৭. কিব্বিধানকণ্ড
তেকালিক
কিচ্চপ্পচ্চযন্তনয
অথ ধাতূহিযেৱ ভাৱকম্মকত্তুকৰণাদিসাধনসহিতং কিব্বিধানমাৰভীযতে.
তত্থ কিচ্চকিতকৱসেন দুৱিধা হি পচ্চযা, তেসু কিচ্চসঞ্ঞায পঠমং ৱুত্তত্তা, কিচ্চানমপ্পকত্তা চ কিচ্চপ্পচ্চযা তাৱ ৱুচ্চন্তে.
ভূ সত্তাযং, ‘‘ভূযতে, অভৱিত্থ, ভৱিস্সতে ৱা দেৱদত্তেনা’’তি ৱিগ্গহে –
‘‘ধাতুযা কম্মাদিম্হি ণো’’তি ইতো ‘‘ধাতুযা’’তি সব্বত্থ পচ্চযাদিৱিধানে ৱত্ততে, ‘‘পৰা, পচ্চযা’’তি চ অধিকাৰো.
৫৪৫. ভাৱকম্মেসু তব্বানীযা.
ভাৱকম্মইচ্চেতেস্ৱত্থেসু সব্বধাতূহি তব্ব অনীযইচ্চেতে পচ্চযা পৰা হোন্তি. যোগৱিভাগেন অঞ্ঞত্থাপি.
তত্থ –
অকম্মকেহি ধাতূহি, ভাৱে কিচ্চা ভৱন্তি তে;
সকম্মকেহি কম্মত্থে, অৰহসক্কত্থদীপকা.
তে চ –
৫৪৬. ণাদযো তেকালিকা.
তিকালে নিযুত্তা তেকালিকা, যে ইধ ততিযে ধাত্ৱাধিকাৰে ৱিহিতা অনিদ্দিট্ঠকালা ণাদযো পচ্চযা, তে তেকালিকা হোন্তীতি পৰিভাসতো কালত্তযেপি হোন্তি.
সীহগতিযা ‘‘ক্ৱচী’’তি ৱত্ততে.
৫৪৭. যথাগমমিকাৰো.
যথাগমং যথাপযোগং জিনৱচনানুপৰোধেন ধাতূহি পৰো ইকাৰাগমো হোতি ক্ৱচি ব্যঞ্জনাদিকেসু কিচ্চকিতকপ্পচ্চযেসু, ‘‘অঞ্ঞেসু চা’’তি ৱুদ্ধি, ‘‘ও অৱ সৰে’’তি অৱাদেসো, ‘‘নযে পৰং যুত্তে’’তি পৰং নেতব্বং.
৫৪৮. তে কিচ্চা.
যে ইধ ৱুত্তা তব্বানীযণ্য তেয্য ৰিচ্চপ্পচ্চযা, তে কিচ্চসঞ্ঞা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. ততো ‘‘অঞ্ঞে কিতি’’তি ৱচনতো কিচ্চপ্পচ্চযানমকিতকত্তা নামব্যপদেসে অসম্পত্তে ‘‘তদ্ধিতসমাসকিতকা নামংৱাতৱেতুনাদীসু চা’’তি এত্থ চগ্গহণেন নামব্যপদেসো, ততো স্যাদ্যুপ্পত্তি. ভাৱে ভাৱস্সেকত্তা একৱচনমেৱ, ‘‘সি’’ন্তি অমাদেসো. ভৱিতব্বং ভৱতা পঞ্ঞেন, ভৱনীযং.
ইধ ব্যঞ্জনাদিত্তাভাৱা অনুৱত্তিতক্ৱচিগ্গহণেন ইকাৰাগমাভাৱো. ভাৱে কিচ্চপ্পচ্চযন্তা নপুংসকা. কম্মে তিলিঙ্গা.
কম্মনি অভিপুব্বো, অভিভূযতে, অভিভূযিত্থ, অভিভূযিস্সতেতি অভিভৱিতব্বো কোধো পণ্ডিতেন, অভিভৱিতব্বা তণ্হা, অভিভৱিতব্বং দুক্খং, এৱং অভিভৱনীযো, অভিভৱনীযা, অভিভৱনীযং, পুৰিস কঞ্ঞা চিত্তসদ্দনযেন নেতব্বং, এৱং সব্বত্থ.
এত্থ হি –
তব্বাদীহেৱ কম্মস্স, ৱুত্তত্তাৱ পুনত্তনা;
ৱত্তব্বস্স অভাৱা ন, দুতিযা পঠমা ততো.
আস উপৱেসনে, আসীযিত্থ, আসীযতে, আসীযিস্সতেতি আসিতব্বং তযা, আসনীযং. কম্মে উপাসিতব্বো গৰু, উপাসনীযো.
সী সযে, অসীযিত্থ, সীযতে, সীযিস্সতেতি সযিতব্বং ভৱতা, সযনীযং, ‘‘এ অযা’’তি অযাদেসো, অতিসযিতব্বো পৰো, অতিসযনীযো.
