নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অনুদীপনীপাঠ

১. চিত্তসঙ্গহঅনুদীপনা

অনন্তঞ্ঞাণং নত্ৱান, লোকালোককৰং জিনং;

কৰিস্সামি পৰমত্থ-দীপনিযা নুদীপনিং.

[তত্থ, লোকালোককৰন্তি দসসহস্সিলোকধাতুযং চতুস্সচ্চধম্মদেসনালোককাৰকং. পৰমত্থদীপনীতি এত্থ অত্থো দুৱিধো পধানত্থোচ পৰিযাযত্থোচ. তত্থ পধানত্থো পৰমত্থোনাম, পধানত্থোতিচ পদৱাক্যানং মুখ্যত্থো উজুকত্থো. পৰিযাযত্থোপি কোচি, যুত্তৰূপো অত্থো পৰমত্থো যেৱ. পৰমত্থংদীপেতিপকাসেতীতিপৰমত্থদীপনী]. তংপৰ মত্থদীপনিংকৰোন্তোআচৰিযো পথমংতাৱ বুদ্ধস্সভগৱতো পণামংকৰোতি ‘‘উদযাযস্সা’’তিআদিনা.

তত্থ ‘‘উদযা’’তি উদযতোউগ্গমনতো. ‘‘যস্সা’’তি যস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধমহাসূৰস্স. ‘‘একস্সা’’তি অদুতীযস্স, অসদি সস্সৱা. ‘‘সদ্ধম্মৰংসিজালিনো’’তি এত্থসদ্ধম্মোতিসত্থুসা সনধম্মোৱুচ্চতি. তত্থচ চতুৰাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধসঙ্খাতো দেসনাসদ্ধম্মোইধাধিপ্পেতো. সদ্ধম্মসঙ্খাতংৰংসিজালংঅস্স অত্থীতি সদ্ধম্মৰংসিজালী. তস্সসদ্ধম্মৰংসিজালিনো. ‘‘পবুজ্ঝিংসূ’’তি ৱিকসিংসু, চতুস্সচ্চঞ্ঞাণৱিকাসংতঞ্ঞাণসম্ফুল্লং পাপুণিংসু. ‘‘জনম্বুজা’’তি জনসঙ্খাতাঅম্বুজা. তত্থজনানাম ইধবোধনেয্যসত্তা অধিপ্পেতা, যেসব্বঞ্ঞুদেসনং সুত্ৱা চতুস্সচ্চ ধম্মং বুজ্ঝিস্সন্তি. অম্বুজাতিপদুমা. ‘‘জাতিক্খেত্তেমহাসৰেতি’’ জাতিক্খেত্ত সঙ্খাতে জনম্বুজমহাসৰে. তত্থ জাতিক্খেত্তং নামদসসহস্স চক্কৱাড়ং, যং একং বুদ্ধক্খেত্তন্তি ৱুচ্চতি. যত্থ চ মহাবোধিসত্তানং বুদ্ধভাৱত্থায পথমমহাভিনীহাৰকালাদীসু একপ্পহাৰেনপথৱিকম্পনাদীনিপৱত্তন্তি. যত্থচৱসন্তাদেৱব্ৰহ্মানো বুদ্ধপৰিসাহোন্তি. জাতিক্খেত্তেমহাসৰেযস্স একস্স সদ্ধম্মৰংসিজালিনো মহাসূৰস্স উদযা তস্মিং জাতিক্খেত্তে মহাসৰে জনম্বুজাপবুজ্ঝিংসূতিযোজনা.

‘‘তং মহাসূৰ’’ন্তি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধমহাসূৰিযমণ্ডলং. জনম্বুজ সন্তানেসুপৱত্তং মহন্তং মোহতমংনূদতি অপনেতি, সদ্ধম্মৰংসিজালং ৱিস্সজ্জন্তো অন্তৰধাপেতীতি মহামোহতমোনুদো. তং ‘‘মহামোহতমোনুদং’’.

এৱং বুদ্ধস্সপণামং কত্ৱা অত্তনা ইচ্ছিতং পণামপ্পযোজনং পৰিণামেন্তো ‘‘সঞ্জাত’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘সোমহাসূৰোময্হং হদযে সঞ্জাতং তমোখন্ধং পনূদত’’ন্তিযোজনা. তত্থ ‘‘সঞ্জাত’’ন্তি সুট্ঠুজাতং, অনমতগ্গেসংসাৰে দড়্হং পৱত্তন্তি অত্থো. ‘‘তমোখন্ধ’’ন্তি মহামোহতমোখন্ধং. সব্বকিলেসতমোখন্ধং ৱা. অন্তৰাযকৰানি উপৱীড়কোপঘাতককম্মানিপি তমোখন্ধে সঙ্গহিতানি এৱ. তথা ৰোগাদযো অন্তৰায ধম্মাপি তমোজাতিকাএৱতমোতমপৰাযনোতিআদীসু. ‘‘পনূদত’’ন্তি পনূদতু, অপনেতু, অন্তৰধাপেতু.

এৱং সপ্পযোজনং পণামং কত্ৱা ইদানি সনিদানং গন্থপ্পটিঞ্ঞং কৰোন্তো ‘‘পোৰাণকেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ নিদানং নাম গন্থপ্পটিঞ্ঞায আসন্নকাৰণং. কতধংপনতন্তি, সাৰত্থাভিমানীনং যাচনঞ্চসঙ্গহস্সৱিপুলত্থতা চ.

তত্থ দ্ৱীহি গাথাহি সকাৰণং যাচনং দস্সেতি. পুন দ্ৱীহি গাথাহি সউপমংৱিপুলত্থতংদস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা গন্থপ্পকাৰ গন্থগুণেহি সহগন্থপ্পটিঞ্ঞং দস্সেতি. তত্থ আদিগাথাযং ‘‘অভিধম্মত্থসঙ্গহে পোৰাণকেহি ৱিঞ্ঞূহি ৱণ্ণিতা বহূৱণ্ণনা ইধলোকম্হিদিস্সন্তী’’তি যোজনা. ‘‘ৱণ্ণনা’’তি পোৰাণটীকাযো ৱুচ্চন্তি. এৱঞ্চসতি কস্মা অভিনৱং ৱণ্ণনং যাচন্তীতি. ‘‘যে সাৰত্থাভিমানিনো, তে তাহিবহূহি পোৰাণৱণ্ণনাহিতুট্ঠিং নৱিন্দন্তি. তস্মা তং যাচন্তী’’তিযোজনা. এতেন অপ্পসাৰত্থা এৱ তাপোৰাণৱণ্ণনাযোতিপি দীপেতিযেৱ. তত্থ ‘‘তুট্ঠি’’ন্তি সন্তুট্ঠিং. নৱিন্দন্তিনপটিলভন্তি. ‘‘যে’’তিযেজনা.

সাৰত্থমেৱ অভিমানেন্তি, ৱিসেসেন নন্দন্তিসীলেনাতি সাৰত্থাভিমানিনো. তেনৱিন্দন্তীতিপুৰিমেনসম্বন্ধো. পুন ‘‘তে’’তি তাহি তুট্ঠিং অৱিন্দন্তা তেজনা. ‘‘ম’’ন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সমাগন্ত্ৱা. যস্মা পৰমত্থস্সদীপনং যাচন্তি, তস্মা ইমিস্সাটীকায ‘‘পৰমত্থদীপনী’’তি নামংপি সিদ্ধংহোতি. ‘‘মহণ্ণৱে’’তি মহাসমুদ্দে. ‘‘ৰতনানী’’তি সুৱণ্ণৰজতাদীনি ৰতনানি. ‘‘উদ্ধৰিত্ৱা’’তি উদ্ধং আহৰিত্ৱা. ‘‘যথিচ্ছকংৱী’’তিযথিচ্ছিতংপি. যত্তকং ইচ্ছন্তি, তত্তকংৱীতি অধিপ্পাযো. ‘‘দজ্জেয্যুং’’তি দদেয্যুং. কামং দদন্তূতি অত্থো. এয্যাদিৱচনানং অনুমতি অত্থেপৱত্তনতো. ‘‘নৱত্তব্বাৱঊনতা’’তি মহণ্ণৱেৰতনানং ঊনতাহানিতা নৱত্তব্বাৱ. কস্মা, অপৰিমাণ ৰতনাধিট্ঠানত্তা মহাসমুদ্দস্স. যতো সো সাগৰোতি ৱুচ্চতি, সানংধনৰতনানং গেহগব্ভসদিসত্তাসাগৰোতি হিস্স অত্থো.

‘‘তথেৱেত্থা’’তি এতস্মিং অভিধম্মত্থ সঙ্গহেতথেৱ. ‘‘ৱিপুলত্থা’’তি মহন্তা অত্থা. ‘‘ৰতনূপমা’’তি মহণ্ণৱে ৰতনসদিসা. ‘‘সতক্খত্তুংপী’’তি অনেকসতৱাৰংপি. ‘‘ৱণ্ণেয্যুং’’তি কামংৱণ্ণেন্তু. ‘‘পৰিযাদিন্না’’তি পৰিতো অনৱসেসতো আদিন্না গহিতা. পৰিক্খীণাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘নহেস্সৰে’’তি নহেস্সন্তি নভৱিস্সন্তি. ‘‘তস্মা’’তি যস্মাচ যাচন্তি, যস্মাচ পৰিযাদিন্নানহেস্সন্তি, তস্মা. ‘‘তাসুৱণ্ণনাসূ’’তি তাসু পোৰাণটীকাসু. ‘‘ৱণ্ণন’’ন্তি অভিনৱৱণ্ণনং, অভিনৱটীকংকৰিস্সন্তি সম্বন্ধো. কীদিসংৱণ্ণনং কৰিস্সতীতি আহ ‘‘নানাসাৰত্থ সম্পুণ্ণ’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘উত্তানপদব্যঞ্জন’’ন্তি উত্তানপদঞ্চ উত্তানৱাক্যঞ্চ. ‘‘নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰ’’ন্তি নাতিসঙ্খেপংনাতিৱিত্থাৰঞ্চ. মন্দা বুদ্ধি যেসং তে মন্দবুদ্ধিনো. ‘‘মন্দা’’তি মুদুকা. ‘‘বুদ্ধী’’তি ঞাণং. মন্দবুদ্ধিনো সোতুজনে পবোধেতি ৱিকাসেতি, ঞাণ ৱিকাসংপাপেতীতি মন্দবুদ্ধিপ্পবোধনা. ‘‘কৰিস্স’’ন্তি কৰিস্সামি. ‘‘ত’’ন্তি তংৱণ্ণনং. ‘‘পৰমত্থেসুপাটৱত্থিনোসুণন্তূ’’তি যোজনা. পটুনোভাৱোপাটৱং. পটুনোতি ব্যত্তস্সপণ্ডিতস্স. পাটৱেন অত্থো যেসং তে পাটৱত্থিনো. ইতিসদ্দো পৰিসমাপনজোতকো. সো হি গন্থাৰব্ভৱিধানস্স ইধপৰিসমাপনং পৰিনিট্ঠানং ঞাপেতুং গন্থাৰব্ভৱাক্যস্সপৰিযন্তে যোজিতো. অৱযৱ ৱাক্যানং পিযোজীযতিযেৱ. এসনযোসব্বত্থ.

