১৭. ৰুধাদিছক্ক

ৰুধাদিগণিক

ইতো পৰং পৱক্খামি, ৰুধাদিকগণাদযো;

সাসনস্সোপকাৰায, গণে তু ছব্বিধে কথং.

ৰুধি আৱৰণে. ৰুধিধাতু আৱৰণে ৱত্ততি. এত্থ আৱৰণং নাম পিদহনং ৱা পৰিৰুন্ধনং ৱা পলিবুদ্ধনং ৱা হৰিতুং ৱা অপ্পদানং, সব্বমেতং ৱট্টতি. ৰুন্ধতি, ৰুন্ধিতি, ৰুন্ধীতি, ৰুন্ধেতি, অৱৰুন্ধেতি. কম্মনি – মগ্গো পুৰিসেন ৰুন্ধিযতি. ৰোধো, ওৰোধো, ৱিৰোধো, পটিৱিৰোধো, ৱিৰুদ্ধো, পটিৱিৰুদ্ধো, পৰিৰুদ্ধো. ৰুন্ধিতুং, পৰিৰুন্ধিতুং. ৰুন্ধিত্ৱা. পৰিৰুন্ধিত্ৱা.

তত্ৰ ৰোধোতি চাৰকো. সো হি ৰুন্ধতি পৱেসিতানং কুৰূৰকম্মন্তানং সত্তানং গমনং আৱৰতীতি ৰোধোতি ৱুচ্চতি. ওৰোধোতি ৰাজুব্বৰী, সা পন যথাকামচাৰং চৰিতুং অপ্পদানেন ওৰুন্ধিযতি অৱৰুন্ধিযতীতি ওৰোধো. ৱিৰোধোতি অননুকূলতা. পটিৱিৰোধোতি পুনপ্পুনং অননুকূলতা. ৱিৰুদ্ধোতি ৱিৰোধং আপন্নো. পটিৱিৰুদ্ধোতি পটিসত্তুভাৱেন ৱিৰোধং আপন্নো. পৰিৰুদ্ধোতি গহণত্থায সম্পৰিৱাৰিতো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যথা অৰীহি পৰিৰুদ্ধো, ৱিজ্জন্তে গমনে পথে’’তি. অৱৰুদ্ধোতি পব্বাজিতো.

মুচ মোচনে. মিগং বন্ধনা মুঞ্চতি. মুঞ্চনং, মোচনং. দুক্খপ্পমোচনং, মোচো.

মোচোতি চেত্থ অট্ঠিককদলীৰুক্খো. মুঞ্চিতুং. মুঞ্চিত্ৱা. কাৰিতে ‘‘মোচেতি, মোচেতুং, মোচেত্ৱা’’তিআদীনি.

ৰিচ ৱিৰেচনে. ৰিঞ্চতি. ৰিঞ্চনং, ৱিৰেচনং, ৱিৰেকো, ৱিৰেচকো. ৰিঞ্চিতুং. ৰিঞ্চিত্ৱা.

সিচ পগ্ঘৰণে. উদকেন ভূমিং সিঞ্চতি. পুত্তং ৰজ্জে অভিসিঞ্চি. অভিসেকো. মুদ্ধাভিসিত্তো খত্তিযো. সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৱং, সিত্তা তে লহুমেস্সতি. সিত্তট্ঠানং. সিঞ্চিতুং. সিঞ্চিত্ৱা.

যুজ যোগে. যুঞ্জতি, অনুযুঞ্জতি. কম্মনি ‘‘যুঞ্জিযতী’’তি ৰূপানি. কেচি ‘‘যুঞ্জতে’’তি ইচ্ছন্তি. যুঞ্জনং, সংযোগো, অনুযোগো, ভাৱনানুযুত্তো, সঞ্ঞোগো, সঞ্ঞোজনং, অত্থযোজনা. দীঘং সন্তস্স যোজনং. যুঞ্জিতুং, অনুযুঞ্জিতুং. অনুযুঞ্জিত্ৱা. যোজেতি. তত্থ সংযোজনন্তি বন্ধনং কামৰাগাদি. যোজনন্তি –

ৱিদত্থি দ্ৱাদসঙ্গুল্যো, তদ্ৱযং ৰতনং মতং;

সত্তৰতনিকা যট্ঠি, উসভং ৱীসযট্ঠিকং;

গাৱুতং উসভাসীতি, যোজনং চতুগাৱুতং.

ভুজ পালনব্যৱহৰণেসু. পালনং ৰক্খণং. ব্যৱহৰণং অজ্ঝোহৰণং. ভুঞ্জতি, পৰিভুঞ্জতি, সংভুঞ্জতি. দাসপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জি. কাৰিতে ‘‘ভোজেতি ভোজযতী’’তিআদীনি ৰূপানি. ভোজনং, সম্ভোগো, মহিভুজো, গামভোজকো, উপভোগো, পৰিভোগো. ভুত্তো ওদনো ভৱতা. সচে ভুত্তো ভৱেয্যাহং. ওদনং ভুত্তো ভুত্তৱা ভুত্তাৱী. তুমন্তাদিত্তে ‘‘ভুঞ্জিতুং, পৰিভুঞ্জিতুং, ভোজেতুং, ভোজযিতুং, ভুঞ্জিত্ৱা, ভুঞ্জিত্ৱান, ভুঞ্জিয, ভুঞ্জিযান, ভোজেত্ৱা, ভোজেত্ৱান, ভোজযিত্ৱা, ভোজযিত্ৱান’’ ইচ্চাদীনি পৰিসদ্দাদীহি ৱিসেসিতব্বানি.

