৭. কিতকণ্ড

ধাত্ৱন্তৱিকাৰৰাসি

ৱিসংযোগৰূপৰাসি

অথ ধাতুপচ্চযসংসিদ্ধং কাল, কাৰক, লিঙ্গ, সঙ্খ্যা, ক্ৰিযাভেদদীপকং দব্বপ্পধানৱাচকং কিতকপদং দীপিযতে.

তত্থ অতীতাদযো কালভেদো নাম.

কত্তা চ কম্মঞ্চ কৰণঞ্চ সম্পদানঞ্চ অপাদানঞ্চ অধিকৰণঞ্চ ভাৱো চাতি সত্ত সাধনানি কাৰকভেদো নাম.

ইত্থিলিঙ্গাদীনি লিঙ্গভেদো নাম.

একত্ত, বহুত্তভেদো সঙ্খ্যাভেদো নাম.

তস্সীলক্ৰিযা, তদ্ধম্মক্ৰিযা, তস্সাধুকাৰক্ৰিযা, অত্তমানক্ৰিযা, অভিক্খঞ্ঞক্ৰিযা, অৰহক্ৰিযা, সক্কক্ৰিযা, পেসনক্ৰিযা, অতিসগ্গক্ৰিযা, পত্তকালাৰোচনক্ৰিযা, অৱস্সম্ভাৱীক্ৰিযাদযো ক্ৰিযাভেদো নাম.

‘‘গমনং ভৱতি, পচনং জানাতি’’ ইচ্চাদীসু পচ্চযত্থভূতো ভাৱো নাম সাধনৰূপো হোতি. জাতি ৱিয সঙ্খতধম্মস্স ধাত্ৱত্থভূতায সাধ্যক্ৰিযায সাধকত্তা লিঙ্গত্তযযুত্তো চ হোতি, ক্ৰিযা, কাৰো, কৰণন্তি সিদ্ধত্তা সঙ্খ্যাভেদযুত্তো চ হোতি-নানাধাত্ৱত্থানঞ্চ কত্তু, কম্মানঞ্চ কালাদীনঞ্চ ভেদেন সৰূপভেদসব্ভৱতো, তস্মা সোপি দব্বে এৱ সঙ্গয্হতীতি কত্ৱা ‘দব্বপ্পধানৱাচক’ন্তি ৱুত্তং. সেসং সব্বং ত্যাদিকণ্ডে ভাৱসাধনৱিনিচ্ছযে ৱুত্তমেৱ.

‘বহুল’ন্তি চ ‘ক্ৰিযত্থা’তি চ ৱত্তন্তে –

৭১৫. কত্তৰি ভূতে ক্ত ক্তৱন্তু ক্তাৱী [ক. ৫৫৫; ৰূ. ৬১২; নী. ১১৪২; চং. ১.২.৬৬ …পে… ৩.২.১০২].

অভৱীতি ভূতো, অতীতো, ভূতে ৱত্তব্বে ক্ৰিযত্থা কত্তৰি কানুবন্ধা ত, তৱন্তু, তাৱীপচ্চযা হোন্তি, কানুবন্ধা ‘ন তে কানুবন্ধনাগমেসূ’তি সুত্তে ৱিসেসনত্থা.

৭১৬. ক্তো ভাৱকম্মেসু [ক. ৫৫৬; ৰূ. ৬২২; নী. ১১৪৩; চং. ১.২.৬৭ …পে… ৩.২.১০২; ৩.৪.৭০].

ভূতে ৱত্তব্বে ক্ৰিযত্থা ভাৱ, কম্মেসু কানুবন্ধো তপচ্চযো হোতি.

অভৱীতি ভূতো-পুৰিসো, ভূতা-ইত্থী, ভূতং-কুলং, কাৰিতে ধাতুতো ণানুবন্ধানং পঠমং সম্পত্তত্তা ‘ন তে কানুবন্ধনাগমেসূ’তি পটিসেধো ন পাপুণাতি, ‘যুৱণ্ণানমেও পচ্চযে’তি ওৱুদ্ধি, ‘আৱাযা ণানুবন্ধে’তি ওস্স আৱত্তং, ততো তপচ্চযো.

