২. নামকণ্ড
অথ নামিকৱিভত্যাৱতাৰো ৱুচ্চতে.
অত্থাভিমুখং নমনতো, অত্তনি চত্থস্স নামনতো নামং, দব্বাভিধানং.
তং পন দুৱিধং অন্ৱত্থৰুড়্হীৱসেন, তিৱিধং পুমিত্থিনপুংসকলিঙ্গৱসেন. যথা – ৰুক্খো, মালা, ধনং.
চতুব্বিধং সামঞ্ঞগুণক্ৰিযাযদিচ্ছাৱসেন, যথা – ৰুক্খো, নীলো, পাচকো, সিৰিৱড্ঢোতিআদি.
অট্ঠৱিধং অৱণ্ণিৱণ্ণুৱণ্ণোকাৰনিগ্গহীতন্তপকতিভেদেন.
পুল্লিঙ্গ
তত্থ পঠমং অকাৰন্তম্হা পুল্লিঙ্গা জাতিনিমিত্তা পুৰিসসদ্দা স্যাদিৱিভত্তিযো পৰা যোজীযন্তে.
৬০. জিনৱচনযুত্তঞ্হি.
অধিকাৰোযং. তত্থ পঞ্চ মাৰে জিতৱাতি জিনো, বুদ্ধো. জিনস্স ৱচনং জিনৱচনং, তস্স জিনৱচনস্স যুত্তং জিনৱচনযুত্তং, তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স মাগধিকায সভাৱনিৰুত্তিযা যুত্তং অনুৰূপমেৱাতি ইদং অধিকাৰত্থং ৱেদিতব্বং.
সা মাগধী মূলভাসা, নৰা যাযাদিকপ্পিকা;
ব্ৰহ্মানো চ’স্সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসৰে.
অধিকাৰো পন তিৱিধো সীহগতিকমণ্ডূকগতিকযথানুপুব্বিকৱসেন, অযং পন সীহগতিকো পুব্বাপৰৱিলোকনতো, যথানুপুব্বিকোযেৱ ৱা.
সক্কতৱিসদিসং কত্ৱা জিনৱচনানুৰূপৱসেন পকতিট্ঠপনত্থং পৰিভাসমাহ.
৬১. লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে.
লিঙ্গংপাটিপদিকং, যথা যথা জিনৱচনযুত্তঞ্হি লিঙ্গং, তথা তথা ইধ লিঙ্গং নিপচ্চতে ঠপীযতি. চসদ্দেন ধাতৱো চাতি জিনৱচনানুৰূপতো ‘‘পুৰিস’’ইতি লিঙ্গে ঠপিতে ততো তস্স ধাতুপ্পচ্চযৱিভত্তিৱজ্জিতস্স অত্থৱতো সদ্দস্স ‘‘পৰসমঞ্ঞা পযোগে’’তি পৰিভাসতো লিঙ্গসঞ্ঞাযং –
ইতো পৰং ৱিভত্তিপ্পচ্চযাদিৱিধানে সব্বত্থ লিঙ্গগ্গহণমনুৱত্ততে.
৬২. ততো চ ৱিভত্তিযো.
ততো জিনৱচনযুত্তেহি লিঙ্গেহি পৰা ৱিভত্তিযো হোন্তি. চসদ্দগ্গহণেন তৱেতুনাদিপচ্চযন্তনিপাততোপি. কম্মাদিৱসেন, একত্তাদিৱসেন চ লিঙ্গত্থং ৱিভজন্তীতি ৱিভত্তিযো.
কা চ পন তা ৱিভত্তিযো? ‘‘ৱিভত্তিযো’’তি অধিকাৰো.
৬৩. সিযো, অংযো, নাহি, সনং, স্মাহি, সনং, স্মিংসু.
স্যাদযো দ্ৱিসত্ত ৱিভত্তিযো নাম হোন্তি. তত্থ সি, যো ইতি পঠমা, অং, যো ইতি দুতিযা, না, হি ইতি ততিযা, স, নং ইতি চতুত্থী, স্মা, হি ইতি পঞ্চমী, স, নং ইতি ছট্ঠী, স্মিং, সু ইতি সত্তমী.