তত্ৰ ভুঞ্জতীতি ভত্তং ভুঞ্জতি, ভোজনীযং ভুঞ্জতি. তথা হি ‘‘খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা খাদতি ৱা ভুঞ্জতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অপিচ কদাচি খাদনীযেপি ‘‘ভুঞ্জতী’’তি ৱোহাৰো দিস্সতি. ‘‘ফলানি খুদ্দকপ্পানি, ভুঞ্জ ৰাজ ৱৰাৱৰ’’ন্তি হি ৱুত্তং. পৰিভুঞ্জতীতি চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি, পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পৰিভুঞ্জতি, পটিসেৱতীতি ৱুত্তং হোতি. তেনেৱ চ পটিসেৱতীতি পৰিভুঞ্জতীতি অত্থো সংৱণ্ণিযতি. অপিচ ‘‘কামে ভুঞ্জতী’’তি চ ‘‘পঞ্চকামগুণে পৰিভুঞ্জতী’’তি চ দস্সনতো পন ভুঞ্জনপৰিভুঞ্জনসদ্দা পটিসেৱনত্থেন কত্থচি সমানত্থাপি হোন্তীতি অৱগন্তব্বা. সংভুঞ্জতীতি সম্ভোগং কৰোতি, একতো ৱাসং কৰোতীতি অত্থো. এত্থ সিযা ‘‘ননু চ ভো অত্ৰ ভুজধাতু পালনব্যৱহৰণেসু ৱুত্তো, সো কথং এত্তকেসুপি অত্থেসু ৱত্ততী’’তি? ৱত্ততেৱ, অনেকত্থা হি ধাতৱো, তে উপসগ্গসহাযে লভিত্ৱাপি অনেকত্থতৰাৱ হোন্তি. ইতো পট্ঠায তুমন্তাদীনি ৰূপানি ন ৱক্খাম. যত্থ পন ৱিসেসো দিস্সতি, তত্থ ৱক্খাম.

কতি ছেদনে. কন্ততি, ৱিকন্ততি. সল্লকত্তো.

ভিদি ৱিদাৰণে. ভিন্দতি. অনাগতত্থে ৱত্তব্বে ‘‘ভেজ্জিস্সতি, ভিন্দিস্সতী’’তি দ্ৱিধা ভৱন্তি ৰূপানি. পাপকে অকুসলে ধম্মে ভিন্দতীতি ভিক্খু. তেনাহ –

‘‘ন তেন ভিক্খু সো হোতি, যাৱতা ভিক্খতে পৰে;

ৱিসং ধম্মং সমাদায, ভিক্খু হোতি ন তাৱতা.

যোধ পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, বাহিত্ৱা ব্ৰহ্মচৰিযং;

সঙ্খায লোকে চৰতি, সৱে ‘ভিক্খূ’তি ৱুচ্চতী’’তি.

ইদঞ্চ খীণাসৱং সন্ধায ৱুত্তং, সেক্খপুথুজ্জনসমণাপি যথাসম্ভৱং ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱত্তব্বতং পাপুণন্তিযেৱ. সঙ্ঘং ভিন্দতীতি সঙ্ঘভেদকো. দেৱদত্তেন সঙ্ঘো ভিন্নো,. ভিন্দিযতীতি ভিন্নোতি হি নিব্বচনং. ন তে কট্ঠানি ভিন্নানি. ভিন্দতীতি ভেত্তা.

ছিদি দ্ৱেধাকৰণে. ছিন্দতীতি ছেদকো, এৱং ছেত্তা. কেসে ছেত্তুং ৱট্টতি. ছিন্দিযতীতি ছিন্নো. ছিন্নোপি ৰুক্খো পুনদেৱ ৰূহতি. ইদং পন ভিদিছিদিদ্ৱযং দিৱাদিগণং পত্ৱা ‘‘ভিজ্জতি ছিজ্জতী’’তি সুদ্ধকত্তুৱাচকং ৰূপদ্ৱযং জনেতি, তস্মা ‘‘ভিজ্জতীতি ভিন্নো’’তিআদিনা সুদ্ধকত্তুৱসেনপি নিব্বচনং কাতব্বং.

তদি হিংসানাদৰেসু. তন্দতি. তন্দী, তদ্দু. তদ্দতি কচ্ছু.

উদি পসৱকিলেদনেসু. পসৱনং সন্দনং. কিলেদনং তিন্দতা. উন্দতি. উন্দূৰো, সমুদ্দো.

ৱিদ লাভে. ৱিন্দতি. গোৱিন্দো, ৱিত্তি. এত্থ ৱিত্তীতি অনুভৱনং, ৱেদনা ৱা.

ৱিদ তুট্ঠিযং. ৱিন্দতি, নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দনং. ৱিৰজ্জতি. নিব্বিন্দো কামৰতিযা. ৱিত্তি, ৱিত্তং, ৱেদো. লভতি অত্থৱেদং ধম্মৱেদং.

এত্থ ৱিত্তীতি সোমনস্সং. ‘‘ৱিত্তি হি মং ৱিন্দতি সুত দিস্ৱা’’তি হি ৱুত্তং. ৱিত্তন্তি ৱিত্তিজননত্তা ৱিত্তসঙ্খাতং ধনং. ৱেদোতি গন্থোপি ঞাণম্পি সোমনস্সম্পি ৱুচ্চতি. ‘‘তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ’’তিআদীসু হি গন্থো ‘‘ৱেদো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘ব্ৰাহ্মণং ৱেদগুমভিজঞ্ঞা অকিঞ্চনং কামভৱে অসত্ত’’ন্তিআদীসু ঞাণং. ‘‘যে ৱেদজাতা ৱিচৰন্তি লোকে’’তিআদীসু সোমনস্সং.

ৱেদগন্থে চ ঞাণে চ, সোমনস্সে চ ৱত্ততি;

ৱেদসদ্দো ইমং নানা-ধাতুতো সমুদীৰযে.

লিপ লিম্পনে. লিম্পতি, লিম্পকো. অৱলেপো. অৱলেপোতি অহঙ্কাৰো.

লুপ অচ্ছেদনে. লুম্পতি. ৱিলুম্পকো, ৱিলুত্তো ৱিলোপো.

ৱিলুম্পতেৱ পুৰিসো, যাৱস্স উপকপ্পতি;

যদা চঞ্ঞে ৱিলুম্পন্তি, সো ৱিলুত্তো ৱিলুম্পতীতি.

পিস চুণ্ণনে. পিংসতি. পিসকো. পিসুণা ৱাচা. আগমট্ঠকথাযং পন ‘‘অত্তনো পিযভাৱং পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং যায ৱাচায ভাসতি, সা পিসুণা ৱাচা’’তি ৱুত্তং, তং নিৰুত্তিলক্খণেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

হিসি ৱিহিংসাযং. হিংসতি, ৱিহিংসতি. হিংসকো.

অহিংসকোতি মে নামং, হিংসকস্স পুৰে সতো;

অজ্জাহং সচ্চনামোম্হি, ন নং হিংসামি কিঞ্চনং.

হিংসিতব্বং কিংসতীতি সীহো. আদিঅন্তক্খৰৱিপল্লাসৱসেন সদ্দসিদ্ধি, যথা ‘‘কন্তনট্ঠেন তক্ক’’ন্তি. ৱিহেসকো, ৱিহেসনং.