৭১৭. ঞী ব্যঞ্জনস্স [ক. ৬০৫; ৰূ. ৫৪৭; নী. ১২১০].

ব্যঞ্জনাদিপচ্চযস্স আদিম্হি ঞানুবন্ধো ঈকাৰো আগচ্ছতি.

কত্তৰি-অভাৱযিত্থাতি ভাৱিতো-পুৰিসো, ভাৱিতাইত্থী, ভাৱিতং-কুলং.

কম্মে-অনুভূযিত্থাতি অনুভূতো-ভোগো, অনুভূতাসম্পত্তি, অনুভূতং-সুখং.

কাৰিতে-ভাৱীযিত্থাতি ভাৱিতো-মগ্গো, ভাৱিতাপটিপদা, ভাৱিতং-চিত্তং.

তৱন্তু, তাৱীসু-অভৱীতি ভূতৱা-পুৰিসো, ভূতৱন্তী, ভূতৱতী-ইত্থী, ভূতৱং-কুলং, গুণৱন্তুসমং. ভূতাৱী-পুৰিসো. ভূতাৱিনী-ইত্থী, ভূতাৱি-চিত্তং, দণ্ডী, দণ্ডিনীসমং. পুৰিসো ভোগং অনুভূতো, পুৰিসেন ভোগো অনুভূতো.

এত্থ চ কিতপচ্চযানং অত্থো দুৱিধো ৱাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থো চাতি সব্বং ত্যাদিকণ্ডে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.

পুৰিমেসু পন ছসু সাধনেসু পচ্চযানং অভিধেয্যত্থো পদন্তৰেন আচিক্খীযতি, ভাৱসাধনে পন অত্তনো ধাতুনা এৱ.

তত্থ চ কত্তুসত্তি, কম্মসত্তি, কৰণসত্তি, সম্পদানসত্তি, অপাদানসত্তি, অধিকৰণসত্তিসঙ্খাতং ৱাচ্চত্থং উজুং ৱদন্তা কিতপচ্চযা অত্তনো অভিধেয্যপদেন সমানলিঙ্গ, ৱিভত্তি, সঙ্খ্যাযুত্তা হুত্ৱা ৱদন্তি.

তং যথা? –

কত্তৰি তাৱ-পুৰিসো ভোগং অনুভূতো, পুৰিসা ভোগং অনুভূতা…পে… পুৰিসেসু ভোগং অনুভূতেসু, ইত্থী ভোগং অনুভূতা, ইত্থিযো ভোগং অনুভূতাযো…পে… ইত্থীসু ভোগং অনুভূতাসু, কুলং ভোগং অনুভূতং, কুলানি ভোগং অনভূতানি…পে… কুলেসু ভোগং অনুভূতেসু.

কম্মে-ভোগো পুৰিসেন অনুভূতো, ভোগা পুৰিসেন অনুভূতা…পে… ভোগেসু পুৰিসেন অনুভূতেসু, সম্পত্তি পুৰিসেন অনুভূতা, সম্পত্তিযো পুৰিসেন অনুভূতাযো…পে… সম্পত্তীসু পুৰিসেন অনুভূতাসু, সুখং পুৰিসেন অনুভূতং, সুখানি পুৰিসেন অনুভূতানি…পে… সুখেসু পুৰিসেন অনুভূতেসু. এস নযো কৰণাদীসুপি.

এৱং কিতৱাচকা অত্তনো অভিধেয্যপদেন সমানলিঙ্গ, ৱিভত্তি, সঙ্খ্যাযুত্তা হুত্ৱা তং তং সাধনং ৱদন্তি.

‘ইত্থিযমণতিকযক্যা চা’তি ইত্থিযং তিপচ্চযো, অনুভৱনং, অনুভূযতে ৱা অনুভূতি. ‘‘তিস্সস্স অনুভূতি, ফুস্সস্স অনুভূতি’’ ইচ্চাদিকা বহূ অনুভূতিযোপি সিজ্ঝন্তি, তস্মা ‘‘অনুভূতি, অনুভূতিযো, অনুভূতিং, অনুভূতিযো…পে… অনুভূতীসূ’’তি যুজ্জতি.