গন্থাৰব্ভগাথাৱণ্ণনানিট্ঠিতা.

১. এৱং গন্থাৰব্ভৱিধানং কত্ৱা ইদানি আদিগাথায সম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মত্থসঙ্গহ’’ন্তিআদিমাহ. সম্বন্ধন্তি কাৰণপ্ফলসংযোগং. তত্থ গাথাপৱত্তনং কাৰণং নাম. পঞ্চপিণ্ডত্থ দস্সনং ফলং নাম. কাৰণপ্ফলসংযোগো সম্বন্ধোনাম. ‘‘সপ্পযোজনে’’তি ফলপ্পযোজনসহিতে. গন্থেন অভিধাতব্বো কথেতব্বোতি গন্থাভিধেয্যো. নিপতস্স কম্মং নিপচ্চং. নিপচ্চ কিৰিযা, নিপচ্চাকাৰো, নিপচ্চকাৰস্সকৰণন্তি সমাসো. ‘‘সা’’তি ৰতনত্তযৱন্দনা. দস্সিতাতিসম্বন্ধো. ‘‘অভিহিতা’’তি কথিতা. পকাসিতাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পধানত্থভূতা’’তি অধিপ্পেতত্থভূতাতি অধিপ্পাযো. দুৱিধোহি অত্থোৱচনত্থো চ অভিধানত্থোচ. তত্থ গচ্ছতীতি গতো, পুৰিসোতি ৱুত্তেগচ্ছতি পদেন ৱুত্তো যোকোচি গচ্ছন্তো ৱচনত্থোনাম. পুৰিসোতি পদেনদস্সিতো পধানত্থো অধিপ্পেতত্থো অভিধেয্যত্থো নামাতি. ‘‘অভিধম্মত্থা’’তি.

তত্থ ৱুত্তাভিধম্মত্থা, চতুধা পৰমত্থতো;

চিত্তং চেতসিকং ৰূপং, নিব্বানমিতি সব্বথা. তি

এৱং ৱুত্তা অভিধম্মত্থা. এৱং ৱুত্তত্তাযেৱচ তেচত্তাৰো অভিধম্মত্থা এৱ ইধপধানত্থভূতাতি চ, - পধানত্থাএৱ ইধগন্থাভিধেয্য ভাৱেন অধিপ্পেতাতি চৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.

কেচিপনৱদেয্যুং, তেঅভিধম্মত্থা সঙ্গহপ্পকৰণং পত্তা ৱিসুং সঙ্গহত্থানামভৱেয্যুং, নঅভিধম্মত্থা নাম. ইধ চ সঙ্গহত্থা এৱ অভিধেয্যভাৱেন অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং অভিধেয্যো অভিধম্মত্থ সঙ্গহপ্পদেনাতি. ৱুচ্চতে. তেঅভিধম্মত্থা সঙ্গহপ্পকৰণং পত্তাপি অভিধম্মত্থা এৱনাম হোন্তি, ন ৱিসুং সঙ্গহত্থানাম. তত্থ ৱুত্তাভিধম্মত্থাতিহি ৱুত্তং, নতুৱুত্তং তত্থ ৱুত্তাসঙ্গহত্থাতি. এৱঞ্চসতি সঙ্গহিতভাৱমত্তং ৱিসিট্ঠং হোতি. তদেৱ ইধ অভিধেয্যো নাম সিযাতি ৱুত্তং ‘‘সঙ্গহিতভাৱোপি অভিধেয্যো যেৱা’’তিআদি. তত্থ ‘‘সঙ্গহিতভাৱো’’তিচিত্তসঙ্গহো, চেতসিকসঙ্গহোতিআদিনা সঙ্গহণকিৰিযা. সা সঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞা নহোতি. তেস্ৱেৱধম্মেসুসঙ্গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘সঙ্গহিতভাৱোপি অভিধেয্যো যেৱা’’তি. কিঞ্চাপিতেহি অঞ্ঞানহোতি, তে স্ৱেৱ সঙ্গয্হতি. সাপন গন্থস্সপধানত্থো নহোতি. ইধ চ পধানত্থোৱ অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘তংনসুন্দৰ’’ন্তি. কস্মা নসুন্দৰন্তি আহ ‘‘নহিসো’’তিআদিং. এত্থচহিসদ্দো ইমস্স ৱাক্যস্সহেতুৱাক্যভাৱং জোতেতি. এসনযোপৰত্থপি. ‘‘ইতোপট্ঠায চা’’তিআদি গন্থ গৰুদোসৱিৱজ্জনং. তত্থ ‘‘ইমস্সসঙ্গহস্সা’’তি ইমস্সঅভিধম্মত্থসঙ্গহস্স. ‘‘দুতীযা’’তিদুতীযাটীকা. ‘‘দ্ৱেপী’’তি দ্ৱেপিটীকাযো. ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গেমহাটীকা’’তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন কতাপৰমত্থমঞ্জূসানামটীকা. সা ব্ৰম্মৰট্ঠে তিৰিযপব্বতৱাসিনা থেৰেনকতং চূড়টীকং উপাদায মহাটীকাতি পাকটা. তংসন্ধাযেতং ৱুত্তং.

গন্থপ্পকাৰোচ পকাৰৱন্তেহি ধম্মেহি সহেৱসিজ্ঝতি, ৱিনা নসিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সোঅভিধম্মত্থপদেনা’’তি ৱুত্তং. কামঞ্চ সো তেহি সহেৱসিজ্ঝতি, ৱিনানসিজ্ঝতি. অভিধম্মত্থপদং পন সঙ্গহণকিৰিযাপকাৰংন ৱদতীতি ৱুত্তং ‘‘তং নসুন্দৰ’’ন্তি. দুৱিধং নামং অন্ৱত্থনামং ৰুড়িনামন্তি. তত্থ, অত্থানুগতং নামং অন্ৱত্থনামং, যথা সুখিতস্সজনস্স সুখোতিনামং. অত্থৰহিতং আৰোপিতং নামং ৰুড়িনামং, যথা দুক্খিতস্সজনস্স সুখোতি নামং. ইধ পন অন্ৱত্থনা মন্তিদস্সেতুং ‘‘অত্থানুগতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অত্থানুগতা’’তি সকত্থানুগতা. সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তানুগতাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘গন্থসমঞ্ঞা’’তি গন্থসম্মুতি. গন্থস্সনামন্তি ৱুত্তং হোতি. সঙ্গহগন্থোনাম পাড়িযংতত্থ তত্থ ৱিপ্পকিণ্ণেধম্মে একত্থ সভাগৰাসিকৰণৱসেন পৱত্তো গন্থো. তং উগ্গণ্হন্তো অপ্পকেন গন্থেনবহুকেধম্মেসুখেনজানাতি. ‘‘তদুগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেনা’’তি তস্সউগ্গহোচ পৰিপুচ্ছাচাতি দ্ৱন্দো. আদিসদ্দেন ধাৰণাদীনি সঙ্গণ্হাতি. তত্থ পাঠস্সৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহোনাম. উগ্গহি তস্সপাঠস্স অত্থগ্গহণং পৰিপুচ্ছানাম. ‘‘অনাযাসতো’’তি নিদ্দুক্খেন. ‘‘লদ্ধব্বংফলানুফল’’ন্তি সম্বন্ধো. সৰূপতো অৱবুজ্ঝনং সৰূপাৱবোধো. আদিসদ্দেন লক্খণাৱবোধো ৰসাৱ বোধোতিআদিং সঙ্গণ্হাতি. অনুপাদাপৰিনিব্বানং অন্তো পৰিযোসানং যস্সাতি অনুপাদাপৰিনিব্বানন্তং. তত্থ ‘‘অনুপাদাপৰিনিব্বান’’ন্তি তণ্হাদিট্ঠীহি খন্ধেসু অনুপাদাযপৰিনিব্বানং. অনুপাদিসেস পৰিনিব্বানন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ফলানুফল’’ন্তি ফলঞ্চেৱ অনুফলঞ্চ. তত্থ ‘‘ফল’’ন্তি মূলপ্ফলং. ‘‘অনুফল’’ন্তি পৰম্পৰপ্ফলং. পযোজেতীতি ‘‘পযোজনং’’. পযোজেতীতি নিযোজেতি. কিং নিযোজেতি. ফলত্থিকংজনং. কত্থ নিযোজেতি. ফলনিব্বত্তকেকম্মে. কিমত্থায নিযোজেতি. তস্সকম্মস্স কৰণত্থাযাতি. ফলানুভৱনত্থায তত্থতত্থ ফলানুভৱনকিচ্চেসু পযুজ্জীযতীতি পযোজনন্তি পিৱদন্তি. ‘‘সামত্থিযতো’’তি ৱচনসামত্থিযতো. কিং ৱচনসামত্থিযন্তি. কাৰণৱচনং ফলংপিদীপেতি. ফলৱচনং কাৰণংপিদীপেতি. যথাতং অসুকস্মিং ৰট্ঠে সম্মাদেৱো ৱুট্ঠোতি ৱুত্তে তং ৰট্ঠংসু ভিক্খন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. অসুকৰট্ঠং সুভিক্খন্তিৱুত্তে তস্মিং ৰট্ঠে সম্মাদেৱো ৱুট্ঠোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি. পযোজনং পন অভিধম্মত্থ সদ্দেন দস্সেতব্বং নত্থি, সঙ্গহৱচনসামত্থিযেনেৱ সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সঙ্গহসদ্দেনা’’তি ৱুত্তং. সামত্থিযদস্সনে পন সুট্ঠু পৰিপুণ্ণৱচনং ইচ্ছিতব্বং হোতি. ইতৰথা অনিট্ঠত্থপ্পসঙ্গোপি সিযাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তং ন সুন্দৰ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘নহী’’তিআদিনা হেতুৱাক্যেন তদত্থং সাধেতি.

