১৬. ভূৱাদিগণিকপৰিচ্ছেদ

ইতো পৰং অৱগ্গন্তা, মিস্সকা চেৱ ধাতুযো;

ৱক্খামি ধাতুভেদাদি-কুসলস্স মতানুগা.

যকাৰন্তধাতু

যা গতিপাপুণেসু. যাতি, যন্তি. যাতু, যন্তু. যেয্য, যেয্যুং, অনুপৰিযেয্যুং. যথাসম্ভৱং পদমালা যোজেতব্বা. যন্তো পুৰিসো. যন্তী ইত্থী. যন্তং কুলং. যানং, উপযানং, উয্যানং ইচ্চাদীনি. দিৱাদিগণিকস্স পনস্স ‘‘যাযতি, যাযন্তী’’তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি.

তত্ৰ যানন্তিআদীসু যন্তি এতেনাতি যানং, ৰথসকটাদি. উপযন্তি এতেন ইস্সৰস্স ৱা পিযমনাপস্স ৱা সন্তিকং গচ্ছন্তীতি উপযানং, পণ্ণাকাৰং. ‘‘উপযানানি মে দজ্জুং, ৰাজপুত্ত তযি গতে’’তি এত্থ হি পণ্ণাকাৰানি ‘‘উপযানানী’’তি ৱুচ্চন্তি. সম্পন্নদস্সনীযপুপ্ফফলাদিতায উদ্ধং ওলোকেন্তা যন্তি গচ্ছন্তি এত্থাতি উয্যানং.

ব্যা উম্মীসনে. ব্যাতি, ব্যন্তি. ব্যাসি, ব্যাথ. ব্যামি, ব্যাম. যথাসম্ভৱং পদমালা যোজেতব্বা. তত্ৰ পনাযং পাড়ি ‘‘যাৱ ব্যাতি নিম্মীসতি, তত্ৰাপি ৰসতিব্বযো’’তি. তত্থ যাৱ ব্যাতীতি যাৱ উম্মীসতি, পুৰাণভাসা এসা, অযঞ্হি যস্মিং কালে বোধিসত্তো চূড়বোধিপৰিব্বাজকো অহোসি, তস্মিং কালে মনুস্সানং ৱোহাৰো.

যু মিস্সনে গতিযঞ্চ. যোতি, যৱতি. আযু, যোনি.

তত্থ ‘‘আযূ’’তি আসদ্দো উপসগ্গো. আযৱন্তি মিস্সীভৱন্তি সত্তা এতেনাতি আযু. অথ ৱা আযৱন্তি আগচ্ছন্তি পৱত্তন্তি তস্মিং সতি অৰূপধম্মাতি আযু. তথা হি অট্ঠসালিনিযং ৱুত্তং ‘‘আযৱনট্ঠেন আযু. তস্মিঞ্হি সতি অৰূপধম্মা আযৱন্তি আগচ্ছন্তি পৱত্তন্তি, তস্মা আযূতি ৱুচ্চতী’’তি. ‘‘আযু, জীৱিতং, পাণো’’ ইচ্চেতে পৰিযাযা লোকৱোহাৰৱসেন. অভিধম্মৱসেন পন ‘‘ঠিতি যপনা যাপনা জীৱিতিন্দ্ৰিযং’’ ইচ্চেতেপি তেহেৱ সদ্ধিং পৰিযাযা. যোনীতি অণ্ডজাদীনং অণ্ডজাদীহি সদ্ধিং যায মিস্সীভাৱো হোতি, সা যোনি. ইদং পনেত্থ নিব্বচনং ‘‘যৱন্তি এত্থ সত্তা একজাতিসমন্ৱযেন অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সকা হোন্তীতি যোনি’’ ইতি. এত্থ চ যোনিসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো নীযতে. যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কাৰণস্সপি পস্সাৱমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো নাগযোনিযো. চতস্সো সুপণ্ণযোনিযো’’তি এত্থ হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তি এত্থ কাৰণং. ‘‘ন চাহং ব্ৰাহ্মণং ব্ৰূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৱ’’ন্তি এত্থ পস্সাৱমগ্গো. এত্থেতং ৱুচ্চতি –

খন্ধানঞ্চাপি কোট্ঠাসে, মুত্তমগ্গে চ কাৰণে;

ইমেসু তীসু অত্থেসু, যোনিসদ্দো পৱত্ততি.

ব্যে সংৱৰণে. ব্যাযতি.

ব্যে পৱত্তিযং. ব্যেতি সহব্যো.

এত্থ সহব্যোতি সহ ব্যেতি সহ পৱত্ততীতি সহব্যো, সহাযো, একভৱূপগো ৱা. তথা হি ‘‘তাৱতিংসানং দেৱানং সহব্যতং উপপন্নো’’তিআদীসু একভৱূপগো ‘‘সহব্যো’’তি ৱুচ্চতি.

হয গতিযং. হযতি. হযো. হযোতি অস্সো. সো হি হযতি সীঘং গচ্ছতীতি হযোতি ৱুচ্চতি. ইমানি পনস্স নামানি –

অস্সো তুৰঙ্গো তুৰগো, ৱাজী ৱাহো হযোপি চ;

তব্ভেদা সিন্ধৱো চেৱ, গোজো অস্সতৰোপি চ.