সুম্ভ পহাৰে. যো নো গাৱোৱ সুম্ভতি. পৰিসুম্ভতি. সুম্ভোতি. অত্ৰিমে পাড়িতো পযোগা –

‘‘সংসুম্ভমানা অত্তানং, কালমাগমযামসে’’তি চ,

‘‘কেসগ্গহণমুক্খেপা, ভূম্যা চ পৰিসুম্ভনা;

দত্ৱা চ নো পক্কমতি, বহুদুক্খং অনপ্পক’’ন্তি চ,

‘‘ভূমিং সুম্ভামি ৱেগসা’’তি চ.

অঞ্ঞত্থ পন অঞ্ঞাপি ৱুত্তা. তা ইধ অনুপপত্তিতো ন ৱুত্তা. কেচেত্থ মঞ্ঞেয্যুং, যথা ভূৱাদিগণে ‘‘সকি সঙ্কাযং খজি গতিৱেকল্লে’’তিআদীনং ধাতূনং পটিলদ্ধৱগ্গন্তভাৱস্স নিগ্গহীতাগমস্স ৱসেন ‘‘সঙ্কতি খঞ্জতী’’তি ৰূপানি ভৱন্তি, তথা ইমস্মিং ৰুধাদিগণে ‘‘মুচ মোচনে কতি ছেদনে’’তিআদীনং ধাতূনং পটিলদ্ধৱগ্গন্তভাৱস্স নিগ্গহীতাগমস্স ৱসেন ‘‘মুঞ্চতি কন্ততী’’তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি. এৱং সন্তে কো ইমেসং তেসঞ্চ ৱিসেসোতি? এত্থ ৱুচ্চতে – যে ভূৱাদিগণস্মিং অনেকস্সৰা অসংযোগন্তা ইকাৰন্তৱসেন নিদ্দিট্ঠা, তে আখ্যাতত্তঞ্চ নামিকত্তঞ্চ পত্ৱা সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৱিসযেসু একন্ততো নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নৰূপা ভৱন্তি, ন কত্থচিপি তেসং ৱিনা নিগ্গহীতাগমেন ৰূপপ্পৱত্তি দিস্সতি. তং যথা? সঙ্কতি, সঙ্কা, খঞ্জতি, খঞ্জো ইচ্চাদি. অযং অনেকস্সৰানং ইকাৰন্তৱসেন নিদ্দিট্ঠানং ভূৱাদিগণিকানং ৱিসেসো.

যে চ ৰুধাদিগণস্মিং অনেকস্সৰা অসংযোগন্ত্ৱা অকাৰন্তৱসেন ৱা উকাৰন্তৱসেন ৱা নিদ্দিট্ঠা, তে আখ্যাতত্তং পত্ৱা সুদ্ধকত্তুৱিসযেযেৱ একন্ততো নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নৰূপা ভৱন্তি, ন হেতুকত্তুৱিসযে. নামিকত্তং পন সহনিগ্গহীতাগমেন ৱিনা চ নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নৰূপা ভৱন্তি. যত্থ ৱিনা নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নৰূপা, তত্থ সসংযোগৰূপাযেৱ ভৱন্তি. তং যথা? মুঞ্চতি, মুঞ্চাপেতি, মোচেতি, মোচাপেতি. ছিন্দাপেতি. ছেদেতি, ছেদাপেতি. ছিন্দনং, ছেদো. মুঞ্চনং, মোচনং. কন্ততি, কন্তনং, সল্লকত্তো. পিট্ঠিমংসানি অত্তনো, সামং উক্কচ্চ খাদসি ইচ্চাদীনি. তত্থ উক্কচ্চাতি উক্কন্তিত্ৱা, ছিন্দিত্ৱাতি অত্থো.

ননু চ ভো এৱং সন্তে আখ্যাতনামিকভাৱং পত্ৱা সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৱিসযেসু একন্ততো পটিলদ্ধনিগ্গহীতাগমেহি সকি খজি আদীহিযেৱ ৰুধাদিগণিকেহি ভৱিতব্বং, ন পন মুচছিদিআদীহীতি? তন্ন, মুচছিদিআদীহিযেৱ ৰুধাদিগণিকেহি ভৱিতব্বং ৰুচধাতুযা সমানগতিকত্তা, তথা হি যথা ‘‘ৰুন্ধিস্স, ৰুন্ধযতি, ৰুন্ধাপেতি, ৰুন্ধনং, ৰোধো, ৱিৰোধো’’তিআদীসু নিগ্গহীতাগমানিগ্গহীতাগমৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰানি ৰূপানি দিস্সন্তি, তথা মুচছিদিআদীনম্পীতি.

ননু কচ্চাযনে নিগ্গহীতাগমস্স নিচ্চৱিধানত্থং ‘‘ৰুধাদিতো নিগ্গহীতপুব্বঞ্চা’’তি লক্খণং ৱুত্তন্তি? সচ্চং, তং পন ক্ৰিযাপদত্তং সন্ধায ৱুত্তং. যদি চ নামিকপদত্তম্পি সন্ধায ৱুত্তং ভৱেয্য, ‘‘ৱিৰোধো’’তিআদীনং দস্সনতো ৱাসদ্দং পক্খিপিত্ৱা ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱাসদ্দং পক্খিপিত্ৱা ৱুত্তং, তেন ঞাযতি ক্ৰিযাপদত্তংযেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি.

ননু চ ভো এৱং সন্তে সকিখজিআদীনং নিচ্চং সনিগ্গহীতাগমক্ৰিযাপদত্তংযেৱ সন্ধায ‘‘ৰুধাদিতো নিগ্গহীতপুব্বঞ্চা’’তি ইদং ৱুত্তন্তি সক্কা মন্তুন্তি? ন সক্কা, সকিখজিআদীনং ৰুধধাতুযা অসমানগতিকত্তা নামিকত্তে দ্ৱিপ্পকাৰস্স অসম্ভৱতো. তথা হি যেসং যা নামিকত্তে নিগ্গহীতাগমানিগ্গহীতাগমৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰৱন্ততা, সা এৱ তেসং ৰুধাদিগণভাৱস্স লক্খণং. তঞ্চ সকিখজিআদীনং নত্থি. ‘‘সঙ্কা খঞ্জো’’তিআদিনা হি নামত্তে একোযেৱ পকাৰো দিস্সতি সনিগ্গহীতাগমো, ‘‘কমু পদৱিক্খেপে’’ইচ্চাদীনং পন ‘‘কমো, কমনং, চঙ্কমো, চঙ্কমন’’ন্তিআদিনা নামিকত্তে দ্ৱিপ্পকাৰৱন্ততাসম্ভৱেপি নিগ্গহীতাগমস্স অব্ভাসৱিসযে পৱত্তত্তা সা দ্ৱিপ্পকাৰৱন্ততা ৰুধাদিগণভাৱস্স লক্খণং ন হোতি, তস্মা অব্ভাসৱিসযে পৱত্তং নিগ্গহীতাগমং ৱজ্জেত্ৱা যা দ্ৱিপ্পকাৰৱন্ততা, সাযেৱ ৰুধাদিগণিকভাৱস্স লক্খণন্তি সন্নিট্ঠানং কাতব্বং. অযং নযো অতীৱ সুখুমো সম্মা মনসি কাতব্বো.