ইদং পন সঞ্ঞাধিকাৰপৰিভাসাৱিধিসুত্তেসু সঞ্ঞাসুত্তন্তি দট্ঠব্বং, ৱুত্তঞ্হি ৱুত্তিযং ‘‘ৱিভত্তিইচ্চনেন ক্ৱত্থো, অম্হস্স মমং সৱিভত্তিস্স সে’’তি, ইতৰথা পুৰিমসুত্তেন একযোগো কত্তব্বোতি. এত্থ চ পঠমাদিৱোহাৰো, একৱচনাদিৱোহাৰো চ অন্ৱত্থৱসেন, পৰসমঞ্ঞাৱসেন ৱা সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো.
একস্স ৱচনং একৱচনং, বহূনং ৱচনং বহুৱচনং, দ্ৱিন্নং পূৰণী দুতিযাতিআদি, ইতৰথা পুৰিমসুত্তে চসদ্দেন সঞ্ঞাকৰণে অপ্পকতনিৰত্থকৱিধিপ্পসঙ্গো সিযা.
‘‘জিনৱচনযুত্তঞ্হি, লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে’’তি চ ৱত্ততে. ইধ পন পদনিপ্ফাদনম্পি জিনৱচনস্সাৱিৰোধেনাতি ঞাপেতুং পৰিভাসন্তৰমাহ.
৬৪. তদনুপৰোধেন.
যথা যথা তেসং জিনৱচনানং উপৰোধো ন হোতি, তথা তথা ইধ লিঙ্গং, চসদ্দেনাখ্যাতঞ্চ নিপচ্চতে, নিপ্ফাদীযতীতি অত্থো. তেনেৱ ইধ চ আখ্যাতে চ দ্ৱিৱচনাগ্গহণং, সক্কতৱিসদিসতো ৱিভত্তিপ্পচ্চযাদিৱিধানঞ্চ কতন্তি দট্ঠব্বং.
তত্থ অৱিসেসেন সব্বস্যাদিৱিভত্তিপ্পসঙ্গে ‘‘ৱত্তিচ্ছানুপুব্বিকা সদ্দপ্পৱত্তী’’তি ৱত্তিচ্ছাৱসা –
৬৫. লিঙ্গত্থে পঠমা.
লিঙ্গত্থাভিধানমত্তে পঠমাৱিভত্তি হোতীতি পঠমা. তত্থাপি অনিযমেনেকৱচনবহুৱচনপ্পসঙ্গে ‘‘একম্হী ৱত্তব্বে একৱচন’’ন্তি পৰিভাসতো লিঙ্গত্থস্সেকত্তৱচনিচ্ছাযং পঠমেকৱচনং সি.
‘‘অতো নেনা’’তি ইতো ‘‘অতো’’তি ৱত্ততে, লিঙ্গগ্গহণঞ্চ.
৬৬. সো.
সি, ওইতি দ্ৱিপদমিদং. লিঙ্গস্স অকাৰতো পৰস্স সিৱচনস্স ওকাৰো হোতি.
সুত্তেসু হি পঠমানিদ্দিট্ঠস্স কাৰিযিনো ছট্ঠীৱিপৰিণামেন ৱিৱৰণং আদেসাপেক্খন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ সীতি ৱিভত্তি গয্হতে ৱিভত্তিকাৰিযৱিধিপ্পকৰণতো, ‘‘ততো চ ৱিভত্তিযো’’তি ইতো ৱিভত্তিগ্গহণানুৱত্তনতো ৱা, এৱং সব্বত্থ স্যাদীনং কাৰিযৱিধানে ৱিভত্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং.
‘‘ৱা পৰো অসৰূপা’’তি পৰলোপে সম্পত্তে তদপৱাদেন পুব্বলোপমাহ.
৬৭. সৰলোপো’মাদেসপ্পচ্চযাদিম্হি সৰলোপে তু পকতি.
