হেতু. তথা হি –
সুখীপি হেকে ন কৰোন্তি পাপং,
অৱণ্ণসংসগ্গভযা পুনেকে;
পহূ সমানো ৱিপুলত্থচিন্তী,
কিংকাৰণা মে ন কৰোসি দুক্খ’’ন্তি
ৱুত্তং. অযঞ্হি গাথা দুক্খহেতুপি সত্তা পাপং কৰোন্তীতি এতমত্থং দীপেতি. ‘‘কুদ্ধো হি পিতৰং হন্তি, কুদ্ধো হন্তি সমাতৰ’’ন্তি অযং পন কিলেসহেতুপি পাপং কৰোন্তীতি এতমত্থং দীপেতি, তস্মা অম্হেহি ‘‘অঘ পাপকৰণে’’তিআদিৱচনং ৱুত্তং.
ঘকাৰন্তধাতুৰূপানি.
চকাৰন্তধাতু
লোচ দস্সনে. লোচেতি, লোচযতি. লোচনং. ৰূপাৰম্মণং লোচযতি পস্সতীতি লোচনং, চক্খু.
কিচি মদ্দনে. কিঞ্চেতি, কিঞ্চযতি. কিঞ্চনং, অকিঞ্চনো.
তত্থ কিঞ্চনন্তি পলিবোধো. কিঞ্চেতি সত্তে মদ্দতীতি কিঞ্চনং. কিঞ্চনসদ্দো মদ্দনত্থে ৱত্ততি. মনুস্সা হি ৱীহিং মদ্দন্তা গোণং ‘‘কিঞ্চেহি কাপিল, কিঞ্চেহি কাপিলা’’তি ৱদন্তি.
পচি ৱিত্থাৰে. পঞ্চেতি, পঞ্চযতি. পপঞ্চেতি, পপঞ্চযতি. পপঞ্চা.
এত্থ পপঞ্চাতি তণ্হামানদিট্ঠিযো. এতা হি অত্তনিস্সিতানং সত্তানং সংসাৰং পপঞ্চেন্তি ৱিত্থিন্নং কৰোন্তীতি পপঞ্চাতি ৱুচ্চন্তি. অথ ৱা পপঞ্চেন্তি যত্থ সযং উপ্পন্না তংসন্তানং ৱিত্থাৰেন্তি চিৰং ঠপেন্তীতি পপঞ্চা. লোকিযা পন ‘‘অম্হাকং তুম্হেহি সদ্ধিং কথেন্তানং পপঞ্চো হোতী’’তিআদীনি ৱদন্তা কালস্স চিৰভাৱং পপঞ্চোতি ৱদন্তি, সাসনে পন দ্ৱযম্পি লব্ভতি.
সিচ্চ কুড্ডনে. সিচ্চেতি, সিচ্চযতি.
ৱঞ্চু পলম্ভনে. পলম্ভনং উপলাপনং. ৱঞ্চেতি, ৱঞ্চযতি. ৱঞ্চকো, ৱঞ্চনং. ভূৱাদিগণে পন ৱঞ্চধাতু গত্যত্থে ৱত্ততি. ‘‘সন্তি পাদা অৱঞ্চনা’’তি হি পাড়ি
চচ্চ অজ্ঝযনে. চচ্চেতি, চচ্চযতি.
চু চৱনে. চাৱেতি, চাৱযতি. অঞ্ঞো ‘‘চু সহনে’’ ইতি ব্ৰুতে. চাৱেতি, চাৱযতি, সহতীতি অত্থো.
অঞ্চু ৱিসেসনে. অঞ্চেতি, অঞ্চযতি.
লোচ ভাসাযং. লোচেতি, লোচযতি. লোচনং, লোচযতি সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয ভৱতীতি লোচনং, চক্খু.
ৰচ পতিযতনে. ৰচেতি, ৰচযতি. ৰচনা, ৱিৰচিতং, কেসৰচনা, গাথাৰচনা.