ৰুধাদী এত্তকা দিট্ঠা, ধাতৱো মে যথাবলং;

সুত্তেস্ৱঞ্ঞেপি পেক্খিত্ৱা, গণ্হৱ্হো অত্থযুত্তিতোতি.

দুধাদিগণোযং.

দিৱাদিগণিক

দিৱু কীড়াৱিজিগিসাব্যৱহাৰজুতিথুতিকন্তিগতিসত্তীসু. এত্থ চ কীড়াতি লড়না, ৱিহাৰো ৱা. লড়নাতি চ লড়িতানুভৱনৱসেন ৰমণং. ৱিহাৰো ইৰিযাপথপৰিৱত্তনাদিনা ৱত্তনং. ৱিজিগিসাতি ৱিজযিচ্ছা. ব্যৱহাৰোতি ৱোহাৰো. জুতীতি সোভা. থুতীতি থোমনা. কন্তীতি কমনীযতা. গতীতি গমনং. সত্তীতি সামত্থিযং. ইমেসু অত্থেসু দিৱুধাতু ৱত্ততি. দিব্বতি. দেৱো. দেৱী. দেৱতা.

এত্থ দেৱোতি তিৱিধা দেৱা সম্মুতিদেৱা উপপত্তিদেৱা ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. তেসু মহাসম্মতকালতো পট্ঠায লোকেন ‘‘দেৱা’’তি সম্মতত্তা ৰাজৰাজকুমাৰাদযো সম্মুতিদেৱা নাম. দেৱলোকে উপপন্না উপপত্তিদেৱা নাম. খীণাসৱা ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সম্মুতিদেৱা নাম ৰাজানো দেৱিযো কুমাৰা. উপপত্তিদেৱা নাম ভুম্মদেৱে উপাদায তদুত্তৰিদেৱা. ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা’’তি.

ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – দিব্বন্তি কামগুণঝানাভিঞ্ঞাচিত্তিস্সৰিযাদীহি কীড়ন্তি, তেসু ৱা ৱিহৰন্তীতি দেৱা. দিব্বন্তি যথাভিলাসিতং ৱিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তীতি দেৱা. দিব্বন্তি যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি দেৱা. অথ ৱা তংতংব্যসননিত্থৰণত্থিকেহি সৰণং পৰাযণন্তি দেৱনীযা অভিত্থৱনীযাতি দেৱা. সোভাৱিসেসযোগেন কমনীযাতি ৱা দেৱা.

এত্থ চ থুতিকন্তি অত্থা কম্মসাধনৱসেন দট্ঠব্বা, কীড়াদযো ছ অত্থা কত্তুসাধনৱসেন. কেচি পন ‘‘দিৱু কীড়াৱিজিগিসাব্যৱহাৰজুতিথুতিগতীসূ’’তি পঠন্তি. কেচি ‘‘গতী’’তি পদং ৱিহায ‘‘জুতিথুতীসূ’’তি পঠন্তি. কেচি ‘‘থুতী’’তি পদং ৱিহায ‘‘জুতিগতীসূ’’তি পঠন্তি, কেচি পন দিৱুধাতুং ‘‘সত্তিথুতিক’’ন্তিঅত্থেপি ইচ্ছন্তি. তেনাহ অভিধম্মস্স অনুটীকাকাৰো ‘‘দেৱসদ্দো যথা কীড়াৱিজিগিসাৱোহাৰজুতিগতিঅত্থো, এৱং সত্তিঅভিত্থৱকমনত্থোপি হোতি ধাতুসদ্দানং অনেকত্থভাৱতো’’তিআদি.

ইদং পন যথাৱুত্তেসু সম্মুতিদেৱাদীসু পচ্চেকং নিব্বচনং – দিব্বন্তি কীড়ন্তি অত্তনো ৱিসযে ইস্সৰিযং কৰোন্তীতি দেৱা, ৰাজানো. দিব্বন্তি কীড়ন্তি পঞ্চহি কামগুণেহি, পটিপক্খে ৱা ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি, ৱোহৰন্তি চ লোকস্স যুত্তাযুত্তং, জোতন্তি পৰমায সৰীৰজুতিযা, থোমিযন্তি তব্ভাৱত্থিকেহি, কামিযন্তি দট্ঠুং সোতুঞ্চ সোভাৱিসেসযোগেন, গচ্ছন্তি চ যথিচ্ছিতট্ঠানং অপ্পটিহতগমনেন, সক্কোন্তি চ আনুভাৱসম্পত্তিযা তংতংকিচ্চং নিপ্ফাদেতুন্তি দেৱা, চাতুমহাৰাজিকাদযো. কীড়ন্তি পৰমায ঝানকীড়ায, ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি পটিপক্খং, পৰমসুখুমঞাণৱিসেসৱিসযং অত্থঞ্চ ৱোহৰন্তি, জোতন্তি সব্বকিলেসদোসকলুসাভাৱা পৰমৱিসুদ্ধায ঞাণজুতিযা, থোমিযন্তি চ ৱিঞ্ঞাতসভাৱেহি পৰমনিম্মলগুণৱিসেসযোগতো, কামিযন্তি চ অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্ততায দট্ঠুং সোতুং পূজিতুঞ্চ, গচ্ছন্তি চ অমতমহানিব্বানং অপচ্চাগমনীযায গতিযা, সক্কোন্তি চ চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা তে তে সত্তে হিতে নিযোজেতুং অমতমহানিব্বানসুখে চ পতিট্ঠাপেতুন্তি দেৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱা.

