নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
পৰমত্থদীপনী
সঙ্গহ মহাটীকা পাঠ
গন্থাৰব্ভকথা
[ক]
উদযা যস্স একস্স, সদ্ধম্মৰংসি জালিনো;
পবুজ্ঝিংসু জনম্বুজা, জাতিক্খেত্তে মহাসৰে.
[খ]
ৱন্দামি তং মহাসূৰং, মহামোহ তমোনুদং;
সঞ্জাতং সো হদযে ময্হং, তমোখন্ধং পনূদতং.
[গ]
পোৰাণকেহি ৱিঞ্ঞূহি, ৱণ্ণিতা ৱণ্ণনা বহূ;
দিস্সন্তি ইধ লোকম্হি, অভিধম্মত্থসঙ্গহে.
[ঘ]
ন তাহি তুট্ঠিং ৱিন্দন্তি, যে সাৰত্থা ভিমানিনো;
তে মং সঙ্গম্ম যাচন্তি, পৰমত্থস্স দীপনং.
[ঙ]
মহণ্ণৱে ৰতনানি, উদ্ধৰিত্ৱা দিপৱাসিনং;
যথিচ্ছকংপি দজ্জেয্যুং, ন ৱত্তব্বাৱ ঊনতা.
[চ]
তথেৱেত্থ ৱিপুলত্থা, অণ্ণৱে ৰতনূপমা;
সতক্খত্তুংপি ৱণ্ণেয্যুং, পৰিযাদিন্না ন হেস্সৰে.
[ছ]
তস্মা তাসু ৱণ্ণনাসু, সাৰমাদায ৱণ্ণনং;
নানাসাৰত্থ সম্পুণ্ণং, উত্তান পদব্যঞ্জনং.
[জ]
নাতিসঙ্খেপ ৱিত্থাৰং, মন্দবুদ্ধিপ্পবোধনং;
কৰিস্সং তং পৰমত্থেসু, সুণন্তু পাটৱত্থিনোতি.
পথমগাথা-পৰমত্থদীপনী
১. অভিধম্মত্থসঙ্গহং কত্তুকামো অনুৰুদ্ধত্থেৰো সঙ্গহাৰব্ভে তাৱ সপ্পযোজনে পঞ্চপিণ্ডত্থে দস্সেন্তো আদিগাথ মাহ. পঞ্চপিণ্ডত্থানাম ৰতনত্তযৱন্দনা, গন্থাভিধেয্যো, গন্থপ্পকাৰো, গন্থাভিধানং, গন্থপ্পযোজনং. তত্থ তীসু ৰতনেসু নিপ্পচ্চকাৰকৰণং ৰতনত্তযৱন্দনানাম. সা সম্মাসম্বুদ্ধমতুলং সসদ্ধম্মগণুত্তমং অভিৱাদিযাতি এতেহি পদেহি দস্সিতা. সকলেন গন্থেন অভিহিতা পধানত্থভূতা চত্তাৰো অভিধম্মত্থা গন্থাভিধেয্যো. সো অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তিপদে অভিধম্মত্থ সদ্দেন দস্সিতো.
[১] ৱিভাৱনিযং পন
সঙ্গহিতভাৱোপি অভিধেয্যোযেৱাতি কত্ৱা অভিধেয্যো অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেন দস্সিতোতিৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি সো অপ্পধানত্থভূতো সঙ্গহিতভাৱো ইমস্মিং পিণ্ডত্থদস্সনে অভিধেয্যো নাম ভৱিতুং যুত্তোতি. ইতো পট্ঠাযচ টীকাযন্তি ৱুত্তে ইমস্স সঙ্গহস্স দ্ৱীসু সীহড়টীকাসু পথমাটীকা দট্ঠব্বা. ৱিভাৱনিযন্তি ৱুত্তে এতৰহি পাকটা দুতীযা. টীকাসূতি ৱুত্তে দ্ৱেপি. মহাটীকাযন্তি ৱুত্তে ৱিসুদ্ধিমগ্গে মহাটীকা দট্ঠব্বা. যঞ্চ ৱচনং ৱিভাৱনিযংপি আগতং, অঞ্ঞত্থাপি আগতং, তংপি ইধ ৱিভাৱনিযংত্ৱেৱ ৱুচ্চতি আসন্নত্তাতি. সভাগধম্মসঙ্গহৱসেন গন্থৱিধানাকাৰো গন্থপ্পকাৰো. সো পন সঙ্গহ সদ্দেন দস্সিতো.
[২] ৱিভাৱনিযং পন
অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনাতি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি অভিধম্মত্থসদ্দো গন্থৱিধানাকাৰং দীপেতীতি. অত্থা নুগতা গন্থসমঞ্ঞা ৱন্থাভিধানং. তং অভিধম্মত্থ সঙ্গহপদেন দস্সিতং. সঙ্গহগন্থে কতে সতি তদুগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেন অনাযাসতো লদ্ধব্বং ধম্মানং সৰূপাৱবোধাদিকং অনুপাদাপৰিনিব্বানন্তং গন্থস্স ফলানুফলং গন্থপ্পযোজনং তংপি অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনেৱ সামত্থিযতো দস্সিতং.
[৩] ৱিভাৱনিযং পন
সঙ্গহসদ্দেনাতি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি অভিধম্মত্থসদ্দেন ৱিনা অনাযাসতো সংসিদ্ধিমত্তদীপকেন সঙ্গহসদ্দমত্তেন তাদিসো অনুপাদাপৰিনিব্বানন্তো পযো জনৱিসেসো সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, অসদ্ধম্ম সঙ্গহানংপি লোকে সন্দিস্সনতোতি.
২. তত্থ ৰতনত্তযৱন্দনা তাৱ অসঙ্খেয্যঅপ্পমেয্যপ্পযোজনা হোতি. যথাহ –
তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতো ভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, যমেত্থ মপি কেনচীতি.
য মেত্থমপীতিএত্থ যেনকেনচি অপি মনুস্সেনৱা দেৱেনৱা ব্ৰহ্মুনাৱা সঙ্খাতুং ন সক্কাতি যোজনা. টীকাকাৰাপি তং পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি. সঙ্গহকাৰা পন অন্তৰাযনীৱাৰণমেৱ ৱিসেসতো পচ্চাসীসন্তি. সঙ্গহকাৰা তিচ বুদ্ধঘোসত্থেৰাদযো অট্ঠকথাচৰিযা ৱুচ্চন্তি.
নিপ্পচ্চকাৰস্সেতস্স,
কতস্স ৰতনত্তযে;
আনুভাৱেন সোসেত্ৱা,
অন্তৰাযে অসেসতোতি হি ৱুত্তং.
৩. কথঞ্চ ৰতনত্তযৱন্দনায অন্তৰাযনীৱাৰণং হোতীতি. ৱুচ্চতে-ৰতনত্তযৱন্দনা হি নাম ৱন্দনাকিৰিযাভিনিপ্ফাদকো সত্তক্খত্তুং সত্তক্খত্তুং অনেককোটিসতসহস্সৱাৰে পৱত্তমানো মহন্তো পুঞ্ঞাভিসন্দো পুঞ্ঞপ্পৱাহো. সো চ অনুত্তৰেসু বুদ্ধাদীসু পুঞ্ঞক্খেত্তেসু সংৱড্ঢিতত্তা থেৰস্স চ উড়াৰচ্ছন্দসদ্ধাবুদ্ধিগুণেহি পৰিভাৱিতত্তা মহাজুতিকো মহপ্ফলো মহানিসংসো চ পুঞ্ঞাতিসযো হোতি. সো সযং পযোগসম্পত্তিভাৱে ঠত্ৱা বহিদ্ধা ৱিপত্তিপচ্চযে অপনেত্ৱা সম্পত্তিপচ্চযে উপনেত্ৱা অতিপণীতউতুচিত্তাহাৰ সমুট্ঠিতানং সৰীৰট্ঠকধাতূনং উপব্ৰূহনং কত্ৱা পটিসন্ধিতো পট্ঠায লদ্ধো কাসস্স জনককম্মস্স অনুবলং দেতি. অলদ্ধোকাসস্স চ পুঞ্ঞন্তৰস্স ওকাসলাভং কৰোতি. অথ লদ্ধানুবলেন লদ্ধো কাসেন চ তদুভযেন পুঞ্ঞেন নিব্বত্তা ৰূপাৰূপসন্ততিযো থেৰসন্তানে যমকমহানদিযো ৱিয বলৱবলৱন্তি যো হুত্ৱা পৱত্তন্তি. তদা তস্মিং ইট্ঠফলঘনপৰিপূৰিতে থেৰসন্তানে অনিট্ঠফলভূতানং ৰোগাদি অন্তৰাযানং উপ্পত্তিযা ওকাসো নাম নত্থীতি ইট্ঠফলসন্তানৱিবাধকানি অনিট্ঠফলসন্তানজনকানি চ অপুঞ্ঞকম্মানি দূৰতো অপনীতানেৱ হোন্তি. ন হি কম্মানিনাম পুঞ্ঞানি অপুঞ্ঞানি চ অত্তনো ৱিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসে অসতি ৱিপচ্চন্তীতি. ততো তস্মিং সন্তানে আযুৱণ্ণা দযো ইট্ঠফলধম্মা যাৱ গন্থনিট্ঠানা যাৱ আযুকপ্পপৰিযো সানাপি ৱা ৱড্ঢনপক্খে ঠত্ৱা পৱত্তন্তি. যথাহ –
অভি ৱাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৱুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তাৰো ধম্মা ৱড্ঢন্তি, আযুৱণ্ণো সুখং বলন্তি.
এৱং তায ৱন্দনায অন্তৰাযনীৱাৰণং হোতীতি. তস্মা সঙ্গহাৰব্ভে ৰতনত্তযৱন্দনাকৰণং থেৰস্স অত্তনা আৰব্ভ মানসঙ্গহস্স অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনুত্থং. ন কেৱলঞ্চ থেৰস্সেৱ, সোতূনঞ্চ সঙ্গহং গণ্হন্তানং আদিম্হিযেৱ ৰতনত্তয ৱন্দনা সিদ্ধিতো অনন্তৰাযেন গহণ কিচ্চসম্পজ্জনত্থন্তি.
[৪] ৱিভাৱনিযং পন
সত্তসু জৱনেসু পথমজৱন ৱসেনেৱ ৱন্দনা পযোজনং ৱিভাৱিতং ৱিয দিস্সতি. ‘‘দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা’’তি হি তত্থ ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
উপত্থম্ভনকিচ্চস্সেৱ ইধ অধিপ্পেতত্তা. তস্স চ সত্তসুপি জৱনেসু উপলদ্ধত্তাতি. যথা হি আহাৰৰূপস্স দ্ৱীসু কিচ্চেসু ওজট্ঠমকৰূপজননকিচ্চং পৰিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. চতুস্সন্ত তিৰূপুপত্থম্ভনকিচ্চমেৱ মহন্তং অধিমত্তং. তথাহি পট্ঠানেপি তদুপত্থম্ভনকিচ্চমেৱ গহেত্ৱা কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱিভঙ্গৱাৰো ৱিভত্তো. এৱমেৱং ইধপি পথমজৱনস্স অৱুনাৱ ৱিপাকজননকিচ্চং পৰিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. অহেতুকৱিপাকমত্তং জনেতীতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. কম্মন্তৰুপত্থম্ভনকিচ্চমেৱ মহন্তং অধিমত্তং. তঞ্চ সত্তসুপি জৱনেসু উপলব্ভতি যেৱাতি. যস্মা পন গন্থাভিধেয্যে গন্থপ্পকাৰে গন্থপ্পযোজনে চ আদিতো ৱিৱিতেসতি সোতু জনানং গন্থস্সৱনে উস্সাহো জাযতি. তস্মা তেসং গন্থা ভিধেয্যাদীনং দস্সনং গন্থে উস্সাহজননত্থং. গন্থাভিধানদস্সনং ৱোহাৰসুখত্থন্তি. ইদমেত্থ পিণ্ডত্থদস্সনং.