২. এৱং সপ্পযোজনে পঞ্চপিণ্ডত্থেতি এত্থ পঞ্চপিণ্ডত্থে দস্সেত্ৱা ইদানি তেসংপঞ্চন্নং পিণ্ডত্থানং ৱিসুংৱিসুং পঞ্চপ্পযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘তত্থা’’তি তেসুপঞ্চসু পিণ্ডত্থেসু. নসঙ্খ্যাতব্বন্তি অসঙ্খ্যেয্যং. সঙ্খাতুংঅসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. নপমেতব্বন্তি অপ্পমেয্যং. পমেতুং অসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. এৱং কিচ্চপচ্চযানং কত্থচি সক্কত্থ দীপনং হোতি. সকৱচনং পাড়িৱচনেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তি পুচ্ছিত্ৱা পাড়িগাথং আহৰি. তত্থ ‘‘যথাহা’’তি কথং আহ ইচ্চেৱত্থো. অনন্তৰে ৱুত্তস্স অত্থস্স সাধকং ৱচনং কথং পাড়িযং আহ, কথং অট্ঠকথাযং আহ, কথং টীকাযং আহাতি এৱং যথাৰহং অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘তেতাদিসেনিব্বুতে অকুতোভযে পূজযতো’’তি যোজনা. তত্থ ‘‘তে’’তি বুদ্ধ বুদ্ধ সাৱকে. ‘‘তাদিসে’’তি তথা ৰূপেসী লক্খন্ধাদিগুণ সম্পন্নে. ‘‘নিব্বুতে’’তি কিলেস নিব্বানেন নিব্বুতে. নত্থি কুতোচি হেতুতো ভযং যেসং তে অকুতো ভযা. অনাগামি খীণাসৱা. ‘‘ভয’’ন্তি চিত্তুত্ৰাসভযং. ‘‘পূজযতো’’তি পূজেন্তস্স. ‘‘তং পযোজন’’ন্তিতস্সাৰতনত্তয ৱন্দনায পযোজনং. ‘‘সঙ্গহকাৰা’’তি বুদ্ধঘোসত্থেৰাদযো পচ্ছিম অট্ঠকথাকাৰা ৱুচ্চন্তি. তেহি পোৰাণট্ঠকথাসু তত্থ তত্থ ৱিপ্পকিণ্ণেপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযেযুত্তট্ঠানেসু সঙ্গহেত্ৱা অভিনৱ অট্ঠকথাযো কৰোন্তি. তস্মা সব্বাঅভিনৱঅট্ঠকথাযো সঙ্গহা নাম হোন্তি. তে চ আচৰিযা সঙ্গহকাৰা নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘সঙ্গহকাৰাতি বুদ্ধঘোস. পে… ৱুচ্চন্তী’’তি. তে অন্তৰায নীৱাৰণমেৱ ইচ্ছন্তীতি কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে. তেসং ৱচনেন ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতুং সঙ্গহকাৰ গাথং আহৰি. ‘‘ৰতনত্তযেকতস্স এতস্সনিপচ্চকাৰস্স আনুভাৱেন অন্তৰাযে অসেসতোসোসেত্ৱাতি যোজনা. ‘‘হী’’তি ঞাপকহেতু জোতকো. ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠসালিনিযং ৱুত্তং.

৩. ‘‘কথঞ্চহোতী’’তি সম্বন্ধো. ইতি অযং পুচ্ছা. ‘‘ৱুচ্চতে’’তি ৱিসজ্জনা কথীযতে. ‘‘হী’’তিৱিত্থাৰজোতকো. ‘‘ৱন্দনা কিৰিযাভিনিপ্ফাদকো পুঞ্ঞপ্পৱাহো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘অনেক…পে… ৱাৰে’’তি অচ্চন্ত সংযোগত্থে উপযোগ ৱচনং. ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দো’’তি পুঞ্ঞাভিসোতো, পুঞ্ঞপ্পৱাহোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ‘‘সো চ পুঞ্ঞাতিস্সযো হোতী’’তি সম্বন্ধো. কস্মা সো পুঞ্ঞা তিস্সযো হোতীতি. খেত্ত সম্পত্তিযা চ অজ্ঝাসয সম্পত্তিযা চ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অনুত্তৰেসূ’’তিআদিমাহ. সংৱড্ঢিত্থাতি সংৱড্ঢিতো. পুঞ্ঞাভিসন্দো. সংৱড্ঢিতস্সভাৱো সংৱড্ঢিতত্তং. সুগন্ধেহিৱিয সুপৰিসুদ্ধংৱত্থং পৰিভাৱীযিত্থাতি পৰিভাৱিতো. পুঞ্ঞাভিসন্দোযেৱ. পৰিভাৱিতস্স ভাৱো পৰিভাৱিতত্তং. উভযত্থাপি হেতু অত্থে নিস্সক্কৱচনং. ‘‘মহাজুতিকো’’তি মহাতেজো. ‘‘মহপ্ফলো’’তি মূলপ্ফলেন মহপ্ফলো. ‘‘মহানিসংসো’’তি আনিসংসপ্ফলেন মহানিসংসো. আনিসংসপ্ফলন্তি চ পৰম্পৰা ফলং ৱুচ্চতি. অঞ্ঞং পুঞ্ঞং অতিক্কমন্তো সযতি পৱত্ততীতি অতিস্সযো. পুঞ্ঞঞ্চ তং অতিস্সযোচাতি পুঞ্ঞাতিস্সযো. অতিস্সযপুঞ্ঞং, অধিক পুঞ্ঞন্তি অত্থো. ‘‘সো অনুবলং দেতি, ওকাসলাভং কৰোতী’’তি সম্বন্ধো. কথঞ্চ অনুবলং দেতি, কথঞ্চ ওকাসলাভং কৰোতীতি আহ ‘‘সযং পযোগ সম্পত্তিভাৱেঠত্ৱা’’তিআদিং. তত্থ পযোগসম্পত্তিনাম অতীত পুঞ্ঞকম্মানং বলৱতৰং উপত্থম্ভককম্মং হোতি. ‘‘বহিদ্ধা’’তি বহিদ্ধসন্তানতো. ‘‘ৱিপত্তিপচ্চযে সম্পত্তিপচ্চযে’’তি যোজেতব্বং. তত্থ, ৱিপত্তিপচ্চযানাম-ৰাজতোৱা চোৰতোৱা-তিআদিনা আগতা দুক্খুপ্পত্তিপচ্চযা. সম্পত্তিপচ্চযানাম কাযচিত্তানং সপ্পায পচ্চযা. চত্তাৰো পচ্চযা চ উপট্ঠাককুলানি চ আৰক্খ দেৱতাদযো চ সুখুপ্পত্তি পচ্চযা. তেহি পচ্চযেহি পামোজ্জ বহু লস্স থেৰস্স সন্তানে ৰত্তিদিৱং পীতিপস্সদ্ধিসুখসমাধীনং পৱত্তিযা অজ্ঝত্তভূতা উতুচিত্তাহাৰা চ অতি পণীতা হোন্তি. তেহি সমুট্ঠিতা সৰীৰট্ঠকধাতুযো চ অতিপণীতা এৱ হুত্ৱা উপব্ৰূহন্তি. তত্থ সৰীৰট্ঠকধাতুযো নাম পথৱি আদযো ৱাতপিত্তসেম্হাদযোচ. ‘‘অনুবলংদেতী’’তিঅভিনৱংথামবলং পৱত্তেতি. ‘‘পুঞ্ঞন্তৰস্সা’’তি পৱত্তিৱিপাকজনকস্স বহুৱিধস্স পুঞ্ঞ কম্মস্স. ‘‘অথা’’তি তস্মিং কালেতি অত্থো. ‘‘বলৱবলৱন্তিযো হুত্ৱা’’তি পকতি বলতো অতিবলৱন্তিযো হুত্ৱা. ‘‘তস্মিং থেৰসন্তানে’’তি সম্বন্ধো. ‘‘ইট্ঠপ্ফলঘনপূৰিতে’’তি ইট্ঠপ্ফলভূতানং ৰূপসন্ততীনং ঘনেন পূৰিতে. ‘‘ওকাসো নাম নত্থী’’তি পতিট্ঠানোকাসো নাম নত্থি. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘দূৰতো অপনীতানেৱ হোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ইট্ঠপ্ফলসন্তানং ৱিবাধন্তি নীৱাৰেন্তীতি ইট্ঠপ্ফলসন্তানৱিবাধকানি উপপীড়কূপঘাতককম্মানি. অনিট্ঠপ্ফল সন্তান জনকানি, অকুসল জনক কম্মানি, অপুঞ্ঞ কম্মানীতি তানিতিৱিধানি অকুসলকম্মানি দূৰতো অপনীতানেৱ হোন্তি, তেসং ৱিপাকস্স অনোকাসকৰণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নহী’’তিআদিং. ‘‘ততো’’তি তস্মা অপুঞ্ঞ কম্মানং দূৰতো অপনীতত্তা. অভিৱাদেতব্বানং মাতাপিতু সমণব্ৰাহ্মণাদীনং অভিৱাদনকম্মেগৰুংকৰণং অভিৱাদন সীলং নাম. তং অস্স অত্থীতি অভিৱাদনসীলী. গুণৱুদ্ধৱযৱুদ্ধে অপচেতি অত্তানং নীচৱুত্তি কৰণেন পূজেতিসীলেনাতি ৱুদ্ধাপচাযী. উভযত্থাপিসম্পদান ৱচনং. এৱন্তিআদিনি গমন ৱচনং. নিগমন্তি চ নিট্ঠঙ্গমনং. তস্মাতিআদি লদ্ধগুণ ৱচনং. লদ্ধগুণোতি চ তংতংপসঙ্গ ৱিসোধনং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা লদ্ধোৱিসুদ্ধো অত্থো ৱুচ্চতি. তথা ৱচন সামত্থিযেন লদ্ধো অত্থন্তৰোপি অযমিধ অধিপ্পেতো. ‘‘নকেৱলঞ্চ থেৰস্সেৱ অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থং হোতী’’তি যোজনা. ‘‘সোতূনঞ্চগহণ কিচ্চ সম্পজ্জনত্থ’’ন্তিসম্বন্ধো. সুণন্তীতি সোতাৰো. তেসং. ‘‘গণ্হন্তান’’ন্তি উগ্গণ্হন্তানং. ‘‘ৱন্দনাসিদ্ধিযা’’তিৰ তনত্তযেৱন্দনা পুঞ্ঞস্সসিদ্ধিতো. জৱনৱিনিচ্ছযে যস্মা অন্তৰায নীৱাৰণংনাম দিট্ঠধম্মে ইচ্ছিতব্বং ফলং হোতি. দিট্ঠ ধম্মো চ পথম জৱনস্স ৱিপাকক্খেত্তং. তস্মা উপত্থম্ভন কিচ্চং পত্ৱাপি পথম জৱন চেতনা এৱ ইধপৰিযত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা’’তি ৱুত্তং. সা পন পথম জৱন চেতনা উপত্থম্ভন কিচ্চং পত্ৱাপি সব্বদুব্বলা এৱসিযা. কস্মা, অলদ্ধাসেৱনত্তা. সেস চেতনাযো এৱ বলৱতিযো সিযুং. কস্মা, লদ্ধা সেৱনত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সত্তজৱনপক্খে অধিপ্পেতত্তা উপলদ্ধব্বত্তা তং নসুন্দৰ’’ন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি ৱাক্যপৰিসমাপনং. ‘‘যথা অপ্পমত্তকং হোতি. এৱমেৱং অপ্পমত্তকং হোতী’’তি যোজেতব্বং. ‘‘তথাহী’’তি ততো এৱাতি অত্থো. পট্ঠানেপি=কবড়ীকাৰোআহাৰো ইমস্সকাযস্স আহাৰ পচ্চযেনপচ্চযো=তিৱিভত্তো. ইতৰথা ‘কবড়ীকাৰো আহাৰো আহাৰসমুট্ঠানানং ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’তি ৱিভত্তো সিযাতি. ‘‘অধুনাৱা’’তি ইমস্মিং ভৱে এৱ. এৱং ৱন্দনাযপযোজনং দীপেত্ৱা ইদানি সেসানং পিণ্ডত্থানং পযোজনং দীপেতুং ‘‘যস্মাপনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ, ‘‘আদিতোৱিদিতেসতী’’তিআদিম্হি-ভাসিস্সং অভিধম্মত্থ সঙ্গহ-ন্তি পদং সুত্ৱা ৱিঞ্ঞাতেসতি, ‘‘উস্সাহোজাযতি’’. ইমং উগ্গহেত্ৱা সুদুল্লভে অভিধম্মত্থে চ অনাযাসেন জানিস্সাম, তম্মূলকস্স চ অনুপাদা পৰিনিব্বানন্তস্স পযোজনস্সভাগিনো ভৱিস্সামাতি চিত্তুপ্পাদ সম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.