পুব্বস্সৰস্স লোপো হোতি অংৱচনে, আদেসপ্পচ্চযাদিভূতে চ সৰে পৰে, সৰলোপে কতে তু পৰসৰস্স পকতিভাৱো হোতি. এত্থ চ ‘‘সৰলোপে’’তি পুনগ্গহণং ইমিনাৱ কতসৰলোপনিমিত্তেযেৱ পৰস্স ৱিকাৰে সম্পত্তে পকতিভাৱত্থং. পৰসৰস্স পকতিভাৱৱিধানসামত্থিযতো অমাদেসপ্পচ্চযাদিভূতে সৰে পৰেতিপি সিদ্ধং.
ত্যাদিৱিভত্তিযো চেত্থ, পচ্চযত্তেন গয্হৰে;
আদিগ্গহণমাখ্যাত-কিতকেস্ৱাগমত্থিদং.
পচ্চযসাহচৰিযা, চাদেসো পকতীপৰো;
পদন্তস্সৰলোপো ন, তেন’ব্ভাহাদিকে পৰে.
তুগ্গহণং ভিক্খুনীআদীসু সৰলোপনিৱত্তনত্থং, ‘‘নযে পৰং যুত্তে’’তি পৰং নেতব্বং. পুৰিসো তিট্ঠতি.
পুৰিসো চ পুৰিসো চাতি পুৰিস পুৰিসইতি ৱত্তব্বে –
৬৮. সৰূপানমেকসেস্ৱসকিং.
সৰূপানং সমানৰূপানং পদব্যঞ্জনানং মজ্ঝে একোৱ সিস্সতে, অঞ্ঞে লোপমাপজ্জন্তে অসকিন্তি একসেসো. এত্থ চ ‘‘সৰূপান’’ন্তি ৱুত্তত্তাৱ সিদ্ধে অসকিম্পযোগে পুনাসকিংগহণং একৱিভত্তিৱিসযানমেৱাসকিম্পযোগে এৱাযন্তি দস্সনত্থং, ন চ ৱিচ্ছাপযোগে’তিপ্পসঙ্গো. ‘‘ৱগ্গা পঞ্চপঞ্চসো মন্তা’’তি এত্থ ‘‘পঞ্চপঞ্চসো’’তি নিদ্দেসেনেৱ ৱিচ্ছাপযোগসিদ্ধিযা ঞাপিতত্তা, অথ ৱা সহৱচনিচ্ছায’ময’মেকসেসো.
যোগৱিভাগতো চেত্থ, একসেস্ৱসকিং ইতি;
ৱিৰূপেকসেসো হোতি, ৱা ‘‘পিতূন’’ন্তিআদিসু.
তত্থেৱ লিঙ্গত্থস্স বহুত্তৱচনিচ্ছাযং ‘‘বহুম্হি ৱত্তব্বে বহুৱচন’’ন্তি পঠমাবহুৱচনং যো, পুৰিস যো ইতীধ ‘‘অতো, ৱা’’তি চ ৱত্ততে.
৬৯. সব্বযোনীনমাএ.
অকাৰন্ততো লিঙ্গম্হা পৰেসং সব্বেসং পঠমাযোনীনং, দুতিযাযোনীনঞ্চ যযাক্কমং আকাৰেকাৰাদেসা হোন্তি ৱাতি আকাৰো, সব্বগ্গহণং সব্বাদেসত্থং, সৰলোপাদি পুৰিমসদিসমেৱ, পুৰিসা তিট্ঠন্তি.
ৱা ইচ্চেৱ ৰূপা ৰূপানি, অগ্গযো, মুনযো.
ৱাসদ্দোযং ৱৱত্থিতপিভাসত্থো, তেন চেত্থ –
নিচ্চমেৱ চ পুল্লিঙ্গে, অনিচ্চঞ্চ নপুংসকে;
অসন্তং ঝে কতত্তে তু, ৱিধিং দীপেতি ৱাসুতি.
তত্থেৱালপনৱচনিচ্ছাযং ‘‘লিঙ্গত্থে পঠমা’’তি ৱত্ততে.
৭০. আলপনে চ.
অভিমুখং কত্ৱা লপনং আলপনং, সম্বোধনং. তস্মিং আলপনত্থাধিকে লিঙ্গত্থাভিধানমত্তে চ পঠমাৱিভত্তি হোতি. পুৰে ৱিয একৱচনাদি.