৪. অযং পন পদত্থো. সম্মাচ বুজ্ঝি সামঞ্চ বুজ্ঝীতি সম্মা সম্বুদ্ধো. এত্থ চ সম্মাসদ্দো অৱিপৰীতত্থে নিপাতো. সো বুজ্ঝিতব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু বুজ্ঝনক্ৰিযায অসেসব্যাৱিভাৱং দীপেতি. তথাহি পদেসঞাণে ঠিতা পচ্চেকবুদ্ধাদযো অত্তনো ৱিসযে এৱ অৱিপৰীতং বুজ্ঝন্তি. অৱিসযে পন অন্ধকাৰে পৱিট্ঠাৱিয হোন্তীতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ৱিসযো চ তেসং অপ্পমত্তকোৱ সব্বঞ্ঞুৱিসযং উপাদায যথা হত্থ পুটে আকাসো অপ্পমত্তকোৱ অজটাকাসং উপাদাযাতি. তে হি ফস্সাদীসু ধম্মেসু একধম্মম্পি সব্বাকাৰতো বুজ্ঝিতুং নসক্কোন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং পন অৱিসযো নাম নত্থি, যত্থ তে ৱিপৰীতং বুজ্ঝেয্যুং. তে হি অনমতগ্গে সংসাৰে অনন্তাসু চ লোকধাতূসু তিযদ্ধগতে অদ্ধমুত্তকে চ ধম্মে হত্থমণিকে ৱিয সমসমে কত্ৱা বুজ্ঝন্তি. সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাত মাগচ্ছন্তীতি হি ৱুত্তং. তত্থ ঞাণমুখেতি সব্বঞ্ঞুংমহাভৱঙ্গং সন্ধাযাহ. তত্থ হি তে ধম্মা বোধিমণ্ডে সব্বং অভিধম্মং সম্মসনতো পট্ঠায নিচ্চকালং উপট্ঠহন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা পন যত্তকে ধম্মে ৱিচাৰেতুং ইচ্ছন্তি. তত্তকে ধম্মে আৱজ্জনায ৱিসুং কত্ৱা আৱজ্জিত্ৱা ৱিচাৰেন্তীতি. ননু ধম্মা মহন্তা ভৱঙ্গং পৰিত্তকন্তি ন চোদেতব্বমেতং. অৰূপধম্মানঞ্হি পৰমুক্কংসপত্তানং এস আনুভাৱোতি. সংসদ্দো পন সামন্তি এতস্স অত্থে উপসগ্গো. সো ভগৱতো পটিৱেধধম্মেসু অনাচৰিযকতং দীপেতি. ন মে আচৰিযো অত্থীতি হি ৱুত্তং. ননু ভগৱতো ততীযচতুত্থাৰুপ্প সমাপত্তিযো আড়াৰুদকমূলিকাতি. সচ্চং. তা পন অনলঙ্কৰিত্ৱা লদ্ধমত্তাৱ হুত্ৱা ছড্ডিতত্তা পচ্ছা বুজ্ঝনক্ৰিযায পাদকমত্তাপি নহোন্তি. কুতো পটিৱেধধম্মাতি. তস্মা তা ভগৱতো বুদ্ধভাৱে সাচৰিযকতং ন সাধেন্তীতি. অযমেত্থ পাড়ি অনুগতো অত্থো. যথাহ –
তত্থ কতমো চ পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি. বলেসু চ ৱসিভাৱং. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি.
তত্থাতি নিমিত্তে ভুম্মং. বলেসূতি দসবল ঞাণেসু. ৱসিভাৱন্তি ইস্সৰভাৱং. এত্থচ পুব্বে. ল. সামন্তিএতেন সংসদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. তত্থাতিআদিনা [সম্মাসদ্দস্সঅত্থন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধপদং]
৫. ইদানি থেৰো অত্তনো ৱন্দনং সুট্ঠুবলৱং কৰোন্তো অতুলন্তি আহ. অনেকগুণপদৱিসযা হি ৱন্দনা সুট্ঠুতৰং বলৱতী হোতীতি. ননু একগুণপদৱিসযাপি ৱন্দনা অন্তৰা যনীৱাৰণেসমত্থা সিযাতি কিং দুতীযেনাতি. ন ন সমত্থা. ৱিঞ্ঞুজাতিকা পন সত্থুগুণত্থোমনে মত্তকাৰিনো নাম ন হোন্তি. থেৰো চ তেসং অঞ্ঞতৰো. ত্ৱং পন অৱিঞ্ঞুজাতিকো. তস্মা মত্তং কৰোন্তো চোদেসীতি. অপিচ. ন কেৱলং অন্তৰা যনীৱাৰণমেৱ ৱন্দনায ইচ্ছিতব্বং হোতি. অথখো পঞ্ঞাপাটৱাদিঅত্থোপি ইচ্ছিতব্বোযেৱ. সোপি হি অনাযাসেন গন্থ নিট্ঠানস্স গন্থপাৰিসুদ্ধিযা চ পচ্চযো হোতীতি. অনুস্সতিট্ঠানেসু হি চিত্তভাৱনা চিত্তসমাধানাৱহা হোতি. চিত্ত সমাধানে চ সতি পঞ্ঞাতিক্খাসূৰা হুত্ৱা পহতি. সমাহিতো ভিক্খৱে যথাভূতং পজানাতীতি হি ৱুত্তং. তস্মা তদত্থাযপি অত্তনো ৱন্দনা সুট্ঠু বলৱতী কাতব্বাযেৱাতি.
[৫] ৱিভাৱনিযং পন
‘‘যথাৱুত্তৱচনত্থ যোগেপি সম্মাসম্বুদ্ধসদ্দস্স ভগৱতি সমঞ্ঞাৱসেন পৱত্তত্তা অতুলন্তি ইমিনা ৱিসে সেতী’’তি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
মহন্তঞ্হি সত্থুগুণপদানং মজ্ঝে এতং সম্মাসম্বুদ্ধপদং, চন্দো ৱিয তাৰকানং মজ্ঝে. তস্মা তং সভাৱনিৰুত্তিং জানন্তানংসন্তিকে ভাৱত্থসুঞ্ঞং সত্থুসমঞ্ঞামত্তং ভৱিতুং নাৰহতি. অঞ্ঞেসং পন পদসহস্সং ৱুচ্চমানংপি সত্থু সমঞ্ঞামত্তমেৱ সম্পজ্জতীতি. তুলযিতব্বো অঞ্ঞেন সহ পমিতব্বোতি তুলো. ন তুলো অতুলো, নত্থিতুলো সদিসো এতস্সাতি ৱা অতুলো. ভগৱা. ন হি অত্থি ভগৱতো অত্তনা সদিসো কোচি লোকস্মিন্তি. যথাহ –
ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি;
সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি.
অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং বুদ্ধভূতস্স অতুলত্তং. সম্পতিজাতস্সপি পনস্স অতুলতা পঞ্ঞাযতি. তদা হি মহাপুৰিসো সম্পতিজাতোৱ সমানো পুৰত্থিমদিসাভিমুখো অট্ঠাসি. তস্মিং দিসা ভাগে অনন্তানি চক্কৱাড়ানি একঙ্গণানি অহেসুং. তেসু ঠিতা দেৱব্ৰহ্মানো মহাপুৰিস ইধ তুম্হেহি সদিসো নত্থি. কুতো উত্তৰিতৰোতি পৰমায পুজায পূজেসুং. এৱং সেসদিসাসুপি. তদা মহাপুৰিসো অত্তনো সব্বলোকগ্গভাৱং ঞত্ৱা অগ্গোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মিলোকস্স, জেট্ঠোহমস্মিলোকস্স অযমন্তি মাজাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱোতি এৱং অছম্ভিৱাচং নিচ্ছাৰেসীতি. ইদংপি অনচ্ছৰিযং, যং পচ্ছিমভৱং পত্তস্স অতুলত্তং. যদা পন সো সুমেধভূতো দীপঙ্কৰবুদ্ধস্স সন্তিকে নিযতব্যাকৰণং গণ্হি. তদাপি থপেত্ৱা দীপঙ্কৰসম্মাসম্বুদ্ধং পাৰমিতাগুণেহি তেন সদিসো কোচি নত্থেৱ. নত্থিভাৱোচস্স তদা পৱত্তে হি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীহি অসাধাৰণপাটিহাৰিযেহি দীপেতব্বো. তানি হি পচ্চেকবোধিসত্তানং সতসহস্সংপি পৱত্তেতুং ন সক্খিস্সতিযেৱ. কুতো সাৱকবোধি সত্তানন্তি. তেনেৱ হি তদা পৱত্তিপাৰমিপৱিচযঞ্ঞাণং অত্তনো ৱিসযে সব্বঞ্ঞুথঞ্ঞাণগতিকন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. সাৱকবোধিসত্তাপি হি যতো পট্ঠায অত্তনো বোধিযা অনুৰূপে সম্ভাৰধম্মে সযমেৱ জানিতুং সক্কোন্তি. ততো পট্ঠায অনিৱত্তিধম্মা হুত্ৱা ৱত্তানুসাৰিমহাপুথুজ্জনভাৱং অতিক্কমিত্ৱা বোধিসত্তভূমিং ওক্কন্তা হোন্তি. একেন পৰিযাযেন নিযতা সম্বোধিপৰাযনা চ নাম হোন্তি. তদা এৱ বুদ্ধানং সম্মুখিভাৱে সতি নিযতব্যাকৰণং লভন্তি. সব্বঞ্ঞু বোধিসত্ত পচ্চেকবোধিসত্তেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি.