পদ গতিম্হি, উপ্পজ্জিত্থ, উপ্পজ্জতে, উপ্পজ্জিস্সতেতি উপ্পজ্জিতব্বং তেন, উপ্পজ্জনীযং, এত্থ চ ‘‘কত্তৰী’’তি অধিকাৰং ৱিনা ‘‘দিৱাদিতো যো’’তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন যপ্পচ্চযো, ‘‘তস্স চৱগ্গযকাৰ’’ইচ্চাদিনা চৱগ্গো, ‘‘পৰদ্ৱেভাৱো ঠানে’’তি দ্ৱিভাৱো, পটিপজ্জিতব্বো মগ্গো, পটিপজ্জনীযো.
বুধ অৱগমনে, অবুজ্ঝিত্থ, বুজ্ঝতে, বুজ্ঝিস্সতেতি বুজ্ঝিতব্বো ধম্মো, বুজ্ঝনীযো.
সু সৱণে, অসূযিত্থ, সূযতে, সূযিস্সতেতি সোতব্বো ধম্মো, ইধ যথাগমগ্গহণেন ইকাৰাগমাভাৱো, সুণিতব্বো, ‘‘স্ৱাদিতো ণু ণা উণা চা’’তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন ণাপচ্চযো, সৱণীযো.
কৰ কৰণে, কৰীযিত্থ, কৰীযতি, কৰীযিস্সতীতি অত্থে তব্বা’নীযা.
‘‘অন্তস্স, কৰস্স, চ, তত্ত’’ন্তি চ ৱত্ততে.
৫৪৯. তুং তু ন তব্বেসু ৱা.
কৰইচ্চেতস্স ধাতুস্স অন্তভূতস্স ৰকাৰস্স তকাৰত্তং হোতি ৱা তুং তু ন তব্বইচ্চেতেসু পচ্চযেসু পৰেসু. কত্তব্বো ভৱতা ধম্মো, কত্তব্বা পূজা, কত্তব্বং কুসলং, তত্তাভাৱে ‘‘কৰোতিস্সা’’তি ৱত্তমানে ‘‘তৱেতুনাদীসু কা’’তি এত্থ আদিসদ্দেন তব্বেপি কাদেসো, কাতব্বং হিতং.
৫৫০. ৰহাদিতো ণ.
ৰকাৰ হহাৰাদ্যন্তেহি ধাতূহি পৰস্স অনানীযাদিনকাৰস্স ণকাৰো হোতি. আদিসদ্দেন ৰমু অপঞাতাদিতোপি.
ৰহাদিতো পৰস্সেত্থ, নকাৰস্স অসম্ভৱা;
অনানীযাদিনস্সেৱ, সামথ্যাযং ণকাৰতা.
কৰণীযো ধম্মো, কৰণাৰহোতি অত্থো, কৰণীযা, কৰণীযং.
ভৰ ভৰণে, ভৰীযতীতি ভৰিতব্বো, ভৰণীযো.
গহ উপাদানে, অগয্হিত্থ, গয্হতি, গয্হিস্সতীতি গহেতব্বো, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা ইকাৰস্সেকাৰো, সঙ্গণ্হিতব্বো, ‘‘গহাদিতো প্পণ্হা’’তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন ণ্হাপচ্চযো, হলোপসৰলোপাদি, সঙ্গণ্হণীযো, গহণীযো.
আদিগ্গহণেন ৰমু কীড়াযং, ৰমীযিত্থ, ৰমীযতি, ৰমীযিস্সতীতি ৰমিতব্বো, ৰমণীযো ৱিহাৰো.
অপ পাপুণনে, উণাপচ্চযো, পাপীযতীতি পাপুণিতব্বো, ‘‘গুপাদীনঞ্চা’’তি ধাত্ৱন্তস্স লোপো, দ্ৱিত্তঞ্চ, পত্তব্বো, পত্তেয্যো, পাপুণণীযো, পাপণীযো.
‘‘অন্তস্স, ৱা’’তি চ ৱত্ততে.
৫৫১. গম খন হনাদীনং তুংতব্বাদীসু ন.
গম খন হনইচ্চেৱমাদীনং মকাৰ নকাৰন্তানং ধাতূনমন্তস্স নকাৰো হোতি ৱা তুং তব্ব তৱে তুন ত্ৱানত্ৱাইচ্চেৱমাদীসু তকাৰাদিপ্পচ্চযেসু পৰেসু. অগচ্ছীযিত্থ, গচ্ছীযতি, গচ্ছীযিস্সতীতি গন্তব্বো মগ্গো, গমিতব্বং, গমনীযং.
খনু অৱদাৰণে, অখঞ্ঞিত্থ, খঞ্ঞতি, খঞ্ঞিস্সতীতি খন্তব্বং আৱাটং, খনিতব্বং, ‘‘ক্ৱচি ধাতূ’’তিআদিনা খনন্তস্স ণত্তঞ্চ, খণিতব্বং, খণণীযং, খননীযং ৱা.