৫০৩. ৭১৮. কত্তৰি ল্তুণকা [ক. ৫২৭, ৫৩০; ৰূ. ৫৬৮, ৫৯০; নী. ১১০৯, ১১১৪; চং. ১.১.১৩৯; পা. ৩.১.১৩৩, ১৩৪].

কত্তুকাৰকে ক্ৰিযত্থা ল্তু, ণকা হোন্তি, লানুবন্ধো তুস্স কত্তৰি নিবন্ধনত্থো, ‘ল্তুপিতাদীনমা’তি ৱিসেসনত্থো চ.

অনুভৱতীতি অনুভূতা, অনুভূতাৰো, সত্থুসমং.

সামঞ্ঞৱিধানত্তা অৰহত্থে সত্তিঅত্থে তস্সীল, তদ্ধম্ম, তস্সাধুকাৰ, অত্তমানেসু চ কালত্তযে চ ভৱন্তি.

অৰহত্থে-ব্ৰহ্মণো ব্ৰহ্মণিযা পৰিগ্গহিতা.

সত্তিঅত্থে-ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা.

তস্সীলাদীসু-পসয্হপৱত্তা.

অত্তমানে-অত্তানং পণ্ডিতং মঞ্ঞতীতি পণ্ডিতমানিতা.

৭১৯. পুব্বেককত্তুকানং [ক. ৫৬৪; ৰূ. ৬৪০; নীতি. ১১৫০-৬; চং. ১.৩.১৩১; পা. ৩.৪.২১].

যাসং ৱিসেসন, ৱিসেস্যানং দ্ৱিন্নং পুব্বা’পৰক্ৰিযানং কত্তা একোৱ হোতি. তাসু পুব্বক্ৰিযাযং ভাৱত্থে তুন, ত্ৱান, ত্ৱাপচ্চযা হোন্তি. ‘এওনমযৱা সৰে’তি ঈকাৰে পৰে ওৱুদ্ধিযা অৱত্তং.

ভোগং অনুভৱিতুন, অনুভুত্ৱান, অনুভুত্ৱা.

এককত্তুকানন্তি কিং? দেৱদত্তো ভুঞ্জি, যঞ্ঞদত্তো গচ্ছতি.

পুব্বেতি কিং? পচ্ছা ভুঞ্জতি, পঠমং পচতি.

বহুলাধিকাৰা সমানা’পৰক্ৰিযাসুপি নানাকত্তুকাসুপি তুনাদযো ভৱন্তি. থক্কচ্চ দণ্ডো পততি, দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা নিক্খমতি, পুৰিসো সীহং দিস্ৱা ভযং উপ্পজ্জতীতি.

যস্মিং ৱাক্যে অপৰক্ৰিযাপদং ন দিস্সতি. যথা? পব্বতং অতিক্কম্ম নদী, অতিক্কম্ম নদিং পব্বতো, যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে অৰূপাতি, তত্থপি সত্তাক্ৰিযা ৱিঞ্ঞাযতেৱ সব্বপদত্থানং সত্তানাতিৱত্তনতো. অপৰক্ৰিযাৰহিতে অসমানকত্তুকে চ ৱাক্যে পঠমন্তযোগস্স দিট্ঠত্তা কত্তৰিপি তুনাদীনং সম্ভৱো যুত্তো.

৭২০. পটিসেধালংখলূনং তুন ত্ৱান ত্ৱা ৱা [পটিসেধেলংখলূনং তুনত্ত্ৱান ত্ত্ৱা ৱা’ (বহূসু)].

পটিসেধত্থানং অলং, খলূনং যোগে তুনাদযো হোন্তি ৱা.

অলং ভুত্ৱা, খলু ভুত্ৱা, অলং ভুত্তেন, খলু ভুত্তেন ৱা.

৭২১. তুংতাযেতৱে ভাৱে ভৱিস্সতিক্ৰিযাযং তদত্থাযং [ক. ৫৬১-২-৩; ৰূ. ৬৩৬, ৬৩৮-৯; নী. ১১৪৮-৯].

তস্সা তস্সা ক্ৰিযায অত্থভূতায ভৱিস্সমানক্ৰিযায গম্যমানায ভাৱত্থে তুং, তাযে, তৱেপচ্চযা ভৱন্তি. সুত্তপদৱড্ঢনেন তুযেপচ্চযোপি.