[৬] ৱিভাৱনিযং পন
সমিতত্থে য্যকাৰস্স অকাৰস্স ৱা ৱসেন এতং সিদ্ধন্তি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি তুলসদ্দো ধাতুসিদ্ধো কম্মসাধনো চ ভৱিতুং ন যুত্তো. তুলযিতুং অসক্কুণেয্যোতি অতুলো. অপ্পমে য্যোতি হি টীকাযং ৱুত্তং. এতেন তুলসদ্দো কম্মসাধনোতি দিপেতি. এৱঞ্চ সতি কম্মসাধনেনেৱ তদত্থসিদ্ধিতো কিং ততো সমিতত্থে য্যকাৰস্সঅকাৰস্স ৱা চিন্তাযাতি. ৱত্তিচ্ছানুগতো সদ্দপ্পযোগোতি কত্ৱা এতং ৱুত্তন্তি চে. ন. যথা সুতং যুত্তং ৱজ্জেত্ৱা অস্সুতস্স পৰিকপ্পনায পযো জনাভাৱতোতি. [অতুল পদং]
৬. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি সত্থু তিস্সো সম্পদা ৱিভা ৱিতা হোন্তি. হেতুসম্পদা ফলসম্পদা সত্তুপকাৰসম্পদাচাতি. তত্থ সত্থু মহাকৰুণা সমঙ্গিতা বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণঞ্চ হেতুসম্পদানাম. বোধিমণ্ডে পৱত্তিতা চতুৱীসতি কোটিসভসহস্সসঙ্খা মহাৱজিৰঞ্ঞাণসঙ্খাতা সব্বঞ্ঞুমহা ৱিপস্সনাপি এত্থেৱ সঙ্গহিতা. সা হি মহাবোধিযা পদট্ঠান ভূতাতি. পহান সম্পদাযমেৱ ৱা সা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ফলসম্পদা চতুব্বিধা পহানসম্পদা ঞাণসম্পদা আনুভাৱসম্পদা ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তত্থ সহ ৱাসনায কিলেসপ্পহানং পহানসম্পদা নাম. পহানস্স সব্বপাৰিপূৰিতাতি অত্থো. অত্থতো পন অৰিযমগ্গো, অগ্গমগ্গঞ্ঞাণমেৱ ৱা. সব্বঞ্ঞুত ঞ্ঞাণ দসবলঞ্ঞাণাদীনি ঞাণসম্পদা.
[৭] ৱিভাৱনিযং পন
এতাসু দ্ৱীসু সম্পদাসু ঞাণসম্পদা পথমং ৱুত্তা, ততো পহানসম্পদা. পহানসম্পদাযেৱ পন পথমং ৱত্তব্বা. সা হি ঞাণসম্পদাযপুব্বঙ্গমভূতা পচ্চযভূতা চ. মহাটীকাযঞ্চ সাযেৱ পথমং ৱুত্তাতি.
[৮] যঞ্চ ৱিভাৱনিযং
‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণ’’ন্তি ঞাণসম্পদাযং ৱুত্তং. তংপি ন যুজ্জতি.
অগ্গমগ্গঞ্ঞাণঞ্হি পহানসম্পদা এৱ ভৱিতুং অৰহতি. ন হি মগ্গঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা পহানসম্পদানাম অত্থীতি. যঞ্চ কোচি ৱদেয্য মগ্গঞ্ঞাণং ঞাণঞ্চ হোতি পহানঞ্চ. তস্মা উভযত্থ ৱত্তুং যুত্তন্তি. তংপি ন যুজ্জতি. এৱঞ্হি সতি সম্পদাসঙ্কৰো হোতীতি.
[৯] তথা ৱিভাৱনিযং
ঞাণসম্পদাযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বপথমং ৱত্তব্বংপি ন ৱুত্তং. তংপি ন সুন্দৰং.
ননু ‘‘তম্মূলকানি চ দসবলাদি ঞ্ঞাণানী’’তি এত্থ আদিসদ্দেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণংপি গহিতন্তি চে. তংপি ন যুজ্জতি.
ন হি অপ্পধানং সৰূপতো নিদ্দিসিত্ৱা পধানং পাকটং আদিসদ্দেন গহিতন্তি ঞাযাগতং হোতীতি. অচিন্তেয্যানুভাৱেহি সীলা দিগুণেহি ইদ্ধি ধম্মেহি চ সম্পদা আনুভাৱসম্পদা. লক্খণা নুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতস্স ৰূপকাযস্স সম্পত্তি ৰূপকাযসম্পদা. সত্তুপকাৰোদুৱিধো আসযসম্পদা, পযোগসম্পদা চ. অজ্ঝাসযস্স উড়াৰতা কাযৱচীপযোগস্স চ পৰিসুদ্ধতাতি অত্থো. তত্থ দেৱদত্তাদীসু ৱিৰোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা আসয সম্পদা. লোকে অভিঞ্ঞাতানং ৰাজূনং ৰাজমহামত্তানং সেট্ঠি গহপতীনং দেৱৰাজূনম্পি ধম্মং দেসেন্তস্স লাভসক্কাৰাদি নিৰপেক্খতাৱসেন দেসনাপযোগসুদ্ধি পযোগসম্পদা. তত্থ দ্ৱে পহানঞাণসম্পদা সম্মাসম্বুদ্ধপদেন ৱিভাৱিতা. দ্ৱীহি আনু ভাৱৰূপকাযসম্পদাহি সহ দ্ৱে সত্তুপকাৰসম্পদা অতুলপদেন. হেতুসম্পদা পন দ্ৱীহিপি পদেহি সামত্থিযতো ৱিভাৱিতা. ন হি তাদিসিযা হেতুসম্পদায ৱিনা ইতৰাসং পৱত্তি অত্থীতি. [সম্পদা]
৭. পুনপি থেৰো অত্তনো ৱন্দনং বলৱতৰং কৰোন্তো সসদ্ধম্মগণুত্তমন্তি আহ. এতেন ধম্মসঙ্ঘানংপি ৱন্দনা কতা হোতি. দূৰতোহং নমস্সিস্সং, সসঙ্ঘং লোকনাযকন্তি হি ৱুত্তে সঙ্ঘস্সপি নমনক্ৰিযাপত্তি সহসদ্দেন ৱিঞ্ঞাযতি. এৱ মিদং দট্ঠব্বং. তত্থ নমস্সিস্সন্তি নমস্সিং.
[১০] যম্পন ৱিভাৱনিযং
‘‘গুণীভূতানংপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অভিৱাদেতব্ব ভাৱো সহযোগেন ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ অভিৱাদেতব্ব ভাৱোতি নৱত্তব্বং. অভিৱাদিতভাৱোতি পন অভিৱাদনন্তি ৱা ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি সতি ইধ অধিপ্পেতস্স ক্ৰিযা সমৱাযস্স সিদ্ধত্তা ধম্মসঙ্ঘানংপি থেৰস্স ৱন্দনা ক্ৰিযাপত্তি সিদ্ধা হোতীতি. ইতৰথা তব্বপচ্চযস্স অৰহত্থদীপনতো অভিৱাদনা ৰহতা সঙ্খাত গুণসমৱাযো ৱুত্তো সিযা. সোচ ইধ নাধিপ্পেতো. অত্তনো নিদস্সনেন চ সহ ন সমেতি সপুত্তদাৰো আগতোতি.
অপিচ থেৰো ইমং গন্থং ৰচযিস্সামীতি পুব্বভাগেযেৱ তীণি ৰতনানি ৱন্দি, অথ তং অত্তনো ৱন্দনং গন্থপ্পটিঞ্ঞায সহ ঘটেত্ৱা দস্সেন্তো ইমং গাথং ৰচযীতিপি ন ন সক্কা ৱত্তুন্তি. তথাহি অভিৱাদিযাতি ৱুত্তং. ন অভিৱাদিযামীতি. এসনযো অঞ্ঞত্থপি. তত্থ সদ্ধম্মেন চ গণুত্তমেন চ অত্তনা নিম্মিতেন সকললোকস্স সৰণভূতেন সহ ৱত্ততীতি সসদ্ধম্ম গণুত্তমো. সম্মাসম্বুদ্ধো. ন হি পৰনিম্মিতেন সদ্ধম্মেন গণুত্তমেন চ সহিতা সাৱকা সসদ্ধম্মাতি চ সগণুত্তমাতি চ ৱুচ্চন্তি. ন চ অত্তনোএৱ সৰণভূতেন সদ্ধম্মেন সব্ৰহ্মচাৰিগণুত্তমেন চ সহিতা পচ্চেকবুদ্ধা তথা থোমনং অৰহন্তীতি, তস্মা ইদংপি সত্থু অসাধাৰণগুণপদমেৱ হোতীতি দট্ঠব্বং.
তত্থ ধাৰেতীতি ধম্মো. কে ধাৰেতি, অত্তানং ধাৰেন্তে. ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিন্তি হি ৱুত্তং. কথঞ্চ ধাৰেতি, চতূসু অপাযেসু ৱট্টদুক্খেসুচ অপতমানে কৰোন্তো. কিঞ্চ ধাৰণংনাম, যেসং ৱসেন সত্তা অপাযেসুৱা ৱট্টদুক্খেসুৱা পতন্তি, তেসং কিলেসানং একদেসেনৱা সব্বসোৱা সমুচ্ছিন্দনং. ইমস্মিং অত্থে চত্তাৰো অৰিযমগ্গা নিব্বানঞ্চ নিপ্পৰিযাযতো ধম্মোনাম. অৰিযমগ্গা হি কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তা নিব্বানেন সহেৱ হুত্ৱা সমুচ্ছিন্দন্তি. ন ৱিনাতি, তস্মা তেযেৱ পঞ্চ একন্ততো ধম্মোনামাতি. পৰিযত্তিধম্মো পন ধাৰণুপাযোযেৱ হোতি. চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানিচ ধাৰণফলানিযেৱ হোন্তি, কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৱসেন পৱত্তত্তা ধাৰণানুকূলপ্পৱত্তানি চ. তস্মা এতে পঞ্চ পৰিযাযধম্মাযেৱাতি. অথৱা, ধাৰীযতীতি ধম্মো. ধাৰণাৰহোতি ৱুত্তং হোতি. যো হি ধাৰেন্তং একন্তেন দুক্খতো মোচেতি. অগ্গসুখেচ পতিট্ঠাপেতি. সোযেৱ ধাৰণাৰহত্তা ইধ ধম্মোনামাতি. কোপন সোতি, যথা পুত্তধম্মাযেৱ. তেহি কেচি ভাৱনা ৱসেন কেচি সচ্ছিকিৰিযৱসেন কেচি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰৱসেন কেচি উগ্গহ ধাৰণৱসেন ধাৰীযন্তি. তে চ এৱং ধাৰীযমানা ধাৰেন্তং যথাৰহং অপাযদুক্খতো ৱট্টদুক্খতোচ মোচেন্তি, অগ্গেচ ফলসুখেৱা নিব্বানসুখেৱা পতিট্ঠাপেন্তীতি. ধাৰেন্তিৱা সপ্পুৰিসাজনা অপাযেসু ৱট্টদুক্খেসুচ অত্তানং অপত মানং ৱহন্তি এতেনাতি ধম্মো. ধৰন্তিৱা এত্থ ধম্মদীপা ধম্মপ্পটিসৰণা জনা লদ্ধপ্পতিট্ঠা হোন্তীতি ধম্মোতিপি যুজ্জতিযেৱ. কস্মা পনেত্থ ধম্মো দসৱিধোৱ ৱুত্তো. ননু পটিপত্তিধম্মেন সহ একাদসৱিধোৱ ৱত্তব্বোতি. সচ্চং. সোপন পটিপত্তিধম্মো মগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপদাএৱ হোতীতি পুব্বচেতনা ৱিয দানে মগ্গে এৱ সো সঙ্গহিতো. তস্মা ধম্মো দসৱিধোৱ সব্বত্থ ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
অপিচ, যদগ্গেন পৰিযত্তিধম্মো ইধ ধম্মস্মিং সঙ্গহিতো. তদগ্গেন পৰিযত্তিধাৰকোপি সঙ্ঘে ৱন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি যুত্তো. যদগ্গেনচ পুথুজ্জনকল্যাণকো সঙ্ঘে সেক্খেসু সঙ্গহিতো. তদগ্গেন তস্স কল্যাণহেতুভূতো পটিপত্তি ধম্মোপি ধম্মে ৱন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. সো হি পুথুজ্জনভূতোপি যেহি ধম্মেহি সমন্নাগতত্তা সেখে সোতাপত্তি ফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নে সঙ্গহিতো. তে পন ধম্মা সেক্খে সোতাপত্তিমগ্গে অসঙ্গহিতাতি নসক্কা ৱত্তুন্তি. এত্তাৱতা যে ৱদন্তি সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামীতি, এত্থ পুথুজ্জন কল্যাণকো সঙ্ঘে অসঙ্গহিতো. ন হি তংসৰণং গচ্ছন্তস্স সৰণগমনং সম্পজ্জতীতি. তেসং তং পটিক্খিত্তং হোতি. এৱং পন ৱত্তব্বো, যো ৱো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৱিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থাতি এৱং সত্থুঠানে থপেত্ৱা ভগৱতা সংৱণ্ণিতো পৰিযত্তিধম্মো ধম্মসৰণে সঙ্গহিতোতি যুত্তো, তং ধাৰেন্তোপন কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপি অত্থি. অট্ঠিতোপি অত্থি. যো অট্ঠিতো, সো অত্তনোপি সৰণং নহোতি. কুতো পৰস্স. সত্থাৰা চ অনেকেসু সুত্তসহস্সেসু সো গৰহিতো. তস্মা সো সঙ্ঘসৰণে অসঙ্গহিতো. ইতৰোৱ সঙ্গহিতোতি যুত্তোতি.