হন হিংসা গতীসু, অহঞ্ঞিত্থ, হঞ্ঞতে, হঞ্ঞিস্সতেতি হন্তব্বং, হনিতব্বং, হননীযং.
মন ঞাণে, অমঞ্ঞিত্থ, মঞ্ঞতে, মঞ্ঞিস্সতেতি মন্তব্বো, মনিতব্বো, যপ্পচ্চযে চৱগ্গাদি, মঞ্ঞিতব্বং, মঞ্ঞনীযং.
পূজ পূজাযং, অপূজীযিত্থ, পূজীযতি, পূজীযিস্সতীতি অত্থে তব্বানীযা. ‘‘চুৰাদিতো ণে ণযা’’তি অকত্তৰিপি ণেণযা, ইকাৰাগমানীযেসু ‘‘সৰলোপো’’তিআদিনা কাৰিতসৰস্স লোপো, পূজেতব্বো, পূজযিতব্বো, পূজনীযো ভগৱা.
‘‘তব্বানীযা’’তি যোগৱিভাগেন কত্তুকৰণেসুপি, যা পাপুণনে, নিয্যাতীতি নিয্যানীকো মগ্গো. গচ্ছন্তীতি গমনীযা ভোগা. নহ সোচে, নহাযতি এতেনাতি নহানীযং চুণ্ণং.
‘‘ভাৱকম্মেসূ’’তি অধিকাৰো.
৫৫২. ণ্যো চ.
ভাৱকম্মেসু সব্বধাতূহি ণ্যপ্পচ্চযো হোতি, চগ্গহণেন ‘‘ঞাতেয্য’’ন্তিআদীসু তেয্যপ্পচ্চযো চ.
৫৫৩. কাৰিতং ৱিয ণানুবন্ধো.
অনুবন্ধো অপ্পযোগী, ণকাৰানুবন্ধো পচ্চযো কাৰিতং ৱিয দট্ঠব্বোতি কাৰিতব্যপদেসো, ‘‘কাৰিতানং ণো লোপ’’ন্তি ণলোপো, ‘‘অসংযোগন্তস্স ৱুদ্ধি কাৰিতে’’তি ৱুদ্ধি, ইকাৰাগমো, কত্তব্বং কাৰিযং.
হৰ হৰণে, অহৰীযিত্থ, হৰীযতি, হৰীযিস্সতীতি ৱা হৰিতব্বং হাৰিযং.
ভৰ ভৰণে, ভৰিতব্বং ভাৰিযং.
লভ লাভে, লভিতব্বং লব্ভং, ‘‘যৱতং তলন’’ইচ্চাদিসুত্তে কাৰগ্গহণেন যৱতো ভকাৰস্স ভকাৰো, দ্ৱিত্তং.
সাস অনুসিট্ঠিম্হি, সাসিতব্বো সিস্সো, ‘‘ক্ৱচি ধাতূ’’তিআদিনা আকাৰস্সিকাৰো.
ৱচ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, ণ্যপ্পচ্চযাদিম্হি কতে ‘‘অন্তানং, ণানুবন্ধে’’তি চ ৱত্ততে.
৫৫৪. কগা চজানং.
চজইচ্চেতেসং ধাত্ৱন্তানং ককাৰ গকাৰাদেসা হোন্তি ণকাৰানুবন্ধে পচ্চযে পৰেতি চস্স কাদেসো. ৱচনীযং ৱাক্যং.
ভজ সেৱাযং, ভজনীযং ভাগ্যং, জস্স গাদেসো.
চি চযে, অচীযিত্থ, চীযতি, চীযিস্সতীতি চেতব্বং চেয্যং, ইকাৰস্সেকাৰো ৱুদ্ধি, যকাৰস্স দ্ৱিত্তং, ৱিনিপুব্বো ‘‘দো ধস্স চা’’তি সুত্তে চগ্গহণেন চকাৰস্স ছকাৰো, ৱিনিচ্ছেয্যং, ৱিনিচ্ছিতব্বং, ৱিনিচ্ছনীযং. ‘‘কিযাদিতো না’’তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন তব্বানীয তুং তুনা দীসু চ নাপচ্চযো, ৱিনিচ্ছিনিতব্বং, ৱিনিচ্ছিননীযং.
নী পাপুণনে, অনীযিত্থ, নীযতি, নীযিস্সতীতি নেয্যো, নেয্যা, নেয্যং. নেতব্বং.
ণ্যগ্গহণং ছট্ঠীযন্তৱসেনানুৱত্ততে, মণ্ডূকগতিযা অন্তগ্গহণঞ্চ ততিযন্তৱসেন.
৫৫৫. ভূতোব্ব.
ভূ ইচ্চেতস্মা পৰস্স ণ্যপ্পচ্চযস্স সহ ধাত্ৱন্তেন অব্বাদেসো হোতি. ভৱিতব্বো ভব্বো, ভব্বা, ভব্বং.
‘‘ণ্যস্স, অন্তেনা’’তি চ ৱত্ততে.
৫৫৬. ৱদ মদ গমু যুজ গৰহাকাৰাদীহি জ্জম্মগ্গয্হেয্যাগাৰো ৱা.
