৫. তদ্ধিতকণ্ড
অপচ্চতদ্ধিত
অথ নামতো এৱ ৱিভত্যন্তা অপচ্চাদিঅত্থৱিসেসে তদ্ধিতুপ্পত্তীতি নামতো পৰং তদ্ধিতৱিধানমাৰভীযতে.
তত্থ তস্মা তিৱিধলিঙ্গতো পৰং হুত্ৱা হিতা সহিতাতি তদ্ধিতা, ণাদিপচ্চযানমেতং অধিৱচনং, তেসং ৱা নামিকানং হিতা উপকাৰা তদ্ধিতাতি অন্ৱত্থভূতপৰসমঞ্ঞাৱসেনাপি ণাদিপ্পচ্চযাৱ তদ্ধিতা নাম.
‘‘ৱসিট্ঠস্স অপচ্চ’’ন্তি ৱিগ্গহে –
‘‘লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে’’তি ইতো লিঙ্গগ্গহণমনুৱত্ততে.
৩৬১. ৱা ণ’পচ্চে.
ছট্ঠিযন্ততো লিঙ্গম্হা ণপ্পচ্চযো হোতি ৱিকপ্পেন ‘‘তস্স অপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে.
সো চ –
৩৬২. ধাতুলিঙ্গেহি পৰা পচ্চযা.
ধাতূহি, লিঙ্গেহি চ পচ্চযা পৰাৱ হোন্তীতি পৰিভাসতো অপচ্চত্থসম্বন্ধিলিঙ্গতো ছট্ঠিযন্তাযেৱ পৰো হোতি. পটিচ্চ এতস্মা অত্থো এতীতি পচ্চযো, পতীযন্তি অনেন অত্থাতি ৱা পচ্চযো, ‘‘ৱুত্তত্থানমপ্পযোগো’’তি অপচ্চসদ্দস্স অপ্পযোগো, ‘‘তেসং ৱিভত্তিযো লোপা চে’’তি ৱিভত্তিলোপো চ.
৩৬৩. তেসং ণো লোপং.
তেসং তদ্ধিতপ্পচ্চযানং ণানুবন্ধানং ণকাৰো লোপমাপজ্জতে.
৩৬৪. ৱুদ্ধাদিসৰস্স ৱাসংযোগন্তস্স সণে চ.
আদিসৰস্স ৱা আদিব্যঞ্জনস্স ৱা অসংযোগন্তস্স ৱুদ্ধি হোতি সণকাৰপ্পচ্চযে পৰে. সংযোগো অন্তো অস্সাতি সংযোগন্তো, তদঞ্ঞো অসংযোগন্তো. অথ ৱা ৱৱত্থিতৱিভাসত্থোযং ৱাসদ্দো, তদা চ পকতিভূতে লিঙ্গে সৰানমাদিসৰস্স অসংযোগন্তস্স ৱুদ্ধি হোতি সণকাৰে তদ্ধিতপ্পচ্চযে পৰেতি অত্থো.
তেন –
ৱাসিট্ঠাদীসু নিচ্চাযং, অনিচ্চোড়ুম্পিকাদিসু;
ন ৱুদ্ধি নীলপীতাদো, ৱৱত্থিতৱিভাসতো.
চসদ্দগ্গহণমৱধাৰণত্থং.
তস্সা ৱুদ্ধিযা অনিযমপ্পসঙ্গে নিযমত্থং পৰিভাসমাহ.
৩৬৫. অযুৱণ্ণানঞ্চাযো ৱুদ্ধী.
তেসং অকাৰইৱণ্ণুৱণ্ণানমেৱ যথাক্কমং আ এওইচ্চেতে ৱুদ্ধিযো হোন্তি. চসদ্দগ্গহণমৱুদ্ধিসম্পিণ্ডনত্থং, অৱধাৰণত্থং ৱা. ই চ উ চ যু, যু এৱ ৱণ্ণা যুৱণ্ণা, অ চ যুৱণ্ণা চ অযুৱণ্ণা. আ চ এ চ ও চ আযো. পুন ৱুদ্ধিগ্গহণং ‘‘নেগমজানপদা’’তিআদীসু উত্তৰপদৱুদ্ধিভাৱত্থং, এত্থ চ ‘‘অযুৱণ্ণান’’ন্তি ঠাননিযমৱচনং আযোনং ৱুদ্ধিভাৱপ্পসঙ্গনিৱত্তনত্থং.
যথা হি কতৱুদ্ধীনং, পুন ৱুদ্ধি ন হোতিহ;
তথা সভাৱৱুদ্ধীনং, আযোনং পুন ৱুদ্ধি ন.
ততো অকাৰস্স আকাৰো ৱুদ্ধি, ‘‘সৰলোপোমাদেসপ্পচ্চযাদিম্হি সৰলোপে তু পকতী’’তি সৰলোপপকতিভাৱা, ‘‘নযে পৰং যুত্তে’’তি পৰনযনং কত্ৱা তদ্ধিতত্তা ‘‘তদ্ধিতসমাস’’ইচ্চাদিনা নামব্যপদেসে কতে পুৰে ৱিয স্যাদ্যুপ্পত্তি.
ৱাসিট্ঠো, ৱসিট্ঠস্স পুত্তো ৱা, ৱাসিট্ঠা ইচ্চাদি পুৰিসসদ্দসমং. তস্স নত্তুপনত্তাদযোপি তদুপচাৰতো ৱাসিট্ঠাযেৱ. এৱং সব্বত্থ গোত্ততদ্ধিতে পঠমপ্পকতিতোযেৱ পচ্চযো হোতি.
ইত্থিযং ণপ্পচ্চযন্তত্তা ‘‘ণৱ ণিক ণেয্য ণ ন্তূহী’’তি ৱাসিট্ঠসদ্দতো ঈপচ্চযো. সৰলোপাদিং কত্ৱা ইত্থিপ্পচ্চযন্তত্তা ‘‘তদ্ধিতসমাস’’ইচ্চাদিসুত্তে চগ্গহণেন নামব্যপদেসে কতে স্যাদ্যুপ্পত্তি, ৱাসিট্ঠী কঞ্ঞা, ৱাসিট্ঠী, ৱাসিট্ঠিযো ইচ্চাদি ইত্থিসদ্দসমং.