দেৱসদ্দ ‘‘ৱিদ্ধে ৱিগতৱলাহকে দেৱে’’তিআদীসু অজটাকাসে আগতো. ‘‘দেৱো চ থোকং থোকং ফুসাযতী’’তিআদীসু মেঘে. ‘‘অযঞ্হি দেৱ কুমাৰো’’তিআদীসু খত্তিযে. ‘‘অহং দেৱ সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞস্স ৰঞ্ঞো সন্তিকে কিঞ্চি ভযং ন পস্সামী’’তিআদীসু ইস্সৰপুগ্গলে. ‘‘পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেতি দেৱো মঞ্ঞে’’তিআদীসু উপপত্তিদেৱে. ‘‘দেৱাতিদেৱং নৰদম্মসাৰথি’’ন্তিআদীসু ৱিসুদ্ধিদেৱে আগতো.

দেৱীতি ৰাজভৰিযাপি দেৱধীতাপি ‘‘দেৱী’’তি ৱুচ্চতি. দেৱস্স ভৰিযাতি হি দেৱী, সাপি অত্থতো ‘‘দিব্বতীতি দেৱী’’তি ৱত্তব্বা, যথা ‘‘ভিক্খতীতি ভিক্খুনী’’তি. তথা হি ৱুত্তং ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথাযং ‘‘দিব্বতি অত্তনো পুঞ্ঞিদ্ধিযা কীড়তীতি দেৱী’’তি.

দেৱতাতি দেৱপুত্তোপি ব্ৰহ্মাপি দেৱধীতাপি. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰুত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তিআদীসু হি দেৱপুত্তো ‘‘দেৱতা’’তি ৱুত্তো ‘‘দেৱোযেৱ দেৱতা’’তি কত্ৱা, তথা ‘‘তা দেৱতা সত্তসতা উড়াৰা, ব্ৰহ্মা ৱিমানা অভিনিক্খমিত্ৱা’’তিআদীসু ব্ৰহ্মানো.

‘‘অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, যা ত্ৱং তিট্ঠসি দেৱতে;

ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৱিয তাৰকা’’তি-

আদীসু দেৱধীতা.

ইমানি উপপত্তিদেৱানং নামানি –

দেৱো সুৰো চ ৱিবুধো, নিজ্জৰো অমৰো মৰু;

সুধাসী তিদসো সগ্গ-ৱাসী অনিমিসোপি চ;

দিৱোকো’মতপাযী চ, সগ্গট্ঠো দেৱতানি চ.

খি খযে. খিযতি. খযো. খিযনং. ৰাগক্খযো.

খি নিৱাসে কোধহিংসাসু চ. খিযতি. ন গচ্ছসি যমক্খযং. নাগদানেন খিযন্তি.

তত্থ খিযতীতি নিৱসতি. যমক্খযন্তি যমনিৱেসনং. খিযন্তীতি কুজ্ঝন্তি হিংসন্তি ৱা.

ঘা গন্ধোপাদানে. ঘাযতীতি ঘানং. ঘানেন গন্ধং ঘাযিতুং ঘাযিত্ৱা.

ৰুচ ৰোচনে. ৰোচনং ৰুচি. ভত্তং মে ৰুচ্চতি. ভত্তম্পিতস্স ন ৰুচ্চতি. পব্বজ্জা মম ৰুচ্চতি. ৰুচ্চিতুং, ৰুচ্চিত্ৱা. কেচি পন ইমস্মিং দিৱাদিগণে ‘‘ৰুচ দিত্তিম্হী’’তি পঠন্তি. তং ন যুত্তং কত্থচিপি দিত্তিসঙ্খাতসোভনত্থৱাচকস্স ৰুচধাতুনো ‘‘ৰুচ্চতী’’তি ৰূপাভাৱতো. তস্মা এৱং সল্লক্খেতব্বং, দিত্তিৰুচীনং ৱাচকো ৰুচধাতু ভুৱাদিগণিকো. তস্স হি ‘‘ৰোচতি, ৱিৰোচতি. একত্তমুপৰোচিত’’ন্তি ৰূপানিযেৱ ভৱন্তি, ন ‘‘ৰুচ্চতী’’তি ৰূপং. ৰুচিযাযেৱ ৱাচকো পন দিৱাদিগণিকোপি হোতি চুৰাদিগণিকোপি. তস্স হি দিৱাদিগণিককালে ‘‘গমনং ময্হং ৰুচ্চতী’’তি ৰূপং. চুৰাদিগণিককালে ‘‘কিং নু জাতিং ন ৰোচেসী’’তি ৰূপং. আপুব্বো চে আচিক্খনে ৱত্ততি, ‘‘আৰোচেতি, আৰোচযতী’’তি ৰূপানি দিস্সন্তি.

মুচ মোক্খে. দুক্খতো মুচ্চতি. সদ্ধায অধিমুচ্চতি. মুত্তি, ৱিমুত্তি, অধিমুত্তি, মুচ্চমানো.

উচ সমৱাযে. উচ্চতি. ওকো, ঊকা, উক্কা.

ওকোতি উদকম্পি আৱাসোপি. ‘‘ওকপুণ্ণেহি চীৱৰেহী’’তি চ, ‘‘ৱাৰিজোৱ থলে খিত্তো, ওকমোকতমুব্ভতো’’তি চেত্থ পযোগো. ঊকাতি সীসে নিব্বত্তকিমিৱিসেসো.

উক্কাতি দীপিকাদযো ৱুচ্চন্তি. ‘‘উক্কাসু ধাৰিযমানাসূ’’তি হি আগতট্ঠানে দীপিকা ‘‘উক্কা’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘উক্কং বন্ধেয্য, উক্কং বন্ধিত্ৱা, উক্কামুখং আলিম্পেয্যা’’তি আগতট্ঠানে অঙ্গাৰকপল্লং. ‘‘কম্মাৰানং যথা উক্কা, অন্তো ঝাযতি নো বহী’’তি আগতট্ঠানে কম্মাৰুদ্ধনং. ‘‘এৱং ৱিপাকো উক্কাপাতো ভৱিস্সতী’’তি আগতট্ঠানে ৱাতৱেগো ‘‘উক্কা’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘সণ্ডাসেন জাতৰূপং গহেত্ৱা উক্কামুখে পক্খিপেয্যা’’তি আগতট্ঠানে সুৱণ্ণকাৰানং মূসা ‘‘উক্কা’’তি ৱেদিতব্বা. ইচ্চেৱং –

দীপিকাৱাতৱেগেসু, কম্মাৰানঞ্চ উদ্ধনে;

মূসাযম্পি চ অঙ্গাৰ-কপল্লে চাতি পঞ্চসু;

ৱিসযেসু পনেতেসু, উক্কাসদ্দো পৱত্ততি;

ছে ছেদনে. ছিযতি, ছিযন্তি. অৱচ্ছিতং, অৱচ্ছাতং. ছেত্ৱান মোড়িং ৱৰগন্ধৱাসিতং.