সন্তানং ধম্মোতি সদ্ধম্মো. সমিতকিলেসানং ততোযেৱ পসত্থানং পূজিতানং সপ্পুৰিসানং পণ্ডিতানঞ্চ ধম্মোতি অত্থো. যোচ সন্তানং ধম্মো, সোপি একন্তেন সন্তোযেৱ হোতীতি সন্তো ধম্মোতিপি সদ্ধম্মো. পসত্থো পূজিতো ধম্মোতি অত্থো. সচ্চো ৱা. অযঞ্হি অঞ্ঞতিত্থিযধম্মো ৱিয ধাৰেন্তং নৱিসংৱাদেতি. সো হি অযং মে হিতোতি ধাৰেন্তস্স অহিতোযেৱ সম্পজ্জতি. অযং পন তথাধাৰেন্তস্স হিতোযেৱ সম্পজ্জতীতি. [সদ্ধম্মপদং]. গণুত্তমপদে লোকে সমান দিট্ঠিসীলানং সহধম্মিকানং সমূহো গণোতি ৱুচ্চতি. ইধ পন উত্তমেহি সীলাদিগুণেহি যুত্তো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো উত্তমোচ সো গণোচাতি অত্থেন উত্তমগণোনাম. সোযেৱ ইধ গণুত্তমোতি ৱুচ্চতি যথা মুনিসেট্ঠো মুনিৱৰোতি.
[১১] ৱিভাৱনিযং পন
‘‘গণানং গণেসুৱা দেৱমনুস্সাদিসমূহেসু উত্তমো গণুত্তমো’’তি চ ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
এতস্মিঞ্হি অত্থে সতি উত্তমসদ্দো পধানভূতো হোতি. সোচ গুণম্হিযেৱ পৱত্ততীতি তেন ইধ অৰিযসঙ্ঘো ৱুত্তোতি নসিজ্ঝতীতি. এত্থচ গণোতি সঙ্ঘোযেৱ ৱুচ্চতি. সোচ সঙ্ঘো দুৱিধো সম্মুতিসঙ্ঘো, দক্খিণেয্যসঙ্ঘোতি. তত্থ সমগ্গেন সঙ্ঘেন কতং উপসম্পদাকম্মং সম্মুতিনাম. তায সম্মুতিযা উপসম্পন্নভূমিং পত্ৱা ঠিতো ভিক্খুসঙ্ঘো সম্মুতিসঙ্ঘোনাম. সো ৱিনযকম্মেসু পসিদ্ধো. দক্খিণেয্যসঙ্ঘো নাম অট্ঠ অৰিযপুগ্গলসমূহো. সোপন কিঞ্চাপি সম্মুতিসঙ্ঘেপি অন্তোগধোযেৱ হোতি. তথাপি সৰণগমন ৱন্দনা মান পূজাসক্কাৰানুস্সতিট্ঠানেসু অনুত্তৰ পুঞ্ঞক্খেত্ত ৱিসে সপৰিগ্গহত্থং ভগৱতা তথা তথা সংৱণ্ণেত্ৱা সো ৱিসুং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. পুথুজ্জনসঙ্ঘোহি পুঞ্ঞক্খেত্তং সমানোপি অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং নহোতি. কস্মা. সালিক্খেত্তে তিণানং ৱিয খেত্তদুট্ঠানং সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছানুসযানং সব্ভাৱাতি. পুঞ্ঞক্খেত্তভাৱো পনস্স পুৰিমে সদ্ধম্মপদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বোতি. [সসদ্ধম্মগণুত্তমপদং]
৮. অভিৱাদিযাতি ৱিসেসতো ৱন্দিত্ৱা. এত্থ চ অযং লোকে সীলাদিগুণযুত্তো সেট্ঠো ৱন্দনেয্যোতি এৱং সেট্ঠ চিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা ৱন্দন্তো ৱিসেসতো ৱন্দতীতি ৱুচ্চতি. ৱন্দনা পন তিৱিধা কাযৱন্দনাদিৱসেন. যথাহ –
তিস্সো ইমা ভিক্খৱে ৱন্দনা, কতমা তিস্সো. কাযেন ৱন্দতি, ৱাচায ৱন্দতি, মনসা ৱন্দতীতি.
তত্থ সেট্ঠচিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা জাণুদ্ৱয কপ্পৰদ্ৱয নলাট সঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱন্দনেয্যানং অভিমুখং নিপ্পজ্জন্তো কাযেন ৱন্দতিনাম. যং সন্ধায পঞ্চপ্পতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱাতি তত্থ তত্থ ৱুত্তং. যাযচ অৱন্দিযট্ঠানেসু ৱন্দন্তস্স আপত্তি হোতীতি. গুণপদানি ৱাচায পৱত্তেন্তো ৱাচায ৱন্দতিনাম. নমো বুদ্ধস্স, নমত্থু বুদ্ধস্স, নমো ৱিমুত্তিযা, নমো ৱিমুত্তানং, ৱিপস্সিস্স নমত্থূতি এৱমাদীসুপি ৱাচা ৱন্দনাযেৱ. গুণপদানি অনুগন্ত্ৱা গুণে অনুস্সৰন্তো মনসা ৱন্দতিনামাতি.
৯. ভাসিস্সন্তি কথেস্সামি. কামঞ্চ থেৰো ইমং সঙ্গহং ৰচযন্তো পোত্থকাৰুড়্হং কত্ৱাৱ ৰচযিস্সতি. গন্থকম্মং নাম ৱাচাকম্মেসু পসিদ্ধন্তি কত্ৱা ভাসিস্সন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১০. অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তি পদে অভিধম্মে ৱুত্তা অত্থা অভিধম্মত্থা. তে সঙ্গয্হন্তি এত্থ এতেনাতিৱা অভিধম্মত্থসঙ্গহো. সঙ্গয্হন্তিতিচ থেৰেন সংখিপিত্ৱা গয্হন্তি কথীযন্তীতি অত্থো. অভিধম্মেতি চেত্থ অভিঅতিৰেকো অভিৱিসে সোচ ধম্মো অভিধম্মো. ধম্মোতি চ ৱিনযপাড়িতো অঞ্ঞংপাড়ি দ্ৱযং ৱুচ্চতি. যো ৱো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৱিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি হি ৱুত্তং. তঞ্চ পাড়িদ্ৱযং আণাৱিধানসঙ্খাতং ৱিনযন কিচ্চং ৱজ্জেত্ৱা কুসলাদিকে যথাপৱত্তে পৰমত্থধম্মে এৱ দীপেতীতি. এৱং দীপেন্তেসুচ তেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু যো ইতৰতো অতিৰেকোচ হোতি ৱিসেসোচ. অযমেৱ অভিধম্মো নাম. ইতৰোপন ধম্মোযেৱ. এৱঞ্চ কত্ৱা ধম্মো অভিধম্মো ৱিনযো অভিৱিনযোতি ইদং চতুক্কং ৱেদিতব্বং. তত্থ ধম্মোনাম সুত্তন্তপিটকং. অভিধম্মোনাম যত্তপকৰণানি. ৱিনযোনাম উভতো ৱিভঙ্গো, অভিৱিনযোনাম খন্ধকপৰিৱাৰাতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. অতিৰেকৱিসেসতা চেত্থ কুসলাদি ৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন তথা তথা দেসেতব্বপ্পকাৰানং অনৱসেসৱিভত্তিৱসেনৱা সুদ্ধধম্মাধিট্ঠান দেসনাপৱত্তিৱসেনৱা ৱেদিতব্বা. যতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা ইমং অভিধম্মদেসনং দেৱেসুএৱ দেসেন্তি. ন হি মনুস্সা এৱৰূপং তযো মাসে নিৰন্তৰং পৱত্তনযোগ্যং কথামগ্গং একেন ইৰিযাপথেন আদিতো পট্ঠায পৰিযোসানং পাপেত্ৱা পটিগ্গহেতুং সক্কোন্তি, নচ এৱ ৰূপো একমাতিকানুবন্ধো কথামগ্গো নানাখণেসু নানাজনানং দেসেতুং সক্কুণেয্যো হোতীতি. কেচিপন ৱিনযপাড়িতোপি অভিৰেকৱিসেসতং তস্স ৱণ্ণেন্তি. তং অট্ঠসালিনিযা ন সমেতি. তত্থ হি ধম্মনামিকানং দ্ৱিন্নং পাড়ীনং মজ্ঝেএৱ অযং অতিৰেকৱিসেসতা ৱিচাৰিতা. নচ যুজ্জতি ৱিনযেন সহ তথা ৱিচাৰেতুং অসমানকিচ্চৱিসযত্তা. ৱিনযো হি কাযৱাচানং ৱিনযনকিচ্চো, অজ্ঝাচাৰৱিসযোচ. ধম্মো পন ধম্মৱিভাগকিচ্চো ধম্মপ্পৱত্তি ৱিসযোচাতি. কেচিপন ৱদন্তি এৱং সন্তেপি ৱিনযো এৱ সব্বজেট্ঠকো সিযা. ৱিনযং ৱিৱণ্ণেন্তস্স হি পাচিত্তিযাপত্তি হোতি. ধম্মং ৱিৱণ্ণেন্তস্স দুক্কটাপত্তিমত্তাতি, তং নযুজ্জতি. ৱিনযো হি আণাচক্কং. ধম্মোচ ধম্মচক্কং. তত্থ ৱিনযং ৱিৱণ্ণেন্তো সত্থু আণাচক্কে পহাৰং দেতি. সত্থৰি অগাৰৱো মহন্তো হোতি. যস্সচ সত্থৰি অগাৰৱো, তস্স ধম্মসঙ্ঘেসু তীসু সিক্খাসুচ অগাৰৱো সিদ্ধো হোতি. তস্মা ৱিনয ৱিৱণ্ণনে আপত্তি মহন্তী হোতি. ন সব্বজেট্ঠকত্তাতি. অপিচ, ৱিনযোনাম সাসনস্স মূলং. ৱিনযে অট্ঠিতে সাসনং নতিট্ঠতি. তস্মা সাসনস্স চিৰট্ঠিতত্থংপি ৱিনযৱিৱণ্ণনে মহতী আপত্তি পঞ্ঞত্তাতি.