পিণ্ডত্থানুদীপনা নিট্ঠিতা.

৪. পদত্থে. ‘‘বুজ্ঝী’’তি অঞ্ঞাসি. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং পদে. চ সদ্দো ৱাক্যাৰম্ভ জোতকো. ৱাক্যা ৰম্ভোতি চ মূলৱাক্যে যং যং ৱত্তব্বং অৱুত্তং, তস্স তস্স কথনত্থায অনুৱাক্যস্স আৰম্ভো. বুজ্ঝনকিৰিযাৱুচ্চতিঞাণং. কথংপনঅৱিপৰীতত্থে পৱত্তো সম্মাসদ্দো অসেস ব্যাপনং দীপেতীতি পুচ্ছায পুৰিমত্থমে ৱব্যতিৰেকতো চ অন্ৱযতো চ পুন ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘তথাহী’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘তথাহী’’তি তস্স ৱচনস্স অযং ৱিত্থাৰোতি জোতেতি. ‘‘অৱিপৰীত’’ন্তি কিৰিযাৱিসেসন পদমেতং. ‘‘অত্তনো ৱিসযে এৱা’’তি অত্তনো ঞাণৱিসযে এৱ তেসং ৱিসযোচাতি সম্বন্ধো. যস্মা একোপি ধম্মো কালদেসসন্তানাদিভেদেন অনন্ত ভেদো হোতি. তস্মা পদেসঞাণিকা পচ্চেকবুদ্ধাদযো একধম্মংপি সব্বাকাৰতো জানিতুং ন সক্কোন্তি. তেনাহ ‘‘তেহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সব্বাকাৰতো’’তি সভাৱতো, হেতুতো, পচ্চযতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, কালতো, দেসতোতিআদিনা আকাৰেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং অৱিসযেধম্মে. ‘‘তে ৱিপৰীতং বুজ্ঝেয্যুং, সো অৱিসযো নামধম্মোনত্থী’’তিযোজনা. তং ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘তেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘তিযদ্ধগতে’’তি তীসুকালেসু গতে পৱত্তে. ‘‘অদ্ধামুত্তকে’’তি কালত্তযৱিমুত্তকে. ‘‘হত্থমণিকেৱিযা’’তি হত্থ তলে ঠপিতমণিৰতনানিৱিয. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তিআদি পাড়িসাধকং. তত্থ, ‘‘আপাত’’ন্তি অভিমুখং পতনং. আবাধন্তিপি পাঠো, ওত্থৰিত্ৱা উপট্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘সব্বঞ্ঞুমহাভৱঙ্গ’’ন্তি সব্বেসংসব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং পচ্ছিমভৱে পটিসন্ধিতো পট্ঠায পৱত্তং অট্ঠসু মহাৱিপাকেসু পথমমহাৱিপাকং ভৱঙ্গ চিত্তং. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং মহাভৱঙ্গে. ‘‘নিচ্চকালং উপট্ঠহন্তী’’তি সব্বকালং উপট্ঠানাকাৰ পত্তা হুত্ৱা তিট্ঠন্তি. কস্মা, কস্সচি আৱৰণস্স অভাৱতো. ইদংপিহি একং উপট্ঠানং নামাতি. ‘‘আৱজ্জনাযা’’তি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জন চিত্তেন. ধম্মা মহন্তা. ভৱঙ্গং পৰিত্তকং. তস্মা পৰিত্তকং ভৱঙ্গং একক্খণে মহন্তানং ধম্মানং নপহোতীতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. ‘‘নচোদেতব্বমেত’’ন্তি এতং ঠানং নচোদেতব্বং. ‘‘পৰমুক্কংসপত্তান’’ন্তি এত্থ ‘‘উক্কংসো’’তি অচ্চুগ্গমো অচ্চুত্তৰো. পৰমো উক্কংসো পৰমুক্কংসোতিৱিগ্গহো.

এৱং সম্মাসদ্দস্স অত্থং ৱিচাৰেত্ৱা ইদানি সংসদ্দস্স অত্থং ৱিচাৰেন্তো ‘‘সংসদ্দোপনা’’তিআদিমাহ. তত্থ, ‘‘উপসগ্গো’’তি উপসগ্গপদং. ‘‘পটিৱেধধম্মেসূ’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদাদীনং পটিৱিজ্ঝনঞ্ঞাণেসু. নত্থি আচৰিযো এতস্সাতি অনাচৰিযো. সমাসন্তে ককাৰেন সহ অনাচৰিযকো. অনাচৰিযকস্স ভাৱো অনাচৰিযকতা. তং অনাচৰিযকতং. ততীযা ৰুপ্পসমাপত্তি নাম আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজ্ঝানং. তং ভগৱা আড়াৰস্স সন্তিকে উগ্গণ্হাতি. চতুত্থাৰুপ্পসমাপত্তি নাম নেৱসঞ্ঞা নাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং. তং উদকস্সসন্তিকে উগ্গণ্হাতীতি ৱুত্তং ‘‘আড়াৰুদকমূলিকা’’তি. ‘‘অনলঙ্কৰিত্ৱা’’তি আৱজ্জনসমাপজ্জনাদিৱসেন অনলঙ্কৰিত্ৱা. অনাসেৱিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ছড্ডিতত্তা’’তি এতাসমাপত্তিযোনালং বোধায, অথ খো যাৱদেৱ ততীয চতুত্থাৰুপ্পভৱপ্পটিলাভায সংৱত্তন্তীতি এৱং আদীনৱং দিস্ৱা ছড্ডিতত্তা. ‘‘বুজ্ঝনকিৰিযাযা’’তি পটিৱেধঞ্ঞাণস্স. ‘‘কুতো পটিৱেধধম্মা’’তি তা কুতো পটিৱেধধম্মা হোন্তি. পটিৱেধধম্মা এৱ চ বুদ্ধভাৱাযপদট্ঠানাহোন্তীতি অধিপ্পাযো.

পাড়িযং. ‘‘পুব্বে অননুস্সুতেসুধম্মেসূ’’তি ইমস্মিং ভৱে ইতো পুব্বে কস্সচিসন্তিকে অননুস্সুতে সুচতুস্সচ্চ ধম্মেসু. ‘‘অভিসম্বুজ্ঝী’’তিপদে অভিসম্বোধিসঙ্খাতং অৰহত্তমগ্গঞ্ঞাণং ৱুত্তং. তদেৱ ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং হোতি. তপ্পচ্চযা তদনন্তৰা এৱসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পাতুব্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতী’’তি. ‘‘তদনন্তৰা’’তি চ অৰহত্ত মগ্গৱীথিযাচ চতুন্নং পচ্চৱেক্খন ৱাৰানঞ্চ অনন্তৰে কালেতি অত্থো. ‘‘নিমিত্তত্থে’’তি নিমিত্ত হেত্ৱত্থে. ‘‘ভুম্ম’’ন্তি অট্ঠকথাসুআগতং সত্তমীৱিভত্তিযানামং. তাসু হি পচ্চত্তৱচনং, উপযোগৱচনং, কৰণ ৱচনং, সম্পদান ৱচনং, নিস্সক্কৱচনং, সামিৱচনং, সুম্মৱচনন্তি এৱং অনুক্কমেন সত্তন্নং ৱিভত্তীনং নামানি আগতানীতি.