অনুভৱিতুং গচ্ছতি, অনুভৱিতাযে গচ্ছতি, অনুভৱিতৱে গচ্ছতি, অনুভৱিতুং ইচ্ছতি, কামেতি, সক্কোতি, জানাতি. তথা কালো অনুভৱিতুং, সমযো অনুভৱিতুং, ৱেলা অনুভৱিতুং. তথা অনুভৱিতুং মনো, অনুভৱিতুং সোকো, চক্খু দট্ঠুং, সোতং সোতুং, মনো ৱিঞ্ঞাতুং, হত্থো কাতুং, পাদো গন্তুং, ধনু যুজ্ঝিতুং, জড়ো ৱত্তুং, মন্দো গন্তুং, অলসো কত্তুন্তি.

এত্থ চ ‘‘কালো অনুভৱিতু’’ন্তিআদীসু সত্তাৱসেন হেতুক্ৰিযা সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘অনুভৱিতুং কালো ভৱতী’’তিআদিনা অত্থো ৱেদিতব্বো.

ইমে পনেত্থ তাযে, তুযেপযোগা – আগতাম্হ ইমং ধম্মসমযং, দক্খিতাযে অপৰাজিতসঙ্ঘং [দী. নি. ২.৩৩২]. অলঞ্হি তে জগ্ঘিতাযে, মমং দিস্ৱান এদিসং [জা. ১.৫.১৩৭]. কো তাদিসং অৰহতি খাদিতাযে [জা. ১.১৬.৯২], অত্থি হেহিতি সো মগ্গো, ন সো সক্কা ন হোতুযে [বু. ৱং. ২.৯ ‘হেতুযে’], অৰহসি নং যাচিতুযে তুৱম্পি, অৰহসি নো জানিতুযে কতানি ইচ্চাদি.

৭২২. ভাৱকম্মেসু তব্বানীযা [ক. ৫৪০; ৰূ. ৫৪৫; নী. ১১২৫].

ভাৱে কম্মনি চ তব্ব, অনীযা হোন্তি. সুত্তপদৱড্ঢনেন তব্য, তায, তেয্যপচ্চযাপি হোন্তি.

অনুভৱিতব্বো-ভোগো, অনুভৱিতব্বা-সম্পত্তি, অনুভৱিতব্বং-সুখং.

বহুলাধিকাৰা কত্তাদীস্ৱপি ভৱন্তি, তপন্তীতি তপনীযাপাপধম্মা, উপট্ঠাতীতি উপট্ঠানীযো-সিস্সো. পৱুচ্চতি এতেনাতি পৱচনীযো-উপজ্ঝাযো, নিয্যন্তি এতেনাতি নিয্যানীযো, সো এৱ নিয্যানিকো.

সিনা-সোচেয্যে, সিনাযন্তি এতেনাতি সিনানীযংচুণ্ণং, দীযতে অস্সাতি দানীযো-ব্ৰাহ্মণো. সম্মা ৱত্ততি এত্থাতি সম্মাৱত্তনীযো-গুৰু.

ইধ গাথা ৱুচ্চতি –

অৰহত্থে চ সক্কত্থে, পত্তকালে চ পেসনে;

তব্বাদযো অতিসগ্গে, অৱস্সাধমিণেসু চ.

তত্থ ‘‘অৰহ সক্ক ৱিসিট্ঠে কত্তৰী’’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তস্মা ভৱতীতি ভব্বো, ভৱিতুং অৰহতীতি অত্থো, মজ্জতীতি মজ্জং, মদনীযং, মজ্জিতুং সক্কোতীতি অত্থো, এৱম্পি যুজ্জতি.

পত্তকালে-কত্তব্বো ভৱতা কটো, এস কালো কটকৰণস্সাতি দীপেতি.

পেসনে-গন্তব্বো ভৱতা গামো, গচ্ছতু ভৱং গামন্তি দীপেতি.

অতিসজ্জনং সম্বোধনং অতিসগ্গো, উপদেসো চেৱ ৱিধি চ. তত্থ কত্তব্বা’কত্তব্বস্স কম্মস্স আচিক্খণং উপদেসো, দানং দাতব্বং, সীলং ৰক্খিতব্বং, পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং ন আদাতব্বং [দী. নি. ৩.৮৫]. কত্তব্বা’কত্তব্বাকাৰদস্সনং ৱিধি, সক্কচ্চং দানং দাতব্বং, নো অসক্কচ্চং.