ইতি পৰমত্থদীপনিযা নাম অভিধম্মত্থ সঙ্গহস্স
চতুত্থৱণ্ণনায পথমগাথায
পৰমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.
দুতীযগাথা-পৰমত্থদীপনী
১১. এৱং আদিগাথাযতংতং পযোজন সহিতে পঞ্চ অত্থে দস্সেত্ৱা ইদানি তে অভিধম্মত্থে উদ্দেসতো দস্সেন্তো দুতীযগাথমাহ. তত্থ তত্থাতি ভাসিস্সং অভিধম্মত্থ সঙ্গহন্তি ৱুত্তে তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপদে মযা ৱুত্তা অভিধম্মত্থা সব্বথাপৰমত্থতো চতুধা হোন্তীতি যোজনা. এত্থচ -
[১২] টীকাযং তাৱ
তত্থ তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপকৰণেতিৱা অভিধম্মত্থ পদেতিৱা অভিধম্মেতিৱা তসদ্দত্থো নিদ্দিট্ঠো. ৱিভাৱনিযং পন তস্মিং অভিধম্মেতি. সব্বং নসুন্দৰং.
ন হি অভিধম্মত্থ সঙ্গহপকৰণে মযা ৱুত্তা অভিধম্মত্থাতি যুজ্জতি. পকৰণংপি হি উপৰি ৱুচ্চমানমেৱ হোতি. নতু ৱুত্তং. কুতো অভিধম্মত্থাতি. ন চ সংৱণ্ণনাপকৰণেসু আদিম্হিযেৱ তাৱ তসদ্দো অপ্পধানপদানি পচ্চামসতীতি অত্থি. তস্মা অট্ঠসালিনিযং আদিম্হি তত্থ কেন ট্ঠেন অভিধম্মোতি ৱাক্যেৱিয ইধ তসদ্দত্থো ৱেদিতব্বোতি. এৱঞ্হি সতি –
[১৩] টীকাসু
সব্বথা ৱুত্তাতি যোজনাপি পটিক্খিত্তা হোতি.
সা হি ৱক্খমানেহি সব্বযাপি দ্ৱাদস, সব্বথাপি অট্ঠাৰসাতিআদীহি নসমেতীতি. তত্ত সব্বথাতি ধম্মসঙ্গণিযং ৱুত্তেন কুসলাদিনা সব্বপ্পকাৰেনপি চতুধাৱ হোন্তি, ৱিভঙ্গে ৱিভত্তে ন খন্ধাদিনা সব্বপ্পকাৰেনপি চতুধাৱ হোন্তীতি অত্থো. ধাতু কথাযং ৱুত্তেনাতিআদিনাপি ৱত্তব্বং.
১২. পৰমত্থতোতি পৰমত্থ সচ্চতো. দ্ৱে হি সচ্চানি সম্মুতিসচ্চং, পৰমত্থসচ্চন্তি, তত্থ সত্ত পুগ্গল অত্ত জীৱাদিকা পঞ্ঞত্তিঅত্থা সভাৱতো অৱিজ্জমানাযেৱ হোন্তি. ধম্মৱৱত্থানঞ্ঞাণৰহিতানংপন মহাজনানং চিত্তে মহন্তমহন্তাপি হুত্ৱা ৱিজ্জমানাৱিয পঞ্ঞাযন্তি, তেচ মহাজনা সমগ্গা হুত্ৱা তেসং একন্তেন অত্থিভাৱং গহেত্ৱা তথা তথা ৱোহৰন্তি চেৱ সম্পটিচ্ছন্তিচ. তস্মা তে মহাজনেহি সমগ্গেহি সম্মতত্তাততোযেৱচ ৱচীসচ্চৱিৰতিসচ্চানং ৱত্থুভূতত্তাসম্মুতি সচ্চন্তি ৱুচ্চন্তি. তস্মিং সম্মুতিসচ্চে ঠত্ৱা সম্মা পটিপজ্জন্তা সব্ব লোকিযসম্পত্তিযোচ সব্ববোধিসম্ভাৰ ধম্মেচ আৰাধেন্তি. মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা অপাযপূৰকা হোন্তি. এৱং মহন্তঞ্হি সম্মুতি সচ্চন্তি. পৰমত্থসচ্চং পন পত্ৱা তং সচ্চমেৱ নহোতি. তঞ্হি সযং অৱিজ্জমানংযেৱ সমানং মহাজনে ৱিজ্জমানন্ত্ৱেৱ গণ্হাপেতি. সক্কাযদিট্ঠি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠি তিৱিধমিচ্ছাদিট্ঠীনং ৱত্থু হুত্ৱা বালজনানং ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতুং নদেতি. এৱং ৱিপৰীতঞ্হি সম্মুতিসচ্চং. এৱং মহাসাৱজ্জঞ্চাতি. পৰমত্থসচ্চংপন দুৱিধং সভাৱসচ্চং অৰিযসচ্চন্তি. তত্থ ধম্মসঙ্গণিআদীসু সত্তসু পকৰণেসু ৱিভত্তা কুসলাদযো ধম্মা সভাৱসচ্চংনাম. তে হি সযং সভাৱতো ৱিজ্জমানত্তা কুসলানাম ধম্মা অত্থি সুখানাম ৱেদনা অত্থীতি গণ্হন্তেন ৱিসংৱাদেন্তীতি. তং পন অৰিযসচ্চং পত্ৱা কিঞ্চি অসচ্চংপি হোতিযেৱ. তথাহি অনুভৱনভেদমত্তং উপাদাযেৱ ৱেদনা সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখাতি ৱুত্তা. ন সব্বাকাৰতো সুখভূতত্তা. সব্বেহি পন অনিচ্চতা সঙ্খততাদীহি অনেকসতেহি আকাৰেহি সব্বাপি ৱেদনা দুক্খাএৱ. তথা অনৱজ্জসুখৱিপাকট্ঠেন কুসলভাৱোপি অকুসলং উপাদাযেৱ ৱুত্তো. সব্বেপি হি তেভূমকা কুসলসম্মতা ধম্মা সাসৱতা সংকিলেসিকতা ওঘনিয যোগনিয উপাদানিযতা সঙ্খাতেহি ৱজ্জেহি সাৱজ্জাএৱ হোন্তি. দুক্খসচ্চভূতানঞ্চ ৱিপাকানং জননট্ঠেন একন্তেন দুক্খৱিপাকাএৱ হোন্তি. অজ্ঝত্তত্তিকঞ্চ সব্বলোকিযসম্মতং উপাদায ৱুত্তং. সব্বেপি হি চতুব্ভূ মকধম্মা একন্তেন অত্তাপিনাম নত্থি. কুতো অজ্ঝত্তানাম. বহিদ্ধাএৱ হোন্তি. সঙ্খাৰে পৰতো পস্সাতি হি ৱুত্তন্তি. অযং নযো সেসত্তিক দুকধম্মেসুপি যথাৰহং নেতব্বো. অৰিয সচ্চংনাম সব্বেসং তেভূমকধম্মানং একন্ত দুক্খভাৱো তণ্হায একন্ত দুক্খসমুদয ভাৱো নিব্বানস্সেৱ দুক্খনিৰোধ ভাৱো অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্সেৱ দুক্খনিৰোধমগ্গভাৱোচাতি. ইধমেৱ হি পৰিসুদ্ধবুদ্ধীনং অৰিযানং ঞাণে অচলমানং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং নিপ্পৰিযাযসচ্চং হোতীতি. তেসু ইধ সম্মুতিসচ্চং নিৱত্তেন্তো পৰমত্থতোতি ইদ মাহ. তেন ৱুত্তং পৰমত্থতোতি পৰমত্থসচ্চতোতি. তত্থ অত্থো দুৱিধো সভাৱসিদ্ধোচ পৰিকপ্পসিদ্ধোচ. তত্থ যো ৱিনা অঞ্ঞাপদেসেন কেৱলং ৱিসুং ৱিসুং অত্তনো লক্খণেন ৱিজ্জমানো হুত্ৱা সিদ্ধো. সো চিত্তাদিকো অত্থো সভাৱসিদ্ধোনাম. যোপন অত্তনো লক্খণেন ৱিজ্জমানোযেৱ নহোতি. ৱিজ্জমানস্সপন অত্থস্স নানা পৱত্তিআকাৰে উপাদায চিত্তেন পৰিকপ্পেত্ৱা সৱিগ্গহং কত্ৱা গহিতো চিত্তমযো চিত্তনিম্মিতো হুত্ৱা চিত্তেএৱ উপলব্ভমানো হোতি. সো সত্তপুগ্গলাদিকো অত্থো পৰিকপ্পসিদ্ধো নাম. তেসু সভাৱসিদ্ধোযেৱ পৰমত্থোনাম. সো হি সন্তি ভৱন্তি বুদ্ধিসদ্দা এত্থাতি অত্থো. একন্তৱিজ্জমানট্ঠেন ইতৰতো পৰমো উক্কংসগতো অত্থোতি পৰমত্থো. অপি চ, যে অযং অত্থি অযং উপলব্ভতীতি গহেত্ৱা তস্স অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিঞ্ঞত্থায, পৰিঞ্ঞেয্যস্স পৰিঞ্ঞত্থায, পহাতব্বস্স পহানত্থায, সচ্ছিকাতব্বস্স সচ্ছিকৰণত্থায, ভাৱেতব্বস্স ভাৱনত্থায পটিপজ্জন্তি. তেসং তদত্থসাধনে অৱিসংৱাদকট্ঠেন পৰমো উত্তমো অত্থোতি পৰমত্থো. ইতৰোপন অৱিজ্জমানত্তা তস্স অভিঞ্ঞাদিঅত্থায পটিপজ্জন্তানং তদত্থসাধনে ৱিসংৱাদকোযেৱ ভৱিস্সতি. নপন তদত্থং সাধেস্স তীতি পৰমত্থোতি ৱত্তুং নাৰহতীতি.