সজ সঙ্গে. সঙ্গো লগনং. সজ্জতি. সজ্জনং, সজ্জিতো, সত্তো.

যুজ সমাধিম্হি. সমাধানং সমাধি, কাযকম্মাদীনং সম্মাপযোগৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. যুজ্জতি. যোগো, যোগী.

এত্থ যোগোতি ৱীৰিযং. তঞ্হি –

‘‘ৱাযমেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱো’হ’মত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহু’’ন্তি

ৱচনতো অৱস্সং কাতুং যুজ্জতি উপপজ্জতীতি যোগোতি ৱুচ্চতি.

ৰন্জ ৰাগে. ৰজ্জতি. ৱিৰজ্জতি. ৰজ্জমানো, ৰজ্জং, ৰজ্জন্তো, ৰাগো, ৱিৰাগো, ৰজ্জনং, ৱিৰজ্জনং, ৰজনীযং. উপসগ্গৱসেন অঞ্ঞো অত্থো ভৱতি. সম্হা ৰট্ঠা নিৰজ্জতি, অত্তনো ৰট্ঠা নিগ্গচ্ছতীতি অত্থো.

তত্থ ৱিৰাগোতি ৱিৰজ্জন্তি এত্থ সংকিলেসধম্মাতি ৱিৰাগো, নিব্বানং মগ্গো চ.

ৱিজী ভযচলনেসু. ৱিজ্জতি, সংৱিজ্জতি. সংৱেগো, সংৱেজনীযং. উব্বিজ্জতি. উব্বেগো, উব্বিগ্গহদযো.

লুজ ৱিনাসে. লুজ্জতীতি লোকো. লোপো, লুত্তি, লুজ্জনং, লুত্তো.

ঠা গতিনিৱত্তিযং. ঠাযতি. ঠাযী, ঠিতি, ঠানং, ঠিতো, তত্ৰট্ঠো, তিট্ঠং, কপ্পট্ঠাযী, আসভট্ঠানট্ঠাযী.

‘‘সুখং সযামি ঠাযামি, সুখং কপ্পেমি জীৱিতং;

অহত্থপাসো মাৰস্স, অহো সত্থানুকম্পকো’’তি

পাড়ি নিদস্সনং. লাপং গোচৰট্ঠাযিনন্তি চ. তত্থ ঠাযামীতি তিট্ঠামি.

ডিগতিযং. ডিযতি. ডেমানো. ডিনো ৱা. ‘‘উচ্চে সকুণ ডেমান, পত্তযান ৱিহঙ্গম. ৱজ্জেসি খো ত্ৱং ৱামূৰু’’ন্তি নিদস্সনং.

এত্থ ডিযতীতি ডেমানোতি নিব্বচনং গহেতব্বং.

তা পালনে. তাযতি. অঘস্স তাতা. সো নূন কপণো তাতো, চিৰং ৰুজ্জতি অস্সমে. তাণং, পৰিত্তং, গোত্তং. ত্ৱং খোসি উপাসক কতকল্যাণো কতভীৰুত্তাণো.

তত্ৰ পৰিত্তন্তি মহাতেজৱন্ততায সমন্ততো সত্তানং ভযং উপদ্দৱং উপসগ্গঞ্চ তাযতি ৰক্খতীতি পৰিত্তং, গং তাযতীতি গোত্তং.

নত গত্তৱিনামে. গত্তৱিনামো গত্তৱিক্খেপো. নচ্চতি. নচ্চং. নিগণ্ঠো নাটপুত্তো.

দা সোধনে. দাযতি. দানং. অনুযোগদাপনত্থং. অনুযোগং দত্ৱা. দানং দত্ৱা.

দা সুপনে. দাযতি. নিদ্দাযতি. নিদ্দাযনং, নিদ্দাযমানো, নিদ্দাযন্তো.

দাদানে. পুৰিসো দানং দাযতি. আপুব্বো গহণে. অদিন্নং আদিযতি. সীলং সমাদিযতি. কম্মে – পুৰিসেন দানং দীযতি, অদিন্নং আদিযতি. কাৰিতে – আদপেতি, সমাদপেতি, আদপযতি, সমাদপযতি, যে ধম্মমেৱাদপযন্তি সন্তো.

দা অৱখণ্ডনে. দিযতি, দিযন্তি. পৰিত্তং.

এত্থ চ পৰিত্তন্তি সমন্ততো খণ্ডিতত্তা পৰিত্তং. অপ্পমত্তকঞ্হি গোমযপিণ্ডং পৰিত্তন্তি ৱুচ্চতি. তস্মা পৰিত্তন্তি অপ্পকস্স নামং কামাৱচৰস্স চ ধম্মস্স অপ্পেসক্খত্তা.

দা সুদ্ধিযং. দাযতি. ৱোদাযতি. ৱোদানং. অকম্মকোযং ধাতু. তথা হি ‘‘ৱোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৱোদানং, সমথৱিপস্সনা’’তি নেত্তিসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তং.

দী খযে. দীযতে. দীনো, আদীনৱো.

তত্ৰ দীনোতি পৰিক্খীণঞাতিধনাদিভাৱেন দুক্খিতো. আদীনৱোতিআদীনং দুক্খং ৱাতি অধিগচ্ছতি এতেনাতিআদীনৱো, দোসো.

দু পৰিতাপে. দুযতে. দুনো, দূতো.

ভিদি ভিজ্জনে. ভিজ্জনধম্মং ভিজ্জতি. ভিজ্জতীতি ভিন্নো. ভিজ্জনং ভেদো.

ছিদি ছিজ্জনে. সুত্তং ছিজ্জতি. ছিজ্জতীতি ছিন্নো. এৱং ছিদ্দং. ছিজ্জনং ছেদো.

খিদি দীনিযে. দীনভাৱো দীনিযং, যথা দক্খিযং. খিজ্জতি, খিন্নো, অখিন্নমতি, খেদো, খেদঙ্গতো লোকহিতায নাথো.

এত্থ খেদঙ্গতোতি কাযিকদুক্খসঙ্খাতং পৰিস্সমং পত্তো, দুক্খমনুভৱীতি অত্থো.

পদ গতিযং. পজ্জতি. মগ্গং পটিপজ্জতি. পটিপত্তিং পটিপজ্জতি. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি, ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি. আপত্তিং আপজ্জতি. অকম্মকম্পি ভৱতি, তেসং অধম্মো আপজ্জতি, পজ্জো, ব্যগ্ঘপজ্জো, সম্পদাযো.