অৱস্সকে-গমনীযো অভিসম্পৰাযো, অৱস্সং গন্তব্বোতি অত্থো.

যং ইণং অদেন্তস্স দণ্ডো আগচ্ছতি, ইদং অধমিণং নাম, সতং মে দাতব্বং ভৱতাতি.

ইমে পনেত্থ তব্য, তায, তেয্যপযোগা – ন ব্ৰাহ্মণে অদ্ধিকে তিট্ঠমানে, গন্তব্যমাহু দ্ৱিপদিন্দ সেট্ঠ [জা. ১.১০.১৩ (গন্তব্ব)]. ভূতগামপাতব্যতা, কামেসু পাতব্যতা [পাচি. ৯০], অলজ্জিতাযে লজ্জন্তি [ধ. প. ৩১৬], লজ্জিতাযে ন লজ্জৰে. ঘাতেতাযং ৱা ঘাতেতুং, পব্বাজেতাযং ৱা পব্বাজেতুং [ম. নি. ১.৩৫৭], ঞাতেয্যং, দিট্ঠেয্যং, পত্তেয্যং, ৱিদ্ধেয্যং মং অমঞ্ঞথ [জা. ২.২২.২৯৭].

ত,তি, তু, তৱন্তু, তাৱী, ত্ৱা, ত্ৱান, তুন, তুং, তৱে, তাযে, তুযে, তব্ব. ইমে তকাৰপচ্চযা নাম.

কৰ, খনু, গা, গমু, জন, ঠা, তনু, থৰ, ধা, ধৰ, নমু, পা, ফৰ, ভৰ, মন, মৰ, ৰমু, সৰ, হৰ, হন.

৭২৩. গমাদিৰানং লোপোন্তস্স [ক. ৫৮৬-৭; ৰূ. ৬০০, ৬৩২; নী. ১১৯০, ১১৯১].

গমাদীনং মকাৰ, নকাৰন্তানং ৰকাৰন্তানঞ্চ ধাতূনং অন্তস্স লোপো হোতি কানুবন্ধে তপচ্চযে পৰে ত্ৱাদিৱজ্জিতে.

কৰ-কৰণে, কৰীযিত্থাতি কতো-ৱিহাৰো, কতাগূহা, কতং-গেহং, সক্কৰীযিত্থাতি সক্কতো, মহাৱুত্তিনা সন্তস্স সো.

‘কৰোতিস্স খো’তি পাদিতো কৰস্স কস্স খো, সঙ্খৰীযিত্থাতি সঙ্খতো, অভিসঙ্খতো, ৱিসঙ্খৰিত্থ ৱিকিৰীযিত্থাতি ৱিসঙ্খতো, উপকৰীযিত্থ সজ্জীযিত্থাতি উপক্খটো, ‘তথনৰানং টঠণলা’তি তস্স টো. এৱং দুক্কটং.

পৰিতো কৰীযিত্থাতি পৰিক্খতো, পুৰতো কৰীযিত্থাতি পুৰক্খতো, পুৰেক্খতো ৱা, মহাৱুত্তিনা পুৰস্স এত্তং.

খনু-অৱদাৰণে, খঞ্ঞিত্থাতি খতো-আৱাটো.

গা-সদ্দে.

৭২৪. গাপানমী [ক. ৫৮৮; ৰূ. ৬২০; নী. ১১৯২].

গা, পানং অন্তো ঈকাৰো হোতি কানুবন্ধে তপচ্চযে পৰে ত্ৱাদিৱজ্জিতে.

গাযিত্থাতি গীতং, সমোধানেত্ৱা গাযিত্থাতি সঙ্গীতোপৰিযত্তিধম্মো.

গমু-গতিম্হি অগচ্ছীতি গতো, অগচ্ছীযিত্থাতি ৱা গতো. এৱং আগতো, উগ্গতো, দুগ্গতো, নিগ্গতো, ৱিগতো, সুগতো, সঙ্গতো, অনুগতো, অপগতো, অৱগতো, উপগতো, অধিগতো.