কাৰণাকাৰণঞ্ঞূ তু, আজানীযো হযুত্তমো;

ঘোটকো তু খড়ুঙ্কস্সো, ৱড়ৱোতি চ ৱুচ্চতি;

অস্সপোতো কিসোৰোতি, খড়ুঙ্কোতিপি ৱুচ্চতি;

হৰিয গতিগেলঞ্ঞেসু. হৰিযতি.

অয ৱয পয ময তয চয ৰয গতিযং. অযতি. ৱযতি. পযতি. মযতি. তযতি. চযতি. ৰযতি. অযো, সমযো, ৱযো, পযো, ৰযো. মযতযচযধাতূনং নামিকপদানি উপপৰিক্খিতব্বানি.

তত্থ অযোতি কাড়লোহং, অযতি নানাকম্মাৰকিচ্চেসু উপযোগং গচ্ছতীতি অযো. ৱযোতি পঠমৱযাদিআযুকোট্ঠাসো, ৱযতি পৰিহানিং গচ্ছতীতি ৱযো. পযোতি খীৰস্সপি উদকস্সপি নামং, পযতি জনেন পাতব্বভাৱং গচ্ছতীতি পযো. ৰযোতি ৱেগো, যো ‘‘জৱো’’তিপি ৱুচ্চতি, তস্মা ৰযনং জৱনং ৰযো. এত্থ সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো ৱুচ্চতে অহ নিব্বচনেন. সমযসদ্দো –

সমৱাযে খণে কালে, সমযে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.

তথা হি ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো ভিক্খৱে খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু হেতু. ‘‘তেন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু দিট্ঠি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি

আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু পটিৱেধো. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকো সমযসদ্দো এৱাতি সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো ৱুত্তো.

তত্থ সহকাৰীকাৰণতায সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং এত্থ তদাধাৰপুগ্গলোতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৱা সঙ্গচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰিযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো, যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো. পচ্চযন্তৰসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু, যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধা এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপ্পৱত্তীতি সমযো, পহানং. ঞাণেন অভিমুখং সম্মা এতব্বো অধিগন্তব্বোতি সমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো, অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি সমযো. যথাভূতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

ননু চ অত্থমত্তং পতি সদ্দা অভিনিৱিসন্তীতি ন একেন সদ্দেন অনেকে অত্থা অভিধীযন্তীতি? সচ্চমেতং সদ্দৱিসেসে অপেক্খিতে. সদ্দৱিসেসে হি অপেক্খমানে একেন সদ্দেন অনেকত্থাভিধানং ন সম্ভৱতি. ন হি যো কালত্থো সমযসদ্দো, সোযেৱ সমূহাদিঅত্থং ৱদতি. এত্থ পন তেসং তেসং অত্থানং সময সদ্দৱচনীযতা সামঞ্ঞমুপাদায অনেকত্থতা সমযসদ্দস্স ৱুত্তা. এৱং সব্বত্থ অত্থুদ্ধাৰে অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.

ইতো যাতো অযতো চ, নিপ্ফত্তিং সমুদীৰযে;

ৱিঞ্ঞূ সমযসদ্দস্স, সমৱাযাদিৱাচিনো.

ইতো যাতো অযতো চ, সমানত্থেহি ধাতুহি;

এৱং সমানৰূপানি, ভৱন্তীতি চ ঈৰযে.

নয ৰক্খণে চ. চকাৰো গতিপেক্খকো. নযতি. নযো. নযোতি নযনং গমনন্তি নযো, পাড়িগতি. নযন্তি ৱা ৰক্খন্তি অত্থং এতেনাতি নযো, তথত্তনযাদি.

দয দানগতিহিংসাদানৰক্খাসু. দযতি. দযা.

দযাতি মেত্তাপি ৱুচ্চতি কৰুণাপি. ‘‘দযাপন্নো’’তি এত্থ হি মেত্তা ‘‘দযা’’তি, মেত্তচিত্ততং আপন্নোতি হি অত্থো. ‘‘অদযাপন্নো’’তি এত্থ পন কৰুণা ‘‘দযা’’তি ৱুচ্চতি. নিক্কৰুণতং আপন্নোতি হি অত্থো. এৱং দযাসদ্দস্স মেত্তাকৰুণাসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. তথা হি অভিধম্মটীকাযং ৱুত্তং ‘‘দযাসদ্দো যত্থ যত্থ পৱত্ততি, তত্থ তত্থ অধিপ্পাযৱসেন যোজেতব্বো. দযাসদ্দো হি অনুৰক্খণত্থং অন্তোনীতং কত্ৱা পৱত্তমানো মেত্তায চ কৰুণায চ পৱত্ততী’’তি.