‘‘দসবলঞ্ঞাণেসূ’’তি ঠানাঠান কোসল্লঞ্ঞাণাদীসু দস ঞাণবলেসু. ‘‘ৱসিভাৱ’’ন্তি এত্থ অত্তনো ৱসং ৱত্তেতুং সমত্থতা সঙ্খাতোসত্তি ৱিসেসো ৱসোনাম. ৱসো এতস্স অত্থীতি ৱসী-ৱসিগণেহীতিআদীসুৱিয. ৱসিনো ভাৱো ৱসিভাৱো. তং ৱসিভাৱন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৱসিভাৱ’’ন্তি ইস্সৰভাৱন্তি. কত্থচি পন ‘‘ৱসী’’তি ইত্থিলিঙ্গপদংপি দিস্সতি=তত্ৰিমা পঞ্চৱসিযো আৱজ্জনৱসীসমাপজ্জনৱসী=তিআদীসু.

সম্মাসম্বুদ্ধপদ.

৫. অতুলপদে. অনেকেহিগুণপদেহি পৱত্তিতাৱন্দনা ‘‘অনেকগুণপদৱিসযানাম’’. ‘‘ইতিকিংদুতীযেনা’’তি ইতি তস্মা দুতীযেন অতুলপদেন কিং পযোজনং অত্থীতি অত্থো. ‘‘নন সমত্থা’’তি নসমত্থা ন হোতীতি যোজনা. সমত্থা এৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘মত্তকাৰিনো’’তি পমাণকাৰিনো. ‘‘থেৰো চ তেসং অঞ্ঞতৰো’’, তস্মা মত্তং ন কৰোতি, দুতীযং অতুল পদং আহৰীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. ‘‘নকেৱলং ৱন্দনায অন্তৰাযনীৱাৰণমেৱ ইচ্ছি তব্বং হোতী’’তি যোজনা. ‘‘ৱন্দনাযা’’তি ৱন্দনাহেতু. সোপি পঞ্ঞাপাটৱাদি অত্থো. ‘‘গন্থপাৰিসুদ্ধিযা’’তি গন্থদোসানাম পদদোস ৱাক্যদোস অত্থদোসাদযো অত্থি. তেহি দোসেহি ইমস্স গন্থস্স পাৰিসুদ্ধিযা. কথং পন ৱন্দনায পঞ্ঞাপাটৱাদি অত্থোসম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘অনুস্সতিট্ঠানেসূ’’তিআদি. অনুস্সতিট্ঠানানি নাম বুদ্ধ ধম্ম সঙ্ঘসীলাদীনি. চিত্তসমাধানং আৱহতীতি চিত্তসমাধানাৱহো. ‘‘তিক্খাসূৰাহুত্ৱাৱহতী’’তি গম্ভীৰেসু অত্থ ব্যঞ্জন পদেসু অমন্দা ৱিস্সট্ঠা হুত্ৱা ৱহতি. ‘‘তদত্থাযপী’’তি পঞ্ঞাপাটৱাদি অত্থাযপি. গুণনামপদানং গুণত্থোনামৱিগ্গহ ৱাক্যেসু পাকটো, সিদ্ধপদেসু অপাকটো. তস্মা তানি ৱিগ্গহত্থং অজানন্তানং সন্তিকে নাম মত্তানি সম্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং ‘‘যথাৱুত্ত ৱচনত্থযোগেপি…পে… পৱত্তত্তা’’তি. ‘‘সভাৱনিৰুত্তিং জানন্তান’’ন্তি মাগধ ভাসং জানন্তানং. মাগধভাসাহি মূলভাসাতি চ অৰিযভাসাতি চ মাগধভাসাতি চ পাড়িভাসাতি চ ধম্মনিৰুত্তীতি চ সভাৱনিৰুত্তীতি চ ৱুচ্চতি. ‘‘ভাৱত্থসুঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ গুণনামানং গুণত্থো ভাৱত্থো নাম. সো এৱসকত্থোতি চ ৱচনত্থোতি চ ৱিগ্গহত্থোতি চ ৱুচ্চতি. কিৰিযনামাদীসূপি এসেৱনযো. ‘‘সত্থূ’’তি সত্থুনো. ‘‘সমঞ্ঞামত্ত’’ন্তি নামসঞ্ঞামত্তং ভৱিতুং নাৰহতি. তথাহি অনাথপিণ্ডিকোসেট্ঠি ৰাজগহং অনুপত্তো বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নোতি সুত্ৱা উদানং উদানেসি=ঘোসোপি খো এসোদুল্লভো লোকস্মিং যদিদং বুদ্ধো=তি. তস্মা বুদ্ধোতি নামংপি লোকে মহন্তং সুদুল্লভংগুণপদং হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধ নামেৱত্তব্বমেৱনত্থীতি. ‘‘সভাৱনিৰুত্তিং অজানন্তানং পন পদসহস্সং ৱুচ্চমানংপী’’তি তিট্ঠতু একং অতুলপদং, পদসহস্সংপি ৱুচ্চমানং সত্থুসমঞ্ঞামত্তমেৱ সম্পজ্জতি. তাদিসাহি জনা ইদং লোকে মহন্তং গুণপদন্তিপি নজানন্তি. ভাৱত্থং কিংজানিস্সন্তি.

‘‘অতুলো’’তি অঞ্ঞেন সো অসদিসোতি ৱা, অঞ্ঞো ৱাতেন সদিসোতস্সনত্থীতিৱা, - দ্ৱিধাপিঅত্থোলব্ভতি. সাধকগাথাযং ‘‘পটিপুগ্গলো’’তি যুগগ্গাহীপুগ্গলো. কিঞ্চাপি মক্খলি পূৰণাদযো ৱিসুংৱিসুং - অহং সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী - তিচ, অহং সম্মাসম্বুদ্ধো-তিচ পটিজানন্তা যুগগ্গাহিনো হুত্ৱা ৱিচৰন্তি. ধম্মতো পন সিনেৰু পব্বত ৰাজস্স সন্তিকে সক্খৰ কথলানিৱিযসম্পজ্জন্তীতি. ‘‘অনচ্ছৰিয’’ন্তি নতাৱ অচ্ছৰিতব্বং হোতীতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধভূতস্সা’’তি বুদ্ধভাৱং ভূতস্সপত্তস্স. ‘‘যং বুদ্ধ ভূতস্স অতুলত্তং, এতং অনচ্ছৰিয’’ন্তি যোজনা. যদি চেতং অনচ্ছৰিযং হোতি, কতমং পন তাৱ অচ্ছৰিযং ভৱতীতি আহ ‘‘সম্পতিজাতস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সম্পতিজাতস্সা’’তি অজ্জেৱজাতস্সপি অস্স ভগৱতো. কথং অতুলতা পঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তদাহী’’তিআদিং. ‘‘একঙ্গণানী’’তি একতলানি. তদাহি বোধিসত্তস্সপুঞ্ঞানুভাৱেন অতিমহন্তো ওভাসো পাতুব্ভৱতি. = উড়াৰো ওভাসো পাতুৰহোসি অতিক্কম্মদেৱানং দেৱানুভাৱ=ন্তিহি ৱুত্তং. তেন ওভাসেন ফৰিতা সব্বে পথৱি পব্বতাদযো জাতিফলিকক্খন্ধাৱিয সুপ্পসন্না হোন্তি. দসসহস্স চক্কৱাড়ানি একতলং হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসু’’ন্তি. ‘‘পৰমায পূজাযাতি থুতিমঙ্গলৱচনপূজায. ‘‘লোকস্সা’’তি সব্ব সত্তলোকতো. এৱং অচ্ছম্ভি ৱাচং নিচ্ছাৰেসি ধম্মতায সঞ্চোদিতত্তাতি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘অচ্ছম্ভিৱাচ’’ন্তি ৱিসাৰদৱাচং. আসভিং ৱাচন্তিপি পাঠো. উত্তমৱাচন্তি অত্থো. ‘‘নিচ্ছাৰেসী’’তি উদাহৰতি. ইদম্পি অনচ্ছৰিযং, অঞ্ঞং পিততো অচ্ছৰিযতৰং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘যদাপনা’’তিআদি আৰদ্ধং. পাৰমিতা গুণেহি তেন সদিসো কোচিনত্থেৱ থপেত্ৱা অঞ্ঞে চ মহাবোধি সত্তেতি অধিপ্পাযো. ‘‘অস্সা’’তি তেন সদিসস্স. ‘‘নত্থিভাৱো দীপেতব্বো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘দীপেতব্বো’’তি বুদ্ধৱংসপাড়িতো আহৰিত্ৱা দীপেতব্বো. ‘‘কুতোসাৱকবোধিসত্তানং সতসহস্সং সক্খিস্সতী’’তি যোজনা. পাৰমিযো পকাৰেনৱিচিনন্তি এতেনাতি পাৰমিপৱিচযো. ঞাণং. তংপনঞাণং মহাবোধিসত্তানং এৱ উপ্পন্নং নহোতি. পচ্চেকবোধিসত্ত সাৱকবোধিসত্তানংপি উপ্পন্নমেৱ. তদেৱ চ সব্বেসংপি বোধিসত্তানং নিযতব্যাকৰণপ্পটিলাভে পধানকাৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘সাৱকবোধিসত্তাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বোধিৱুচ্চতিৱিমোক্খঞ্ঞাণং. অৰিযমগ্গস্সেতং নামং. বোধিম্হিসজন্তি লগ্গন্তীতি বোধিসত্তা. ‘‘লগ্গন্তী’’তি তপ্পটিলাভত্থায নিযত চিত্তা হোন্তীতি অত্থো. বোধি অত্থায পটিপন্না সত্তা বোধিসত্তাতিপি যুজ্জতি. বুদ্ধ সুঞ্ঞেপিলোকে কম্মস্সকতাঞাণে ঠত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মোক্খধম্মপৰিযেসিনো সত্তাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সম্ভাৰ ধম্মে’’তি দসৱিধে পাৰমি ধম্মে. ৱট্টং অনুসৰন্তি অনুগচ্ছন্তীতি ৱট্টানুসাৰিনো. পথৱিযং পংসুচুণ্ণানি ৱিয পকতিযা ৱপুথুভূতাজনাতি পুথুজ্জনা. মহন্তাপুথুজ্জনাতি মহাপুথুজ্জনা. ৱট্টানুসাৰিনো চ তে মহাপুথুজ্জনাচাতি সমাসো. তেসং ভাৱোতি ৱিগ্গহো. অযং ভাৱোযেৱ তেসং ভূমীতি চ ৱুচ্চতি. অত্থতো পন মোক্খধম্মনিৰপেক্খতা এৱ. অচ্ছন্দিকতাতিপি ৱুচ্চতি. ‘‘ওক্কন্তা’’তি পৱিট্ঠা. তযোনিযতা, বোধিসত্তনিযতো চ চূড়সোতাপন্ননিযতো চ অৰিয সোতাপন্ননিযতো চ. তত্থ বোধিসত্তনিযতো বোধিসম্ভাৰবলেন সিদ্ধো. চূড়সোতাপন্ন নিযতো পচ্চযাকাৰানুবোধঞ্ঞাণবলেন. অৰিযসোতাপন্ন নিযতো সোতাপত্তি মগ্গঞ্ঞাণ বলেন. তেসু বোধিসত্তনিযতো ইধ অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘একেন পৰিযাযেনা’’তিআদি. ৱত্তব্বমেৱনত্থিতেসং দ্ৱিন্নং বোধিসত্তানং পাৰমি পৱিচযঞ্ঞাণ সম্পত্তিযা ৱিনা নিযতব্যাকৰণ লাভা সঙ্কায এৱ অভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