নপুংসকে ৱাসিট্ঠং অপচ্চং, ৱাসিট্ঠানি অপচ্চানি ইচ্চাদি চিত্তসদ্দসমং. এৱং উপৰিপি তদ্ধিতন্তস্স তিলিঙ্গতা ৱেদিতব্বা.
ভাৰদ্ৱাজস্স পুত্তো ভাৰদ্ৱাজো, ৱেসামিত্তস্স পুত্তো ৱেসামিত্তো, গোতমস্স পুত্তো গোতমো. এত্থ চ অযুৱণ্ণত্তাভাৱা আকাৰাদীনং ন ৱুদ্ধি হোতি. ৱসুদেৱস্স অপচ্চং ৱাসুদেৱো, বলদেৱো. ‘‘চিত্তকো’’তিআদীসু পন সংযোগন্তত্তা ৱুদ্ধি ন ভৱতি.
‘‘ৱচ্ছস্স অপচ্চ’’ন্তি ৱিগ্গহে ণম্হি সম্পত্তে ‘‘ৱা ণ’পচ্চে’’তি ইতো ৱাতি তদ্ধিতৱিধানে সব্বত্থ ৱত্ততে, তেন সব্বত্থ ৱাক্যৱুত্তিযো ভৱন্তি. ‘‘অপচ্চে’’তি পদং যাৱ সংসট্ঠগ্গহণাৱ ৱত্ততে.
৩৬৬. ণাযন ণান ৱচ্ছাদিতো.
ৱচ্ছ কচ্চইচ্চেৱমাদিতো ছট্ঠিযন্ততো গোত্তগণতো ণাযন ণানইচ্চতে পচ্চযা হোন্তি ৱা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. সব্বত্থ ণকাৰানুবন্ধো ৱুদ্ধত্থো, সেসং পুব্বসমং, সংযোগন্তত্তা ৱুদ্ধিঅভাৱোৱ ৱিসেসো.
ৱচ্ছাযনো ৱচ্ছানো ৱচ্ছস্স পুত্তো ৱা. এৱং কচ্চস্স পুত্তো কচ্চাযনো কচ্চানো, মোগ্গল্লস্স পুত্তো মোগ্গল্লাযনো মোগ্গল্লানো. এৱং অগ্গিৱেস্সাযনো অগ্গিৱেস্সানো, কণ্হাযনো কণ্হানো, সাকটাযনো সাকটানো, মুঞ্চাযনো মুঞ্চানো, কুঞ্জাযনো কুঞ্জানো ইচ্চাদি. আকতিগণো’যং.
‘‘কত্তিকায অপচ্চ’’ন্তি ৱিগ্গহে –
৩৬৭. ণেয্যো কত্তিকাদীহি.
আদিসদ্দোযং পকাৰে ৱত্ততে. কত্তিকা ৱিনতাৰোহিণীইচ্চেৱমাদীহি ইত্থিযং ৱত্তমানেহি লিঙ্গেহি ণেয্যপ্পচ্চযো হোতি ৱা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে.
ৱিভত্তিলোপে ‘‘পকতি চস্স সৰন্তস্সা’’তি পকতিভাৱো. কত্তিকেয্যো, কত্তিকায পুত্তো ৱা. এৱং ৱিনতায অপচ্চং ৱেনতেয্যো, ইকাৰস্সেকাৰো ৱুদ্ধি, ৰোহিণিযা পুত্তো ৰোহিণেয্যো, গঙ্গায অপচ্চং গঙ্গেয্যো, ভগিনিযা পুত্তো ভাগিনেয্যো, নদিযাপুত্তো নাদেয্যো. এৱং অন্তেয্যো, আহেয্যো, কামেয্যো. সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, এত্থ উকাৰস্সোকাৰো ৱুদ্ধি, বালায অপচ্চং বালেয্যো ইচ্চাদি.
‘‘দক্খস্সাপচ্চ’’ন্তি ৱিগ্গহে ণম্হি সম্পত্তে –
৩৬৮. অতো ণি ৱা.
অকাৰন্ততো লিঙ্গম্হা ণিপচ্চযো হোতি ৱা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. দক্খি, দক্খী, দক্খযো, দোণস্স অপচ্চং দোণি. এৱং ৱাসৱি, সক্যপুত্তি, নাটপুত্তি, দাসপুত্তি, দাসৰথি. ৱাৰুণি, কণ্ডি, বালদেৱি, পাৱকি, জিনদত্তস্স অপচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, অনুৰুদ্ধি ইচ্চাদি.
পুন ৱাগ্গহণেন অপচ্চত্থে ণিকপ্পচ্চযো, অদিতিআদিতো ণ্যপ্পচ্চযো চ. যথা – সক্যপুত্তস্স পুত্তো সক্যপুত্তিকো, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা ককাৰস্স যকাৰো, সক্যপুত্তিযো. এৱং নাটপুত্তিকো, জেনদত্তিকো, ৱিমাতুযা পুত্তো ৱেমাতিকো.
‘‘অদিতিযা পুত্তো’’তি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযো, ৱুদ্ধি চ.
৩৬৯. অৱণ্ণো যে লোপঞ্চ.
অৱণ্ণো তদ্ধিতভূতে যপ্পচ্চযে পৰে লোপমাপজ্জতে. চসদ্দেন ইৱণ্ণোপীতি ইকাৰলোপো, ‘‘যৱতং তলনদকাৰানং ব্যঞ্জনানি চ ল ঞ জকাৰত্ত’’ন্তি ত্যকাৰসংযোগস্স চকাৰো, ‘‘পৰদ্ৱেভাৱো ঠানে’’তি দ্ৱিত্তং, আদিচ্চো. এৱং দিতিযা পুত্তো দেচ্চো.
‘‘কুণ্ডনিযা পুত্তো’’তি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযে কতে –
‘‘ক্ৱচাদিমজ্ঝুত্তৰেসূ’’তি ৱত্ততে.