পুৰিস সি ইচ্চত্ৰ –
৭১. আলপনে সি গসঞ্ঞো.
আলপনত্থে ৱিহিতো সি গসঞ্ঞো হোতীতি গসঞ্ঞাযং ‘‘ভো গে তূ’’তি ইতো ‘‘গে’’তি ৱত্ততে.
৭২. অকাৰপিতাদ্যন্তানমা.
লিঙ্গস্স সম্বন্ধী অকাৰো চ পিতুসত্থুইচ্চেৱমাদীনমন্তো চ আকাৰত্তমাপজ্জতে গে পৰে.
‘‘গে, ৰস্স’’মিতি চ ৱত্ততে.
৭৩. আকাৰো ৱা.
লিঙ্গস্স সম্বন্ধী আকাৰো ৰস্সমাপজ্জতে গে পৰে ৱিকপ্পেন, অদূৰট্ঠস্সালপনেৱাযং.
৭৪. সেসতো লোপং গসিপি.
‘‘সিং, সো, স্যা চ, সখতো গস্সে ৱা, ঘতে চা’’তি এৱমাদীহি নিদ্দিট্ঠেহি অঞ্ঞো সেসো নাম, ততো সেসতো লিঙ্গম্হা গসিইচ্চেতে লোপমাপজ্জন্তে. অপিগ্গহণং দুতিযত্থসম্পিণ্ডনত্থং, এত্থ চ সতিপি সিগ্গহণে ৱইতি ৱচনমেৱ ঞাপকমঞ্ঞত্থাপি সিগ্গহণে আলপনাগ্গহণস্স. কেচি আলপনাভিব্যত্তিযা ভৱন্তসদ্দং ৱা হেসদ্দং ৱা পযুজ্জন্তে. ভো পুৰিস তিট্ঠ, হে পুৰিসা ৱা.
বহুৱচনে ন ৱিসেসো, ভৱন্তো পুৰিসা তিট্ঠথ.
তত্থেৱ কম্মত্থৱচনিচ্ছাযং ‘‘ৱ,’’তি ৱত্ততে.
৭৫. যং কৰোতি তং কম্মং.
যং ৱা কৰোতি, যং ৱা ৱিকৰোতি, যং ৱা পাপুণাতি, তং কাৰকং ক্ৰিযানিমিত্তং কম্মসঞ্ঞং হোতি.
৭৬. কম্মত্থে দুতিযা.
কম্মত্থে দুতিযাৱিভত্তি হোতি. পুৰে ৱিয দুতিযেকৱচনং অং, ‘‘সৰলোপো’’তিআদিনা সৰে লুত্তে ‘‘দীঘ’’ন্তি দীঘে সম্পত্তে পকতিভাৱো চ, পুৰিসং পস্স.
বহুৱচনে ‘‘সব্বযোনীনমাএ’’তি যোৱচনস্সেকাৰো, পুৰিসে পস্স.
তত্থেৱ কত্তুৱচনিচ্ছাযং –
৭৭. যো কৰোতি স কত্তা.
যো অত্তপ্পধানো ক্ৰিযং কৰোতি, সো কত্তুসঞ্ঞো হোতি.
‘‘ততিযা’’তি ৱত্ততে.
৭৮. কত্তৰি চ.
কত্তৰি চ কাৰকে ততিযাৱিভত্তি হোতীতি ততিযেকৱচনং না.
৭৯. অতো নেন.
এনাতি অৱিভত্তিকনিদ্দেসো. অকাৰন্ততো লিঙ্গম্হা পৰস্স নাৱচনস্স এনাদেসো হোতি, সৰলোপাদি, পুৰিসেন কতং.
বহুৱচনম্হি –
৮০. সুহিস্ৱকাৰো এ.
সু, হিইচ্চেতেসু ৱিভত্তিৰূপেসু পৰেসু লিঙ্গস্স সম্বন্ধী অকাৰো এত্তমাপজ্জতে.
৮১. স্মাহিস্মিংনং ম্হাভিম্হি ৱা.