ৱচনত্থো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো – দযতি দদাতি সত্তানং অভযং এতাযাতি দযা. দযতি গচ্ছতি ৱিভাগং অকত্ৱা পাপকল্যাণজনেসু সমং ৱত্ততি, সীতেন সমং ফৰন্তং ৰজোমলঞ্চ পৱাহেন্তং উদকমিৱাতিপি দযা, মেত্তা. দযতি ৱা হিংসতি কাৰুণিকং যাৱ যথাধিপ্পেতং পৰস্স হিতনিপ্ফত্তিং ন পাপুণাতি, তাৱাতি দযা. দযতি অনুগ্গণ্হাতি পাপজনম্পি সজ্জনো এতাযাতিপি দযা. দযতি অত্তনো সুখম্পি পহায খেদং গণ্হাতি সজ্জনো এতাযাতি দযা. দযন্তি গণ্হন্তি এতায মহাবোধিসত্তা বুদ্ধভাৱায অভিনীহাৰকৰণকালে হত্থগতম্পি অৰহত্তফলং ছড্ডেত্ৱা সংসাৰসাগৰতো সত্তে সমুদ্ধৰিতুকামা অনস্সাসকৰং অতিভযানকং মহন্তং সংসাৰদুক্খং, পচ্ছিমভৱে চ সহ অমতধাতুপটিলাভেন অনেকগুণসমলঙ্কতং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতিপি দযা, কৰুণা. কৰুণামূলকা হি সব্বে বুদ্ধগুণা.

অপৰো নযো – দযন্তি অনুৰক্খন্তি সত্তে এতায, সযং ৱা অনুদযতি, অনুদযমত্তমেৱ ৱা এতন্তি দযা, মেত্তা চেৱ কৰুণা চ. কিঞ্চি পযোগমেত্থ কথযাম ‘‘সেয্যথাপি গহপতি গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা মংসপেসিং আদায দযেয্য. পুত্তেসু মদ্দী দযেসি, সস্সুযা সসুৰম্হি চ. দযিতব্বো ৰথেসভ’’. তত্থ দযেয্যাতি উপ্পতিত্ৱা গচ্ছেয্য, গত্যত্থৱসেনেতং দট্ঠব্বং. দযেসীতি মেত্তচিত্তং কৰেয্যাসি. দযিতব্বোতি পিযাযিতব্বো. উভযম্পেতং ৱিৱৰণং ৰক্খণত্থং অন্তোগধং কত্ৱা অধিপ্পাযত্থৱসেন কতন্তি ৱেদিতব্বং.

ঊযী তন্তসন্তানে. ঊযতি. ঊতো, ঊতৱা.

পূযী ৱিসৰণে দুগ্গন্ধে চ. পূযতি. পূতো, পূতৱা. পূতিমচ্ছং কুসগ্গেন, যো নৰো উপনয্হতি.

কনুযী সদ্দে. কনুযতি. কনুতো, কনুতৱা.

খমায ৱিধূননে. খমাযতি. খমাতো, খমাতৱা.

ফাযি পাযি ৱুদ্ধিযং. ফাযতি. ফীতো, ফতৱা.

তত্থ ততৱন্তুপচ্চযা, যকাৰলোপো, ধাত্ৱন্তস্স সৰস্স ইকাৰাদেসো চ দট্ঠব্বো. এস নযো ‘‘পূতো পূতৱা’’তিআদীসুপি যথাসম্ভৱং দট্ঠব্বো. পাযতি. পাযো. অপাযো. এত্থ চ নত্থি পাযো ৱুদ্ধি এত্থাতি অপাযো. অথ ৱা পন অযতো সুখতো অপেতোতি অপাযোতিপি নিব্বচনীযং. অপাযোতি চ নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো অসুৰকাযোতি চত্তাৰো অপাযা.

তাযু সন্তানপালনেসু. তাযতি. তাযনং. দিৱাদিগণে পন তা পালনেতি ধাতুং পস্সথ, তস্স ‘‘তাযতি তাণ’’ন্তি ৰূপানি. উভযেসং ক্ৰিযাপদং সমং. অকাৰযকাৰপচ্চযমত্তেনেৱ নানত্তং, নামিকপদানি পন ৱিসদিসানি ‘‘তাযনং, তাণ’’ন্তি.

চাযু পূজানিসামনেসু. পূজা পূজনা. নিসামনং ওলোকনং সৱনঞ্চ ৱুচ্চতি. ‘‘ইঙ্ঘ মদ্দি নিসামেহি. নিসামযথ সাধৱো’’তি চ আদীসু হি ওলোকনসৱনানি নিসামনসদ্দেন ৱুত্তানি. অপিচ ঞাণেন উপপৰিক্খণম্পি নিসামনমেৱাতি গহেতব্বং. চাযতি, অপচাযতি. অনগাৰে পব্বজিতে, অপচে ব্ৰহ্মচাৰিযে. যে ৱুদ্ধমপচাযন্তি. অপচিতিং দস্সেতি. নিচ্চং ৱুদ্ধাপচাযিনো.

যকাৰন্তধাতুৰূপানি.

ৰকাৰন্তধাতু

ৰা আদানে. ৰাতি.

ৰি সন্তানে. ৰেতি. ৰেণু. ৰেণূতি ৰজো.

ৰু গতিযং ৰোসনে চ. ৰৱতি, ৱিৰৱতি.