ৱদ মদ গমু যুজ গৰহইচ্চেৱমাদীহি ধাতূহি, আকাৰন্তেহি চ পৰস্স ণ্যপ্পচ্চযস্স ধাত্ৱন্তেন সহ যথাক্কমং জ্জ ম্ম গ্গ য্হ এ য্যইচ্চেতে আদেসা হোন্তি ৱা, গৰস্স চ গাৰাদেসো, গৰহস্স গৰস্সেৱাযং গাৰো. ৱৱত্থিতৱিভাসত্থোযং ৱাসদ্দো.
ৱদ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, অৱজ্জিত্থ, ৱজ্জতি, ৱজ্জিস্সতীতি ৱা ৱজ্জং ৱদনীযং, ৰস্সত্তং. ৱজ্জং দোসো.
মদ উম্মাদে, অমজ্জিত্থ, মজ্জতে, মজ্জিস্সতি এতেনাতি মজ্জং মদনীযং. মদগ্গহণেন কৰণেপি ণ্যপ্পচ্চযো. গমু সপ্প গতিম্হি, গন্তব্বং গম্মং.
যুজ যোগে, অযুজ্জিত্থ, যুজ্জতে, যুজ্জিস্সতীতি যোগ্গং, নিযোজ্জো ৱা.
গৰহ নিন্দাযং, অগৰয্হিত্থ, গৰহীযতি, গৰহীযিস্সতীতি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযো, তস্সিমিনা ধাত্ৱন্তেন সহ য্হাদেসো, গৰস্স গাৰাদেসো চ, গাৰয্হো, গাৰয্হা, গাৰয্হং, গৰহণীযং.
আদিসদ্দেন অঞ্ঞেপি দমজহন্তা গয্হন্তে. গদ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, গজ্জতে, গদনীযং ৱা গজ্জং. পদ গতিম্হি, পজ্জনীযং পজ্জং গাথা. খাদ ভক্খণে, খজ্জতেতি খজ্জং খাদনীযং. দমু দমনে, অদম্মিত্থ, দম্মতে, দমীযিস্সতীতি দম্মো দমনীযো. ভুজ পালনব্যৱহৰণেসু, অভুজ্জিত্থ, ভুজ্জতি, ভুজ্জিস্সতীতি ভোগ্গং, ভোজ্জং ৱা, কাৰগ্গহণেন যস্স জকাৰো. গহেতব্বং গয্হমিচ্চাদি.
আকাৰন্ততো পন দা দানে, অদীযিত্থ, দীযতি, দীযিস্সতীতি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযো, তস্সিমিনা ধাত্ৱন্তেন আকাৰেন সহ এয্যাদেসো, দেয্যং, দাতব্বং. অনীযে ‘‘সৰলোপো’’তিআদিনা পুব্বসৰস্স লোপে সম্পত্তে তত্থেৱ তুগ্গহণেন নিসেধেত্ৱা ‘‘সৰা সৰে লোপ’’ন্তি আকাৰে লুত্তে পৰসৰস্স দীঘো, দানীযং.
পা পানে, অপীযিত্থ, পীযতি, পীযিস্সতীতি পেয্যং, পাতব্বং, পানীযং. হা চাগে, অহীযিত্থ, হীযতি, হীযিস্সতীতি হেয্যং, হাতব্বং, হানীযং. মা মানে, অমীযিত্থ, মীযতি, মীযিস্সতীতি মেয্যং, মাতব্বং, মিনিতব্বং, মেতব্বং ৱা. ঞা অৱবোধনে, অঞ্ঞাযিত্থ, ঞাযতি, ঞাযিস্সতীতি ঞেয্যং, ঞাতব্বং, ঞাতেয্যং. ‘‘ঞাস্স জা জং না’’তি জাদেসে ‘‘কিযাদিতো না’’তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন নাপচ্চযো, ইকাৰাগমো চ, জানিতব্বং, ৱিজাননীযং. খ্যাপকথনে, সঙ্খ্যাতব্বং, সঙ্খ্যেয্যং ইচ্চাদি.
৫৫৭. কৰম্হা ৰিচ্চ.
কৰধাতুতো ৰিচ্চপ্পচ্চযো হোতি ভাৱকম্মেসু.
৫৫৮. ৰম্হি ৰন্তো ৰাদি নো.
ৰকাৰানুবন্ধে পচ্চযে পৰে সব্বো ধাত্ৱন্তো ৰাদি পচ্চযৰকাৰমৰিযাদো নো হোতি, লোপমাপজ্জতেতি অত্থো. ৰন্তোতি এত্থ ৰকাৰো সন্ধিজো, কত্তব্বং কিচ্চং. ‘‘ৰিচ্চা’’তি যোগৱিভাগেন ভৰাদিতোপি ৰিচ্চপ্পচ্চযো, যথা, ভৰীযতীতি ভচ্চো, সৰলোপো. ই গতিম্হি, পতি এতব্বো পটিচ্চো.
৫৫৯. পেসাতিসগ্গপত্তকালেসু কিচ্চা.