জন-জাতিযং.

৭২৫. জনিস্সা [ক. ৫৮৫; ৰূ. ৬১৯; নী. ১১৮৯].

জনিস্স নস্স আ হোতি কানুবন্ধে তপচ্চযে পৰে ত্ৱাদিৱজ্জিতে.

অজাযিত্থাতি জাতো, দুজ্জাতো, সুজাতো, সঞ্জাতো, অনুজাতো, অৱজাতো, অতিজাতো.

সুত্তৱিভত্তেন অঞ্ঞস্মিম্পি ৱণ্ণে পৰে নস্স আ হোতি, পুত্তং ৱিজাযিত্ৱা, ৱিজাযিতুং, ৱিজাযনং, ৱিজাযন্তী-ইত্থী, ৱিজাযমানা, পুত্তং জনেতীতি জাযা ইচ্চাদি, সব্বত্থ মহাৱুত্তিনা সৰে পৰে যাগমো, মহাৱুত্তিনা ৱা সব্বত্থ নস্স যাদেসো আদিদীঘো চ.

ঠা-গতিনিৱত্তিযং.

৭২৬. ঠাস্সি [ক. ৫৮৮; ৰূ. ৬২০; নী. ১১৯২].

ঠাস্স ই হোতি কানুবন্ধে তকাৰে ত্ৱাদিৱজ্জিতে.

অট্ঠাসীতি ঠিতো, উট্ঠিতো, নিট্ঠিতো, সণ্ঠিতো, অধিট্ঠিতো.

তনু-ৱিত্থাৰে, আতঞ্ঞিত্থাতি আততং, ৱিততং, আততৱিততং, তূৰিযভেদো.

থৰ-সন্থৰণে, সন্থৰীযিত্থাতি সন্থতো, ৱিত্থতো.

ধা-ধাৰণে.

৭২৭. ধাস্স হি [ক. ৫১৭; ৰূ. ৪৮৮; নী. ১১০৫].

ধাধাতুস্স ধস্স হি হোতি কানুবন্ধে তকাৰে ত্ৱাদিৱজ্জিতে.

আধীযিত্থাতি আহিতো, আগ্যাহিতো, ৱিধীযিত্থাতি ৱিহিতো, নিধীযিত্থাতি নিহিতো, সন্ধীযিত্থাতি সংহিতো, ওধীযিত্থাতি ওহিতো, অভিধীযিত্থাতি অভিহিতো, পিধীযিত্থাতি পিহিতো, অপিহিতো. দ্ৱিত্তে পুব্বস্স ততিযত্তং, ‘ধাস্স হো’তি সুত্তেন পৰস্স হত্তং, আদহিতো, ৱিদহিতো, নিদহিতো, সংদহিতো, সদ্দহিতো ৱা, সন্নিদহিতো, ওদহিতো, পিদহিতো, অপিদহিতো, পৰিদহিতো.

ধৰ-ধাৰণে, উদ্ধৰীযিত্থাতি উদ্ধটো, সমুদ্ধটো, নিদ্ধটো, তস্স টত্তং.

নমু-নমনে, নমিত্থাতি নতো, উন্নতো, সমুন্নতো, ওনতো, অৱনতো.

পা-পানে, ‘গাপানমী’তি ঈত্তং, পীযিত্থাতি পীতং.

ফৰ-ফৰণে, ফৰিত্থ, ফৰীযিত্থাতি ৱা ফুটো, ৱিপ্ফুটো, সম্ফুটো, ওফুটো, মহাৱুত্তিনা ফস্স উত্তং, তস্স টত্তং.

ভৰ-ধাৰণে, ভৰীযিত্থাতি ভতো, আভতো, আভটো ৱা. উদকাতলমুব্ভতো, উব্ভতং সঙ্ঘেন কথিনং [মহাৱ. ৩১৭], সম্ভতং ধনং.

মন-ঞাণে, মতো, মহাজনেন সম্মতোতি মহাসম্মতো, সম্মতা সীমা [মহাৱ. ১৩৯], অনুমতো, অভিমতো.

মৰ-পাণচাগে, মৰিত্থাতি মতো, কালঙ্কতো.

ৰমু-কীড়াযং, ৰমিত্থাতি ৰতো, অভিৰতো.