ৰু সদ্দে. ৰোতি, ৰৱতি. ৰৱো, উপৰৱো. ৰুতমনুঞ্ঞং ৰুচিযা চ পিট্ঠি. ৰুতন্তি ৰৱনং ৰুতং, সদ্দো.

ৰে সদ্দে. ৰাযতি. ৰা. ৰত্তি. এত্থ চ ৰাতি সদ্দো. ৰত্তীতি নিসাসঙ্খাতো সত্তানং সদ্দস্স ৱূপসমকালো. ৰা তিয্যতি উচ্ছিজ্জতি এত্থাতি ৰত্তি.

ব্ৰূ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং. অপি হন্ত্ৱা হতো ব্ৰূতি.

ব্ৰৱীতি, ব্ৰুন্তি. ব্ৰূসি, ব্ৰূথ. ব্ৰূমি, ব্ৰূম. ব্ৰূতে, ব্ৰুৱন্তে. ব্ৰূসে, ব্ৰুৱ্হে. ব্ৰুৱে, ব্ৰুম্হে.

ব্ৰূতু, ব্ৰুৱিতু, ব্ৰুৱন্তু. ব্ৰূহি, ব্ৰূথ. ব্ৰূমি, ব্ৰূম. ব্ৰূতং, ব্ৰুৱন্তং.

এত্থ চ অম্বট্ঠসুত্তে ‘‘পুন ভৱং গোতমো ব্ৰুৱিতূ’’তি পাড়িদস্সনতো ‘‘ব্ৰুৱিতূ’’তি ৱুত্তং. এৱং সব্বত্থাপি উপপৰিক্খিত্ৱা নযো গহেতব্বো.

ব্ৰুৱেয্য, ব্ৰুৱে, ব্ৰুৱেয্যুং. ব্ৰুৱেয্যাসি, ব্ৰুৱেয্যাথ. ব্ৰুৱেয্যামি, ব্ৰুৱেয্যাম. ব্ৰুৱেথ, ব্ৰুৱেৰং. ব্ৰুৱেথো, ব্ৰুৱেয্যাৱ্হো. ব্ৰুৱেয্যং. ব্ৰুৱেয্যাম্হে.

পব্ৰূতি. অনুব্ৰূতি. পব্ৰূতু, অনুব্ৰূতু. পব্ৰুৱেয্য, অনুব্ৰুৱেয্য. এৱং সব্বত্থ পঅনুউপসগ্গেহিপি যথাসম্ভৱং পদমালা যোজেতব্বা.

আহ, আহু. ব্ৰৱে, ব্ৰৱিত্থ, ব্ৰৱিৰে. ব্ৰৱিত্থো, ব্ৰৱিৱ্হো. ব্ৰৱিং, ব্ৰৱিম্হে. পৰোক্খাৱসেন ৱুত্তানি.

অব্ৰৱা, অব্ৰৱূ. অব্ৰৱো, অব্ৰৱত্থ. অব্ৰৱং, অব্ৰৱম্হা. অব্ৰৱত্থ, অব্ৰৱত্থুং. অব্ৰৱসে, অব্ৰৱ্হং. অব্ৰৱিং, অব্ৰৱিম্হসে. হিয্যত্তনীৱসেন ৱুত্তানি.

অব্ৰৱি, অব্ৰৱুং. অব্ৰৱো, অব্ৰৱিত্থ. অব্ৰৱিং, অব্ৰৱিম্হা. অব্ৰৱা, অব্ৰৱূ. অব্ৰৱসে, অব্ৰৱিৱ্হং. অব্ৰৱং, অব্ৰৱিম্হে. অজ্জতনীৱসেন ৱুত্তানি.

ব্ৰুৱিস্সতি, ব্ৰুৱিস্সন্তি. অব্ৰৱিস্সা, অব্ৰৱিস্সংসু. সেসং সব্বং নেতব্বং. কম্মপদং অপ্পসিদ্ধং. সচে পন সিযা, ‘‘ব্ৰূযতী’’তি সিযা ‘‘লুযতি, লূযতী’’তি পদানি ৱিয.

জীৰ ব্ৰূহনে. ব্ৰূহনং ৱড্ঢনং. জীৰতি. জীৰং. জীৰমানো. জীৰণং. অপ্পস্সুতাযং পুৰিসো, বলিবদ্দোৱ জীৰতি.

পূৰ পূৰণে. পূৰতি. পূৰতোৱ মহোদধি. সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা. পূৰিতুং, পূৰিত্ৱা, পূৰং, পূৰিতং. পুণ্ণং, পৰিপুণ্ণং. সম্পুণ্ণং, পূৰণং. পূৰণো কস্সপো. কাৰিতে ‘‘পাৰমিযো পূৰেতি, পূৰযতি, পূৰাপেতি, পূৰাপযতি. পূৰেত্ৱা, পূৰযিত্ৱা, পূৰাপেত্ৱা, পূৰাপযিত্ৱা, পৰিপূৰেত্ৱা’’ ইচ্চাদীনি ভৱন্তি.

ঘোৰ গতিপটিঘাতে. গতিপটিঘাতং গতিপটিহননং. ঘোৰতি.

ধোৰ গতিচাতুৰিযে. গতিচাতুৰিযং গতিছেকভাৱো. ধোৰেতি.