পেস অতিসগ্গ পত্তকালইচ্চেতেস্ৱত্থেসু কিচ্চপ্পচ্চযা হোন্তি. পেসনং নাম ‘‘কত্তব্বমিদং ভৱতা’’তি আণাপনং, অজ্ঝেসনঞ্চ. অতিসগ্গোনাম ‘‘কিমিদং মযা কত্তব্ব’’ন্তি পুট্ঠস্স ৱা ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা পটিপত্তিদস্সনমুখেন ৱা কত্তব্বস্স অনুঞ্ঞা. পত্তকালো নাম সম্পত্তসমযো যো অত্তনো কিচ্চকৰণসমযমনুপপৰিক্খিত্ৱা ন কৰোতি, তস্স সমযাৰোচনং, ন তত্থ অজ্ঝেসনমত্থীতি. তে চ ‘‘ভাৱকম্মেসু কিচ্চত্তক্খত্থা’’তি ৱুত্তত্তা ভাৱকম্মেস্ৱেৱ ভৱন্তি.
পেসনে তাৱ – কৰীযতু ভৱতা কম্মন্তি অত্থে ইমিনা তব্বানীযা, সেসং ৱুত্তনযমেৱ, কত্তব্বং কম্মং ভৱতা, কৰণীযং কিচ্চং ভৱতা.
অতিসগ্গে ভুজ্জতু ভৱতাতি অত্থে তব্বাদি, ‘‘অঞ্ঞেসু চা’’তি ৱুদ্ধি.
‘‘তস্সা’’তি ৱত্ততে.
৫৬০. ভুজাদীনমন্তো নো দ্ৱি চ.
ভুজইচ্চেৱমাদীনং জকাৰাদিঅন্তানং ধাতূনমন্তো নো হোতি, পৰস্স কিচ্চকিতকপ্পচ্চযতকাৰস্স চ দ্ৱেভাৱো হোতি. ভোত্তব্বং ভোজনং ভৱতা, ভোজনীযং ভোজ্জং ভৱতা.
ইকাৰাগমযুত্ততকাৰে পন – ‘‘নমকৰানমন্তানং নিযুত্ততম্হী’’তি এত্থ ‘‘অন্তানং নিযুত্ততম্হী’’তি যোগৱিভাগেন ধাত্ৱন্তলোপাদিনিসেধো, ‘‘ৰুধাদিতো নিগ্গহীতপুব্ব’’ন্তি ৱিনাধিকাৰযোগৱিভাগেন, ‘‘নিগ্গহীতঞ্চা’’তি ৱা নিগ্গহীতাগমো, ভুঞ্জিতব্বং তযা, যুঞ্জিতব্বং.
সমযাৰোচনে পন – ই অজ্ঝযনে অধিপুব্বো, অধীযতং ভৱতাতি অত্থে তব্বানীযাদি, ইকাৰাগমৱুদ্ধিঅযাদেসঅজ্ঝাদেসা চ, ণ্যপ্পচ্চযে তু ৱুদ্ধি, যকাৰস্স দ্ৱিত্তঞ্চ, অজ্ঝযিতব্বং, অজ্ঝেয্যং ভৱতা, অজ্ঝযনীযং ভৱতা, অৱস্সং কত্তব্বন্তি ৱাক্যে পন ‘‘কিচ্চা’’তি অধিকিচ্চ ‘‘অৱস্সকাধমিণেসু ণী চা’’তি অৱস্সকাধমিণত্থে চ তব্বাদযো, কত্তব্বং মে ভৱতা গেহং, কৰণীযং, কাৰিযং. এৱং দাতব্বং মে ভৱতা সতং, দানীযং, দেয্যং.
ধৰ ধাৰণে, চুৰাদিত্তা ণেণযা, ৱুদ্ধি, ইকাৰাগমো চ, ধাৰেতব্বং, ধাৰযিতব্বং ইচ্চাদি.
‘‘নুদাদীহি যুণ্ৱূনমনাননাকাননকা সকাৰিতেহি চা’’তি সকাৰিতেহিপি যুণ্ৱূনমাদেসৱিধানতোযেৱ ধাতুপ্পচ্চযন্ততোপি কিচ্চকিতকপ্পচ্চযা ভৱন্তীতি দট্ঠব্বো. তেন তিতিক্খাপীযতীতি তিতিক্খাপেতব্বো. এৱং তিকিচ্ছাপেতব্বো তিকিচ্ছাপনীযো. অভাৱীযিত্থ, ভাৱীযতি, ভাৱীযিস্সতীতি ভাৱেতব্বো মগ্গো. ভাৱযিতব্বো, ভাৱনীযো, ভাৱনীযং, ভাৱনীযা, অকাৰীযিত্থ, কাৰীযতি, কাৰীযিস্সতীতি কাৰেতব্বং, কাৰযিতব্বং, কাৰাপেতব্বং, কাৰাপযিতব্বং, কাৰাপনীযমিচ্চাদি চ সিদ্ধং ভৱতি.