[১৪] ৱিভাৱনিযং পন
‘‘পৰমস্সৱা উত্তমস্স ঞাণস্স অত্থো গোচৰোতি পৰমত্থো’’তিপি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি পৰমসদ্দোঞাণে ৱত্তমানো দিস্সতি. নচ অত্থসদ্দো গোচৰেতি. যঞ্চ অনুটীকাযং সচ্চমেৱ সচ্চিকং. সো এৱ অত্থো অৱিপৰীতস্স ঞাণস্স ৱিসযভাৱট্ঠেনাতি সচ্চিকট্ঠোতি ৱুত্তং. তংপি অৱিপৰীতেন ঞাণেন অৰণীযতো উপগন্তব্ব তো অত্থোতি ইমমত্থং দস্সেতি. নপৰমসদ্দস্স অত্থন্তি. [পৰমত্থপদং]
১৩. চিত্তন্তি এত্থ চিন্তেতীতি চিত্তং. এত্থচ চিন্তনক্ৰিযা নাম নিচ্চং আৰম্মণাপেক্খা হোতি. ন হি সা আৰম্মণেন ৱিনা লব্ভতীতি. তস্মা আৰম্মণগ্গহণ আৰম্মণুপলদ্ধিযেৱ ইধ চিন্তনাতি দট্ঠব্বাতি. এৱঞ্হি সতি ভৱঙ্গসময ৱিসঞ্ঞিসমযেসু চিত্তং আৰম্মণেন ৱিনাপি পৱত্ততীতি এৱং ৱাদীনং ৱাদো পটিক্খিত্তো হোতি. সন্তেসুপিচ নিস্সয সমনন্তৰাদীসু তস্স পচ্চযেসু তেহি নামং অলভিত্ৱা আৰম্মণপচ্চযৱসেনেৱস্স নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. চিন্তেন্তি সম্পযুত্তকা ধম্মা এতেনাতি চিত্তং. তঞ্হি আৰম্মণগ্গহণকিচ্চে পুব্বঙ্গমভূতন্তি তং সম্পযুত্তধম্মাপি আৰম্মণং গণ্হন্তা তস্স ৱসেনেৱ গণ্হন্তীতি. চিন্তনমত্তংৱা চিত্তং. সব্বেপি হি ধম্মা তংতং ক্ৰিযামত্তাৱ হোন্তি. ন তেসু দব্বংৱা সণ্ঠানং ৱা ৱিগ্গহোৱা উপলব্ভতি. পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিনো চ হোন্তি. ন তে অত্তনো থামেনৱা বলেনৱা ৱসেনৱা সত্তিযাৱা উপ্পজ্জিতুংপি সক্কোন্তি. পগেৱ চিন্তেতুংৱা ফুসেতুংৱাতি. খণমত্তট্ঠাযিনোচ হোন্তি, ন কদাচি কস্সচি ৱসে ৱত্তিতুং সক্কোন্তীতি. তস্মা তেসু ইদং দব্বং, অযং সত্তি, অয ক্ৰিযাতি এৱং ৱিভাগো নলব্ভতীতি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা সব্বেসু পৰমত্থপদেসু একং ভাৱসাধনমেৱ পধানতো লব্ভতি. তদঞ্ঞ সাধনানিপন পৰিযাযতোৱ লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বং. এত্থ চ দব্বাদিৱসেন অভেদস্স চিন্তনস্স অত্থৱিসেসঞাপনত্থং ৱিভাগ কপ্পনাৱসেন ভেদকৰণং পৰিযাযকথাতি দট্ঠব্বং. যথা সিলা পুত্তকস্সসৰীৰন্তি, তথা কৰণঞ্চ তং তং ক্ৰিযাসঙ্খাত ধম্মৱিমুত্তস্স পৰপৰিকপ্পিতস্স কাৰকভূতস্স অত্ত জীৱ সত্ত পুগ্গলস্স সব্বসো অভাৱদীপনত্থং. সতি হি অত্তাদিম্হি কিং অভেদস্স ভেদকপ্পনাযাতি.
ৱিভাৱনিযং পন
সসৱিসাণং ৱিয অভূতস্স ভূত কপ্পনা ৱুত্তা ৱিয দিস্সতি. অযমস্সাধিপ্পাযো-ধম্মেসু কত্তাৱা কাৰে তাৱা কোচি নত্থি. লোকেপন অত্তপ্পধানো ক্ৰিযা নিপ্ফাদকো কত্তানাম সিদ্ধো. তস্মা চিন্তনকিচ্চে অত্তপ্পধানতা দীপনত্থং তং কত্তুভাৱং চিত্তে আৰোপেত্ৱা চিন্তেতীতি চিত্তন্তি ৱুত্তং.
চিত্তস্সচ বলেন তংসম্পযুত্তানংপি তস্মিং কিচ্চে তদনুকূলপ্পৱত্তিদীপনত্থং পুনকৰণভাৱং চিত্তে কত্তুভাৱঞ্চ তেসু আৰোপেত্ৱা চিন্তেন্তি সম্পযুত্তকা ধম্মা এতেনাতি চিত্তন্তি ৱুত্তন্তি. অপি চেত্থ চিত্তসদ্দো ৱিচিত্ৰত্থৱাচকো দট্ঠব্বো. ৱুত্তঞ্হে তং সংযুত্তকে –
দিট্ঠং ৱো ভিক্খৱে চৰণংনাম চিত্তন্তি. এৱং ভন্তে. তম্পি খো ভিক্খৱে চৰণং চিত্তং চিত্তেনেৱ চিন্তিতন্তি. তেনাপি খো ভিক্খৱে চৰণেন চিত্তেন চিত্তঞ্ঞেৱ চিত্ততৰন্তি, না হং ভিক্খৱে অঞ্ঞং একনিকাযংপি সমনুপস্সামি যং এৱং চিত্তং. যথযিদং ভিক্খৱে তিৰচ্ছানগতা পাণা. তেপি খো ভিক্খৱে তিৰচ্ছানগতা পাণা চিত্তেনেৱ চিত্তিকতা. তেহিপি খো ভিক্খৱে তিৰচ্ছান গতেহি পাণেহি চিত্তঞ্ঞেৱ চিত্ততৰন্তি.
তত্থ চৰণংনাম চিত্তন্তি যত্থৱিচিত্ৰানি দিব্বৱিমানাদীনি চিত্তকম্মানি কত্ৱা ইদঞ্চিদঞ্চ পুঞ্ঞং কৰোন্তা ইধচিধচ নিব্বত্তাতি দস্সেন্তো ৱিচৰন্তি. তস্স পটকোট্ঠকস্সেতং নামং. চিত্তেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং. যথযিদন্তি যথা ইমে. চিত্তিকতাতি ৱিচিত্ৰা কতা. এত্থচ চিত্তৱিচিত্তকায সঞ্ঞাৱিচিত্তা. সঞ্ঞাৱিচিত্ততায তণ্হাৱিচিত্তা. তণ্হাৱিচিত্ততায কম্মানি ৱিচিত্তানি. কম্মৱিচিত্ত তায যোনিযো ৱিচিত্তা. যোনিৱিচিত্ততায তেসং তিৰচ্ছা নগতানং ৱিচিত্ততা ৱেদিতব্বা. [ৱচনত্থো]
তং তং সভাৱো লক্খণং, কিচ্চসম্পত্তিযো ৰসো;
গয্হাকাৰো ফলংৱাপি, পচ্চুপট্ঠান সঞ্ঞিতং.
আসন্নকাৰণং যং তং, পদট্ঠানন্তি তং মতং;
ধম্মানং ৱৱত্থানায, অলং এতে ৱিবুদ্ধিনো.
আৰম্মণৱিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমৰসং, সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং. [চিত্তং]
১৪. চেতসিকন্তি এত্থ চেতসি ভৱং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চেতসিকং. ফস্সাদি ধম্মজাতং. এত্থচ তদাযত্তৱুত্তিতা নাম একুপ্পাদতাদীহি লক্খণেহি চিত্তেন সহ একী ভূতস্স ৱিয পৱত্তি. এতেন যা চিত্তস্স জাতি. সাএৱ ফস্সাদীনং. যা চিত্তস্স জৰা, যং চিত্তস্স মৰণং, যং চিত্তস্স আৰম্মণং, যং চিত্তস্স ৱত্থু, তদেৱ ফস্সাদীনন্তি এৱং একপুপ্ফ মঞ্জৰিযং একৱণ্টুপনিব্বন্ধানি পুপ্ফানি ৱিয চিত্তেন সহ একজাতিযাদি উপনিব্বন্ধা ফস্সাদযো ধম্মা ইধ চেতসিকংনামাতি সিদ্ধা হোন্তি. এৱঞ্চ সতি চিত্তংপি তেহি ফস্সাদীহি সহ তথেৱ আযত্তং পৱত্ততীতি তংপি ফস্সিকং ৱেদনিকন্তিআদিনা ৱত্তব্বন্তি চে. ন. চিত্তস্সেৱ জেট্ঠকত্তা. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযাতি হি ৱুত্তং. এত্থচ মনোমযাতি মনসাএৱ পকতা নিম্মিতা চিত্তক্ৰিযা ভূতাতি অত্থো. এতেন তে ফস্সাদযো ধম্মা চিত্তেন ৱিনা নুপলব্ভন্তীতি দস্সেতি. চিত্তংপন তেহি কেহিচি ৱিনাপি পৱত্ততিযেৱ. পঞ্চৱিঞ্ঞাণ চিত্তঞ্হিতেহি কেহিচি ৱিতক্কাদীহি ৱিনা উপ্পজ্জতীতি. তস্মা তেসঞ্ঞেৱ তদাযত্ত ৱুত্তিতা ৱত্তব্বা ন চিত্তস্সাতি.
[১৫] ৱিভাৱনিযং পন
একালম্বণতা মত্তেন তেসং তদাযত্তৱুত্তিতং চেতসি কত্তঞ্চ ৱিভাৱেতি. তং ন সুন্দৰং.
ন হি একালম্বণতামত্তেন চেতসিকংনাম জাতন্তি. এত্থ চ লোকে নানাৱণ্ণধাতুযো উদকে ঘংসিত্ৱা ৱত্থুম্হি নানা চিত্তকম্মানি কৰোন্তি, তত্থ ৱত্থুম্হি ফৰণং বন্ধনঞ্চ উদকস্সেৱ কিচ্চং, ন ৱণ্ণধাতূনং. নানাৰূপ দস্সনং ৱণ্ণধাতূনমেৱ কিচ্চং, ন উদকস্স. তত্থ ৱত্থুৱিয আৰম্মণং দট্ঠব্বং. উদকংৱিয চিত্তং. নানা ৱণ্ণধাতুযোৱিয চেতসিকধম্মাতি. [চেতসিকং]
১৫. ৰূপন্তি এত্থ ৰুপ্পতীতি ৰূপং. সীতুণ্হাদীহি ৱিৰোধি পচ্চযেহি ৱিসম পৱত্তি ৱসেন ৱিকাৰং আপজ্জতি, তেহি ৱা ৱিকাৰং আপাদীযতীতি অত্থো. যথাহ –
ৰুপ্পতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি. সিতেনপি ৰুপ্পতি. উণ্হেনপি ৰুপ্পতি. জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি. ৱিপাসাযপি ৰুপ্পতি. ডংস মকস ৱাতাতপ সৰিং সপ সপ্ফস্সেহিপি ৰুপ্পতীতি. ৰুপ্পতীতিচ ৰুপ্পতি, কুপ্পতি, ঘট্টীযতি, পিড়ী যতি, ভিজ্জতীতি.