সৰ গতিযং. সৰতি, ৱিসৰতি, উস্সৰতি. উস্সাৰণা. সৰো. সংসাৰো ইচ্চাদীনি. তত্থ সৰোতি ৰহদো. সংসাৰোতি ৱট্টং, যো ‘‘ভৱো’’তিপি ৱুচ্চতি.

চৰ চৰণে. চৰতি, ৱিচৰতি, অনুচৰতি, সঞ্চৰতি.

চৰ গতিভক্খনেসু. চৰতি, ৱিচৰতি, অনুচৰতি, সঞ্চৰতি, পটিচৰতি. চৰিযা. চৰিতা. চাৰো. ৱিচাৰো. অনুৱিচাৰো. উপৱিচাৰো. চৰণং. চাৰকো. ওচৰকো. ব্ৰহ্মচৰিযং ইচ্চাদীনি.

তত্থ চৰতীতি গচ্ছতি, ভক্খতি ৱা. তথা হি চৰন্তি পদস্স গচ্ছন্তো খাদন্তো চাতি অত্থং ৱদন্তি গৰূ. পটিচৰতীতি পটিচ্ছাদেতি. চাৰকোতি তংপৱেসিতানং সত্তানং সুখং চৰতি ভক্খতীতি চাৰকো, ৰোধো. ওচৰকোতি অধোচাৰী. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি দানম্পি ৱেয্যাৱচ্চম্পি সিক্খাপদম্পি ব্ৰহ্মৱিহাৰোপি ধম্মদেসনাপি মেথুনৱিৰতিপি সদাৰসন্তোসোপি উপোসথোপি অৰিযমগ্গোপি সকলং সাসনম্পি অজ্ঝাসযোপি ৱুচ্চতি.

কিন্তে ৱতং কিং পন ব্ৰহ্মচৰিযং,

কিস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৱিপাকো;

ইদ্ধিজুতিবলৱীৰিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ তে নাগ মহাৱিমানং.

অহঞ্চ ভৰিযা চ মনুস্সলোকে,

সদ্ধা উভো দানপতী অহুম্হা;

ওপানভূতং মে ঘৰং তদাসি,

সন্তপ্পিতা সমণব্ৰাহ্মণা চ.

তং মে ৱতং তং পন ব্ৰহ্মচৰিযং,

তস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৱিপাকো;

ইদ্ধিজুতিবলৱীৰিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ মে ধীৰ মহাৱিমান’’ন্তি

ইমস্মিঞ্হি পুণ্ণকজাতকে দানং ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তং.

‘‘কেন পাণি কামদদো, কেন পাণি মধুস্সৱো;

কেন তে ব্ৰহ্মচৰিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতি.

তেন পাণি কামদদো, তেন পাণি মধুস্সৱো;

তেন মে ব্ৰহ্মচৰিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতী’’তি

ইমস্মিং অঙ্কুৰপেতৱত্থুম্হি ৱেয্যাৱচ্চং ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং খো তং ভিক্খৱে তিত্তিৰিযং নাম ব্ৰহ্মচৰিযং অহোসী’’তি ইমস্মিং তিত্তিৰজাতকে সিক্খাপদং ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘তং খো পন পঞ্চসিখ ব্ৰহ্মচৰিযং নেৱ নিব্বিদায ন ৱিৰাগায…পে… যাৱদেৱ ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিযা’’তি ইমস্মিং মহাগোৱিন্দসুত্তে ব্ৰহ্মৱিহাৰা ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তা. ‘‘একস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযস্মিং, সহস্সং মচ্চুহাযিনো’’তি এত্থ ধম্মদেসনা ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তা. ‘‘পৰে অব্ৰহ্মচাৰী ভৱিস্সন্তি, মযমেত্থ ব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সামা’’তি সল্লেখসুত্তে মেথুনৱিৰতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তা.

মযঞ্চ ভৰিযা নাতিক্কমাম,

অম্হে চ ভৰিযা নাতিক্কমন্তি;

অঞ্ঞত্ৰ তাহ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰাম;

তস্মা হি অম্হং দহৰা ন মীযৰে’’তি

মহাধম্মপালজাতকে সদাৰসন্তোসো ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তো.

হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;

মজ্ঝিমেন চ দেৱেসু, উত্তমেন ৱিসুজ্ঝতী’’তি

এৱং নিমিজাতকে অৱীতিক্কমৱসেন কতো উপোসথো ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তো. ‘‘ইদং খো পন পঞ্চসিখ ব্ৰহ্মচৰিযং একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায…পে… অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি মহাগোৱিন্দসুত্তস্মিংযেৱ অৰিযমগ্গো ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তো. ‘‘তযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ ৱিত্থাৰিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৱদেৱ মনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি পাসাদিকসুত্তে সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তং.

‘‘অপি অতৰমানানং, ফলাসাৱ সমিজ্ঝতি;

ৱিপক্কব্ৰহ্মচৰিযোস্মি, এৱং জানাহি গামণী’’তি

এত্থ অজ্ঝাসযো ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুত্তো. ইচ্চেৱং –

দানং ৱেয্যাৱটিযঞ্চ, সিক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰকা;

ধম্মক্খানং মেথুনতা-ৱিৰতি চ উপোসথো.