পদসিদ্ধিৱিচাৰেযং ৱুত্তং ৱিভাৱনিযং=তুলাযসমিতোতুল্যো. তুল্যো এৱ তুলোযকাৰ লোপৱসেনা=তি. তংসন্ধায ‘‘য কাৰস্সৱাৱসেনা’’তি ৱুত্তং. যঞ্চৱুত্তং তত্থেৱ=অথৱাসমীতত্থে অকাৰপচ্চযৱসেন তুলাযসমীতোতুলো=তি. তং সন্ধায ‘‘অকাৰস্সৱাৱসেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘তুলাযা’’তি লোকে ধাৰণতুলাসদিসায পঞ্ঞাযাতি অত্থো. ‘‘সমীতো’’তি সমং কতো. নহি তুলসদ্দো ভৱিতুং নযুত্তো. যুত্তো এৱাতি অধিপ্পাযো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তুলযিতু’’ন্তিআদিং. তত্থহি ‘‘তুলযিতুং অসক্কুণেয্যো’’তিৱচনেন তস্সকম্মসাধনত্তংদস্সেতি. ‘‘কম্মসাধনেনেৱা’’তি পুব্বে-তুলযিতব্বো অঞ্ঞেন সহ পমিতব্বোতি তুলোতি এৱং ইধৱুত্তেন কম্ম সাধন ৱচনত্থেনেৱ. ‘‘তদত্থসিদ্ধিতো’’তি তস্স ৱিভাৱনিযং ৱুত্তস্স দুৱিধস্স অত্থস্স সিদ্ধিতো. ‘‘ততো’’তি তুলসদ্দতো. চিন্তায কিং পযোজনং অত্থি. নত্থিযেৱাতি অধিপ্পাযো. ৱদতি সীলেনাতি ৱত্তা. ৱাদী পুগ্গলো. ৱত্তুনো ইচ্ছাৱত্তিচ্ছা. ৱত্তুং ইচ্ছাৱত্তিচ্ছাতিপিৱদন্তি. ৱত্তিচ্ছং অনুগতো সম্মুতি সঙ্কেতৱোহাৰ সিদ্ধত্তাতি সমাসো. ‘‘এত’’ন্তি এতং দ্ৱিধাসিদ্ধৱচনং. ‘‘চে’’তি চেৱদেয্য. ‘‘না’’তি নযুত্তং. ‘‘যথাসুত’’ন্তি তুল ইতি সুতং. ‘‘যুত্ত’’ন্তি যথাসুত নিযামেনেৱ যুত্তং ৱজ্জেত্ৱা. ‘‘অস্সুতস্সা’’তি ধাৰণতুলাপৰিযাযস্স ইত্থিলিঙ্গতুলাসদ্দস্স. ততোযেৱযকাৰ যুত্তস্সতুল্যসদ্দস্স চ অস্সুতস্স. ইত্থিলিঙ্গেসতি, ততোপি একো অকাৰোতি কত্ৱা সমীতত্থে দুতীযো তদ্ধিত অকাৰোপি অস্সুতোযেৱনামহোতি. ‘‘পৰিকপ্পনাযা’’তি পৰিকপ্পেত্ৱা কথনায. পযোজনাভাৱতো ন যুত্তন্তিসম্বন্ধো. অতুলপদং.

৬. এৱং দ্ৱিন্নং পদানং পদত্থ সংৱণ্ণনং কত্ৱা ইদানি তেসংযেৱ অত্থুদ্ধাৰসংৱণ্ণনং কৰোন্তো ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সম্পদা’’তি সম্পত্তিযো. ‘‘বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং নাম’’ সমতিং সপাৰমীনং পৰিপূৰণং. ‘‘মহাৱজিৰঞ্ঞাণ’’ন্তি ভগৱতো আসৱক্খযঞ্ঞাণম্পি ৱুচ্চতি. তস্স পুব্বভাগে বুদ্ধভাৱত্থায অনুপদধম্মৱিপস্সনাৱসেন ছত্তিংস কোটি সতসহস্স সঙ্খানং দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকপ্ফলসমাপত্তীনং পুব্বভাগ ৱিপস্সনাঞাণম্পি মহাৱজিৰঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি. সব্বম্পেতং মহাটীকাযং ৱুত্তং. ‘‘মহাবোধিযা’’তি সব্বঞ্ঞু বুদ্ধানং অভিসম্বোধি সঙ্খাতস্স অগ্গমগ্গঞ্ঞাণস্স. পহিয্যন্তি পহাতব্বা ধম্মা এতেনাতি পহানং. পজহন্তি পহাতব্বেধম্মেএতেনাতিৱা পহানন্তি কত্ৱা তং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণম্পিতং ৱিপস্সনাঞাণম্পি পহানন্তি ৱুচ্চতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘পহানসম্পদাযং ৱা সা সঙ্গহিতা’’তি ৱুত্তং. পঞ্চসীলানি. পাণাতিপাতস্স পহানংসীলং, ৱেৰমণিসীলং, চেতসিকংসীলং, সংৱৰোসীলং, অৱীতিক্কমোসিলন্তিআদীসুৱিয এত্থহি পহানসীলং নাম যথা ৱুত্তেন অত্থেন ৱেৰমণিসীলমেৱাতি যুজ্জতি. পহানং নাম কোচিধম্মো নহোতীতি অধিপ্পাযে পন সতিপহান সীসেন পহানসাধকং তদেৱঞাণদ্ৱযং উপচাৰেনপহানন্তি গহেতব্বং. ইতৰথা পহানসম্পদা নাম অসাৰা অফলাতি আপজ্জেয্যাতি. পচ্চেকবুদ্ধ বুদ্ধসাৱকা কিলেসে পজহন্তাপি ৱাসনায সহ অপ্পজহনতো চিত্ত সন্তানে মোহৱাসনায ৱিজ্জমানত্তা সব্বঞ্ঞু ভাৱং নগচ্ছন্তি. তস্মা যথাতেসং কিলেসপ্পহানং পহানসম্পদা নাম নহোতি. নতথাসব্বঞ্ঞুবুদ্ধানন্তি আহ ‘‘সহৱাসনাযা’’তিআদিং. ৱিভাৱনিযংঞাণসম্পদা পথমং ৱুত্তা. ততো পহান সম্পদা. টীকাযং পন পহানসম্পদা পথমং ৱুত্তা. ততো অধিগম সম্পদানাম ৱুত্তা. ততো ঞাণসম্পদা. পহানসম্পদাযঞ্চ অগ্গমগ্গঞ্ঞাণং দস্সিতং. অধিগম সম্পদাতি চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভো ৱুত্তো. ঞাণসম্পদাযম্পন তেহি দ্ৱীহি ঞাণেহি অৱসেসানিদসবলঞ্ঞাণাদীনিসব্বঞ্ঞাণানিদস্সিতানি. ইধপি টীকানযমেৱ সম্ভাৱেন্তো ‘‘পহানসম্পদাযেৱপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পদট্ঠান’’ন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপদট্ঠানং, আসন্ন কাৰণং. ‘‘ন হি মগ্গঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা পহানসম্পদানাম অত্থি’’. পৰমত্থতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে=পহানন্তি কোচি ধম্মোনাম নত্থি অঞ্ঞত্ৰ ৱুত্তপ্পকাৰানং পাণাতিপাতাদীনং অনুপ্পাদমত্ততো=তি আগতত্তা ৱুত্তং. পহাযকধম্মসমাদানেন পন পহাতব্ব ধম্মানং অনুপ্পাদো নাম একোপণীত ধম্মোহোতি. একং সন্তি পদং হোতি. তথাহি ৱুত্তং পটিসম্ভিদা মগ্গে=উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৱত্তি ভযং, অপ্পৱত্তি খেমন্তি সন্তিপদেঞাণ=ন্তি. তদঙ্গপ্পহানং পনতদঙ্গঅনুপ্পাদো নাম. ৱিক্খম্ভনপ্পহানং ৱিক্খম্ভন অনুপ্পাদো নাম. সমুচ্ছেদপ্পহানং সমুচ্ছেদ অনুপ্পাদো নামাতি ৱত্তব্বং. ইধ পন অনুপ্পাদ সম্পাপকং ৱিপস্সনা ঞাণঞ্চ মগ্গঞ্ঞাণঞ্চ উপচাৰেন পহানন্তি অধিপ্পেতং. কস্মা, উপৰিঞাণ সম্পদাদীনং পচ্চযত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সম্পদাসঙ্কৰো’’তি সম্পদাসম্ভেদো, সম্পদাসম্মিস্সো. ‘‘ঞাযাগত’’ন্তি যুত্তিতো আগতং. ‘‘সীলাদিগুণেহী’’তি সীল সমাধি পঞ্ঞা ৱিমুত্তি ৱিমুত্তিঞ্ঞাণদস্সন গুণেহি. ‘‘ইদ্ধিধম্মেহী’’তি ইদ্ধিৱিধাভিঞ্ঞাদীহি ইদ্ধিগুণেহি. ‘‘লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতস্সা’’তি দ্ৱত্তিংস মহাপুৰিসলক্খণেহি চ অসীতি খুদ্দকলক্খণেহি চ পটিমণ্ডিতস্স. ‘‘আসযো’’তি চিত্ত সন্তানে অধিসযিতো ইচ্ছাৱিসেসো. ‘‘অজ্ঝাসযস্সা’’তি অলোভজ্ঝাসযাদিকস্সঅজ্ঝাসযস্স. ‘‘উড়াৰতা’’তি পণীততা. ‘‘হিতজ্ঝাসযতা’’তিহিতকামতা. অপৰিপাক গতিন্দ্ৰিযানং সত্তানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাককালাগমনঞ্চ এত্থ ৱত্তব্বং. ‘‘অভিঞ্ঞাতান’’ন্তি অতিপাকটানং. ‘‘দ্ৱেপহানসম্পদা’’তি দ্ৱেপহান সম্পদা ঞাণসম্পদা. সম্মাসম্বুদ্ধপদে. ‘‘সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝী’’তি এত্থ অভিসম্বোধিসঙ্খাতং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণং গহিতং. তঞ্চ পহানকিচ্চপ্পধানং হোতি. ‘‘তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তি এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘বলেসু চ ৱসিভাৱ’’ন্তি এত্থ দসবলঞ্ঞাণানি গহিতানি. তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে…পে… সম্মাসম্বুদ্ধপদেনৱিভাৱিতা’’তি.

