৪. সমাসকণ্ড
অথ নামমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধীনং সমাসোতি নামনিস্সিতত্তা, সযঞ্চ নামিকত্তা নামানন্তৰং সমাসো ৱুচ্চতে.
সো চ সঞ্ঞাৱসেন ছব্বিধো অব্যযীভাৱো কম্মধাৰযো দিগু তপ্পুৰিসো বহুব্বীহি দ্ৱন্দো চাতি.
অব্যযীভাৱসমাস
তত্ৰ পঠমং অব্যযীভাৱসমাসো ৱুচ্চতে;
সো চ নিচ্চসমাসোতি অস্সপদৱিগ্গহো.
‘‘উপনগৰং’’ইতীধ – উপসদ্দতো পঠমেকৱচনং সি, তস্স উপসগ্গপৰত্তা ‘‘সব্বাসমাৱুসোপসগ্গনিপাতাদীহি চা’’তি লোপো, নগৰসদ্দতো ছট্ঠেকৱচনং স, নগৰস্স সমীপন্তি অঞ্ঞপদেন ৱিগ্গহে –
‘‘নামানং সমাসো যুত্তত্থো’’তি সমাসৱিধানে সব্বত্থ ৱত্ততে.
৩৩০. উপসগ্গনিপাতপুব্বকো অব্যযীভাৱো.
উপসগ্গপুব্বকো, নিপাতপুব্বকো চ নামিকো যুত্তত্থো তেহেৱ অত্তপুব্বকেহি উপসগ্গনিপাতেহি সহ নিচ্চং সমসীযতে, সো চ সমাসো অব্যযীভাৱসঞ্ঞো হোতি. ইধ অব্যযীভাৱাদিসঞ্ঞাৱিধাযকসুত্তানেৱ ৱা সঞ্ঞাৱিধানমুখেন সমাসৱিধাযকানীতি দট্ঠব্বানি.
তত্থ অব্যযমিতি উপসগ্গনিপাতানং সঞ্ঞা, লিঙ্গৱচনভেদেপি ব্যযৰহিতত্তা, অব্যযানং অত্থং ৱিভাৱযতীতি অব্যযীভাৱো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা, অনব্যযং অব্যযং ভৱতীতি ৱা অব্যযীভাৱো. পুব্বপদত্থপ্পধানো হি অব্যযীভাৱো, এত্থ চ ‘‘উপসগ্গনিপাতপুব্বকো’’তি ৱুত্তত্তা উপসগ্গনিপাতানমেৱ পুব্বনিপাতো.
৩৩১. নামানং সমাসো যুত্তত্থো.
তেসং নামানং পযুজ্জমানপদত্থানং যো যুত্তত্থো, সো সমাসসঞ্ঞো হোতি, তদঞ্ঞং ৱাক্যমিতি ৰুড়্হং.
নামানি স্যাদিৱিভত্যন্তানি, সমস্সতেতি সমাসো, সঙ্খিপিযতীতি অত্থো.
ৱুত্তঞ্হি
‘‘সমাসো পদসঙ্খেপো, পদপ্পচ্চযসংহিতং;
তদ্ধিতং নাম হোতেৱং, ৱিঞ্ঞেয্যং তেসমন্তৰ’’ন্তি.
দুৱিধঞ্চস্স সমসনং সদ্দসমসনমত্থসমসনঞ্চ, তদুভযম্পি লুত্তসমাসে পৰিপুণ্ণমেৱ লব্ভতি. অলুত্তসমাসে পন অত্থসমসনমেৱ ৱিভত্তিলোপাভাৱতো, তত্থাপি ৱা একপদত্তূপগমনতো দুৱিধম্পি লব্ভতেৱ. দ্ৱে হি সমাসস্স পযোজনানি একপদত্তমেকৱিভত্তিত্তঞ্চাতি.
যুত্তো অত্থো যুত্তত্তো, অথ ৱা যুত্তো সঙ্গতো, সম্বন্ধো ৱা অত্থো যস্স সোযং যুত্তত্থো, এতেন সঙ্গতত্থেন যুত্তত্থৱচনেন ভিন্নত্থানং একত্থীভাৱো সমাসলক্খণন্তি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ ‘‘নামান’’ন্তি ৱচনেন ‘‘দেৱদত্তো পচতী’’তিআদীসু আখ্যাতেন সমাসো ন হোতীতি দস্সেতি. সম্বন্ধত্থেন পন যুত্তত্থগ্গহণেন ‘‘ভটো ৰঞ্ঞো পুত্তো দেৱদত্তস্সা’’তিআদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খেসু, ‘‘দেৱদত্তস্স কণ্হা দন্তা’’তিআদীসু চ অঞ্ঞসাপেক্খেসু অযুত্তত্থতায সমাসো ন হোতীতি দীপেতি.