ৰমু-উপৰমে, ৱিৰতো, পটিৱিৰতো, উপৰতো.

সৰ-গতি, চিন্তাসু, বহুলাধিকাৰা কালত্তযেপি তপচ্চযো, সৰতি, অসৰি, সৰিস্সতীতি সতো, অনুস্সতো, পতিস্সতো.

হৰ-হৰণে, হৰীযিত্থাতি হতো, আহতো, নিহতো.

তস্স টত্তে-আহটো, নিহটো, উদাহটো, সমুদাহটো, অৱহটো.

হন-হিংসাযং, হঞ্ঞিত্থাতি হতো, ৱিহতো, সমূহতো অৱিপ্পৱাসো [মহাৱ. ১৪৫], সমূহতা সীমা [মহাৱ. ১৪৬].

তিপচ্চযম্হি বহুলাধিকাৰা অকানুবন্ধেপি অন্তলোপো. পঠমং কৰীযতীতি পকতি, আকাৰো আকতি, ৱিকাৰো ৱিকতি, গাযনং গীতি, উগ্গীতি, সঙ্গীতি, অনুগাযনং অনুগীতি, গমনং গতি, গন্তব্বাতি ৱা গতি, গচ্ছন্তি এত্থাতি ৱা গতি, আগমনং আগতি, সুগতি, দুগ্গতি, সমাগমনং সঙ্গতি, জননং জাতি, জাযন্তি এতায, এত্থাতি ৱা জাতি, ঠানং ঠিতি, সণ্ঠিতি, অৱট্ঠিতি, পুনপ্পুনং তননং সন্ততি, ধাৰেন্তি এতাযাতি ধীতি, মহাৱুত্তিনা ঈত্তং.

নমনং নতি, উন্নতি, সমুন্নতি, ওনতি, অৱনতি, ভৰিতব্বাতি ভতি, মনতি জানাতি এতাযাতি মতি, ৱিৱিধা মতি ৱিমতি, ৰমণং ৰতি, আৰমণং আৰতি, ৱিৰমণং ৱিৰতি, অভিৰমণং অভিৰতি, পটিৱিৰমণং পতিৱিৰতি, সৰণং সতি, সৰন্তি এতাযাতি ৱা সতি, অনুস্সতি, পটিস্সতি, উপহননং উপহতি.

তৱন্তুপচ্চযম্হি-অকাসীতি কতৱা, অহনীতি হতৱা.

তাৱীপচ্চযম্হি-কতাৱী, হতাৱী.

ত্ৱাদীসু –

৭২৮. তুংতুনতব্বেসু ৱা.

কৰধাতুস্স ৰ-কাৰস্স আ হোতি ৱা তুং, তুন, তব্বেসু. তুনসদ্দেন ত্ৱান, ত্ৱাপি সঙ্গয্হন্তি.

৭২৯. কৰস্সা তৱে.

কৰস্স ৰ-কাৰস্স আ হোতি তৱেপচ্চযম্হি.

কাতুং, কাতৱে, কাতুন, কাতব্বং.

যথা কৰস্স, তথা মহাৱুত্তিনা হৰস্স ৰূপং সিজ্ঝতি, হাথুং, হাতৱে, হাতুন. তেসং তুণ্ডেন হাতূন, মুঞ্চে পুব্বকতং ইণং [জা. ১.১৪.১০].

ত্ৱাম্হি আস্স ইত্তং, আহিত্ৱা, সোণ্ডাযুদকমাহিত্ৱা [জা. ১.১০.৯ (…হত্ৱা)].

ইতি ৱিসংযোগৰূপৰাসি.

সদিসসংযোগৰূপৰাসি

অথ সদিসসংযোগৰূপৰাসি ৱুচ্চতে.

তুপচ্চযম্হি –

৭৩০. পৰৰূপমযকাৰে ব্যঞ্জনে.

যকাৰৱজ্জিতে ব্যঞ্জনপচ্চযে পৰে সব্বধাতূনং অন্তব্যঞ্জনো পৰৰূপং আপজ্জতে.

কৰোতীতি কত্তা, কাতুং অৰহতি, কাতুং সক্কোতি, কৰণসীলো, কৰণধম্মো, সক্কচ্চং ৱা কৰোতীতি অত্থো. ভৰতীতি ভত্তা, হৰতীতি হত্তা.