এত্থ চ পজ্জোতি মগ্গো. ব্যগ্ঘপজ্জে সদ্দুলপথে জাতোতি ব্যগ্ঘপজ্জো, এৱংনামকো কুলপুত্তো. সম্পদিযতি ঞাপিযতি ধম্মো এতেনাতি সম্পদাযো, অক্খাতা.

ৱিদ সত্তাযং. সত্তা ৱিজ্জমানাকাৰো. ৱিজ্জতি, সংৱিজ্জতি. জাতৱেদো, ৱিজ্জা, অৱিজ্জা, ৱিদিতো.

তত্থ জাতৱেদোতি অগ্গি. সো হি জাতোৱ ৱেদযতি ধূমজালুট্ঠানেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা জাতৱেদোতি ৱুচ্চতি. ৱিজ্জাতি ধম্মানং সভাৱং ৱিদিতং কৰোতীতি ৱিজ্জা, ঞাণং. অৱিজ্জাতি খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিযট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা. দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা, মোহো.

মদ উম্মাদে. উম্মাদো নাম মুয্হ নং ৱা সতিৱিপ্পৱাসো ৱা চিত্তৱিক্খেপো ৱা. মজ্জতি, পমজ্জতি. মত্তো, সুৰামদমত্তো. মত্তো অহং মহাৰাজ. পুত্তমংসানি খাদযিং. মত্তহত্থী, পমত্তো, উম্মত্তো.

অপ্পমাদো অমতং পদং, পমাদো মচ্চুনো পদং;

অপ্পমত্তা ন মিয্যন্তি, যে পমত্তা যথা মতা.

মিদ সিনেহনে. মেজ্জতি. মেত্তা, মেত্তি, মিত্তং, মিত্তো.

অন্তৰধা অদস্সনে. অন্তৰপুব্বো ধাধাতু ৱিজ্জমানস্স ৱত্থুনো অদস্সনে ৱত্ততি. অন্তৰধাযতি. অন্তৰধানং, অন্তৰধাযন্তো. সা দেৱতা অন্তৰহিতা. অন্তৰাপিধাযতি.

বুধ অৱগমনে. অৱগমনং জাননং. বুজ্ঝতি, বুদ্ধো, বুদ্ধি, বুদ্ধং, বোধো, বোধি. বুজ্ঝিতা সচ্চানি. সকলং বুদ্ধো, বুদ্ধৱা, ৱিবোধেতি, বোধেতা, বুদ্ধো, ৱিবুদ্ধো ইচ্চাদীনি.

তত্ৰ বুদ্ধোতি বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. অথ ৱা পাৰমিতাপৰিভাৱিতায পঞ্ঞায সব্বম্পি ঞেয্যং অবুজ্ঝীতি বুদ্ধো. কেচি পন কম্মেনপি বুদ্ধসদ্দস্স সিদ্ধং ইচ্ছন্তা এৱং নিব্বচনং কৰোন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱাতি অধিগতগুণৱিসেসেহি খীণাসৱেহি বুজ্ঝিতব্বোতি বুদ্ধো’’তি. ৱিত্থাৰো পন নিদ্দেসে ৱুত্তনযেন গহেতব্বো. বুদ্ধীতি বুজ্ঝতীতি বুদ্ধি. এৱং বুদ্ধং বোধো বোধি চ. অথ ৱা বুজ্ঝনং বুদ্ধি. এৱং বোধো বোধি চ, সব্বমেতং পঞ্ঞাযাধিৱচনং.

ইদানি বোধিসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰং ৱদাম. বোধীতি হি ৰুক্খোপি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি নিব্বানম্পি এৱংপণ্ণত্তিকো পুগ্গলোপি ৱুচ্চতি, তথা হি ‘‘বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি চ, ‘‘অন্তৰা চ বোধিং অন্তৰা চ গয’’ন্তি চ আগতট্ঠানে ৰুক্খো বোধীতি ৱুচ্চতি. ‘‘চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি আগতট্ঠানে মগ্গো. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৱৰভূৰি সুমেধসো’’তি আগতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘পত্ৱান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে নিব্বানং. ‘‘বোধি ভন্তে ৰাজকুমাৰো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি ‘‘অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতী’’তি চ আগতট্ঠানে এৱংপণ্ণত্তিকো পুগ্গলো.

অত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

ৰুক্খে মগ্গে চ নিব্বানে, ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায চ;

তথা পণ্ণত্তিযঞ্চেৱ, বোধিসদ্দো পৱত্ততি.

বুজ্ঝতীতি বুজ্ঝিতা, বোধেতীতি বোধেতা.

এত্থ চ কোচি পযোগো তুমন্তাদীনি চ ৰূপানি ৱুচ্চন্তে – ‘‘গুয্হমত্থমসম্বুদ্ধং, সম্বোধযতি যো নৰো. পৰং সম্বুদ্ধুমৰহতি. বুজ্ঝিতুং, বুদ্ধুং, বুজ্ঝিত্ৱা, বুজ্ঝিত্ৱান, বুজ্ঝিতুন, বুদ্ধিয, বুদ্ধিযান, বুদ্ধা, বুদ্ধান’’ ইতি ভৱন্তি.

তত্ৰ অসম্বুদ্ধন্তি পৰেহি অঞ্ঞাতং, ‘‘অসম্বোধ’’ন্তিপি পাঠো, পৰেসং বোধেতুং অযুত্তন্তি অত্থো. সম্বুদ্ধুন্তি সংবুজ্ঝিতুং. বুদ্ধাতি বুজ্ঝিত্ৱা, এৱং বুদ্ধানাতি এত্থাপি.