৩৭০. তেসু ৱুদ্ধিলোপাগমৱিকাৰৱিপৰীতাদেসা চ.
তেসু আদিমজ্ঝুত্তৰেসু অৱিহিতলক্খণেসু জিনৱচনানুপৰোধেন ক্ৱচি ৱুদ্ধি লোপ আগম ৱিকাৰ ৱিপৰীতআদেসা হোন্তীতি সংযোগন্তত্তেপি আদিৱুদ্ধি, ইকাৰলোপে ন্যস্সঞাদেসো, কোণ্ডঞ্ঞো, কুৰুনো পুত্তো কোৰব্যো, এত্থাপি তেনেৱ উকাৰস্স অৱাদেসো, ভাতুনো পুত্তো ভাতব্যো.
‘‘উপগুস্স অপচ্চ’’ন্তি ৱিগ্গহে –
৩৭১. ণৱোপগ্ৱাদীহি.
উপগু মনুইচ্চেৱমাদীহি উকাৰন্তেহি গোত্তগণেহি ণৱপ্পচ্চযো হোতি ৱা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. আদিসদ্দস্স চেত্থ পকাৰৱাচকত্তা উকাৰন্ততোযেৱাযং. ওপগৱো, ওপগৱী, ওপগৱং, মনুনো অপচ্চং মানৱো, ‘‘মানুসো’’তি ণপ্পচ্চযে, সাগমে চ কতে ৰূপং, ভগ্গুনো অপচ্চং ভগ্গৱো, পণ্ডুনো অপচ্চং পণ্ডৱো, উপৱিন্দুস্স অপচ্চং ওপৱিন্দৱো ইচ্চাদি.
‘‘ৱিধৱায অপচ্চ’’ন্তি অত্থে –
৩৭২. ণেৰ ৱিধৱাদিতো.
ৱিধৱাদিতো ণেৰপ্পচ্চযো হোতি ৱা অপচ্চত্থে. ৱিগতো ধৱো পতি এতিস্সাতি ৱিধৱা, ৱেধৱেৰো, বন্ধুকিযা অভিসাৰিণিযা পুত্তো বন্ধুকেৰো, সমণস্স উপজ্ঝাযস্স পুত্তো পুত্তট্ঠানিযত্তাতি সামণেৰো, নাড়িকেৰো ইচ্চাদি.
অপচ্চতদ্ধিতং.
সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিত
‘‘তিলেন সংসট্ঠ’’ন্তি ৱিগ্গহে –
৩৭৩. যেন ৱা সংসট্ঠং তৰতি চৰতি ৱহতি ণিকো.
যেন ৱা সংসট্ঠং, যেন ৱা তৰতি, যেন ৱা চৰতি, যেন ৱা ৱহতি, ততো ততিযন্ততো লিঙ্গম্হা তেসু সংসট্ঠাদীস্ৱত্থেসু ণিকপ্পচ্চযো হোতি ৱা. তেলিকং ভোজনং, তিলেন অভিসঙ্খতন্তি অত্থো. তেলিকী যাগু. গুড়েন সংসট্ঠং এগাড়িকং. এৱং ঘাতিকং, দাধিকং, মাৰিচিকং, লোণিকং.
নাৱায তৰতীতি নাৱিকো, উড়ুম্পেন তৰতীতি ওড়ুম্পিকো, ৱুদ্ধিঅভাৱপক্খে উড়ুম্পিকো. এৱং কুল্লিকো, গোপুচ্ছিকো. সকটেন চৰতীতি সাকটিকো. এৱং পাদিকো, দণ্ডিকো, ধম্মেন চৰতি পৱত্ততীতি ধম্মিকো. সীসেন ৱহতীতি সীসিকো, ৱাগ্গহণেন ঈকাৰস্স ৱুদ্ধি ন হোতি. এৱং অংসিকো, খন্ধিকো, হত্থিকো, অঙ্গুলিকো.
পুন ৱাগ্গহণেন অঞ্ঞত্থেসুপি ণিকপ্পচ্চযো, পৰদাৰং গচ্ছতীতি পাৰদাৰিকো, পথং গচ্ছতীতি পথিকো.
‘‘ৱিনযমধীতে, অৱেচ্চাধীতে’’তি ৱা ৱিগ্গহে –
‘‘ণিকো’’তি ৱত্ততে.
৩৭৪. তমধীতে তেনকতাদিসন্নিধাননিযোগসিপ্পভণ্ডজীৱিকত্থেসু চ.
চতুপ্পদমিদং. তমধীতেতি অত্থে, তেন কতাদীস্ৱত্থেসু চ তম্হি সন্নিধানো, তত্থ নিযুত্তো, তমস্স সিপ্পং, তমস্স ভণ্ডং, তমস্স জীৱিকা ইচ্চেতেস্ৱত্থেসু চ দুতিযাদিৱিভত্যন্তেহি লিঙ্গেহি ণিকপ্পচ্চযো হোতি ৱা. ৱেনযিকো. এৱং সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো.
‘‘ব্যাকৰণমধীতে’’তি অত্থে ণিকপ্পচ্চযাদিম্হি কতে –
‘‘ৱুদ্ধাদিসৰস্স ৱাসংযোগন্তস্স সণে চা’’তি ৱত্তমানে –
৩৭৫. মাযূনমাগমো ঠানে.
ই উইচ্চেভেসং আদিসৰানং অসংযোগন্তানং মা ৱুদ্ধি হোতি সণে, তত্ৰেৱ ৱুদ্ধি আগমো হোতি চ ঠানেতি একাৰৱুদ্ধাগমো.
‘‘ঠানে’’তি ৱচনা চেত্থ, যূনমাদেসভূততো;
যৱেহি পুব্বেৱ এও-ৱুদ্ধিযো হোন্তি আগমা.
যকাৰস্স দ্ৱিভাৱো.