সব্বতো লিঙ্গম্হা স্মা হি স্মিংইচ্চেতেসং যথাক্কমং ম্হা, ভি, ম্হিইচ্চেতে আদেসা হোন্তি ৱা, পুৰিসেহি, পুৰিসেভি কতং.
তত্থেৱ কৰণৱচনিচ্ছাযং –
৮২. যেন ৱা কযিৰতে তং কৰণং.
যেন ৱা কযিৰতে, যেন ৱা পস্সতি, যেন ৱা সুণাতি, তং কাৰকং কৰণসঞ্ঞং হোতি.
৮৩. কৰণে ততিযা.
কৰণকাৰকে ততিযাৱিভত্তি হোতি, সেসং কত্তুসমং, আৱিট্ঠেন পুৰিসেন সো পুঞ্ঞং কৰোতি, পুৰিসেহি, পুৰিসেভি.
তত্থেৱ সম্পদানৱচনিচ্ছাযং –
৮৪. যস্স দাতুকামো ৰোচতে ধাৰযতে ৱা তং সম্পদানং.
যস্স ৱা দাতুকামো, যস্স ৱা ৰোচতে, যস্স ৱা ধাৰযতে, তং কাৰকং সম্পদানসঞ্ঞং হোতি.
৮৫. সম্পদানে চতুত্থী.
সম্পদানকাৰকে চতুত্থীৱিভত্তি হোতীতি চতুত্থিযা একৱচনং স.
৮৬. সাগমো সে.
সব্বতো লিঙ্গম্হা সকাৰাগমো হোতি সে ৱিভত্তিম্হি পৰে. পুৰিসস্স ধনং দদাতি.
বহুৱচনম্হি ‘‘দীঘ’’ন্তি ৱত্ততে.
৮৭. সুনংহিসু চ.
সু নং হিইচ্চেতেসু পৰেসু লিঙ্গস্স অন্তভূতা সব্বে ৰস্সসৰা দীঘমাপজ্জন্তে, চগ্গহণমিকাৰুকাৰানং ক্ৱচি নিৱত্তনত্থং. পুৰিসানং.
তত্থেৱাপাদানৱচনিচ্ছাযং –
৮৮. যস্মা দপেতি ভযমাদত্তে ৱা তদপাদানং.
যস্মা ৱা অৱধিভূতা অপেতি, যস্মা ৱা ভযং, যস্মা ৱা আদত্তে, তং কাৰকং অপাদানসঞ্ঞং হোতি.
৮৯. অপাদানে পঞ্চমী.
অপাদানকাৰকে পঞ্চমীৱিভত্তি হোতীতি পঞ্চমিযা একৱচনং স্মা.
‘‘অতো, সব্বেসং, আ এ’’তি চ ৱত্ততে.
৯০. স্মাস্মিংন ৱা.
অকাৰন্ততো লিঙ্গম্হা সব্বেসং স্মা স্মিংইচ্চেতেসং যথাক্কমং আকাৰেকাৰাদেসা হোন্তি ৱা, অঞ্ঞত্থ ম্হাদেসো. পুৰিসা অপেতি, পুৰিসম্হা, পুৰিসস্মা.
বহুৱচনে সব্বত্থ ততিযাসমং, হিস্স ভিআদেসো হোতি. পুৰিসেহি, পুৰিসেভি অপেতি.
তত্থেৱ সামিৱচনিচ্ছাযং –
৯১. যস্স ৱা পৰিগ্গহো তং সামি.
যস্স ৱা পৰিগ্গহো, তং সামিসঞ্ঞং হোতি.
৯২. সামিস্মিং ছট্ঠী.
সামিস্মিং ছট্ঠীৱিভত্তি হোতি. ঠপেত্ৱা আযাদেসং সব্বত্থ চতুত্থীছট্ঠীনং সমানং ৰূপং. পুৰিসস্স এতং ধনং, পুৰিসানং.
তত্থেৱ ওকাসৱচনিচ্ছাযং –
৯৩. যোধাৰো তমোকাসং.
যো কত্তুকম্মানং ক্ৰিযায আধাৰো, তং কাৰকং ওকাসসঞ্ঞং হোতি.