‘‘অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামো’’তি ৱিপৰিণামেন ‘‘যুত্তত্থান’’ন্তি ৱত্ততে.
৩৩২. তেসং ৱিভত্তিযো লোপা চ.
ইধ পদন্তৰেন ৱা তদ্ধিতপ্পচ্চযেহি ৱা আযাদিপ্পচ্চযেহি ৱা একত্থীভূতা যুত্তত্থা নাম, তেন ‘‘তেসং যুত্তত্থানং সমাসানং, তদ্ধিতাযাদিপ্পচ্চযন্তানঞ্চ ৱিভত্তিযো লোপনীযা হোন্তী’’তি অত্থো. সমাসগ্গহণাধিকাৰে পন সতি তেসংগহণেন ৱা তদ্ধিতাযাদিপ্পচ্চযন্ত ৱিভত্তিলোপো. চগ্গহণং ‘‘পভঙ্কৰো’’তিআদীসু লোপনিৱত্তনত্থং.
ৱিপৰিণামেন ‘‘লুত্তাসু, ৱিভত্তীসূ’’তি ৱত্ততে, যুত্তত্থগ্গহণঞ্চ.
৩৩৩. পকতি চস্স সৰন্তস্স.
লুত্তাসু ৱিভত্তীসু সৰন্তস্স অস্স যুত্তত্থভূতস্স তিৱিধস্সপি লিঙ্গস্স পকতিভাৱো হোতি. চসদ্দেন কিংসমুদয ইদপ্পচ্চযতাদীসু নিগ্গহীতন্তস্সপি. নিমিত্তাভাৱে নেমিত্তকাভাৱস্স ইধ অনিচ্ছিতত্তা অযমতিদেসো.
সকত্থৱিৰহেনিধ সমাসস্স চ লিঙ্গভাৱাভাৱা ৱিভত্তুপ্পত্তিযমসম্পত্তাযং নামব্যপদেসাতিদেসমাহ.
৩৩৪. তদ্ধিতসমাসকিতকা নামংৱা’তৱেতুনাদীসু চ.
তদ্ধিতন্তা, কিতন্তা, সমাসা চ নামমিৱ দট্ঠব্বা তৱেতুন ত্ৱান ত্ৱাদিপ্পচ্চযন্তে ৱজ্জেত্ৱা. চগ্গহণং কিচ্চপ্পচ্চযআঈইনীইত্থিপ্পচ্চযন্তাদিস্সপি নামব্যপদেসত্থং. ইধ সমাসগ্গহণং অত্থৱতং সমুদাযানং নামব্যপদেসো সমাসস্সেৱাতি নিযমত্থন্তি অপৰে.
‘‘অব্যযীভাৱো’’তি ৱত্ততে.
৩৩৫. সো নপুংসকলিঙ্গো.
সো অব্যযীভাৱসমাসো নপুংসকলিঙ্গোৱ দট্ঠব্বোতি নপুংসকলিঙ্গত্তং. এত্থ হি সতিপি লিঙ্গাতিদেসে ‘‘অধিপঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ‘‘অধিঞাণং’’ন্তিআদি ৰূপপ্পসঙ্গো ন হোতি সদ্দন্তৰত্তা, ‘‘তিপঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ৱিযাতি দট্ঠব্বং, ন চাযং অতিদেসো, সুত্তে অতিদেসলিঙ্গস্স ইৱসদ্দস্স অদস্সনতো. পুৰে ৱিয স্যাদ্যুপ্পত্তি.
‘‘ক্ৱচী’’তি ৱত্ততে.
৩৩৬. অং ৱিভত্তীনমকাৰন্তা অব্যযীভাৱা.
তস্মা অকাৰন্তা অব্যযীভাৱা পৰাসং ৱিভত্তীনং ক্ৱচি অং হোতি, সেসং নেয্যং.
তং উপনগৰং, নগৰস্স সমীপং তিট্ঠতীতি অত্থো. তানি উপনগৰং, আলপনেপেৱং, তং উপনগৰং পস্স, তানি উপনগৰং.
ন পঞ্চম্যাযমম্ভাৱো, ক্ৱচীতি অধিকাৰতো;
ততিযাসত্তমীছট্ঠী-নন্তু হোতি ৱিকপ্পতো.
তেন উপনগৰং কতং, উপনগৰেন ৱা, তেহি উপনগৰং, উপনগৰেহি ৱা, তস্স উপনগৰং দেহি, তেসং উপনগৰং, উপনগৰা আনয, উপনগৰম্হা উপনগৰস্মা, উপনগৰেহি, উপনগৰং সন্তকং, উপনগৰস্স ৱা, তেসং উপনগৰং, উপনগৰানং ৱা, উপনগৰং নিধেহি, উপনগৰম্হি উপনগৰস্মিং, উপনগৰং উপনগৰেসু ৱা. এৱং উপকুম্ভং.