ৱেয্যাকৰণিকো, ন্যাযমধীতেতি নেয্যাযিকো. এৱং তক্কিকো, ৱেদিকো, নেমিত্তিকো, কাযেন কতো পযোগো কাযিকো, কাযেন কতং কম্মং কাযিকং, ৱচসা কতং কম্মং ৱাচসিকং. এৱং মানসিকং, এত্থ চ ‘‘সসৰে ৱাগমো’’তি সুত্তে ৱৱত্থিতৱাসদ্দেন পচ্চযে পৰেপি সাগমো, থেৰেহি কতা সঙ্গীতি থেৰিকা. এৱং পঞ্চসতিকা, সত্তসতিকা, এত্থ ‘‘ণৱণিকা’’দিসুত্তে অনুৱত্তিতৱাগ্গহণেন ঈপচ্চযো ন হোতি.
সন্নিধানত্থে সৰীৰে সন্নিধানা ৱেদনা সাৰীৰিকা, সাৰীৰিকং দুক্খং. এৱং মানসিকা, মানসিকং.
নিযুত্তত্থে দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকো, এত্থ ‘‘মাযূনমাগমো ঠানে’’তি ৱকাৰতো পুব্বেওকাৰাগমো. এৱং ভণ্ডাগাৰিকো, নাগৰিকো, নৱকম্মিকো, ৱনকম্মিকো, আদিকম্মিকো, ওদৰিকো, ৰথিকো, পথিকো, উপাযে নিযুত্তো ওপাযিকো, চেতসি নিযুত্তা চেতসিকা.
সিপ্পত্থে ৱীণাৱাদনং ৱীণা, ৱীণা অস্স সিপ্পং ৱেণিকো. এৱং পাণৱিকো, মোদিঙ্গিকো, ৱংসিকো.
ভণ্ডত্থে গন্ধো অস্স ভণ্ডন্তি গন্ধিকো. এৱং তেলিকো, গোড়িকো, পূৱিকো, পণ্ণিকো, তম্বূলিকো, লোণিকো.
জীৱিকত্থে উৰব্ভং হন্ত্ৱা জীৱতি, উৰব্ভমস্স জীৱিকাতি ৱা ওৰব্ভিকো. এৱং মাগৱিকো, এত্থ ৱকাৰাগমো. সূকৰিকো, সাকুণিকো, মচ্ছিকো ইচ্চাদি.
‘‘তেন কতাদী’’তি এত্থ আদিগ্গহণেন তেন হতং, তেন বদ্ধং, তেন কীতং, তেন দিব্বতি, সো অস্স আৱুধো, সো অস্স আবাধো, তত্থ পসন্নো, তস্স সন্তকং, তমস্স পৰিমাণং, তস্স ৰাসি, তং অৰহতি, তমস্স সীলং, তত্থ জাতো, তত্থ ৱসতি, তত্ৰ ৱিদিতো, তদত্থায সংৱত্ততি, ততো আগতো, ততো সম্ভূতো, তদস্স পযোজনন্তি এৱমাদিঅত্থে চ ণিকপ্পচ্চযো হোতি. যথা – জালেন হতো, হনতীতি ৱা জালিকো. এৱং বাড়িসিকো, ৱাকৰিকো, সুত্তেন বদ্ধো সুত্তিকো, ৱৰত্তায বদ্ধো ৱাৰত্তিকো নাগো.
ৱত্থেন কীতং ভণ্ডং ৱত্থিকং. এৱং কুম্ভিকং, ফালিকং, সোৱণ্ণিকং, সাতিকং. অক্খেন দিব্বতীতি অক্খিকো. এৱং সালাকিকো, তিন্দুকিকো, অম্বফলিকো. চাপো অস্স আৱুধোতি চাপিকো. এৱং তোমৰিকো, মুগ্গৰিকো, মোসলিকো.
ৱাতো অস্স আবাধোতি ৱাতিকো. এৱং সেম্হিকো, পিত্তিকো.
বুদ্ধে পসন্নো বুদ্ধিকো. এৱং ধম্মিকো, সঙ্ঘিকো. বুদ্ধস্স সন্তকো বুদ্ধিকো. এৱং ধম্মিকো, সঙ্ঘিকো ৱিহাৰো, সঙ্ঘিকা ভূমি, সঙ্ঘিকং চীৱৰং, পুগ্গলিকং.
কুম্ভো অস্স পৰিমাণন্তি কুম্ভিকং. এৱং খাৰিকং, দোণিকং. কুম্ভস্স ৰাসি কুম্ভিকো. কুম্ভং অৰহতীতি কুম্ভিকো. এৱং দোণিকো, অট্ঠমাসিকো, কহাপণিকো, আসীতিকা গাথা, নাৱুতিকা, সাতিকং, সাহস্সিকং. সন্দিট্ঠমৰহতীতি সন্দিট্ঠিকো, ‘‘এহি পস্সা’’তি ইমং ৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো.
সীলত্থে পংসুকূলধাৰণং পংসুকূলং, তং সীলমস্সাতি পংসুকূলিকো. এৱং তেচীৱৰিকো, একাসনে ভোজনসীলো একাসনিকো, ৰুক্খমূলে ৱসনসীলো ৰুক্খমূলিকো, তথা আৰঞ্ঞিকো, সোসানিকো.
জাতত্থে অপাযে জাতো আপাযিকো. এৱং নেৰযিকো, সামুদ্দিকো মচ্ছো, ৱস্সেসু জাতো ৱস্সিকো, ৱস্সিকা, ৱস্সিকং পুপ্ফং, সাৰদিকো, হেমন্তিকো, ৱাসন্তিকো, চাতুদ্দসিকো, ৰাজগহে জাতো, ৰাজগহে ৱসতীতি ৱা ৰাজগহিকো জনো, মগধেসু জাতো, ৱসতীতি ৱা মাগধিকো, মাগধিকা, মাগধিকং, সাৱত্থিযং জাতো, ৱসতীতি ৱা সাৱত্থিকো, কাপিলৱত্থিকো, ৱেসালিকো.
লোকে ৱিদিতো লোকিকো, লোকায সংৱত্ততীতিপি লোকিকো. তথা মাতিতো আগতং মাতিকং, পিতিতো আগতং পেত্তিকং নামং.