কত্তব্বং কৰণীযঞ্চ, কাৰিযং কিচ্চমিচ্চপি;
কাৰেতব্বং তথা কাৰা-পেতব্বং কিচ্চসঙ্গহো.
কিচ্চপ্পচ্চযন্তনযো.
তেকালিক
কিতকপ্পচ্চযন্তনয
ইদানি কিতকপ্পচ্চযা ৱুচ্চন্তে.
কৰ কৰণে, পুৰে ৱিয ধাতুসঞ্ঞাদি.
কুম্ভইচ্চুপপদং, ততো দুতিযা.
‘‘কুম্ভং কৰোতি, অকাসি, কৰিস্সতী’’তি ৱা ৱিগ্গহে –
‘‘পৰা, পচ্চযা’’তি চ ৱত্ততে.
৫৬১. ধাতুযা কম্মাদিম্হি ণো.
কম্মস্মিং আদিম্হি সতি ধাতুযা পৰো ণপ্পচ্চযো হোতি.
সো চ –
৫৬২. অঞ্ঞে কিত.
ততিযে ধাত্ৱাধিকাৰে ৱিহিতা কিচ্চেহি অঞ্ঞে পচ্চযা কিতিচ্চেৱ সঞ্ঞা হোন্তীতি কিতসঞ্ঞা কতা.
৫৬৩. কত্তৰি কিত.
কত্তৰি কাৰকে কিতপচ্চযো হোতীতি নিযমতো কত্তৰি ভৱতি, সো চ ‘‘ণাদযো তেকালিকা’’তি ৱুত্তত্তা কালত্তযে চ হোতি. পুৰে ৱিয কাৰিতব্যপদেসণলোপৱুদ্ধিযো, পচ্চযন্তস্সালিঙ্গত্তা স্যাদিম্হি অসম্পত্তে ‘‘তদ্ধিতসমাসকিতকা নামংৱাতৱেতুনাদীসু চা’’তি কিতকন্তত্তা নামংৱ কতে স্যাদ্যুপ্পত্তি, ততো কুম্ভং কৰোতীতি অত্থে ‘‘অমাদযো পৰপদেভী’’তি দুতিযাতপ্পুৰিসসমাসো, ‘‘নামান’’ন্তিআদিনা সমাসসঞ্ঞা, ‘‘তেসং ৱিভত্তিযো লোপা চা’’তি ৱিভত্তিলোপো, ‘‘পকতি চস্স সৰন্তস্সা’’তি পকতিভাৱো, পুন সমাসত্তা নামমিৱ কতে স্যাদ্যুপ্পত্তি.
সো কুম্ভকাৰো, তে কুম্ভকাৰা ইচ্চাদি. ইত্থিযং কুম্ভকাৰী, কুম্ভকাৰিযো ইচ্চাদি, তথা কম্মং কৰোতীতি কম্মকাৰো. এৱং মালাকাৰো, কট্ঠকাৰো, ৰথকাৰো, সুৱণ্ণকাৰো, সুত্তকাৰো, ৱুত্তিকাৰো, টীকাকাৰো.
গহ উপাদানে, পত্তং অগণ্হি, গণ্হাতি, গণ্হিস্সতীতি ৱা পত্তগ্গাহো. এৱং ৰস্মিগ্গাহো, ৰজ্জুগ্গাহো.
ৱে তন্তসন্তানে, তন্তং অৱাযি, ৱাযতি, ৱাযিস্সতীতি ৱা তন্তৱাযো, ‘‘তে আৱাযা কাৰিতে’’তি আযাদেসো, ৱাক্যে পনেত্থ ‘‘তে আৱাযা’’তি যোগৱিভাগেন আযাদেসো. এৱং তুন্নৱাযো.
মা পৰিমাণে, ধঞ্ঞং অমিনি, মিনাতি, মিনিস্সতীতি ৱা অত্থে ণপ্পচ্চযে কতে –
‘‘ণম্হী’’তি ৱত্ততে.
৫৬৪. আকাৰন্তানমাযো.
আকাৰন্তানং ধাতূনং অন্তস্স আযাদেসো হোতি ণকাৰানুবন্ধে পচ্চযে পৰে, সৰলোপাদি. ধঞ্ঞমাযো. এৱং দানং দদাতীতি দানদাযো.
কমু কন্তিম্হি, ধম্মং অকামযি, কামযতি, কামযিস্সতীতি ৱা ধম্মকামো পুৰিসো, ধম্মকামা কঞ্ঞা, ধম্মকামং চিত্তং. এৱং অত্থকামো, হিতকামো, সুখকামো, ধম্মং পালেতীতি ধম্মপালো ইচ্চাদি.
দমু দমনে, ‘‘অৰিং অদমি, দমেতি, দমিস্সতী’’তি ৱিগ্গহে ‘‘ধাতুযা’’তি অধিকাৰো, ‘‘কম্মাদিম্হী’’তি চ ৱত্ততে.
৫৬৫. সঞ্ঞাযমনু.