অভাৱে – দৰথানং অভাৱো নিদ্দৰথং, নিম্মসকং.
পচ্ছাঅত্থে – ৰথস্স পচ্ছা অনুৰথং, অনুৱাতং.
যোগ্গতাযং – যথাসৰূপং, অনুৰূপং, ৰূপযোগ্গন্তি অত্থো.
ৱিচ্ছাযং – অত্তানমত্তানং পতি পচ্চত্তং, অদ্ধমাসং অদ্ধমাসং অনু অন্ৱদ্ধমাসং.
অনুপুব্বিযং – জেট্ঠানং অনুপুব্বো অনুজেট্ঠং.
পটিলোমে – সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং, পটিপথং, পতিৱাতং, অত্তানং অধিকিচ্চ পৱত্তা অজ্ঝত্তং.
পৰিযাদাভিৱিধীসু আপাণকোটিযা আপাণকোটিকং, ‘‘ক্ৱচি সমাসন্তগতানমকাৰন্তো’’তি কপ্পচ্চযো, আকুমাৰেহি যসো কচ্চাযনস্স আকুমাৰং.
সমিদ্ধিযং – ভিক্খায সমিদ্ধীতি অত্থে সমাসেৱ নপুংসকলিঙ্গত্তে চ কতে –
‘‘সমাসস্স, অন্তো’’তি চ ৱত্ততে.
৩৩৭. সৰো ৰস্সো নপুংসকে.
নপুংসকে ৱত্তমানস্স সমাসস্স অন্তো সৰো ৰস্সো হোতি. এত্থ চ অব্যযীভাৱগ্গহণং নানুৱত্তেতব্বং, তেন দিগুদ্ৱন্দবহুব্বীহীসুপি নপুংসকে ৱত্তমানস্স সমাসন্তস্সৰস্স ৰস্সত্তং সিদ্ধং হোতি. ‘‘অং ৱিভত্তীন’’মিচ্চাদিনা অমাদেসো, সুভিক্খং. গঙ্গায সমীপে ৱত্ততীতি উপগঙ্গং, মণিকায সমীপং উপমণিকং.
ইত্থীসু অমিকিচ্চাতি অত্থে সমাসনপুংসকৰস্সত্তাদীসু কতেসু –
‘‘অব্যযীভাৱা, ৱিভত্তীন’’ন্তি চ ৱত্ততে.
৩৩৮. অঞ্ঞস্মা লোপো চ.
অকাৰন্ততো অঞ্ঞস্মা অব্যযীভাৱসমাসা পৰাসং ৱিভত্তীনং লোপো চ হোতি. অধিত্তি, ইত্থীসু অধিকিচ্চ কথা পৱত্ততীতি অত্থো. অধিত্থি পস্স, অধিত্থি কতং ইচ্চাদি, এৱং অধিকুমাৰি, ৱধুযা সমীপং উপৱধু, গুন্নং সমীপং উপগু, ওকাৰস্স ৰস্সত্তং উকাৰো. এৱং উপসগ্গপুব্বকো.
নিপাতপুব্বকো যথা – ৱুড্ঢানং পটিপাটি, যে যে ৱুড্ঢা ৱা যথাৱুড্ঢং, পদত্থানতিক্কমে – যথাক্কমং, যথাসত্তি, যথাবলং কৰোতি, বলমনতিক্কমিত্ৱা কৰোতীতি অত্থো. জীৱস্স যত্তকো পৰিচ্ছেদো যাৱজীৱং, যাৱতাযুকং, কপ্পচ্চযো. যত্তকেন অত্থো যাৱদত্থং, পব্বতস্স পৰভাগো তিৰোপব্বতং, তিৰোপাকাৰং, তিৰোকুট্টং, পাসাদস্স অন্তো অন্তোপাসাদং, অন্তোনগৰং, অন্তোৱস্সং, নগৰস্স বহি বহিনগৰং, পাসাদস্স উপৰি উপৰিপাসাদং, উপৰিমঞ্চং, মঞ্চস্স হেট্ঠা হেট্ঠামঞ্চং, হেট্ঠাপাসাদং, ভত্তস্স পুৰে পুৰেভত্তং, এৱং পচ্ছাভত্তং.
সাকল্লত্থে – সহ মক্খিকায সমক্খিকং ভুঞ্জতি, ন কিঞ্চি পৰিৱজ্জেতীতি অত্থো. ‘‘তেসু ৱুদ্ধী’’তিআদিনা সহসদ্দস্স সাদেসো. গঙ্গায ওৰং ওৰগঙ্গমিচ্চাদি.