সম্ভূতত্থে মাতিতো সম্ভূতং মত্তিকং. এৱং পেত্তিকং. উপধিতস্স পযোজনং ওপধিকং.
সকত্থেপি অসঙ্খাৰোযেৱ অসঙ্খাৰিকং. এৱং সসঙ্খাৰিকং, নামমেৱ নামিকং. এৱং আখ্যাতিকং, ওপসগ্গিকং, নেপাতিকং, চতুমহাৰাজে ভত্তি এতেসন্তি চাতুমহাৰাজিকা. এৱং অঞ্ঞত্থেপি যোজেতব্বং.
‘‘কসাৱেন ৰত্ত’’ন্তি ৱিগ্গহে –
৩৭৬. ণ ৰাগা তেনৰত্তং তস্সেদমঞ্ঞত্থেসু চ.
ৰাগত্থৱাচকা লিঙ্গম্হা ‘‘তেন ৰত্ত’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে, ‘‘তস্সে’’তি ছট্ঠিযন্ততো ‘‘ইদ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে চ অঞ্ঞত্থেসু চ ণপ্পচ্চযো হোতি ৱা.
কাসাৱং ৱত্থং. এৱং কাসাযং, কুসুম্ভেন ৰত্তং কোসুম্ভং, হলিদ্দিযা ৰত্তং হালিদ্দং, পত্তঙ্গং, মঞ্জিট্ঠং, কুঙ্কুমং, নীলেন ৰত্তং নীলং. এৱং পীতং.
ইদমত্থে মহিংসস্স ইদং মাহিংসং মংসং, দধি সপ্পি চম্মাদিকং ৱা, সূকৰস্স ইদং সূকৰং, কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং ব্যাকৰণং. এৱং সোগতং সাসনং.
‘‘ইসিস্স ইদ’’ন্তি অত্থে ণপ্পচ্চযে কতে ৱুদ্ধিম্হি সম্পত্তে –
‘‘সণে, যূনমাগমো ঠানে’’তি চ ৱত্ততে.
৩৭৭. আত্তঞ্চ.
ই উইচ্চেতেসং আদিসৰানং আত্তঞ্চ হোতি সণকাৰপ্পচ্চযে পৰে, চসদ্দেন ৰিকাৰাগমো চ ঠানেতি ইকাৰস্স আত্তং.
ঠানাধিকাৰতো আত্তং, ইসূসভউজাদিনং;
ইসিস্স তু ৰিকাৰাগ-মো চাত্তানন্তৰে ভৱে.
আৰিস্যং, উসভস্স ইদং আসভং ঠানং, আসভী ৱাচা.
অঞ্ঞত্থগ্গহণেন পন অৱিদূৰভৱো, তত্ৰ ভৱো, তত্ৰ জাতো, ততো আগতো, সো অস্স নিৱাসো, তস্স ইস্সৰো, কত্তিকাদীহি নিযুত্তো মাসো, সাস্স দেৱতা, তমৱেচ্চাধীতে, তস্স ৱিসযো দেসো, তস্মিং দেসে অত্থি, তেন নিব্বত্তং, তং অৰহতি, তস্স ৱিকাৰো, তমস্স পৰিমাণন্তি ইচ্চেৱমাদীস্ৱত্থেসু চ ণপ্পচ্চযো. যথা – ৱিদিসায অৱিদূৰে ভৱো ৱেদিসো গামো, উদুম্বৰস্স অৱিদূৰে ভৱং ওদুম্বৰং ৱিমানং.
ভৱত্থে মনসি ভৱং মানসং সুখং, সাগমো. সৰে ভৱো সাৰসো সকুণো, সাৰসা সকুণী, সাৰসং পুপ্ফং, উৰসি ভৱো ওৰসো পুত্তো, উৰসি সংৱড্ঢিতত্তা, মিত্তে ভৱা মেত্তা, মেত্তী ৱা, পুৰে ভৱা পোৰী ৱাচা.
জাতাদীসু পাৱুসে জাতো পাৱুসো মেঘো, পাৱুসা ৰত্তি, পাৱুসং অব্ভং, সৰদে জাতো সাৰদো মাসো, সাৰদা ৰত্তি, সাৰদং পুপ্ফং. এৱং সিসিৰো, হেমন্তো, ৱসন্তো, ৱিম্হো, মথুৰাযং জাতো মাথুৰো জনো, মাথুৰা গণিকা, মাথুৰং ৱত্থং. মথুৰায আগতো মাথুৰো, মথুৰা অস্স নিৱাসোতি মাথুৰো, মথুৰায ইস্সৰো মাথুৰো ৰাজা. ‘‘সব্বতো কো’’তি এত্থ পুন সব্বতোগ্গহণেন তদ্ধিততোপি ক্ৱচি সসৰককাৰাগমো, মাথুৰকো ৱা, ৰাজগহে জাতো, ৰাজগহা আগতো, ৰাজগহো অস্স নিৱাসোতি ৱা, ৰাজগহস্স ইস্সৰোতি ৱা ৰাজগহো, ৰাজগহকো ৱা. এৱং সাগলো, সাগলকো ৱা, পাটলিপুত্তো, পাটলিপুত্তকো ৱা, ৱেসালিযং জাতোতিআদিঅত্থে ৱেসালো, ৱেসালকো ৱা, কুসিনাৰে জাতো কোসিনাৰো, কোসিনাৰকো ৱা. এৱং সাকেতো, সাকেতকো ৱা, কোসম্বো, কোসম্বকো ৱা, ইন্দপত্তো, ইন্দপত্তকো ৱা, কপিল্লো, কপিল্লকো ৱা, ভাৰুকচ্ছো, ভাৰুকচ্ছকো ৱা, নগৰে জাতো, নগৰা আগতো, নগৰে ৱসতীতি ৱা নাগৰো, নাগৰকো ৱা. এৱং জানপদো.