ত্ৱাদীসু ৰ-কাৰস্স আত্তং, সংযোগে পৰে ৰস্সত্তঞ্চ, কত্ৱা, কত্ৱান.

পৰৰূপত্তং, কত্তুন, কত্তুং, কত্তব্বং, ভৰণং ভত্তুং, ভত্তৱে, হৰণং হত্তুং, অভিহত্তুং, হত্তৱে.

আপ, ণাপ, খিপ, গুপ, চজ, ঞপ, ঞাপ, তপ, দীপ, ধূপ, পদ, ভজ, ভুজ, মদ, মিদ, যুজ, ৰিচ, ৰন্জ, লিপ, লুপ, ৱচ, ৱতু, ৱদ, ৱপ, ৱিচ, সন্জ, সিচ, সম্ভু, সূচ, সূদ, সুপ.

ধাত্ৱন্তব্যঞ্জনস্স পৰৰূপত্তং, তপচ্চযম্হি ৱিপুব্বো আপব্যাপনে, ব্যাপযতি খিপ্পং ঞাণব্যাপনেন ব্যাপিতুং সক্কোতীতি ব্যত্তো, ৱিযত্তো.

পৰিপুব্বো পৰিযাপুণনে পহুত্তে চ, পৰিযত্তো.

সংপুব্বো পৰিপুণ্ণভাৱে, সমাপযিত্থাতি সমত্তো, পৰিসমত্তো.

আপুব্বো ণাপ-পেসনে, আণাপীযিত্থাতি আণত্তো.

খিপ-খিপনে, খিপীযিত্থাতি খিত্তো-দণ্ডো, খিত্তা-মত্তিকা, খিত্তং-লেট্টু. এৱং সব্বত্থ. পক্খিত্তো, উক্খিত্তো, নিক্খিত্তো, ৱিক্খিত্তো, ওক্খিত্তো, সংখিত্তো.

গুপ-গুত্তিযং, গোপীযিত্থাতি গুত্তো, সংগুত্তো.

চজ-চাগে, চজীযিত্থাতি চত্তো.

উপ-পঞ্ঞাপনে, পঞ্ঞপীযিত্থাতি পঞ্ঞত্তো-ৱিনযো, পঞ্ঞত্তংসিক্খাপদং, পঞ্ঞত্তং-আসনং.

ঞাপ-ঞাপনে, ৱিকতিধাতু নামেসা কাৰিতন্তত্তা, পঞ্ঞাপীযিত্থাতি পঞ্ঞত্তো, সঞ্ঞাপীযিত্থাতি সঞ্ঞত্তো, ৱিঞ্ঞাপীযিত্থাতি ৱিঞ্ঞত্তো.

তপ-সন্তাপে, অতপ্পীতি তত্তো, সন্তত্তো.

দীপ-দিত্তিযং, অদীপিত্থাতি দিত্তো, পদিত্তো, আদিত্তো.

ধূপ-সোণ্ডিযে, ধূপতি, অধূপি, ধূপিস্সতীতি ধুত্তো, সুৰাধুত্তো, অক্খধুত্তো [সু. নি. ১০৬].

পদ-গতিযং, অপজ্জীতি পত্তো, নিপত্তো, সম্পত্তো.

ভজ-সম্ভত্তিযং, ভজতীতি ভত্তো, সম্ভত্তো.

ৱিপুব্বো পুথক্কৰণে, ৱিভজিত্থাতি ৱিভত্তো.

ভুজ-পালন, ব্যৱহৰণেসু, ভুঞ্জিত্থ, ভুঞ্জীযিত্থাতি ৱা ভুত্তো, পৰিভুত্তো.

মদ-উম্মাদে, মজ্জিত্থাতি মত্তো, সম্মত্তো, পমত্তো, উম্মত্তো.

মিদ-সিনেহনে, মিজ্জতীতি মিত্তো.

যুজ-যোগে, যুঞ্জতীতি যুত্তো, পযুত্তো, উয্যুত্তো, নিযুত্তো, ৱিযুত্তো, সংযুত্তো, সঞ্ঞুত্তো.