অব্যযীভাৱসমাসো নিট্ঠিতো.
কম্মধাৰযসমাস
অথ কম্মধাৰযসমাসো ৱুচ্চতে.
সো চ নৱৱিধো ৱিসেসনপুব্বপদো ৱিসেসনুত্তৰপদো ৱিসেসনোভযপদো উপমানুত্তৰপদো সম্ভাৱনাপুব্বপদো অৱধাৰণপুব্বপদো ননিপাতপুব্বপদো কুপুব্বপদো পাদিপুব্বপদো চাতি.
তত্থ ৱিসেসনপুব্বপদো তাৱ – ‘‘মহন্ত পুৰিস’’ইতীধ উভযত্থ পঠমেকৱচনং সি, তুল্যাধিকৰণভাৱপ্পসিদ্ধত্থং চসদ্দ তসদ্দপ্পযোগো, মহন্তো চ সো পুৰিসো চাতি ৱিগ্গহে –
ইতো পৰং ‘‘ৱিভাসা ৰুক্খতিণ’’ইচ্চাদিতো ‘‘ৱিভাসা’’তি সমাসৱিধানে সব্বত্থ ৱত্ততে.
৩৩৯. দ্ৱিপদে তুল্যাধিকৰণে কম্মধাৰযো.
দ্ৱে পদানি নামিকানি তুল্যাধিকৰণানি অঞ্ঞমঞ্ঞেন সহ ৱিভাসা সমস্যন্তে, তস্মিং দ্ৱিপদে তুল্যাধিকৰণে সতি সো সমাসো কম্মধাৰযসঞ্ঞো চ হোতি.
দ্ৱে পদানি দ্ৱিপদং, তুল্যং সমানং অধিকৰণং অত্থো যস্স পদদ্ৱযস্স তং তুল্যাধিকৰণং, তস্মিং দ্ৱিপদে তুল্যাধিকৰণে. ভিন্নপ্পৱত্তিনিমিত্তানং দ্ৱিন্নং পদানং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন একস্মিং অত্থে পৱত্তি তুল্যাধিকৰণতা. কম্মমিৱ দ্ৱযং ধাৰযতীতি কম্মধাৰযো. যথা হি কম্মং ক্ৰিযঞ্চ পযোজনঞ্চ দ্ৱযং ধাৰযতি, কম্মে সতি ক্ৰিযায, পযোজনস্স চ সম্ভৱতো, তথা অযং সমাসো একস্স অত্থস্স দ্ৱে নামানি ধাৰযতি, তস্মিং সমাসে সতি একত্থজোতকস্স নামদ্ৱযস্স সম্ভৱতো.
পুৰে ৱিয সমাসসঞ্ঞাৱিভত্তিলোপপকতিভাৱা, সমাসেনেৱ তুল্যাধিকৰণভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘ৱুত্তত্থানমপ্পযোগো’’তি চসদ্দ তসদ্দানমপ্পযোগো.
৩৪০. মহতং মহা তুল্যাধিকৰণে পদে.
মহন্ত সদ্দস্স মহা হোতি তুল্যাধিকৰণে উত্তৰপদে পৰে. মহতন্তি বহুৱচনগ্গহণেন ক্ৱচি মহআদেসো চ, এত্থ চ ৱিসেসনস্স পুব্বনিপাতো ৱিসেসনভূতস্স পুব্বপদস্স মহাদেসৱিধানতোৱ ৱিঞ্ঞাযতি.
‘‘কম্মধাৰযো, দিগূ’’তি চ ৱত্ততে.
৩৪১. উভে তপ্পুৰিসা.
উভে কম্মধাৰযদিগুসমাসা তপ্পুৰিসসঞ্ঞা হোন্তি.
তস্স পুৰিসো তপ্পুৰিসো, তপ্পুৰিসসদিসত্তা অযম্পি সমাসো অন্ৱত্থসঞ্ঞায তপ্পুৰিসোতি ৱুত্তো. যথা হি তপ্পুৰিসসদ্দো গুণমতিৱত্তো, তথা অযং সমাসোপি. উত্তৰপদত্থপ্পধানো হি তপ্পুৰিসোতি. ততো নামব্যপদেসো স্যাদ্যুপ্পত্তি. অযং পন তপ্পুৰিসো অভিধেয্যৱচনো, পৰলিঙ্গো চ.