জনপদনামেসু পন সব্বত্থ বহুৱচনমেৱ ভৱতি. যথা – অঙ্গেসু জাতো, অঙ্গেহি আগতো, অঙ্গা অস্স নিৱাসো, অঙ্গানং ইস্সৰো ৱা অঙ্গো, অঙ্গকো ৱা, মাগধো, মাগধকো ৱা, কোসলো, কোসলকো ৱা, ৱেদেহো, ৱেদেহকো ৱা, কম্বোজো, কম্বোজকো ৱা, গন্ধাৰো, গন্ধাৰকো ৱা, সোৱীৰো, সোৱীৰকো ৱা, সিন্ধৱো, সিন্ধৱকো ৱা, অস্সকো, কালিঙ্গো, পঞ্চালো, সক্কো, তথা সুৰট্ঠে জাতো, সুৰট্ঠস্স ইস্সৰো ৱা সোৰট্ঠো, সোৰট্ঠকো ৱা. এৱং মহাৰট্ঠো, মহাৰট্ঠকো ৱা ইচ্চাদি.
নক্খত্তযোগে কত্তিকায পুণ্ণচন্দযুত্তায যুত্তো মাসো কত্তিকো, মগসিৰেন চন্দযুত্তেন নক্খত্তেন যুত্তো মাসো মাগসিৰো. এৱং ফুস্সেন যুত্তো মাসো ফুস্সো, মঘায যুত্তো মাসো মাঘো, ফগ্গুনিযা যুত্তো মাসো ফগ্গুনো, চিত্তায যুত্তো মাসো চিত্তো, ৱিসাখায যুত্তো মাসো ৱেসাখো, জেট্ঠায যুত্তো মাসো জেট্ঠো, উত্তৰাসাড়্হায যুত্তো মাসো আসাড়্হো, আসাড়্হী ৱা, সৱণেন যুত্তো মাসো সাৱণো, সাৱণী. ভদ্দেন যুত্তো মাসো ভদ্দো, অস্সযুজেন যুত্তো মাসো অস্সযুজো, বুদ্ধো অস্স দেৱতাতি বুদ্ধো. এৱং সোগতো, মাহিন্দো, যামো, সোমো.
ব্যাকৰণং অৱেচ্চাধীতে ৱেয্যাকৰণো. এৱং মোহুত্তো, নেমিত্তো, অঙ্গৱিজ্জো, ৱত্থুৱিজ্জো. ৱসাতীনং ৱিসযো দেসো ৱাসাতো, উদুম্বৰা অস্মিং পদেসে সন্তীতি ওদুম্বৰো দেসো.
সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পৰিখা, পযসা নিব্বত্তং পাযাসং, সহস্সং অৰহতীতি সাহস্সী গাথা, অযসো ৱিকাৰো আযসো. এৱং সোৱণ্ণো, পুৰিসো পৰিমাণমস্সাতি পোৰিসং উদকং.
চগ্গহণেন তত্থ জাতো, তত্থ ৱসতি, তস্স হিতং, তং অৰহতীতিআদীসু ণেয্যপ্পচ্চযো. বাৰাণসিযং জাতো, ৱসতীতি ৱা বাৰাণসেয্যকো, পুৰে ৱিয ককাৰাগমো. এৱং চম্পেয্যকো, সাগলেয্যকো, মিথিলেয্যকো জনো, গঙ্গেয্যো মচ্ছো, সিলায জাতং সেলেয্যকং, কুলে জাতো কোলেয্যকো সুনখো, ৱনে জাতং ৱানেয্যং পুপ্ফং. এৱং পব্বতেয্যো মানুসো, পব্বতেয্যা নদী, পব্বতেয্যং ওসধং, পথস্স হিতং পাথেয্যং, সপতিস্স হিতং সাপতেয্যং ধনং, পদীপেয্যং তেলং, মাতু হিতং মত্তেয্যং. এৱং পেত্তেয্যং. দক্খিণমৰহতীতি দক্খিণেয্যো ইচ্চাদি.
৩৭৮. জাতাদীনমিমিযা চ.
জাতইচ্চেৱমাদীনং সদ্দানং অত্থে ইম ইযইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি ৱা.
পচ্ছা জাতো পচ্ছিমো, পচ্ছিমা জনতা, পচ্ছিমং চিত্তং, অন্তে জাতো অন্তিমো, অন্তিমা, অন্তিমং. এৱং মজ্ঝিমো, পুৰিমো, উপৰিমো, হেট্ঠিমো, পচ্চন্তিমো, গোপ্ফিমো, গন্থিমো.
তথা ইযপ্পচ্চযে মনুস্সজাতিযা জাতো মনুস্সজাতিযো, মনুস্সজাতিযা, মনুস্সজাতিযং. এৱং অস্সজাতিযো, হত্থিজাতিযো, বোধিসত্তজাতিযো, দব্বজাতিযো, সমানজাতিযো, লোকিযো ইচ্চাদি.
আদিগ্গহণেন তত্থ নিযুত্তো, তদস্স অত্থি, তত্থ ভৱোতিআদীস্ৱপি ইম ইযপ্পচ্চযা হোন্তি, চসদ্দেন ইকপ্পচ্চযো চ. অন্তে নিযুত্তো অন্তিমো, অন্তিযো, অন্তিকো, পুত্তো অস্স অত্থি, তস্মিং ৱা ৱিজ্জতীতি পুত্তিমো, পুত্তিযো, ৱুত্তিকো, কপ্পো অস্স অত্থীতি কপ্পিযো, জটা অস্স অত্থীতি জটিযো, হানভাগো অস্স অত্থীতি হানভাগিযো. এৱং ঠিতিভাগিযো, বোধিস্স পক্খে ভৱা বোধিপক্খিযা, পঞ্চৱগ্গে ভৱা পঞ্চৱগ্গিযা. এৱং ছব্বগ্গিযা, উদৰিযং, অত্তনো ইদন্তি অত্তনিযং, নকাৰাগমো.
চসদ্দগ্গহণেন কিয যণ্যপ্পচ্চযা চ. জাতিযা নিযুত্তো জাতিকিযো. এৱং অন্ধকিযো, জচ্চন্ধে নিযুত্তো জচ্চন্ধকিযো. সস্স অযন্তি সকিযো. এৱং পৰকিযো.