সম্পদানিট্ঠিতা.

৭. সসদ্ধম্মগণুত্তমপদে. যথা=সসঙ্ঘংলোকনাযকং নমস্সিস্সং=তি এত্থসহসদ্দস্স সমৱাযত্থত্তা অহংলোকনাযকঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ নমস্সিস্সন্তি এৱং সমৱাযত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তথা ইধপি সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চসদ্ধম্মঞ্চ গণুত্তমঞ্চ অভিৱাদিযামীতি এৱং কিৰিযাসমৱাযত্থো সহসদ্দেন দীপিতোতি দস্সেতুং ‘‘দূৰতোহং…পে… এৱমিদং দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ইদ’’ন্তি সসদ্ধম্মগণুত্তমপদং. এত্থ চ‘‘সমৱাযো’’তি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং বহূনং ৱা অত্থানং একস্মিং দব্বেৱা গুণেৱাকিৰিযাযৱাসমং অৱেচ্চ অযনংপৱত্তনং সমৱাযো. পচ্চানুতাপ পচ্চানুমোদনাদিঠানেসু=অহং পুব্বেদানং নদদিস্সং, সীলং নৰক্খিস্সং. - অনেকজাতি সংসাৰং সন্ধাৱিস্স=ন্তিআদিনা অতীতেপিকালে অনাগতৱচনং পযুজ্জতীতি আহ ‘‘নমস্সিস্স’’ন্তি নমস্সিংতি. ‘‘গুণীভূতান’’ন্তি সমাসপদে ৱিসেসনভূতানং, অপ্পধানভূতানন্তি অত্থো. অব্ভূত তব্ভাৱেচাযং ঈকাৰো. যথা, কাকো সেতী ভৱতি, বকো কণ্হীভৱতীতি. এত্থ চ ‘‘সেতী ভৱতী’’তি অসেতপুব্বো সেতোভৱতি. ‘‘কণ্হীভৱতী’’তি অকণ্হপুব্বো কণ্হোভৱতীতি অত্থো. তথা ইধপি. বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চৱন্দিত্ৱা-তিআদীসু ৱিসুংৱিসুং পধানত্তা অগুণভূতাপি ধম্মসঙ্ঘা ইধসমাসপদে অঞ্ঞপদত্থস্সগুণভূতাহোন্তি. অযং অব্ভূততব্ভাৱত্থো নাম. ‘‘অভিৱাদিতভাৱো’’তি ৱুত্তে তপচ্চযস্স বহুলং অতীতকালৱিসযত্তা পুব্বেগন্থাৰম্ভকালে ধম্ম সঙ্ঘানংপি থেৰস্স ৱন্দনাসিদ্ধি দস্সিতা হোতি. ‘‘অভিৱাদেতব্ব ভাৱো’’তি ৱুত্তেপন তব্বপচ্চযস্সকালসামঞ্ঞৱিসযত্তান তথা দস্সিতা হোতি. দানং দাতব্বং, সীলং ৰক্খিতব্বন্তিআদীসু ৱিয ধম্মসঙ্ঘানামসব্বকালংপি অভিৱাদেতব্বাতি. এৱং ধম্মসঙ্ঘানং সব্বকালংপি অভিৱাদনাৰহগুণো এৱ দস্সিতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ, ‘‘অভিৱাদন’’ন্তি ইদং কিৰিযাসমৱাযদস্সনতো ৱুত্তং. কালৱিসেসং পন নদীপেতিযেৱ. ‘‘অত্তনো নিদস্সনেনা’’তি সপুত্তদাৰো আগতোতি অত্তনা নীহৰিত্ৱা দস্সিতেন পযোগেন. সোহি পযোগো কিৰিযা সমৱাযস্সেৱ. নগুণসমৱাযস্সাতি. এত্থ চ থেৰস্স ৱন্দনাৱচনে থেৰো ইমেহি যেৱপদেহি ৰতনত্তযংতীহিদ্ৱাৰে হিৱন্দতীতি গহেত্ৱা ‘‘অভিৱাদিযা’’তি এত্থ অভিৱাদিযাধীতি চ অত্থং নীহৰন্তি. অপ্পধান কিৰিযাপদে পন তদত্থ নীহৰণং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি অত্থজোতনে অযং নিপাতসমুদযো. ‘‘গন্থপ্পটিঞ্ঞাযা’’তি গন্থপ্পটিঞ্ঞাৱচনেন. ‘‘সহঘটেত্ৱা’’তি একতো সম্বন্ধিত্ৱা.

ৱচনত্থে. সধনো পুৰিসো, ধনৱাপুৰিসো-তি আদযো সমাসতদ্ধিতসদ্দা যেভূয্যেন অতিস্সযত্থ দীপকা হোন্তি. নহি অপ্পকেন ধনেন তথা ৱোহৰন্তি. তস্মা ইধাপি তথা ৰূপং অতিস্সযত্থং দস্সেতুং ‘‘অত্তনানিম্মিতেন…পে… সৰণভূতেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থ, ‘‘অত্তনানিম্মিতেনা’’তি অত্তনা উপ্পাদিতেন. ‘‘নহী’’তিআদিনা তদত্থমেৱ ব্যতিৰেকতো ৱিৱৰতি. তত্থ, ‘‘পৰনিম্মিতেনা’’তি বুদ্ধনিম্মিতেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তথা থোমন’’ন্তি সসদ্ধম্ম গণুত্তমন্তি থোমনং. ‘‘ইদংপী’’তি দুতীযত্থ সম্পিণ্ডনে অযংপিকাৰো. নকেৱলং পুৰিমপদদ্ৱযমেৱ সত্থু অসাধাৰণগুণপদং হোতি. অথ খো ইদংপি পদং সত্থু পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধাৰণ পদমেৱহোতীতি যোজনা.