মহাপুৰিসো, মহাপুৰিসা ইচ্চাদি পুৰিসসদ্দসমং, এৱং মহাৱীৰো, মহামুনি, মহন্তঞ্চ তং বলঞ্চাতি মহাবলং, মহব্ভযং, মহআদেসো. সন্তো চ সো পুৰিসো চাতি সপ্পুৰিসো, ‘‘সন্তসদ্দস্স সো ভে বো চন্তে’’তি এত্থ চসদ্দেন সন্তসদ্দস্স সমাসে অভকাৰেপি সাদেসো, তথা পুব্বপুৰিসো, পৰপুৰিসো, পঠমপুৰিসো, মজ্ঝিমপুৰিসো, উত্তমপুৰিসো, দন্তপুৰিসো, পৰমপুৰিসো, ৱীৰপুৰিসো, সেতহত্থী, কণ্হসপ্পো, নীলুপ্পলং, লোহিতচন্দনং.
ক্ৱচি ৱিভাসাধিকাৰতো ন ভৱতি, যথা – পুণ্ণো মন্তানিপুত্তো, চিত্তো গহপতি, সক্কো দেৱৰাজাতি.
পুমা চ সো কোকিলো চাতি অত্থে সমাসে কতে –
‘‘লোপ’’ন্তি ৱত্ততে.
৩৪২. পুমস্স লিঙ্গাদীসু সমাসেসু.
পুমইচ্চেতস্স অন্তো অকাৰো লোপমাপজ্জতে লিঙ্গাদীসু পৰপদেসু সমাসেসু, ‘‘অংমো নিগ্গহীতং ঝলপেহী’’তি মকাৰস্স নিগ্গহীতং. পুঙ্কোকিলো. এৱং পুন্নাগো.
খত্তিযা চ সা কঞ্ঞা চাতি ৱিগ্গয্হ সমাসে কতে –
‘‘তুল্যাধিকৰণে, পদে, ইত্থিযং ভাসিতপুমিত্থী পুমাৱ চে’’তি চ ৱত্ততে.
৩৪৩. কম্মধাৰযসঞ্ঞে চ.
কম্মধাৰযসঞ্ঞে চ সমাসে ইত্থিযং ৱত্তমানে তুল্যাধিকৰণে উত্তৰপদে পৰে পুব্বভূতো ইত্থিৱাচকো সদ্দো পুব্বে ভাসিতপুমা চে, সো পুমা ইৱ দট্ঠব্বোতি পুব্বপদে ইত্থিপ্পচ্চযস্স নিৱত্তি হোতি.
খত্তিযকঞ্ঞা, খত্তিযকঞ্ঞাযো ইচ্চাদি. এৱং ৰত্তলতা, দুতিযভিক্খা, ব্ৰাহ্মণী চ সা দাৰিকা চাতি ব্ৰাহ্মণদাৰিকা, নাগমাণৱিকা.
পুব্বপদস্সেৱাযং পুম্ভাৱাতিদেসো, তেন ‘‘খত্তিযকুমাৰী কুমাৰসমণী তৰুণব্ৰাহ্মণী’’তিআদীসু উত্তৰপদেসু ইত্থিপ্পচ্চযস্স ন নিৱত্তি হোতি.
ইত্থিযমিচ্চেৱ কিং? কুমাৰীৰতনং, সমণীপদুমং.
ভাসিতপুমাতি কিং? গঙ্গানদী, তণ্হানদী, পথৱীধাতু. ‘‘নন্দাপোক্খৰণী, নন্দাদেৱী’’তিআদীসু পন সঞ্ঞাসদ্দত্তা ন হোতি.
তথা পুৰত্থিমো চ সো কাযো চাতি পুৰত্থিমকাযো, এত্থ চ কাযেকদেসো কাযসদ্দো. এৱং পচ্ছিমকাযো, হেট্ঠিমকাযো, উপৰিমকাযো, সব্বকাযো, পুৰাণৱিহাৰো, নৱাৱাসো, কতৰনিকাযো, কতমনিকাযো, হেতুপ্পচ্চযো, অবহুলং বহুলং কতন্তি বহুলীকতং, জীৱিতপ্পধানং নৱকং জীৱিতনৱকং ইচ্চাদি.
ৱিসেসনুত্তৰপদে জিনৱচনানুপৰোধতো থেৰাচৰিযপণ্ডিতাদি ৱিসেসনং পৰঞ্চ ভৱতি. যথা – সাৰিপুত্তো চ সো থেৰো চাতি সাৰিপুত্তত্থেৰো. এৱং মহামোগ্গল্লানত্থেৰো, মহাকস্সপত্থেৰো, বুদ্ধঘোসাচৰিযো, ধম্মপালাচৰিযো, আচৰিযগুত্তিলোতি ৱা, মহোসধো চ সো পণ্ডিতো চাতি মহোসধপণ্ডিতো. এৱং ৱিধুৰপণ্ডিতো, ৱত্থুৱিসেসো.