সদাৰেসু চ সন্তোসো, অৰিযমগ্গো চ সাসনং;

অজ্ঝাসযো চিমে ব্ৰহ্ম-চৰিযসদ্দেন ৱুচ্চৰে.

হুৰ কোটিল্লে. হুৰতি.

সৰ সদ্দোপতাপেসু. সৰতি. সৰো, সৰণং.

এত্থ চ সৰোতি সদ্দোপি ৱুচ্চতি উসুপি. সৰণন্তি সৰতি উপতাপেতি হিংসতি সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাপং দুক্খং দুগ্গতিং পৰিকিলেসঞ্চাতি সৰণং, বুদ্ধাদিৰতনত্তযং. অথ ৱা সদ্ধা পসন্না মনুস্সা ‘‘অম্হাকং সৰণমিদ’’ন্তি সৰন্তি চিন্তেন্তি, তং তত্থ চ ৱাচং নিচ্ছৰন্তি গচ্ছন্তি চাতিপি সৰণং.

সৰ চিন্তাযং. সৰতি, সুসৰতি ইচ্চপি পযোগো. অপ্পক্খৰানঞ্হি বহুভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো চ হোতি, যথা ‘‘দ্ৱে, দুৱে, তণ্হা তসিণা, পম্হং, পখুম’’ন্তি. অনুস্সৰতি, পটিস্সৰতি. সৰন্তি এতায সত্তা, সযং ৱা সৰতি, সৰণমত্তমেৱ ৱা এতন্তি সতি. অনুস্সতি, পটিস্সতি. সৰতীতি সতো. পুনপ্পুনং সৰতীতি পটিস্সতো.

দ্ৱৰ সংৱৰণে. সংৱৰণং ৰক্খণা. দ্ৱৰতি. দ্ৱাৰং. দ্ৱিসদ্দূপপদঅৰধাতুৱসেনপি ইদং ৰূপং সিজ্ঝতি. তত্ৰিমানি নিব্বচনানি – দ্ৱৰন্তি সংৱৰন্তি ৰক্খন্তি এতেনাতি দ্ৱাৰং, অথ ৱা দ্ৱে কৱাটা অৰন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তি এত্থাতিপি দ্ৱাৰন্তি. গেহদ্ৱাৰম্পি কাযদ্ৱাৰাদীনিপি উপাযোপি দ্ৱাৰন্তি ৱুচ্চতি. পাড়িযং তু ‘‘দ্ৱাৰং দ্ৱাৰা’’তি চ ইত্থিনপুংসকৱসেন দ্ৱাৰসদ্দো ৱুত্তো. তথা হি ‘‘দ্ৱাৰম্পি সুৰক্খিতং হোতী’’তি চ ‘‘দ্ৱাৰাপেসা’’তি চ তস্স দ্ৱিলিঙ্গতা ৱুত্তা.

গৰ ঘৰ সেচনে. গৰতি. ঘৰতি. ঘৰং.

ধূৰ হুচ্ছনে. হুচ্ছন কোটিল্লং. ধূৰতি.

তৰ প্লৱনসৰণেসু. তৰতি. তৰণং. তিত্থং. তিণ্ণো. উত্তিণ্ণো. ওতিণ্ণো ইচ্চাদীনি. তত্থ তৰণং ৱুচ্চতি নাৱা, তৰতি উদকপিট্ঠে প্লৱতি, তৰন্তি উত্তৰন্তি ৱা নদিং এতেনাতি অত্থেন.

নাৱা প্লৱো তৰং পোতো, তৰণং উত্তৰং তথা;

জলযানন্তি এতানি, নাৱানামানি হোন্তি তু.

তৰ সম্ভমে. সম্ভমো অনৱট্ঠানং. তৰতি. তৰিতো. তুৰঙ্গো.

এত্থ চ ‘‘সো মাসখেত্তং তৰিতো অৱাসৰি’’ন্তি পাড়ি নিদস্সনং. তত্থ তৰিতোতি তুৰিতো সম্ভমন্তো. অৱাসৰিন্তি উপগচ্ছিং উপৱিসিং ৱা.

জৰ ৰোগে. এত্থ জৰৰোগোযেৱ ‘‘ৰোগো’’তি অধিপ্পেতো পযোগৱসেন. জৰসদ্দস্স হি জৰৰোগে পৱত্তনিযমনত্থং ‘‘ৰোগে’’তি ৱুত্তং. তেন অঞ্ঞো ৰোগো ইধ ৰোগসদ্দেন ন ৱুচ্চতি. জৰতি. জৰো. সজ্জৰো. পজ্জৰৰোগো. জৰেন পীড়িতা মনুস্সা. যত্থ তু অযং ৱযোহানিৱাচকো, তত্থ পযোগে ‘‘জীৰতি, জৰা’’তি চস্স ৰূপানি ভৱন্তি.

দৰ ভযে. দৰতি. দৰী. ‘‘বীলাসযা দৰীসযা’’তি নিদস্সনং. তত্থ দৰীতি ভাযিতব্বট্ঠেন দৰী.