৯৪. ওকাসে সত্তমী.
ওকাসকাৰকে সত্তমীৱিভত্তি হোতীতি সত্তমিযা একৱচনং স্মিং, তস্স ‘‘স্মাস্মিংনং ৱা’’তি একাৰো, ম্হিআদেসো চ, পুৰিসে পতিট্ঠিতং, পুৰিসম্হি, পুৰিসস্মিং.
বহুৱচনে ‘‘সুহিস্ৱকাৰো এ’’তি একাৰো, পুৰিসেসু.
পুৰিসো, পুৰিসা, ভো পুৰিস ভো পুৰিসা ৱা, ভৱন্তো পুৰিসা, পুৰিসং, পুৰিসে, পুৰিসেন, পুৰিসেহি পুৰিসেভি, পুৰিসস্স, পুৰিসানং, পুৰিসা পুৰিসস্মা পুৰিসম্হা, পুৰিসেহি পুৰিসেভি, পুৰিসস্স, পুৰিসানং, পুৰিসে পুৰিসস্মিং পুৰিসম্হি, পুৰিসেসু.
তথা সুগতো, সুগতা, ভো সুগত ভো সুগতা ৱা, ভৱন্তো সুগতা, সুগতং, সুগতে, সুগতেন, সুগতেহি সুগতেভি, সুগতস্স, সুগতানং, সুগতা সুগতস্মা সুগতম্হা, সুগতেহি সুগতেভি, সুগতস্স, সুগতানং, সুগতে সুগতস্মিং সুগতম্হি, সুগতেসু.
এৱং সুৰা’সুৰ নৰো’ৰগ নাগ যক্খা,
গন্ধব্ব কিন্নৰ মনুস্স পিসাচ পেতা;
মাতঙ্গ জঙ্গম তুৰঙ্গ ৱৰাহ সীহা,
ব্যগ্ঘ’চ্ছ কচ্ছপ তৰচ্ছ মিগ’স্স সোণা.
আলোক লোক নিলযা’নিল চাগ যোগা, ৱাযাম গাম
নিগমা’গম ধম্ম কামা;
সঙ্ঘো’ঘ ঘোস পটিঘা’সৱ কোধ লোভা,
সাৰম্ভ থম্ভ মদ মান পমাদ মক্খা.
পুন্নাগ পূগ পনসা’সন চম্পক’ম্বা,
হিন্তাল তাল বকুল’জ্জুন কিংসুকা চ;
মন্দাৰ কুন্দ পুচিমন্দ কৰঞ্জ ৰুক্খা,
ঞেয্যা মযূৰ সকুনণ্ডজ কোঞ্চ হংসা –
ইচ্চাদযোপি.
মনোগণাদিস্স তু নাসস্মাস্মিংসু ৱিসেসো. অঞ্ঞত্থ পুৰিসসমং.
মনো, মনা, হে মন হে মনা ৱা, ভৱন্তো মনা, মনং, মনে.
‘‘ৱা’’তি ৱত্ততে.
৯৫. মনোগণাদিতো স্মিংনানমিআ.
মনোপভুতি গণো মনোগণো, মনোগণাদিতো স্মিং, নাইচ্চেতেসং যথাক্কমং ইকাৰাকাৰাদেসা হোন্তি ৱা. আদিগ্গহণেন বিলপদাদিতোপি.
‘‘মনোগণাদিতো’’তি ৱত্ততে.
৯৬. স সৰে ৱাগমো.
এতেহেৱ মনোগণাদীহি সৰে পৰে সাগমো হোতি ৱা. মনসা, মনেন.
ৱৱত্থিতৱিভাসত্থোযং ৱাসদ্দো, তেন ‘‘মনো মনা মনং মনে মনআযতন’’ন্তিআদীসু ন হোতি. ‘‘মানসিকং, চেতসিক’’ন্তিআদীসু নিচ্চং. মনেহি, মনেভি.
‘‘মনোগণাদিতো, ৱা’’তি চ ৱত্ততে.
৯৭. সস্স চো.
মনোগণাদিতো পৰস্স সস্স ৱিভত্তিস্স ওকাৰো হোতি ৱা. সাগমো.