ৱিসেসনোভযপদো যথা – সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, সিনিদ্ধো চ সো উণ্হো চাতি সিনিদ্ধুণ্হো, মাসো. খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো. এৱং অন্ধবধিৰো, কতাকতং, ছিদ্দাৱছিদ্দং, উচ্চাৱচং, ছিন্নভিন্নং, সিত্তসম্মট্ঠং, গতপচ্চাগতং.
উপমানুত্তৰপদে অভিধানানুৰোধতো উপমানভূতং ৱিসেসনং পৰং ভৱতি. যথা – সীহো ৱিয সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো. এৱং মুনিৱসভো, মুনিপুঙ্গৱো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো, ৰংসি ৱিয ৰংসি, সদ্ধম্মো চ সো ৰংসি চাতি সদ্ধম্মৰংসি. এৱং ৱিনযসাগৰো, পুণ্ডৰীকমিৱ পুণ্ডৰীকো, সমণো চ সো পুণ্ডৰীকো চাতি সমণপুণ্ডৰীকো, সমণপদুমো. চন্দো ৱিয চন্দো, মুখঞ্চ তং চন্দো চাতি মুখচন্দো. এৱং মুখপদুমং ইচ্চাদি.
সম্ভাৱনাপুব্বপদো যথা – ধম্মো ইতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি. এৱং ধম্মসঞ্ঞা, ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, পাণসঞ্ঞিতা, অসুভসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, ধীতুসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা, অত্থিসঞ্ঞা, অত্তদিট্ঠি ইচ্চাদি.
অৱধাৰণপুব্বপদো যথা – গুণো এৱ ধনং গুণধনং. এৱং সদ্ধাধনং, সীলধনং, পঞ্ঞাধনং, চক্খু এৱ ইন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযং. এৱং চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, চক্খুদ্ৱাৰং, ৰূপাৰম্মণমিচ্চাদি.
ননিপাতপুব্বপদো যথা – ন ব্ৰাহ্মণোতি অত্থে কম্মধাৰযসমাসে, ৱিভত্তিলোপাদিম্হি চ কতে –
‘‘উভে তপ্পুৰিসা’’তি তপ্পুৰিসসঞ্ঞা.
৩৪৪. অত্তং নস্স তপ্পুৰিসে.
নস্স নিপাতপদস্স তপ্পুৰিসে উত্তৰপদে পৰে সব্বস্সেৱ অত্তং হোতি. তপ্পুৰিসেকদেসত্তা তপ্পুৰিসো, অব্ৰাহ্মণো.
ন নিসেধো সতো যুত্তো,
দেসাদিনিযমং ৱিনা;
অসতো চাফলো তস্মা,
কথমব্ৰাহ্মণোতি চে?
নিসেধত্থানুৱাদেন, পটিসেধৱিধি ক্ৱচি;
পৰস্স মিচ্ছাঞাণত্তা-খ্যাপনাযোপপজ্জতে.
দুৱিধো চস্সত্থো পসজ্জপ্পটিসেধপৰিযুদাসৱসেন.
তত্থ যো ‘‘অসূৰিযপস্সা ৰাজদাৰা’’তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদত্থস্স সব্বথা অভাৱং দীপেতি, সো পসজ্জপ্পটিসেধৱাচী নাম. যো পন ‘‘অব্ৰাহ্মণ অমনুস্সা’’তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদত্থং পৰিযুদাসিত্ৱা তংসদিসে ৱত্থুম্হি কাৰিযং পটিপাদযতি, সো পৰিযুদাসৱাচী নাম.
ৱুত্তঞ্চ
‘‘পসজ্জপ্পটিসেধস্স, লক্খণং ৱত্থুনত্থিতা;
ৱত্থুতো অঞ্ঞত্ৰ ৱুত্তি, পৰিযুদাসলক্খণ’’ন্তি.
নন্ৱেৱং সন্তেপি ‘‘অব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু কথমুত্তৰপদত্থপ্পধানতা সিযাতি?
ৱুচ্চতে – ব্ৰাহ্মণাদিসদ্দানং ব্ৰাহ্মণাদিঅত্থস্সেৱ তংসদিসাদিঅত্থস্সাপি ৱাচকত্তা, ব্ৰাহ্মণাদিসদ্দা হি কেৱলাব্ৰাহ্মণাদিঅত্থেস্ৱেৱ পাকটা, ভূসদ্দো ৱিযসত্তাযং, যদা তে পন অঞ্ঞেন সদিসাদিৱাচকেন নইতি নিপাতেন যুজ্জন্তি, তদা তংসদিসতদঞ্ঞতব্বিৰুদ্ধতদভাৱেসুপি ৱত্তন্তি, ভূসদ্দো ৱিয অন্ৱভিযাদিযোগে অনুভৱনঅভিভৱনাদীসু, তস্মা উত্তৰপদত্থজোতকোযেৱেত্থ নইতি নিপাতোতি ন দোসো, তেন অব্ৰাহ্মণোতি ব্ৰাহ্মণসদিসোতি ৱুত্তং হোতি. এৱং অমনুস্সো, অস্সমণো.