যপ্পচ্চযো সাধুহিতভৱজাতাদিঅত্থেসু. যথা – কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং. সভাযং সাধু সব্ভং, ‘‘যৱতং তলনা’’দিনা উকাৰাদি. এৱং মেধায হিতং মেজ্ঝং ঘটং. পাদানং হিতং পজ্জং তেলং, ৰথস্স হিতা ৰচ্ছা, গামে ভৱো গম্মো, গৱে ভৱং গব্যং, ‘‘ওসৰে চা’’তি সুত্তে চসদ্দেন যপ্পচ্চযে পৰেপি অৱাদেসো. কৱিম্হি ভৱং কব্যং, দিৱি ভৱা দিব্যা, থনতো জাতং থঞ্ঞং, ধনায সংৱত্ততীতি ধঞ্ঞং.
ণ্যপ্পচ্চযো পৰিসাযং সাধু পাৰিসজ্জো, দকাৰাগমো, সমণানং হিতা সামঞ্ঞা জনা, ব্ৰাহ্মণানং হিতা ব্ৰাহ্মঞ্ঞা, অৰূপে ভৱা আৰুপ্পা ইচ্চাদি.
‘‘ৰাজপুত্তানং সমূহো’’তি ৱিগ্গহে –
৩৭৯. সমূহত্থে কণণা.
ছট্ঠিযন্ততো ‘‘তেসং সমূহো’’তি অত্থে কণণইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি. ৰাজপুত্তকো, ৰাজপুত্তকং ৱা, ৰাজপুত্তো. এৱং মানুস্সকো, মানুস্সো, মাথুৰকো, মাথুৰো, পোৰিসকো, পোৰিসো, ৱুদ্ধানং সমূহো ৱুদ্ধকো, ৱুদ্ধো. এৱং মাযূৰকো, মাযূৰো, কাপোতো, কোকিলো, মাহিংসকো, মাহিংসো, ওট্ঠকো, ওৰব্ভকো, অট্ঠন্নং সমূহো অট্ঠকো, ৰাজানং সমূহো ৰাজকো, ভিক্খানং সমূহো ভিক্খো, সিক্খানং সমূহো সিক্খো, দ্ৱিন্নং সমূহো দ্ৱযং, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা ইকাৰস্স অযাদেসো. এৱং তিণ্ণং সমূহো তযং ইচ্চাদি.
‘‘সমূহত্থে’’তি ৱত্ততে.
৩৮০. গামজনবন্ধুসহাযাদীহি তা.
গামজনবন্ধুসহাযইচ্চেৱমাদীহি তাপচ্চযো হোতি সমূহত্থে. গামানং সমূহো গামতা. এৱং জনতা, বন্ধুতা, সহাযতা, নাগৰতা. ‘‘তা’’তি যোগৱিভাগেন সকত্থেপি দেৱোযেৱ দেৱতা, তাপচ্চযন্তস্স নিচ্চমিত্থিলিঙ্গতা.
৩৮১. তদস্স ঠানমিযো চ.
‘‘তদস্স ঠান’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে ছট্ঠিযন্ততো ইযপ্পচ্চযো হোতি. মদনস্স ঠানং মদনিযো, মদনিযা, মদনিযং, বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনিযং. এৱং মুচ্ছনিযং. ৰজনিযং, গমনিযং, দস্সনিযং, উপাদানিযং, পসাদনিযং. চসদ্দেন হিতাদিঅত্থেপি উপাদানানং হিতা উপাদানিযা ইচ্চাদি.
৩৮২. উপমত্থাযিতত্তং.
উপমত্থে উপমাৱাচিলিঙ্গতো আযিতত্তপ্পচ্চযো হোতি. ধূমো ৱিয দিস্সতীতি ধূমাযিতত্তং. এৱং তিমিৰাযিতত্তং.
‘‘তদস্স ঠান’’ন্তি ৱত্ততে.
৩৮৩. তন্নিস্সিতত্থে লো.
‘‘তন্নিস্সিত’’ন্তি অত্থে, ‘‘তদস্সঠান’’ন্তি অত্থে চ লপ্পচ্চযো হোতি. দুট্ঠু নিস্সিতং, দুট্ঠু ঠানং ৱা দুট্ঠুল্লং, দুট্ঠুল্লা ৱাচা, লস্স দ্ৱিভাৱো. এৱং ৱেদল্লং.
‘‘অভিজ্ঝা অস্স পকতি, অভিজ্ঝা অস্স বহুলা’’তি ৱা ৱিগ্গহে –
৩৮৪. আলু তব্বহুলে.
পঠমাৱিভত্যন্ততো আলুপ্পচ্চযো হোতি ‘‘তদস্স বহুল’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. অভিজ্ঝালু, অভিজ্ঝালূ, অভিজ্ঝালৱো. এৱং সীতালু, ধজালু, দযালু. ‘‘সব্বতো কো’’তি এত্থ পুন সব্বতোগ্গহণেন ককাৰাগমো, অভিজ্ঝালুকো, অভিজ্ঝালুকা, অভিজ্ঝালুকং. এৱং সীতালুকো, দযালুকো, তথা হীনোৱ হীনকো. এৱং পোতকো, কুমাৰকো, মাণৱকো, মুদুকো, উজুকো, অপ্পমত্তকং, ওৰমত্তকং, সীলমত্তকং ইচ্চাদি.
‘‘যদনুপপন্না নিপাতনা সিজ্ঝন্তী’’তি ইমিনা পটিভাগকুচ্ছিতসঞ্ঞানুকম্পাদিঅত্থেসু কপ্পচ্চযো. পটিভাগত্থে হত্থিনো ইৱ হত্থিকা. এৱং অস্সকা. কুচ্ছিতত্থে কুচ্ছিতো সমণো সমণকো. এৱং ব্ৰাহ্মণকো, মুণ্ডকো, পণ্ডিতকো, ৱেয্যাকৰণকো. সঞ্ঞাযং কতকো, ভটকো. অনুকম্পাযং পুত্তকো.