সূচ পেসুঞ্ঞে. পিসুণভাৱো পেসুঞ্ঞং. সূচেতি, সূচযতি. সূচকো.
পচ্চ সংযমনে. পচ্চেতি, পচ্চযতি.
ৰিচ ৱিযোজনসম্পজ্জনেসু. ৰেচেতি, ৰেচযতি. সেট্ঠিপুত্তং ৱিৰেচেয্য. ৱিৰেচেতি, ৱিৰেচযতি. ৱিৰেচকো, ৱিৰেচনং.
ৱচ ভাসনে. ৱচেতি, ৱচযতি. ভূৱাদিগণেপি অযং ৱত্ততি. তদা তস্সা ‘‘ৱত্তি, ৱচতি, অৱোচ, অৱোচু’’ন্তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি. কাৰিতে পন ‘‘অন্তেৱাসিকং ধম্মং ৱাচেতি, ৱাচযতী’’তি ৰূপানি. ৱত্তুং, ৱত্তৱে, ৱত্ৱা, ৱুত্তং, ৱুচ্চতি.
অচ্চ পূজাযং. অচ্চেতি, অচ্চযতি. ব্ৰহ্মাসুৰসুৰচ্চিতো.
সূচ গন্ধনে. সুচেতি, সূচযতি. সূচকো, সুত্তং.
এত্থ চ অত্তত্থপৰত্থাদিভেদে অত্থে সূচেতীতি সুত্তং. তেপিটকং বুদ্ধৱচনং.
কচ দিত্তিযং. কচ্চেতি, কচ্চযতি. কচ্চো.
এত্থ কচ্চোতি ৰূপসম্পত্তিযা কচ্চেতি দিব্বতি ৱিৰোচতীতি কচ্চো, এৱংনামকো আদিপুৰিসো, তব্বংসে জাতা পুৰিসা ‘‘কচ্চানা’’তিপি ‘‘কচ্চাযনা’’তিপি ‘‘কাতিযানা’’তিপি ৱুচ্চন্তি, ইত্থিযো পন ‘‘কচ্চানী’’তিপি ‘‘কচ্চাযনী’’তিপি ‘‘কাতিযানী’’তিপি ৱুচ্চন্তি.
চকাৰন্তধাতুৰূপানি.
ছকাৰন্তধাতু
মিলেছ অব্যত্তাযং ৱাচাযং. মিলেচ্ছেতি, মিলেচ্ছযতি. মিলক্খু.
এত্থ মিলক্খূতি মিলেচ্ছেতি অব্যত্তৱাচং ভাসতীতি মিলক্খু.
কুচ্ছ অৱক্খেপে. অৱক্খেপো অধোখিপনং. কুচ্ছেতি, কুচ্ছযতি.
ৱিচ্ছ ভাসাযং. ৱিচ্ছেতি, ৱিচ্ছযতি.
ছকাৰন্তধাতুৰূপানি.
জকাৰন্তধাতু
ৱজ্জ ৱজ্জনে. ৱজ্জেতি, ৱজ্জযতি. পৰিৱজ্জনকো. ৱজ্জিতো সীলৱন্তেহি, কথং ভিক্খু কৰিস্সসীতি.
তুজ্জ বলপালনেসু. তুজ্জেতি, তুজ্জযতি.
তুজি পিজি হিংসাবলদাননিকেতনেসু. নিকেতনং নিৱাসো. তুঞ্জেতি, তুঞ্জযতি. পিঞ্জেতি. পিঞ্জযতি.
খজি কিচ্ছজীৱনে. খঞ্জেতি, খঞ্জযতি. খঞ্জো.
খজি ৰক্খণে. তাদিসানিযেৱ ৰূপানি. ভূৱাদিগণে ‘‘খজি গতিৱেকল্লেতি ইমিস্সা ‘‘খঞ্জতী’’তি ৰূপং.