মহানিদ্দেসে ৱুত্তং. অযমেত্থ পিণ্ডত্থো, যে ধম্মা চিৰট্ঠিতিকাচ হোন্তি সপ্পটিঘসভাৱাচ. তেসঞ্ঞেৱ ঠিতিক্খণেসু ৱিৰোধিপচ্চযেহি সমাগমোনাম হোতি. নপনঞ্ঞেসং পৰিত্তক্খণানং অপ্পটিঘসভাৱানন্তি. তেসঞ্হি অপ্পটিঘসভাৱানং সুখুম ৰূপানংপি বহিদ্ধা সীতাদীহি সমাগমোনাম নত্থি. কুতো পৰিত্তক্খণানং অপ্পটিঘসভাৱানঞ্চ অৰূপধম্মানন্তি. যদিএৱং সুখুমৰূপানং অৰূপতাপত্তি সিযাতি. নসিযা. ওড়াৰিকৰূপেহি সমানগতি কত্তা. তানিহি ওড়াৰিকেসু ৰুপ্পমানেসু ৰুপ্পন্তিযেৱাতি. সমাগমোচ নাম ইধ থপেত্ৱা আপাতগমনং আৰম্মণকৰণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধানং ঠিতিপত্তানং ওড়াৰিকৰূপানং মহাভূতানমেৱৱা অঞ্ঞমঞ্ঞাভিঘট্টনং ৱুচ্চতি, ৰুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতীতি হি ৱুত্তং. ৰুপ্পনঞ্চনাম পৰসেনাযুদ্ধেন ৰট্ঠখোভোৱিয কলাপন্তৰগতধাতূনং কুপ্পনং ভিজ্জনংচ ৱুচ্চতি. কুপ্পতি ভিজ্জতীতি হি ৱুত্তং. এত্থচ কুপ্পতীতি খোভতি চঞ্চলতি, ভিজ্জতীতি ৱিকাৰং আপজ্জতি. যস্মিং খণে ৱিৰোধিপচ্চযসমাগমং লভন্তি. ততো পট্ঠায সযংপি ৱিকাৰপত্তা হোন্তি. ওমত্তাধিমত্তৰূপসন্ততীনং উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱং পত্তা হোন্তীতি অত্থো. অপিচেত্থ ৰুপ্পনং দুৱিধং ৱড্ঢনং, হাযনঞ্চ. তদুভযংপি কপ্পৱুট্ঠানে কপ্পসণ্ঠানে নানাআযুকপ্প সংৱচ্ছৰ উতু মাস ৰত্তি দিৱাদীনং পৰিৱত্তনেচ পাকটং হোতীতি. কস্মা পন ৰূপন্তি নামং ঘট্টনৱসেন ৰুপ্পনধম্মানমেৱ সিদ্ধন্তি. তেসমেৱ সৱিগ্গহত্তা. ৰূপধম্মা হি সমূহসণ্ঠানাদি ভাৱপত্তিযা সৱিগ্গহা হোন্তি. তস্মা তেসমেৱ ৰুপ্পনং পচ্চক্খতোপি লোকস্স পাকটন্তি তেস্ৱেৱ ৰূপন্তি নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. অৰূপধম্মা পন অৱিগ্গহাতি ন তেসং ৱিকাৰো পচ্চক্খতো লোকস্স পাকটো হোতি. তং তং ৰূপৱিকাৰং দিস্ৱাৱা সুত্ৱা ৱা পুচ্ছিত্ৱাযেৱ ৱা সো লোকেন জানিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ পৰচিত্তৱিদূহি. তস্মা তেসং ৰূপতাপত্তি নত্থীতি.
[১৬] ৱিভাৱনিযং পন
তেসং ৰূপতাপত্তিপ্পসঙ্গো সীতাদিগ্গহণ সামত্থিযেন নিৱত্তিতো. যস্মা পন ৱোহাৰোনাম লোকোপচাৰেন ৱিনা নসিজ্ঝতি. লোকোপচাৰোচ পাকটনিমিত্তৱসে নেৱ পৱত্তো. তস্মা ইধ সীতাদিগ্গহণেন ৱিনাপি তপ্পসঙ্গনিৱত্তি লোকতোৱ সিদ্ধাতি দট্ঠব্বা.
যস্মা চ ব্ৰহ্মলোকে ব্ৰহ্মানং কাযৱিকাৰ ৱচীৱিকাৰা চ ইদ্ধিৱিকুপ্পনাৱসপ্পৱত্তা নানাৰূপৱিকাৰাচ দিস্সন্তিযেৱ. তেচ একেন পৰিযাযেন ৰুপ্পনাকাৰাএৱ নাম হোন্তি, তস্মা তেসং ৱসেন তত্থ ৰূপানং ৰূপতাসিদ্ধি হোতীতি ৱেদিতব্বং. ৰূপযতি ৱা অত্তনো সভাৱেন পকাসতীতি ৰূপং. অৰূপধম্মা হি ন অত্তনো সভাৱেন পাকটা হোন্তি. ৰূপসন্নিস্সযেনেৱ গহেতব্বা. ইদং পন অত্তনো সভাৱেনেৱ পাকটং পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহিপি গহেতব্বন্তি. ইমস্মিং অত্থে সতি ব্ৰহ্মলোকে ৰূপানংপি উজু কতোৱ ৰূপতাসিদ্ধি হোতীতি.
[১৭] ৱিভাৱনিযং পন
অনুগ্গাহকানং সীতাদীনং ৱসেন তং সভাৱা নাতিৱত্তন ৱসেনচ তত্থ ৰূপতাসিদ্ধি ৱিভাৱিতা. যস্মাপন সীতে নাপি উণ্হেনাপীতিআদিৱচনং নিদস্সনমত্তং হোতি. কম্ম চিত্তাহাৰানংপি ৱসেন ৰুপ্পনস্স সম্ভৱতো, তথাহি সঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণানিপি ৰূপাৰম্মণৰসাৰম্মণেহি এৱ পাড়িযং নিদ্দিট্ঠানি. ন হি সঞ্ঞা ৰূপংএৱ সঞ্জানাতি. ন চ ৱিঞ্ঞাণং ৰস মেৱ ৱিজানাতি. নিদস্সনমত্তেন দেসনা হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি. তস্মা সীতাদিগ্গহণং অমুঞ্চিত্ৱাৱ তত্থ ৰূপতাসিদ্ধিৱিভাৱনেন পযোজন নত্থীতি. [ৰূপং]
১৬. নিব্বানন্তি এত্থ নিব্বাযন্তি সব্বে ৱট্টদুক্খসন্তাপা এতস্মিন্তি নিব্বানং. নিব্বাযন্তীতি যে কিলেসাৱা খন্ধাৱা অভাৱিতমগ্গস্স আযতিং উপ্পজ্জনাৰহপক্খে ঠিতা হোন্তি. তেযেৱ ভাৱিতমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনাৰহপক্খং পাপুণন্তীতি অত্থো. ন হি খণত্তযং পত্ৱা নিৰুদ্ধা অতীতধম্মা নিব্বাযন্তি নাম. পচ্চুপ্পন্নেসু আযতিং অৱস্সং উপ্পজ্জমানেসুচ ধম্মেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি. ৱট্টদুক্খসন্তাপাতি কিলেসৱট্ট কম্মৱট্ট ৱিপাকৱট্ট দুক্খসন্তাপা. ন হি তিৱিধ ৱট্টদুক্খসন্তাপৰহিতানং ৰুক্খাদীনং অনুপ্পাদনিৰোধো নিব্বানংনাম হোতীতি. এতস্মিন্তি ৱিসযে ভুম্মং. যথা আকাসে সকুণা পক্খন্তীতি. যেহি তে নিব্বাযন্তি. তেসং তব্বিনিমুত্তং অঞ্ঞং নিব্বুতিট্ঠানংনাম কিঞ্চি নত্থীতি. নিব্বাযন্তি ৱা অৰিযজনা এতস্মিন্তি নিব্বানং. নিব্বন্তি ধীৰা যথযং পদীপোতি হি ৱুত্তং. নিব্বাযন্তীতি তং তং কিলেসানংৱা খন্ধানংৱা পুন অপ্পটিসন্ধিকভাৱং পাপুণন্তীতি অত্থো. একস্মিন্তি ৱিসযেএৱ ভুম্মং, এতস্মিং অধি গতেতিপি যোজেন্তি. টীকাসুপন ভৱাভৱং ৱিননতো সংসিব্বন তো ৱানং ৱুচ্চতি তণ্হা. ততো নিক্খন্তন্তি নিব্বানন্তি ৱুত্তং.
[১৮] ৱিভাৱনিযং পন
‘‘নিব্বাভিৱা এতেন ৰাগগ্গিআদিকোতি নিব্বান’’ন্তিপি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.
ন হি মগ্গেৱিয নিব্বানে কত্থচি কৰণসাধনং দিট্ঠং, নচ নিব্বানং নিব্বূতি ক্ৰিযাসাধনে ৰাগাদিকস্স কত্তুনো সহ কাৰিপচ্চযো হোতীতি. [নিব্বানং]
দুতীযগাথায পৰমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.
চিত্তসঙ্গহ-পৰমত্থদীপনী
১৭. ইদানি উদ্দেসক্কমেন চিত্তং তাৱ নিদ্দিসন্তো তত্থ চিত্তন্তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু চতূসু অভিধম্মত্থেসু. তাৱ পথমং. চত্তাৰো ৱিধা পকাৰা যস্স তং চতুব্বিধং.
১৮. কামাৱচৰন্তি এত্থ কামীযতীতি কামো. কামেন্তিৱা এত্থ সত্তা অৱিক্খম্ভিতকামৰাগত্তা কামৰতিযাএৱ ৰমন্তি. ন উপৰিভূমীসু ৱিয ঝানৰতিযাতি কামো. একাদসৱিধা কামভূমি. ননু চেত্থ ঝানলাভিনোপি সন্তীতি. ন ন সন্তি. তেপন কদাচি দেৱাতি নত্থেত্থ দোসো. অৱীচিনিৰযাদযো কথং কামীযন্তি. কথঞ্চ তত্থ সত্তা কামৰতিযা ৰমন্তীতি. নিমিত্তস্সাদৱসেনৱা ভৱনিকন্তিৱসেনৱাতি. মৰণকালে হি উপট্ঠিতা নিৰযগ্গিজালা সুৱণ্ণৱণ্ণাৱিয খাযন্তি. একো কিৰ মিচ্ছাদিট্ঠিকো ব্ৰাহ্মণো মৰণমঞ্চে নিপ্পন্নো হোতি. তস্স আচৰিযব্ৰাহ্মণা সমীপে ঠত্ৱা ব্ৰহ্মলোকং ভো গচ্ছাতি ৱদন্তি. তস্সপন অৱীচিনিৰযে অগ্গিজালা উপট্ঠহন্তি. তদা সো ভো আচৰিযা সুৱণ্ণৱণ্ণা পঞ্ঞাযন্তীতি আহ. এস ভো ব্ৰহ্মলোকো. তত্থ গচ্ছাতি ৱদন্তি. সো কালঙ্কত্ৱা অৱীচিম্হি উপ্পজ্জি. এৱং নিমিত্তস্সাদৱসেন তে কামীযন্তি. তত্থ উপ্পন্নানংপি ভৱনিকন্তিনাম হোতীতি. অপিচ, তত্থ উপ্পন্না অৱিক্খম্ভিতকামৰাগাএৱ হোন্তি, ওকাসে সতি কামৰতিযা ৰমিস্সন্তি যেৱাতি. তস্মিং কামে অৱচৰতীতি কামাৱচৰং. এত্থচ অৱচৰতীতি পদস্স উপ্পজ্জতীতি অত্থো ন গহেতব্বো. সো হি অত্থো পাড়িযাচ নসমেতি. নানাদোসযুত্তোচ হোতীতি. যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্নাতি হি পাড়িযং ৱুত্তং. যদি চেত্থ সো অত্থো অধিপ্পেতো সিযা. এৱং সভি এত্থাৱচৰা এত্থুপ্পন্নাতি ৱুত্তং সিযা. নপন ৱুত্তং. নচ পৰিযাপন্নসদ্দো উপ্পন্নসদ্দেন সহ সমানত্থোতি সক্কা ৱত্তুং. ন হি লোকুত্তৰচিত্তানি তীসু ভৱেসু উপ্পন্না নিপি তত্ৰ পৰিযাপন্নানিযেৱ হোন্তীতি. এৱং তাৱ পাড়িযা নসমেতীতি.
