২৬. পঞ্চম্য+ৱধিস্মা

পদত্থাৱধিস্মা পঞ্চমীৱিভত্তি হোতি.

সমেপ্য+পগমে দ্ৱিন্নং, পুব্বৰূপা য+দচ্চুতং;

ৱুচ্চতে ত+দপাদানং, তং চলাচলতো দ্ৱিধা;

যথা+স্সা ধাৱতা পোসো, পতো, ৰুক্খাফলন্তি চ.

তত্থ চলাৱধি ধাৱতা অস্সা পুৰিসো পততি, অচলাৱধি পব্বতা ওতৰন্তি ৱনচাৰকাতি.

তঞ্চ অৱধি ৱিসযক্ৰিযাৱিসেসস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিদ্দিট্ঠৱিসযং, যত্থ অপ অপগমনক্ৰিযং উপাত্তং=অজ্ঝাহটং ৱিসযং কত্ৱা পৱত্ততি, তং উপাত্তং. যং কেনচি গুণেন উক্কংসিযতি, তং অনুমেয্যং. যথা গামা অপেন্তি মুনযো, নগৰা নিগ্গতো ৰাজা, পাপা চিত্তং নিৱাৰেন্তি. ৱলাহকা ৱিজ্জোততে, কুসুলতো পচতীতি. এত্থ চ ৱড়াহকা নিক্খম্ম, কুসুলতো অপনেত্ৱাতি চ পুব্বক্ৰিযা অজ্ঝাহৰীযতি. মথুৰা পাটলিপুত্তকেহি অভিৰূপাতি অনুমীযতি. ৱুত্তঞ্হি –

নিদ্দিট্ঠৱিসযং কিঞ্চি, উপাত্তৱিসযং তথা;

অনুমেয্যৱিসযঞ্চেতি, তিধা+হু অৱধিং বুধাতি.

ভযহেতুম্হি-চোৰা ভযং জাযতি, তণ্হায জাযতি ভযং, পাপতো উত্তসতি, নত্থি সোকো কুতো ভযং. অক্খাতৰি-উপজ্ঝাযা সিক্খং গণ্হাতি, আচৰিযম্হা অধীতো সুণাতি ৱা. বুদ্ধস্মা পৰাজেন্তি অঞ্ঞতিত্থিযা, পৰাজিতা ভৱন্তীত্যত্থো. হিমৱতা পভৱতি গঙ্গা, অচিৰৱতিযা পভৱন্তি কুন্নদিযো. উৰস্মা জাতো পুত্তো, কম্মতো জাতং ইন্দ্ৰিযং, উপজ্ঝাযা অন্তৰধাযতি সিস্সো, মাতাপিতূহি অন্তৰধাৰযতি পুত্তো, নিলীযতীত্যত্থো. দূৰত্থযোগেকীৱদূৰো ইতো নড়কাৰগামো, ততো হৱে দূৰতৰং ৱদন্তি, গামতো নাতিদূৰে, আৰকা তে মোঘপুৰিসা ইমস্মা ধম্মৱিনযা, আৰকা তেহি ভগৱা দূৰতোৱ নমস্সন্তি, অদ্দস দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. অন্তিকত্থযোগে-অন্তিকং গামা, আসন্নং গামা, সমীপং গামা. পৰিমাণে-ইতো মথুৰায চতূসু যোজনেসু সংকস্সং, ৰাজগহতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে সাৱত্থি. কালপৰিমাণে-ইতো একনৱুতিকপ্পমত্থকে, ইতো ৱস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. পাসাদা সংকমেয্য, পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা সংকমেয্যাতি অত্থো, তথা হত্থিক্খন্ধা সংকমেয্য, অভিধম্মা পুচ্ছন্তি, অভিধম্মং সুত্ৱাতি অত্থো, আসনা ৱুট্ঠহেয্য. দিসত্থৱাচীহি যোগে-ইতো সা পুৰিমা দিসা, ইতো সা দক্খিণা দিসা, অৱীচিতো যাৱ ভৱগ্গং, উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা. ৱিভজনে-যতো পণীততৰো ৱা ৱিসিট্ঠতৰো ৱা নত্থি, অত্তদন্তো ততো ৱৰং, কিঞ্চাপি দানতো সীলং ৱৰং, ততো মযা বহুতৰং সুতং, সীলমেৱ সুতা সেয্যো. আৰতিপ্পযোগে-আৰতি ৱিৰতি পাপা, পাণাতিপাতা ৱেৰমণি, অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো, অপ্পটিৱিৰতা মুসাৱাদা. সুদ্ধত্থযোগে-লোভনীযেহি ধম্মেহি সুদ্ধো, মাতুতো চ পিতুতো চ সুদ্ধো অনুপক্কুট্ঠো. পমোচনত্থযোগে-পৰিমুত্তো দুক্খস্মাতি ৱদামি, মুত্তো+স্মি মাৰবন্ধনা, ন তে মুচ্চন্তি মচ্চুনা, মুত্তো+হং+সব্বপাসেহি. ৱিৱেচনে-ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি. পমাণত্থে-আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনং, গম্ভীৰতো চ পুথুলতো চ যোজনং চন্দভাগায পৰিমাণং, পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতপৰিমাণো মজ্ঝিমদেসো. পুব্বাদিযোগে-পুব্বেৱ মে ভিক্খৱে সম্বোধা, ইতো পুব্বে নাহোসি, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ততো অপৰেন সমযেন. পঞ্হে-কুতো+সি ত্ৱং, কুতো ভৱং, পাটলিপুত্ততো. কিচ্ছা লদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী, কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা, এৱং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি.

কথং ‘‘থোকং চলতী’’তি, ক্ৰিযাৱিসেসনে কম্মনি দুতিযা, থোকং চলনং কৰোতীত্যত্থো, থোকন্তি চলনক্ৰিযায ৱিসেসনত্তা ক্ৰিযাৱিসেসনং.

ক্ৰিযাৱিসেসনং নাম, কম্মত্তে+কত্তসণ্ঠিতা;

ন্যাযসিদ্ধং যতো তস্মা, তদত্থং ন ৱিসুং ৱিধি.

ন্যাযসিদ্ধংৱ=চলনন্তি যস্মা ভাৱে অনো, তস্মা ভাৱস্সে+কত্তা একৱচনন্তি ঞাযা একত্তঞ্চ, ভাৱে অনত্তা নপুংসকত্তঞ্চ, কৰোতিক্ৰিযায সম্বন্ধেন কম্মত্তঞ্চ সিজ্ঝতীতি. কৰ+ভূধাতৱো চ –

কাৰিযৰূপাভিধাত্ৱত্থা, সব্বে সত্তায যুজ্জৰে;

ততো ক্ৰিযা চ ভাৱো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে –

তি ৱুত্তত্তা যুজ্জন্তি.

থোকত্থে-থোকা মুচ্চতি. সব্বত্থ সৱিসযে পঞ্চমী. এত্থ ‘‘ৱিৱক্খা লোকিকা সা চ, ন সক্কা অনিৱত্তিতুং’’তি ৱুত্তত্তা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো ন সিযা. মৰিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং. অভিৱিধিম্হি-আব্ৰহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, পব্বতং ৱজ্জেত্ৱা, ব্ৰহ্মলোকম্হি ব্যাপেত্ৱাতি চ অত্থো. এত্থ ৱজ্জমানসীমা মৰিযাদা, গয্হমানসীমা অভিৱিধি.