কম্মূপপদে আদিম্হি সতি সঞ্ঞাযং গম্যমানাযং ধাতুযা অপ্পচ্চযো হোতি, উপপদন্তে নুকাৰাগমো চ. এত্থ চ ‘‘নু নিগ্গহীতং পদন্তে’’তি সুত্তে ‘‘পদন্তে’’তি ৱচনতো উপপদন্তেযেৱ নুকাৰাগমো হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা উকাৰলোপো. অযং পন ন্ৱাগমো সমাসং কত্ৱা উপপদৱিভত্তিলোপে কতেযেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং.
৫৬৬. নু নিগ্গহীতং পদন্তে.
উপপদভূতনামপদন্তে ৱত্তমানো নুকাৰাগমো নিগ্গহীতমাপজ্জতে, নিগ্গহীতস্স ৱগ্গন্তত্তং, সেসং সমং, ৱুদ্ধাভাৱোৱ ৱিসেসো, অৰিন্দমো ৰাজা.
তথা তৰ তৰণে, ৱেস্সং তৰতীতি ৱেস্সন্তৰো, তণ্হং কৰোতি হিংসতীতি তণ্হঙ্কৰো ভগৱা. এৱং মেধঙ্কৰো, সৰণঙ্কৰো, দীপঙ্কৰো.
‘‘আদিম্হি, অ’’ইতি চ ৱত্ততে.
৫৬৭. পুৰে দদা চ ইং.
পুৰসদ্দে আদিম্হি সতি ‘‘দদ দানে’’ইচ্চেতায ধাতুযা অপ্পচ্চযো হোতি, পুৰসদ্দে অকাৰস্স ইঞ্চ হোতি. এত্থ চ ‘‘তদনুপৰোধেনা’’তি পৰিভাসতো পুৰসদ্দন্তস্সেৱ ইং হোতীতি দট্ঠব্বং. ণাদীনং তেকালিকত্তেপি উপপদত্থৱিসেসেন অতীতেযেৱাযমপ্পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. পুৰে দানং অদদীতি পুৰিন্দদো সক্কো. ইধাপি ৱিভত্তিলোপে কতেযেৱ ইংআদেসো.
‘‘কম্মাদিম্হি, অ’’ইতি চ ৱত্ততে.
৫৬৮. সব্বতো ণ্ৱু ত্ৱাৱী ৱা.
সব্বতো ধাতুতো কম্মাদিম্হি ৱা অকম্মাদিম্হি ৱা সতি অ ণ্ৱু তু আৱী ইচ্চেতে চত্তাৰো পচ্চযা হোন্তি. ৱাগ্গহণং ‘‘অকম্মাদিম্হি ৱা’’তি ৱিকপ্পনত্থং.
অপ্পচ্চযে তাৱ – ধৰ ধাৰণে, ধম্মং অধৰি, ধৰতি, ধৰিস্সতীতি ৱা ধম্মধৰো. এৱং ৱিনযধৰো. তথা তং কৰোতীতি তক্কৰো, দ্ৱিত্তং. এৱং হিতকৰো, দিৱসকৰো, দিনকৰো, দিৱাকৰো, নিসাকৰো, ধনুং গণ্হাতীতি ধনুগ্গহো. এৱং কটগ্গহো, সব্বকামং দদাতীতি সব্বকামদদো, সব্বদদো.
আতো পন – অন্নং অদাসি, দদাতি, দদিস্সতীতি অন্নদো. এৱং ধনদো, সচ্চং সন্দহতীতি সচ্চসন্ধো. পা পানে, মজ্জং পিৱতীতি মজ্জপো. তা পালনে, গৱং সদ্দং তাযতীতি গোত্তং. এৱং কত্তৰি.
অকম্মাদিম্হি পন ‘‘যস্মা দপেতী’’তি সুত্তে ভযগ্গহণেন সেসসাধনেপি অপ্পচ্চযো.
নী পাপুণনে ৱিপুব্বো, ৱিনেসি, ৱিনেতি, ৱিনেস্সতি এতেন, এত্থাতি ৱা ৱিনযো, ‘‘অঞ্ঞেসু চা’’তি ৱুদ্ধি, অযাদেসো চ, নযনং নযো. সি সেৱাযং নিপুব্বো, নিস্সীযিত্থ, নিস্সীযতি, নিস্সীযিস্সতীতি ৱা নিস্সযো. সি সযে, অনুসযি, অনুসেতি, অনুসেস্সতীতি ৱা অনুসযো.
ই গতিম্হি পতিপুব্বো, পটিচ্চ একস্মা ফলমেতীতি পচ্চযো, সমুদযো. চি চযে, ৱিনিচ্ছীযতে অনেন, ৱিনিচ্ছযনং ৱা ৱিনিচ্ছযো, উচ্চযনং উচ্চযো, সঞ্চযো, ধম্মং ৱিচিনাতীতি ধম্মৱিচযো. খী খযে, খযনং খযো. জি জযে, ৱিজযনং ৱিজযো, জযো. কী দব্বৱিনিমযে, ৱিক্কযনং ৱিক্কযো, কযো. লী সিলেসনে, অল্লীযতি এত্থাতি আলযো, লযো. এৱং ইৱণ্ণন্ততো.