কেচি পন ‘‘নামৰূপপৰিচ্ছেদে ‘বোধিমগ্গেন বুধ্ৱা’তি চ, ‘‘বুধ্ৱা বোধিতলে যমাহ সুগতো’তি চ ধকাৰৱকাৰসঞ্ঞোগৱতো পদস্স দস্সনতো ত্ৱাপচ্চযন্তভাৱতো চ ধকাৰৱকাৰসংযোগৱসেন ‘‘বুধ্ৱা’’তি পদসিদ্ধি ইচ্ছিতব্বা’’তি ৱদন্তি, তং তাদিসস্স পদৰূপস্স বুদ্ধৱচনে অদস্সনতো চ, বুদ্ধৱচনস্স অননুকূলতায চ, পৰিসুদ্ধে চ পোৰাণপোত্থকে ৱকাৰসংযোগৱিগতস্স ‘‘বোধিমগ্গেন বুদ্ধা’’তিচ, ‘‘বুদ্ধা বোধিতলে’’তি চ পদস্স দস্সনতো ন গহেতব্বং. তথা হি ন তাদিসো পাঠো বুদ্ধৱচনস্স অনুকূলো হোতীতি. ন হি বুদ্ধৱচনে ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি পৰিযেসন্তা তাদিসং ৱকাৰধকাৰসঞ্ঞোগপদং পস্সিস্সন্তি. এৱং ‘‘বুধ্ৱা’’তি পদৰূপস্স বুদ্ধৱচনস্স অননুকূলতা দট্ঠব্বা. তঞ্হি সক্কটগন্থে কতপৰিচযভাৱেন ৱঞ্চিতেহি ৱিদূহি ইচ্ছিতং, ন সদ্ধম্মনীতিৱিদূহি. এত্থ ইমানি নিদস্সনপদানি ৱেদিতব্বানি –

কো মং ৱিদ্ধা নিলীযতি. লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতি. লদ্ধান পুব্বাপৰিযং ৱিসেসং, অদস্সনং মচ্চুৰাজস্স গচ্ছে.

উম্মাদন্তিমহং দিট্ঠা, আমুক্কমণিকুণ্ডলং;

ন সুপামি দিৱাৰত্তিং, সহস্সংৱ পৰাজিতো’’তি;

তত্থ ৱিদ্ধাতি ৱিজ্ঝিত্ৱা. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. লদ্ধানাতি লভিত্ৱান. দিট্ঠাতি দিস্ৱা. ইতি ‘‘ৱিদ্ধা লদ্ধা লদ্ধান দিট্ঠা’’তি পদানি ত্ৱাপচ্চযেন সদ্ধিং গতানিপি সঞ্ঞোগৱসেন ৱকাৰপটিবদ্ধানি ন হোন্তি, তস্মা ‘‘বুদ্ধা বুদ্ধান’’ ইচ্চেতানিপি ‘‘লদ্ধা লদ্ধান’’ ইচ্চাদীনি ৱিয পৰিহীনৱকাৰসঞ্ঞোগানি এৱ গহেতব্বানি. যে ‘‘বুধ্ৱা’’তি ৰূপং ইচ্ছন্তি পঠন্তি চ, মঞ্ঞে তে ত্ৱাপচ্চযো ৱঞ্চেতি, তেন তে ৱঞ্চনং পাপুণন্তি, তস্মা তাদিসং ৰূপং অগ্গহেত্ৱা যো সদ্দনীতিযং সদ্দৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, সোযেৱ আযস্মন্তেহি সাৰতো পচ্চেতব্বো.

বুধ বোধনে. সকম্মকাকম্মকোযং ধাতু. তথা হি বোধনসদ্দুচ্চাৰণেন জাননং ৱিকসনং নিদ্দক্খযো চ গহিতো, তস্মা ‘‘বুধ ঞাণে, বুধ ৱিকসনে, বুধ নিদ্দক্খযে’’তি ৱুত্তং হোতি. বুজ্ঝতি ভগৱা, ধম্মে বুজ্ঝতি, পবুজ্ঝতি, পদুমং বুজ্ঝতি. পুৰিসো বুদ্ধো, পবুদ্ধো, বোধতি, পবোধতি ইচ্চাদীনি.

সংধা সন্ধিম্হি. সংপুব্বো ধাধাতু সন্ধিম্হি ৱত্ততি. নেৱস্স মদ্দী ভাকুটি, ন সন্ধিযতি ন ৰোদতি. ন সন্ধিযতীতি ইদং অঞ্ঞেহি পকৰণেহি অসাধাৰণং দিৱাদিৰূপং.

ধনু যাচনে. মাতা হি তৱ ইৰন্ধতি, ৱিধৰস্স হদযং ধনিয্যতি. ইদম্পি অসাধাৰণং দিৱাদিৰূপং.

ধী অনাদৰে. ধীযতে. ধীনো.

যুধ সম্পহাৰে. যুজ্ঝতি. যোধো, যুদ্ধং, চৰণাযুধো, যকাৰস্স ৱকাৰভাৱে ‘‘আৱুধ’’ন্তি ৰূপং. তত্ৰ চৰণাযুধোতি কুক্কুটো.

কুধ কোপে. কুজ্ঝতি. কোধো, কুজ্ঝনা, কুজ্ঝিতত্তং. কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি.

সুধ সোচেয্যে. সোচেয্যং সুচিভাৱো. সুজ্ঝতি. সুদ্ধি, ৱিসুদ্ধি, সুজ্ঝনং, সুদ্ধো, ৱিসুদ্ধো, পৰিসুদ্ধো. কাৰিতে ‘‘সোধেতি, সোধকো’’ ইচ্চাদীনি.

সিধু সংৰাধনে. সিজ্ঝতি. সিদ্ধি.

ৰধ হিংসাযং. ৰজ্ঝতি, ৱিৰজ্ঝতি, অপৰজ্ঝতি. অপৰাধো.

ৰাধ সাধ সংসিদ্ধিযং. ৰাধযতি, সাধযতি. আৰাধনং, সাধনং. সপৰহিতং সাধেতীতি সাধু, সপ্পুৰিসো. অচ্চন্তং সাধেতব্বন্তি সাধু, লদ্ধকং সুন্দৰং দানসীলাদি.

ৱিধ ৱিজ্ঝনে. ৱিজ্ঝতি. পটিৱিজ্ঝতি. খণ ৱিদ্ধ, ৱিধু, ৱিজ্ঝনকো, ৱিদ্ধো, পটিৱিদ্ধো, ৱিজ্ঝনং, ৱেধো, পটিৱেধো, ৱিজ্ঝিত্ৱা, ৱিদ্ধা, ৱিদ্ধান. কো মং ৱিদ্ধা নিলীযতি.

ইধ ৱুদ্ধিযং. ইজ্ঝতি, সমিজ্ঝতি. ইদ্ধি, ইজ্ঝনং, সমিজ্ঝনং, ইদ্ধো. তত্থ ইদ্ধীতি ইজ্ঝনং ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তি ৱা সত্তা এতায ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি.

গিধু অভিকঙ্খাযং. গিজ্ঝতি, গিজ্ঝো. গদ্ধো. গদ্ধবাধিপুব্বো. কামগিদ্ধো ন জানাসি. গেধো.