দৰ আদৰানাদৰেসু. দৰতি, আদৰতি, অনাদৰতি. আদৰো, অনাদৰো.

এত্থ চ দৰতীতি দৰং কৰোতীতি চ অনাদৰং কৰোতীতি চ অত্থো. যথা হি আৰকাসদ্দো দূৰাসন্নৱাচকো, তথাযম্পি দৰধাতু আদৰানাদৰৱাচকো দট্ঠব্বো. দৰসদ্দো চ কাযদৰথে চিত্তদৰথে কিলেসদৰথে চ ৱত্ততি. অযঞ্হি –

আদিত্তং ৱত মং সন্তং, ঘতসিত্তংৱ পাৱকং;

ৱাৰিনা ৱিয ওসিঞ্চি, সব্বং নিব্বাপযে দৰ’’ন্তি

এত্থ কাযদৰথে চিত্তদৰথে চ ৱত্ততি. ‘‘ৱীতদ্দৰো ৱীতসোকো ৱীতসল্লো, সযং অভিঞ্ঞায অভাসি বুদ্ধো’’তি এত্থ পন কিলেসদৰথে ৱত্ততি. ৱীতদ্দৰোতি হি অগ্গমগ্গেন সব্বকিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা ৱিগতকিলেসদৰথোতি অত্থো.

নৰ নযনে. নৰতি. নৰো, নাৰী.

এত্থ নৰোতি পুৰিসো. সো হি নৰতি নেতীতি নৰো. যথা পঠমপকতিভূতো সত্তো দতৰায পকতিযা সেট্ঠট্ঠেন পুৰি উচ্চাট্ঠানে সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসোতি ৱুচ্চতি, এৱং নযনট্ঠেন নৰোতি ৱুচ্চতি. পুত্তভাতুভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং নেতুট্ঠানে তিট্ঠতি, পগেৱ ইতৰো ইতৰাসং. নাৰীতি নৰেন যোগতো, নৰস্সাযন্তি ৱা নাৰী. অপৰম্পেত্থ নৰসদ্দস্স নিব্বচনং, নৰিযতি সকেন কম্মেন নিয্যতীতি নৰো, সত্তো মনুস্সো ৱা. ‘‘কম্মেন নিয্যতেও লোকো’’তি হি ৱুত্তং. তত্থ নৰসদ্দস্স তাৱ পুৰিসৱচনে ‘‘নৰা চ অথ নাৰিযো’’তি নিদস্সনং. সত্তমনুস্সৱচনে পন ‘‘বুদ্ধো অযং এদিসকো নৰুত্তমো. আমোদিতা নৰমৰূ’’তি চ নিদস্সনং, তস্মা ‘‘নৰোতি পুৰিসো, নৰোতি সত্তো, নৰোতি মনুস্সো’’তি তত্থ তত্থ যথাসম্ভৱং অত্থো সংৱণ্ণেতব্বো.

হৰ হৰণে. হৰণং পৱত্তনং. হৰতি. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. ৱিহাসি. ৱিহংসু. ৱিহৰিস্সতি. অপ্পমত্তো ৱিহিস্সতি. ৱোহৰতি. সংৱোহৰতি. সব্বো হৰতি ৱা. ৰূপিযসংৱোহাৰো, ৰূপিযসব্বোহাৰো ৱা. পাটিহাৰিযং. পীতিপামোজ্জহাৰো. ৱিহাৰো. ৱোহাৰো. অভিহাৰো. চিত্তং অভিনীহৰতি. সাসনে ৱিহৰং, ৱিহৰন্তো, ৱিহৰমানো. ৱিহাতব্বং, ৱিহৰিতুং. ৱিহৰিত্ৱা. অঞ্ঞানিপি যোজেতব্বানি.

তত্থ পাটিহাৰিযন্তি সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পাটিহাৰিযং. পটীতি হি অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু ৱিয. ৱিহাৰোতি ঠাননিসজ্জাদিনা ৱিহৰন্তি এত্থাতি ৱিহাৰো, ভিক্খূনং আৱাসো. ৱিহৰণং ৱা ৱিহাৰো, ৱিহৰণক্ৰিযা. ৱোহাৰোতি ব্যৱহাৰোপি পণ্ণত্তিপি ৱচনম্পি চেতনাপি. তত্থ

যো হি কোচি মনুস্সেসু, ৱোহাৰং উপজীৱতি;

এৱং ৱাসেট্ঠ জানাতি, ৱাণিজো সো নব্ৰাহ্মণো’’তি.

অযং ব্যৱহাৰৱোহাৰো নাম. ‘‘সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো’’তি অযং পণ্ণত্তিৱোহাৰো নাম. তথা তথা ৱোহৰন্তি পৰামসন্তীতি অযং ৱচনৱোহাৰো নাম. ‘‘অট্ঠ অৰিযৱোহাৰা, অট্ঠ অনৰিযৱোহাৰা’’তি অযং চেতনাৱোহাৰো নাম. ইচ্চেৱং –

ব্যৱহাৰে ৱচনে চ, পণ্ণত্তিচেতনাসু চ;

ৱোহাৰসদ্দো চতূসু, ইমেস্ৱত্থেসু দিস্সতি.