অঞ্ঞত্থে – ন ব্যাকতা অব্যাকতা, অসংকিলিট্ঠা, অপৰিযাপন্না.
ৱিৰুদ্ধত্থে – ন কুসলা অকুসলা, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. এৱং অলোভো, অমিত্তো.
পসজ্জপ্পটিসেধে – ন কত্ৱা অকত্ৱা, অকাতুন পুঞ্ঞং অকৰোন্তো.
‘‘নস্স, তপ্পুৰিসে’’তি চ ৱত্ততে.
৩৪৫. সৰে অন.
নইচ্চেতস্স পদস্স তপ্পুৰিসে উত্তৰপদে অন হোতি সৰে পৰে.
ন অস্সো অনস্সো, ন অৰিযো অনৰিযো. এৱং অনিস্সৰো, অনিট্ঠো, অনুপৱাদো, ন আদায অনাদায, অনোলোকেত্ৱা ইচ্চাদি.
কুপুব্বপদো যথা – কুচ্ছিতমন্নন্তি নিচ্চসমাসত্তা অঞ্ঞপদেন ৱিগ্গহো, কম্মধাৰযসমাসে কতে –
‘‘তপ্পুৰিসে, সৰে’’তি চ ৱত্ততে.
৩৪৬. কদদ কুস্স.
কুইচ্চেতস্স নিপাতস্স তপ্পুৰিসে উত্তৰপদে কদ হোতি সৰে পৰে. কদন্নং. এৱং কদসনং.
সৰেতি কিং? কুদাৰা, কুপুত্তা, কুদাসা, কুদিট্ঠি.
‘‘কুস্সা’’তি ৱত্ততে.
৩৪৭. কাপ্পত্থেসু চ.
কুইচ্চেতস্স অপ্পত্থে ৱত্তমানস্স কা হোতি তপ্পুৰিসে উত্তৰপদে পৰে. বহুৱচনুচ্চাৰণতো কুচ্ছিতত্থে চ ক্ৱচি তপ্পুৰিসে. অপ্পকং লৱণং কালৱণং. এৱং কাপুপ্ফং, কুচ্ছিতো পুৰিসো কাপুৰিসো, কুপুৰিসো ৱা.
পাদিপুব্বপদো চ নিচ্চসমাসোৱ, পধানং ৱচনং পাৱচনং, ভুসং ৱদ্ধং পৱদ্ধং, সৰীৰং, সমং, সম্মা ৱা আধানং সমাধানং, ৱিৱিধা মতি ৱিমতি, ৱিৱিধো কপ্পো ৱিকপ্পো, ৱিসিট্ঠো ৱা কপ্পো ৱিকপ্পো, অধিকো দেৱো অতিদেৱো. এৱং অধিদেৱো, অধিসীলং, সুন্দৰো গন্ধো সুগন্ধো, কুচ্ছিতো গন্ধো দুগ্গন্ধো, সোভনং কতং সুকতং, অসোভনং কতং দুক্কটং ইচ্চাদি.
যে ইধ অৱিহিতলক্খণা নামনিপাতোপসগ্গা, তেসং ‘‘নামানং সমাসো’’তি যোগৱিভাগেন সমাসো দট্ঠব্বো. যথা – অপুনগেয্যা গাথা, অচন্দমুল্লোকিকানি মুখানি, অস্সদ্ধভোজী, অলৱণভোজীতিআদীসু অযুত্তত্থত্তা নাঞ্ঞেন সমাসো.
তথা দিট্ঠো পুব্বন্তি দিট্ঠপুব্বো তথাগতং. এৱং সুতপুব্বো ধম্মং, গতপুব্বো মগ্গং, কম্মনি দিট্ঠা পুব্বন্তি দিট্ঠপুব্বা দেৱা তেন. এৱং সুতপুব্বা ধম্মা, গতপুব্বা দিসা, পহাৰো, পৰাভৱো, ৱিহাৰো, আহাৰো, উপহাৰো ইচ্চাদি.
কম্মধাৰযসমাসো.
দিগুসমাস
অথ দিগুসমাসো ৱুচ্চতে.
তযো লোকা সমাহটা চিত্তেন সম্পিণ্ডিতা, তিণ্ণং লোকানং সমাহাৰোতি ৱা অত্থে –
‘‘নামানং সমাসো যুত্তত্থো’’তি ৱত্তমানে ‘‘দ্ৱিপদে’’তিআদিনা কম্মধাৰযসমাসো, ততো সমাসসঞ্ঞাযং, ৱিভত্তিলোপে, পকতিভাৱে চ কতে –
‘‘কম্মধাৰযো’’তি ৱত্ততে.