আসুণন্তীতি অস্সৱা, অৱাদেসো, পটিস্সৱনং পটিস্সৱো. সু গতিম্হি, আভৱগ্গা সৱন্তীতি আসৱা. ৰু সদ্দে, ৰৱতীতি ৰৱো. ভৱতীতি ভৱো. পভৱতি এতস্মাতি পভৱো. লূ ছেদনে, লৱনং লৱো. এৱং উৱণ্ণন্ততো.
নিগ্গণ্হাতি, নিগ্গহণং ৱা নিগ্গহো, পগ্গহো, সঙ্গণ্হাতি তেন, সঙ্গহণং ৱা সঙ্গহো. ৱৰ ৱৰণে, সংৱৰণং সংৱৰো. দৰ আদৰে, আদৰণং আদৰো. আগচ্ছতি, আগমনন্তি ৱা আগমো, আগমীযন্তি এত্থ, এতেন ৱা অত্থাতি আগমো পৰিযত্তি. সপ্পতীতি সপ্পো. দিব্বতীতি দেৱো. কমু পদৱিক্খেপে, পক্কমনং, পক্কমতীতি ৱা পক্কমো. এৱং ৱিক্কমো.
চৰ চৰণে, ৱনে চৰতীতি ৱনচৰো, কামো অৱচৰতি এত্থাতি কামাৱচৰো লোকো, কামাৱচৰা সঞ্ঞা, কামাৱচৰং চিত্তং. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, ছট্ঠীতপ্পুৰিসো.
পাদেন পিৱতীতি পাদপো. এৱং কচ্ছপো, ততিযাতপ্পুৰিসো.
ৰুহ জননে, সিৰস্মিং ৰুহতীতি সিৰোৰুহো, গুহাযং সযতীতি গুহাসযং চিত্তং. এৱং কুচ্ছিসযা ৱাতা. ঠা গতিনিৱত্তিম্হি, পব্বতে অট্ঠাসি, তিট্ঠতি, ঠস্সতীতি ৱা পব্বতট্ঠো পুৰিসো, পব্বতট্ঠা নদী, পব্বতট্ঠং ওসধং. এৱং থলট্ঠং, জলট্ঠং, সত্তমীতপ্পুৰিসো.
৫৬৯. গহস্সুপধস্সে ৱা.
গহইচ্চেতস্স ধাতুস্স উপধস্স এত্তং হোতি ৱা, উপধাতি অন্তক্খৰতো পুব্বক্খৰস্স পৰসমঞ্ঞা, গয্হতীতি গেহং, গহং ৱা.
ণ্ৱুপ্পচ্চযে ৰথং কৰোতীতি অত্থে ণ্ৱুপ্পচ্চযো, সো চ ‘‘অঞ্ঞে কিত’’তি কিতসঞ্ঞত্তা ‘‘কত্তৰি কিত’’তি কত্তৰিযেৱ ভৱতি, ততো কাৰিতব্যপদেস ণলোপৱুদ্ধিযো.
৫৭০. অনকা যুণ্ৱূনং.
যুণ্ৱুইচ্চেতেসং পচ্চযানং অন অকইচ্চেতে আদেসা হোন্তীতি অকাদেসো. সেসং কুম্ভকাৰসদ্দসমং, ৰথকাৰকো. তথা অন্নং দদাতীতি অন্নদাযকো, ‘‘আকাৰন্তানমাযো’’তি আযাদেসো, ‘‘ইত্থিযমতো আপচ্চযো’’তি আপচ্চযো, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা অকাৰস্স ইকাৰো, অন্নদাযিকা কঞ্ঞা, অন্নদাযকং কুলং. লোকং নেতীতি লোকনাযকো, ৱিনেতি সত্তেতি ৱিনাযকো, ‘‘তে আৱাযা কাৰিতে’’তি আযাদেসো.
অকম্মূপপদে কৰোতীতি কাৰকো, কাৰিকা, কাৰকং. দদাতীতি দাযকো, দাযিকা, দাযকং. নেতীতি নাযকো, নাযিকা, নাযকং. ভগৱতো ওৱাদানুসাসনিং অসুণি, সুণাতি, সুণিস্সতীতি ৱা সাৱকো, সাৱিকা, আৱাদেসো. লুনাতীতি লাৱকো. পু পৱনে, পুনাতীতি পাৱকো, ভৱতীতি ভাৱকো, উপাসতীতি উপাসকো, উপাসিকা. গণ্হাতীতি গাহকো.
পচতীতি পাচকো. অযজি, যজতি, যজিস্সতীতি ৱা যাজকো. এত্থ হি ‘‘কগা চজান’’ন্তি চজানং কগত্তে সম্পত্তে –
৫৭১. ন কগত্তং চজা ণ্ৱুম্হি.
ধাত্ৱন্তভূতা চকাৰজকাৰা ককাৰ গকাৰত্তং নাপজ্জন্তে ণ্ৱুপ্পচ্চযে পৰেতি পটিসিদ্ধত্তা ন ভৱতি.