যদিচ সো অত্থো গহিতো সিযা. এৱঞ্চ সতি তস্মিং কামে যে মহগ্গত লোকুত্তৰধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তেসংপি কামা ৱচৰতাপত্তিদোসো ৰূপাৱচৰতাদি মুত্তিদোসোচ আপজ্জতি. যেচ কামাৱচৰধম্মা ৰূপাৰূপভূমীসু উপ্পজ্জন্তি. তেসঞ্চ ৰূপাৰূপা ৱচৰতা পত্তিদোসো কামাৱচৰতা মুত্তিদোসোচ আপজ্জতীতি. ননু যেভুয্যৱুত্তিৱসেনপি কেসঞ্চি নামলাভো হোতি. যথা ৱনচৰকো সঙ্গামাৱচৰোতি. তস্মা ইধপি তেসং ধম্মানং অত্তনো অত্তনো ভুম্মীসু উপ্পন্নবহুলত্তা কামাৱচৰাদি নামলাভে সতি ন কোচি দোসোতি.ন. এৱঞ্হি সতি লোকুত্তৰ ধম্মানং কামাৱচৰতাদি মুচ্চনত্থং যেভুয্যেন উপ্পন্নভূমি ৱিসুং ৱত্তব্বা সিযা. ন চ সা নামভূমি অত্থি. যত্থ তে যেভুয্যেন উপ্পজ্জন্তীতি. তেহি উপ্পজ্জন্তা তীসু ভৱেসু এৱ উপ্পজ্জন্তি. তস্মা তেসং কাম ৰূপাৰূপাৱচৰতাপত্তিদোসো দুন্নিৱাৰো সিযাতি. এৱং নানাদোসযুত্তো হোতীতি. তস্মাস্স তথা অত্থং অগ্গহেত্ৱা এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্নাতি ভগৱতা সংৱণ্ণিতেন পাড়িনযেনেৱস্স অত্থো গহেতব্বোতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো. কামে অৱচৰতি পৰিযাপন্নভাৱেন তস্মিং অজ্ঝোগাহেত্ৱা চৰতি পৱত্ততীতি কামাৱচৰন্তি. পৰিযাপন্নভাৱোচনাম অত্তনো আধাৰভূতেন তেন কামেন সহ সমানজাতিগোত্তনামতা সঙ্খাতেহি পৰিতোভাগেহি তস্মিং কামে আপন্নভাৱো অনুপ্পৱিট্ঠ ভাৱো. অন্তোগধভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. সোচ তথা পৰিযাপন্নভাৱো পৰিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায কতোতি দট্ঠব্বো. এত্তাৱতা যেধম্মা ৰূপাৰূপসত্তসন্তানভূতাপি ময্হং এতেতি কাম তণ্হায পৰিগ্গহিতা কামে পৰিযাপন্নাৱ হোন্তি. তে কামাৱচৰানামাতি সিদ্ধা হোন্তি. ৰূপাৰূপা ৱচৰেসুপি অযং নযো নেতব্বো. তেসুপন ৰূপতণ্হা অৰূপতণ্হাচ পৰিগ্গাহিনী তণ্হা দট্ঠব্বা.
যেপন ধম্মা তিণ্ণং তণ্হানং পৰিগ্গহৱিমুত্তা হোন্তি. তে তীসু ভৱেসু উপ্পন্নাপি তত্ৰ অপৰিযাপন্নাএৱ হোন্তীতি লোকুত্তৰা নাম জাতাতি ৱেদিতব্বা. এত্থচ পট্ঠানে আৰুপ্পে কামচ্ছন্দং নীৱৰণং পটিচ্চ উদ্ধচ্চনীৱৰণন্তিআদিনা অৰূপসত্তসন্তানেপি কামচ্ছন্দসঙ্খাতায কামতণ্হায উপ্পত্তি ৱুত্তা. তস্মা ৰূপাৰূপ ভূমীসু উপ্পন্নানং কামধম্মানং পৰিগ্গাহিনীতণ্হা ৰূপাৰূপসত্তসন্তান গতাপি দট্ঠব্বা. পাড়িযং কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি ইদং নীৱৰণজাতিকত্তা ৱুত্তং. ন হি ঝানভূমীসু একন্তনীৱৰণকিচ্চানি নীৱৰণানি সক্কা লদ্ধুন্তি. অত্ৰ কামভেদো ৱত্তব্বো. দ্ৱেকামা কিলে সকামোচ, ৱত্থুকামোচাতি. তত্থ থপেত্ৱা ৰূপাৰূপৰাগে অঞ্ঞো সব্বোপি লোভো ইমস্মিং চতুব্ভূমিপৰিচ্ছেদে কিলে সকামোনাম. থপেত্ৱাচ ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মে অঞ্ঞে সব্বেপি তীসু ভূমীসু উপ্পন্না কামাৱচৰধম্মা ৱত্থুকামোনামাতি. যংপন অট্ঠসালিনিযং সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা ৱত্থুকামোতি ৱুত্তং. তং মহানিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠেন সুত্তন্তিকপৰিযাযেন ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. ন হি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মা অভিধম্মে কামনামেন ৱুত্তা অত্থীতি. [কামাৱচৰপদং]
১৯. ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰন্তি এত্থ ৰূপাৰূপসদ্দা তাসু ভূমীসু নিৰুড়্হাতি দট্ঠব্বা. অপিচ দ্ৱে ভূমিযো ৰূপভূমি, অৰূপভূমীতি. তত্থ ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং যত্থ নত্থি, সা চতুব্বিধা ভুম্মি অৰূপভূমিনাম. সেসা সত্তৱীসতিৱিধা ভুম্মি ৰূপভূমিনাম. তত্থচ হেট্ঠা একাদসৱিধা ভুম্মি ওড়াৰিকেন কামেন ৱিসেসেত্ৱা কাম ভূমীতি ৱুত্তা. উপৰি সোড়সৱিধা ভুম্মি ৰূপভূমিইচ্চেৱ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. যত্থপন তণ্হাৱা ঝানানিৱা ৰূপাৰূপসদ্দেহি ৱুত্তানি. তত্থ নিস্সযস্সনামং নিস্সিতে আৰোপনৱসেন নিস্সযোপচাৰো ৱেদিতব্বো. যত্থচ কামাৱচৰাদিসদ্দেহি ভূমিএৱ ৱুত্তা. তত্থ নিস্সিতস্স নামং নিস্সযে আৰোপনৱসেন নিস্সিতো পচাৰোতি. যমেত্থ ৱত্তব্বং, তং কামাৱচৰপদে ৱুত্তনযমেৱাতি. অযমেত্থ তেভূমক পৰিচ্ছেদে পাড়িঅনুগতা পৰমত্থদীপনা. যথাহ –
কতমে ধম্মা কামাৱচৰা. হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তীদেৱে অন্তো কৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং. ইমেধম্মা কামাৱচৰা. কতমে ধম্মা ৰূপাৱচৰা. হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না সমাপন্নস্সৱা উপপন্নস্সৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্সৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা, ইমে ধম্মা ৰূপাৱচৰা. কতমে ধম্মা অৰূপাৱচৰা. হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৱে পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো নেৱসঞ্ঞা নাসঞ্ঞা যতনুপগে দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে. ল. ইমে ধম্মা অৰূপাৱচৰাতি.
[১৯] টীকাসু পন
যথাৱুত্তং সুৱিসদং পাড়িনযং অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞথা ৱচনত্থাচ ৱিনিচ্ছযাচ এত্থ ৱুত্তা. সব্বে তে সাৰতো ন পচ্চেতব্বাতি.
ননু অট্ঠসালিনিযমেৱ তেচ অঞ্ঞেচ অত্থা ৱুত্তাতি. সচ্চং. ভূতংপন সুৱিসদং পাড়িঅনুগতং অত্থং ঞত্ৱা কিংৱিক্খেপেনাতি.
২০. লোকুত্তৰন্তি এত্থ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৱুচ্চতি যথাৱুত্তো তেভূমকধম্মো. যথাহ লুজ্জতি পলুজ্জতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা লোকোতি ৱুচ্চতীতি. এৱং সন্তে লোকুত্তৰধম্মানংপি নিব্বানৱজ্জানং লোকতাপত্তি সিযা. কস্মা, তেসংপি লুজ্জনপলুজ্জনধম্মত্তাতি. নসিযা. যত্থ হি নিচ্চো ধুৱো সস্সতোতি মহাজনস্স মিচ্ছাগাহো নিৱিসতি. তত্থেৱ তস্স নিৱাৰণত্থং অযং লোকসমঞ্ঞা নিযমীযতি. তস্মা সব্বসো মিচ্ছাগাহৱিমুত্তানং তেসং লোকতাপত্তি নত্থীতি ৱদন্তি. যেসংৱা লুজ্জনংপলুজ্জনঞ্চ মহাজনস্স পাকটং. তেসঞ্ঞেৱ লোকতাসিদ্ধীতি নত্থি লোকুত্তৰানং লোকত্তপ্পসঙ্গোতি. লোকতো উত্তৰতীতি লোকুত্তৰং. মগ্গচিত্তং. ততো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তৰং. ফলচিত্তং. নিব্বানংপন ইধ নলব্ভতীতি. উত্তৰণঞ্চেত্থ তণ্হাত্তযগ্গাহ ৱিমুত্তিযা তীসু লোকেসু অপৰিযাপন্নভাৱোযেৱ. সোচ অপৰিযাপন্নভাৱো কেসং ধম্মানং অধিট্ঠান ভূতোৱিয গয্হতীতি ৱিসুং একা চতুত্থী অৱত্থাভূমিনামাতি.
চতুব্ভূমিৱিভাগস্স পৰমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.
২১. এৱং চিত্তং ভূমিভেদেন হীনপণীতা নুক্কমতো চতুধা নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তদেৱ চতুব্বিধং চিত্তং যথানিদ্দিট্ঠক্কমেন ৱিভজন্তো পথমং কামাৱচৰচিত্তং. তত্থচ হীনং অসোভণচিত্তং. তত্থচ সব্বহীনং অকুসলচিত্তং তাৱ দস্সেতুং সোমনস্সসহ গতন্তিআদিমাহ. এত্থচ কামাৱচৰচিত্তস্সপি অকুসলাহেতুক সহেতুকানুক্কমো হীন পণীতানুক্কমৱসেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
[২০] ৱিভাৱনিযং পন
উপৰি ৱুচ্চমানানং বহূনং চিত্তানং সোভণসঞ্ঞাকৰণসুখত্থং অপ্পকে পাপাহেতুকেযেৱ পথমং দস্সেন্তোতি ৱুত্তং. তং ন সুন্দৰং.