৩৪৮. সঙ্খ্যাপুব্বো দিগু.
সঙ্খ্যাপুব্বো কম্মধাৰযসমাসো দিগুসঞ্ঞো হোতি.
দ্ৱে গাৱো দিগু, দিগুসদিসত্তা অযম্পি সমাসো দিগূতি ৱুত্তো. অথ ৱা সঙ্খ্যাপুব্বত্তনপুংসকেকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৱীহি লক্খণেহি গতো অৱগতোতি দিগূতি ৱুচ্চতি, দ্ৱীহি ৱা লক্খণেহি গচ্ছতি পৱত্ততীতি দিগু. এত্থ চ ‘‘সঙ্খ্যাপুব্বো’’তি ৱুত্তত্তা সঙ্খ্যাসদ্দস্সেৱ পুব্বনিপাতো, ‘‘উভে তপ্পুৰিসা’’তি তপ্পুৰিসসঞ্ঞা.
‘‘নপুংসকলিঙ্গো’’তি ৱত্ততে.
৩৪৯. দিগুস্সেকত্তং.
দিগুস্স সমাসস্স একত্তং হোতি, নপুংসকলিঙ্গত্তঞ্চ.
সমাহাৰদিগুস্সেতং গহণং, তত্থ সব্বত্থেকৱচনমেৱ হোতি, অঞ্ঞত্ৰ পন বহুৱচনম্পি, নামব্যপদেসস্যাদ্যুপ্পত্তি অমাদেসাদি.
তিলোকং, হে তিলোক, তিলোকং, তিলোকেন, তিলোকস্স, তিলোকা তিলোকস্মা তিলোকম্হা, তিলোকস্স, তিলোকে তিলোকম্হি তিলোকস্মিং.
এৱং তযো দণ্ডা তিদণ্ডং, তীণি মলানি সমাহটানি, তিণ্ণং মলানং সমাহাৰোতি ৱা তিমলং, তিলক্খণং, চতুস্সচ্চং, চতস্সো দিসা চতুদ্দিসং, ‘‘সৰো ৰস্সো নপুংসকে’’তি ৰস্সত্তং, পঞ্চসিক্খাপদং, সড়াযতনং, সত্তাহং, অট্ঠসীলং, নৱলোকুত্তৰং, দসসীলং, সতযোজনং.
তথা – দ্ৱে ৰত্তিযো দ্ৱিৰত্তং, তিস্সো ৰত্তিযো তিৰত্তং, দ্ৱে অঙ্গুলিযো দ্ৱঙ্গুলং, সত্ত গোদাৱৰিযো, তাসং সমাহাৰোতি ৱা সত্তগোদাৱৰং.
এত্থ চ ৰত্তি অঙ্গুলি গোদাৱৰীনমন্তস্স –
৩৫০. ক্ৱচি সমাসন্তগতানমকাৰন্তো.
ৰাজাদিগণস্সেতং গহণং, তেন সমাসন্তগতানং ৰাজাদীনং নামানং অন্তো ক্ৱচি অকাৰো হোতীতি অত্থো. কাৰগ্গহণেন বহুব্বীহাদিম্হি সমাসন্তে ক্ৱচি কপ্পচ্চযো হোতি, সুৰভি সু দু পূতীহি গন্ধন্তস্সিকাৰো চ.
অথ ৱা অ চ কো চ অকা, ৰকাৰো পদসন্ধিকৰো, তেন ক্ৱচি সমাসন্তগতানমন্তো হুত্ৱা অ ক ইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তীতি অত্থো. তেন পঞ্চ গাৱো সমাহটাতি অত্থে সমাসাদিং কত্ৱা সমাসন্তে অপ্পচ্চযে, ‘‘ও সৰে চা’’তি অৱাদেসে চ কতে ‘‘পঞ্চগৱ’’ন্তিআদি চ সিজ্ঝতি. ‘‘দ্ৱিৰত্ত’’ন্তিআদীসু পন অপ্পচ্চযে কতে পুব্বসৰস্স ‘‘সৰলোপো’’তিআদিনা লোপো.
অসমাহাৰদিগু যথা – একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. এৱং একধম্মো, একপুত্তো, তযো ভৱা তিভৱা, চতস্সো দিসা চতুদ্দিসা, দসসহস্সচক্কৱাড়ানি ইচ্চাদি.
দিগুসমাসো.
তপ্পুৰিসসমাস
অথ তপ্পুৰিসসমাসো ৱুচ্চতে.