হৰ অপনযনে. অপনযনং নীহৰণং. দোসং হৰতি. নীহৰতি. নীহাৰো, পৰিহৰতি. পৰিহাৰো. ৰজোহৰণং. সব্বদোসহৰো ধম্মো. ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খে তিত্থিযে হৰতীতি পাটিহাৰিযং. মত্তাৱণ্ণভেদেনেত্থ ‘‘পাটিহেৰং পাটিহীৰং পাটিহাৰিয’’ন্তি তীণি পদৰূপানি, ভৱন্তি.

হৰ আদানে. অদিন্নং হৰতি. হৰিস্সতি. হাহিতি ইচ্চপ. ‘‘খৰাজিনং পৰ সুঞ্চ, খাৰিকাজঞ্চ হাহিতী’’তি ইদমেত্থ নিদস্সনং. আহৰতি, অৱহৰতি, সংহৰতি, অপহৰতি, উপহৰতি, পহৰতি, সম্পহৰতি, সমাহৰতি. মনোহৰো পাসাদো. পৰস্সহৰণং. আহাৰো, অৱহাৰো, সংহাৰো, উপহাৰো, সম্পহাৰো, সমাহাৰো. হৰিয্যতি, আহৰিয্যতি. আহৰিয্যন্তি. আহটং, হৰিতুং, আহৰিতুং, আহৰিত্ৱা, আহৰিত্ৱান. অঞ্ঞানিপি যোজেতব্বানি.

ধৰ ধৰণে. ধৰণং ৱিজ্জমানতা. ধৰতি. ধৰতে সত্থুসাসনং.

ধৰ অৱিদ্ধংসনে. নিব্বানং নিচ্চং ধৰতি.

খৰ খযে. খৰতি. খৰণং. নক্খৰন্তি ন খিয্যন্তীতি অক্খৰানি. নক্খৰন্তি ন নস্সন্তীতি নক্খত্তানীতি পোৰাণা.

জাগৰনিদ্দক্খযে জাগৰতি. জাগৰো, জাগৰণং, জাগৰং. দীঘা জাগৰতো ৰত্তি. জাগৰমানো. অযঞ্চ ধাতু তনাদিগণং পত্ৱা ‘‘জাগৰোতি, পটিজাগৰোতী’’তি ৰূপানি জনেতি.

ঈৰ ৱচনে গতিকম্পনেসু চ. ঈৰতি. ঈৰিতং. এৰিতং. সমীৰণো. জিনেৰিতো ধম্মো. কুপ্পন্তি ৱাতস্সপি এৰিতস্স.

তত্থ সমীৰণোতি ৱাতো. সো হি সমীৰতি ৱাযতি, সমীৰেতি চ ৰুক্খসাখাপণ্ণাদীনি সুট্ঠু কম্পেতীতি ‘‘সমীৰণো’’তি ৱুচ্চতি.

হৰে লজ্জাযং. অলুত্তন্তোযমেকাৰন্তো ধাতু, গিলে পীতিক্খযেতি ধাতু ৱিয. হৰাযতি. হৰাযনং. অট্টীযামি হৰাযামি.

এত্থ হৰাযতীতি লজ্জতি, হিৰিং কৰোতীতি অত্থো.

পৰ পালনপূৰণেসু. ‘‘পৰতি, পৰমো’’তিমস্স ৰূপানি, নৰ নযনেতি ধাতুস্স ‘‘নৰতি নৰো’’তি ৰূপানি ৱিয.

তত্থ পৰতীতি পালেতি, পূৰতি ৱা. সুদ্ধকত্তুৱসেনিদং পদং ৱুত্তং. হেতুকত্তুৱসেন হি ‘‘পাৰেতি পাৰযতী’’তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি. পৰমোতি পালকো পূৰকো ৱা. এত্থ চ ‘‘পাৰমী’’তি পদং এতস্সত্থস্স সাধকং. তথা হি পাৰমীতি পৰতি, পাৰেতি চাতি পৰমো, দানাদীনং গুণানং পালকো পূৰকো চ মহাবোধিসত্তো. পৰমস্স ইদং, পৰমস্স ৱা ভাৱো, কম্মং ৱা পাৰমী, দানাদিক্ৰিযা. গৰূহি পন ‘‘পূৰেতীতি পৰমো, দানাদীনং গুণানং পূৰকো পালকো চা’’তি ৱুত্তং, তং ৱীমংসিতবং.

ৱৰ ৱৰণে. ৱৰতি. ৱাৰণো, ৱৰুণো.

গিৰ নিগ্গিৰণো. নিগ্গিৰণং পগ্ঘৰণং. গিৰতি, গিৰি.

এত্থ গিৰীতি পব্বতা, যো ‘সেলো’’তিআদীহি অনেকেহি নামেহি কথিযতি. সো হি সন্ধিসঙ্খাতেহি পব্বেহি চিতত্তা পব্বমস্স অত্থীতি পব্বতো. হিমৱমনাদিৱসেন জলস্স সাৰভূতানং ভেসজ্জাদিৱত্থূনঞ্চ গিৰণতো গিৰীতি ৱুচ্চতি.

ইমানি পনস্স নামানি –