পূজ পূজাযং. পূজেতি, পূজযতি. পূজা. এসাৱ পূজনা সেয্যো. পূজকো, পূজিতো, পূজনীযো, পূজনেয্যো, পূজেতব্বো, পুজ্জো.
গজ মদ্দনসদ্দেসু. গজেতি, গজযতি. গজো.
তিজ নিসানে. তেজেতি, তেজযতি.
ৱজ মগ্গনসঙ্খাৰেসু. ৱজেতি, ৱজযতি.
তজ্জ সন্তজ্জনে. তজ্জেতি, তজ্জযতি. সন্তজ্জেতি, সন্তজ্জযতি. সন্তজ্জিতো.
অজ্জ পটিসজ্জনে. অজ্জেতি, অজ্জযতি.
সজ্জ সজ্জনে. সজ্জেতি, সজ্জযতি দানং. গমনসজ্জো হুত্ৱা.
ভজ ৱিস্সাসে. ভজেতি, ভজযতি. ভূৱাদিগণে পন ‘‘ভজতী’’তি ৰূপং, ভত্তি, সম্ভত্তি.
তুজি পিজি লুজি ভজি ভাসাযং. তুঞ্জেতি, তুঞ্জযতি. পিঞ্জেতি, পিঞ্জযতি. লুঞ্জেতি, লুঞ্জযতি. ভঞ্জেতি, ভঞ্জযতি. কথেতীতি অত্থো.
ৰুজ হিংসাযং. ৰোজেতি, ৰোজযতি. ৰোগো.
ভাজ পুথকম্মনি. পুথকম্মং পুথক্কৰণং, ৱিসুং ক্ৰিযাতি অত্থো. ভাজেতি, ভাজযতি. ৱিভাজেতি, ৱিভাজযতি. ৱিভত্তি.
সভাজ সীতিসেৱনেসু. সভাজেতি, সভাজযতি.
লজ পকাসনে. লজেতি, লজযতি. লাজা.
যুজ সংযমনে. সংপুব্বো বন্ধনে. যোজেতি, যোজযতি. সংযোজেতি, সংযোজযতি. সংযোজনং.
মজ্জ সোচেয্যালঙ্কাৰেসু. মজ্জেতি, মজ্জযতি. সম্মজ্জেতি, সম্মজ্জযতি. সম্মজ্জা.
ভাজ ভাজনদানেসু. ভাজেতি, ভাজযতি. কথং ৱেস্সন্তৰো পুত্তো, গজং ভাজেতি সঞ্চয.
জকাৰন্তধাতুৰূপানি.
ঝঞন্তা অপ্পসিদ্ধা. সদ্দসত্থে পন ‘‘ঞা নিযোজনে’’তি পঠন্তি, ৰূপং পন বুদ্ধৱচনানুকূলং ন ভৱতি, তস্মা ন দস্সিতং অম্হেহি.
টকাৰন্তধাতু
ঘট্ট ঘট্টনে. ঘট্টনং ৱাযামকৰণং. ঘট্টেতি, ঘট্টযতি. এত্থ তু ‘‘ঘট্টেসি, ঘট্টেসি, কিংকাৰণা ঘট্টেসি, অহং তং জানামী’’তি নিদস্সনং.
ঘট সঙ্ঘাতে. পুব্বে ৱিয ক্ৰিযাপদানি, নামিকত্তে ‘‘ঘটো, ঘটা’’তি ৰূপানি. এত্থ গটোতি পানীযঘটো. ঘটাতি সমূহো ‘‘মচ্ছঘটা’’তিআদীসু ৱিয.
ঘট্ট চলনে. ঘট্টেতি, ঘট্টযতি.
নট অৱসন্দনে. অৱসন্দনং গত্তৱিক্খেপো. নটেতি, নটযতি.
চুট ছুট কুট্ট ছেদনে. চুটেতি, চুটযতি. ছুটেতি, ছুটযতি. কুট্টেতি, কুট্টযতি.