তথা কিংযতেততো পৰিমাণত্থে ত্তকৱন্তুপ্পচ্চযা. কিং পৰিমাণমস্সাতি কিত্তকং. এৱং যত্তকং, তত্তকং, এত্তকং. ৱন্তুম্হি আত্তঞ্চ, যং পৰিমাণমস্সাতি যাৱা, যাৱন্তো, গুণৱন্তুসমং. এৱং তাৱা, তাৱন্তো. এতাৱা, এতাৱন্তো ইচ্চাদি.
‘‘সুৱণ্ণেন পকত’’ন্তি ৱিগ্গহে –
৩৮৫. তপ্পকতিৱচনে মযো.
তপ্পকতিৱচনত্থে মযপ্পচ্চযো হোতি, পকৰীযতীতি পকতি, তেন পকতি তপ্পকতি, তপ্পকতিযা ৱচনং কথনং তপ্পকতিৱচনং. সুৱণ্ণমযো ৰথো, সোৱণ্ণমযো ৱা, সুৱণ্ণমযা ভাজনৱিকতি, সুৱণ্ণমযং ভাজনং. এৱং ৰূপিযমযং, ৰজতমযং, জতুমযং, দাৰুমযং, মত্তিকামযং, ইদ্ধিযা নিব্বত্তং ইদ্ধিমযং.
মনতো নিপ্ফন্না মনোমযা, অযসাপকতং অযোমযং. এত্থ চ ‘‘মনোগণাদীন’’ন্তি ৱত্তমানে –
৩৮৬. এতেসমো লোপে.
এতেসং মনোগণাদীনং অন্তো ওত্তমাপজ্জতে ৱিভত্তিলোপে কতেতি ওকাৰো.
গৱেন পকতং কৰীসং, গোতো নিব্বত্তন্তি ৱা গোমযং. ‘‘মযো’’তিযোগৱিভাগেন সকত্থেপি দানমেৱ দানমযং, সীলমযং ইচ্চাদি.
সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিতং.
ভাৱতদ্ধিত
‘‘অলসস্স ভাৱো’’তি ৱিগ্গহে –
৩৮৭. ণ্যত্ততা ভাৱে তু.
ছট্ঠিযন্ততো ণ্যত্ততাইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি ‘‘তস্স ভাৱো’’ ইচ্চেতস্মিং অত্থে, তুসদ্দগ্গহণেন ত্তনণেয্যাদিপ্পচ্চযা চ. ভৱন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দা ইতি ভাৱো, সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তং ৱুচ্চতি, ৱুত্তঞ্চ – ‘‘যস্স গুণস্স হি ভাৱা দব্বে সদ্দনিৱেসো তদভিধানেণ্যত্ততাদযো’’তি. ণ্যত্তত্তনন্তানং নিচ্চং নপুংসকত্তং, তাপচ্চযন্তস্স সভাৱতো নিচ্চমিত্থিলিঙ্গতা. ণ্যপ্পচ্চযোযং গুণৱচনে ব্ৰাহ্মণাদীহি, তত্থ ‘‘অৱণ্ণো যে লোপঞ্চা’’তি অৱণ্ণলোপো, আদিৱুদ্ধি.
আলস্যং. এৱং আৰোগ্যং, উদগ্গস্স ভাৱো ওদগ্যং, সখিনো ভাৱো সখ্যং, অণণস্স ভাৱো আণণ্যং, ৱিধৱায ভাৱো ৱেধব্যং, দুব্বলস্স ভাৱো দুব্বল্যং, চপলস্স ভাৱো চাপল্যং.
ৱিযত্তস্স ভাৱো ৱেয্যত্তিযং, মচ্ছৰস্স ভাৱো মচ্ছৰিযং. এৱং ইস্সৰিযং, আলসিযং, মুণ্ডিযং, মূড়্হিযং. এত্থ ‘‘ৱেয্যত্তিয’’ন্তিআদীসু ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা যম্হি ইকাৰাগমো.
‘‘পণ্ডিতস্স ভাৱো পণ্ডিত্য’’ন্তিআদীসু ‘‘যৱতং তলনদকাৰানং ব্যঞ্জনানি চলঞজকাৰত্ত’’ন্তি ত্যকাৰসংযোগাদীনং চলঞজকাৰাদেসা, দ্ৱিত্তং. পণ্ডিচ্চং, বহুস্সুতস্স ভাৱো বাহুস্সচ্চং, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা উকাৰস্স অকাৰো, এৱং পোৰোহিচ্চং, অধিপতিস্স ভাৱো আধিপচ্চং, মুট্ঠস্সতিস্স ভাৱো মুট্ঠস্সচ্চং, ইৱণ্ণলোপো. কুসলস্স ভাৱো কোসল্লং. এৱং ৱেপুল্লং, সমানানং ভাৱো সামঞ্ঞং, গিলানস্স ভাৱো গেলঞ্ঞং, ‘‘ক্ৱচাদিমজ্ঝুত্তৰা’’দিসুত্তেন সংযোগে পৰে ৰস্সত্তং.
সুহদস্স ভাৱোসোহজ্জং. এৱং ৱেসাৰজ্জং, কুসীদস্সভাৱোকোসজ্জং, ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা ঈকাৰস্স অকাৰো. তথা ‘‘পুৰিসস্স ভাৱো পোৰিস’’ন্তিআদীসু ‘‘যৱতং তলনা’’দিসুত্তে কাৰগ্গহণেন যৱতং সকাৰকচটপৱগ্গানং সকাৰকচটপৱগ্গাদেসা. সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং. এৱং দোমনস্সং, সোৱচস্সং, দোৱচস্সং, এত্থ সকাৰাগমো. তথা নিপকস্স ভাৱো নেপক্কং, দ্ৱিত্তং. এৱং আধিক্কং, দুভগস্স ভাৱো দোভগ্গং, ৱাণিজস্স ভাৱো ৱাণিজ্জং, ৰাজিনো ভাৱো ৰজ্জং, ‘‘ক্ৱচা’’দিনা ৰস্সত্তং. সৰূপস্স ভাৱো সাৰুপ্পং. এৱং ওপম্মং, সোখুম্মং.