ধম্মৱচনত্থে. ‘‘ধাৰেতী’’তি ৱহতি. গাথাযং ‘‘ৰক্খতী’’তি অপাযাদিদুক্খতোৰক্খতি. ‘‘যেস’’ন্তি কিলেসানং. ‘‘ইমস্মিং অত্থে’’তি কিলেসসমুচ্ছিন্দনসঙ্খাতে ধাৰণত্থে. ‘‘নিব্বানঞ্চনিপ্পৰিযাযতো ধম্মো নামা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু নিস্সৰণপ্পহানমেৱ নিব্বানস্স কিচ্চং, ইদঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি চোদনং পৰিহৰন্তো ‘‘অৰিযমগ্গাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘নিব্বানেন সহেৱ হুত্ৱা’’তি আৰম্মণাধিপতিভূতং আৰম্মণূ পনিস্সযভূতঞ্চ নিব্বানং অত্তনো পতিট্ঠং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. অপিচ, সমুচ্ছেদোতি চ নিস্সৰণন্তি চ অত্থতো সমানগতিকং হোতি. তস্মা নিস্সৰণংপি মুখ্যধাৰণ মেৱাতি দট্ঠব্বং. নিস্সৰণমেৱৱা পধানধাৰণন্তি পিযুজ্জতিযেৱ. ‘‘ধাৰণূপাযোযেৱহোতি’’. নমুখ্যধাৰণং. কস্মা, সমুচ্ছেদ কিচ্চাভাৱতো. ‘‘এতেপঞ্চ পৰিযাযধম্মাযেৱ’’. কস্মা, নিব্বানস্সৱিযমগ্গানং সমুচ্ছেদ কিচ্চে অসহাযত্তাতি. এত্থ চ ‘‘সামঞ্ঞপ্ফলানী’’তি সমণস্স ভাৱো সামঞ্ঞং. অৰিযমগ্গস্সেতং নামং. সামঞ্ঞস্সফলং সামঞ্ঞপ্ফলং. দুতীযৱিকপ্পে অকিচ্চ পচ্চযভূতাপি কেচিকিতকপচ্চযা কম্মত্থেগতা কিচ্চপচ্চযানংপি অত্থং দীপেতি. যথা, দিট্ঠং, সুতং, মুতং, ৱিঞ্ঞাতন্তি ৱুত্তং ‘‘ধাৰণাৰহো’’তি. ‘‘যথা ৱুত্ত ধম্মা যেৱা’’তি পঞ্চমুখ্যধম্মা, পঞ্চপৰিযাযধম্মাযেৱ. ‘‘কেচী’’তি চত্তাৰো মগ্গা. পুন ‘‘কেচী’’তি নিব্বানমেৱ. বহুৱচন সোতেপতিতত্তা এত্থ বহুৱচনং ৰুড়ং. পুন ‘‘কেচী’’তি চত্তাৰো সামঞ্ঞপ্ফল ধম্মা. ‘‘কেচী’’তি পৰিযত্তি ধম্মো. এত্থাপি বহুৱচনং সোতপতিতমেৱ. ‘‘ধাৰেন্ত’’ন্তি ধাৰেন্তং পুগ্গলং. ততীয ৱিকপ্পে ‘‘অপতমানং ৱহন্তী’’তি অপতমানং কত্ৱা ৱহন্তি. চতুত্থ ৱিকপ্পে ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং ধম্মে. ধম্মোৱদীপং এতেসন্তি ধম্মদীপা. ধম্মোৱ পটিসৰণং এতেসন্তি ধম্মপ্পটিসৰণা. ধম্মদীপা ভিক্খৱে ভৱথ ধম্মপ্পটিসৰণা, অনঞ্ঞপ্পটিসৰণা তিহি ৱুত্তং. লদ্ধা পতিট্ঠা এতেসন্তি লদ্ধপ্পতিট্ঠা. যুজ্জতিযেৱ. ধম্মদীপপাঠানুলোমত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মৱিচাৰণাযং, চোদকোপটিপত্তি ধম্মং দসৱিধ ধম্মতো অঞ্ঞংমঞ্ঞমানো ‘‘কস্মা’’তিআদিনা চোদেতি. সো পন পটিপত্তি ধম্মো ততো অঞ্ঞোন হোতি, তত্থেৱ অন্তোগধোতি দস্সেন্তো ‘‘সোপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘মগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপদা হোতী’’তি যথা অম্বৰুক্খো অম্বপুপ্ফঅম্বপ্ফলস্স পতিট্ঠা ভাৱেন পুব্বভাগ নিস্সযো হোতি. কস্মা, ইতোযেৱতস্স পুপ্ফপ্ফলস্স জাতত্তা এত্থেৱসং ৱড্ঢিতত্তা চ. তথা পটিপত্তি ধম্মোপি অৰিযমগ্গপ্ফলস্সপতিট্ঠাভাৱেন পুব্বভাগূপনিস্সযপ্পটিপদাহোতি. কস্মা, ইতোযেৱ তস্সজাতত্তা এত্থেৱসং ৱড্ঢিতত্তা চ. ৱুত্তঞ্হেতং মহাৱগ্গ সংযুত্তে. সেয্যথাপি ভিক্খৱে যেকেচি মেবীজগামভূতগামাৱুড্ঢিং ৱিৰুড়িং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. সব্বেতে পথৱিং নিস্সায পথৱিং পতিট্ঠায. এৱমেৱ খো ভিক্খৱে ভিক্খুসীলং নিস্সায সীলেপতিট্ঠায অৰিযং অট্ঠঙ্গীকং মগ্গং ভাৱেন্তো ৱুড্ঢিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং পাপুণাতি ধম্মেসূতি. ‘‘পুব্বচেতনাৱিযদানে’’তি যথা তিৱিধং পুঞ্ঞং, দানমযং পুঞ্ঞং সীলমযং পুঞ্ঞং ভাৱনামযং পুঞ্ঞন্তি ৱুত্তে দানৱত্থু পৰিযেসনতো পট্ঠায দানং আৰব্ভপৱত্তা সব্বা পুব্বভাগ চেতনা দানৱচনে সঙ্গহিতা দানন্ত্ৱেৱ সঙ্খ্যংগতা. এৱং সো পটিপত্তি ধম্মো অৰিয মগ্গৱচনে এৱসঙ্গহিতো, অৰিযমগ্গো ত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতোতি ৱুত্তং হোতি.

ইমস্মিং ধম্মসংসন্দনে অপৰম্পি ৱত্তব্বং ৱদন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেনকাৰণকোট্ঠাসেন ধাৰণূপাযোতিআদিনা কাৰণভাগেনাতি অত্থো. ৱন্দনং অৰহ তীতি ৱন্দনেয্যো. তস্মিং ৱন্দনেয্যে. ‘‘পুথুজ্জনকল্যাণকো’’তি এত্থ তিৱিধো কল্যাণকো ৱিনযকল্যাণকো সুত্তন্তকল্যাণকো অভিধম্মকল্যাণকোতি. তত্থ ৱিনযে পঞ্ঞত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতো ভিক্খু ৱিনযকল্যাণকো নাম. সো ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খ সংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰ গোচৰ সম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি এত্থ ৱেদিতব্বো. তত্থ ৱিনযে পঞ্ঞত্তাকল্যাণপ্পটিপত্তিদুৱিধা, আদি ব্ৰহ্মচৰিযকসীলং অভিসমচাৰিকসীলন্তি. তত্থ, উভতোৱিভঙ্গপৰিযাপন্নং সীলং আদিব্ৰহ্মচৰিযকং নাম. খন্ধকপৰিযাপন্নং সীলং অভিসমচাৰিকং নাম.

সুত্তন্তেসু ৱুত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতো গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা সুত্তন্ত কল্যাণকো নাম. সো চতূহি ভিক্খৱে ধম্মেহি সমন্নাগতো অৰিযসাৱকো সব্বং দুগ্গতিভযং সমতিক্কন্তো হোতি. কতমেহি চতূহি. ইধ ভিক্খৱে অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ইতি পিসো ভগৱা…পে… সত্থাদেৱমনুস্সানং, বুদ্ধো, ভগৱাতি. ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহীতি. সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতীতি এত্থ ৱেদিতব্বো. তত্থ বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদো নাম অৰহং, সম্মাসম্বুদ্ধো, তিআদিকানং গুণপদানং অত্থ জাননঞ্ঞাণেন যুত্তো পসাদো. অৰিযেহিকামীযন্তি ইচ্ছীযন্তীতি অৰিযকন্তানি. সুপৰিসুদ্ধস্স আজীৱট্ঠমকসীলস্সেতং নামং. চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে সোতাপত্তিযঙ্গানি. কতমানি চত্তাৰি. সপ্পুৰিসসংসেৱো, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসো মনসিকাৰো, ধম্মানু ধম্মপ্পটিপত্তীতিআদীনি বহূনি সুত্তন্তানি ইধ ৱত্তব্বানি.

অভিধম্মে ৱা সুত্তন্তেসু ৱা ৱুত্তায কল্যাণপ্পটিপত্তিযা সমন্নাগতোগহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা অভিধম্মকল্যাণকো নাম. সো ইধ সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিয ধম্মস্সকোৱিদো অৰিযধম্মেসু ৱিনীতো. সো ৰূপং অত্ততো ন সমনুপস্সতীতি এত্থ ৱেদিতব্বো. তত্থ, ‘‘সুতৱা’’তি এত্থ খন্ধা, যতন, ধাতু, পটিচ্চসমুপ্পাদ, সতিপট্ঠানা, দীসু উগ্গহ পৰিপুচ্ছা ৱিনিচ্ছযঞ্ঞাণ সমন্নাগতো গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা সুত ৱা নামাতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তো. সো এৱ পুথুজ্জন কল্যাণকোতি চ ৱুচ্চতি.

দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো. তি

চ ৱুত্তং. অঙ্গুত্তৰে পন চতুক্কনিপাতে কতমো পুগ্গলো অপ্পস্সুতো সুতেন উপপন্নো হোতি. ইধেকচ্চো ধম্মং সুণাতি একাযপি চাতুপ্পদিকায গাথায অত্থ মঞ্ঞায ধম্ম মঞ্ঞায ধম্মা নু ধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. অযং অপ্পস্সুতোসুতেন উপপন্নোতি ৱুত্তং. সুতৱাতি চ সুতেন উপপন্নোতি চ অত্থতো একন্তি. পুথুজ্জন কল্যাণকো সঙ্ঘে সেক্খেসুসঙ্গহিতো. ৱুত্তংহেতং পৰিৱাৰে কে সিক্খন্তীতি. পুথুজ্জন কল্যাণকেন সদ্ধিং সত্ত অৰিযপুগ্গলা সিক্খন্তি. অৰহা খীণাসৱো সিক্খিতসিক্খোতি. দক্খিণ ৱিভঙ্গসুত্ত অট্ঠকথাযং পন. তি সৰণ সৰণং গতো উপাসকোপি সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নে সঙ্গহিতোতি ৱুত্তং. তত্থ, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নোনাম সোতাপত্তি মগ্গট্ঠো অৰিযপুগ্গলো. ‘‘সোহিসঙ্গহিতো’’তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্তাৱতা পটিক্খিত্তং হোতী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সঙ্ঘে অসঙ্গহিতো’’তি সঙ্ঘংসৰণং গচ্ছামীতি চ, সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘোতি চ, এৱৰূপেসু ঠানেসু আগতে সঙ্ঘ ৱচনে অসঙ্গহিতো. ‘‘ন হিতং সৰণং গচ্ছন্তস্সসৰণগমনং সম্পজ্জতী’’তি ইদং সঙ্ঘংসৰণং গচ্ছামীতি এত্থ সঙ্ঘ ৱচনেতস্সপুগ্গলস্স অসঙ্গহিত ভাৱসাধনত্থং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তং পটিক্খিত্তং হোতী’’তি. সচে পন সব্বং ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘং অনুদ্ধিস্সতমেৱ পুগ্গলং সঙ্ঘংসৰণং গচ্ছেয্য আযস্মন্তং সৰণং গচ্ছামীতি. সৰণ গমনং ন সম্পজ্জতিযেৱ. অথ সব্বং ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘং উদ্দিস্স তস্স সন্তিকে সৰণং গচ্ছেয্য সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামীতি. সম্পজ্জতিযেৱ. ইদঞ্চ দহৰকালে সব্বপ্পথমং সৰণগমনং সন্ধায ৱুত্তং. ইদঞ্হি সৰণ গমনং নাম সকিং গহেত্ৱা ৰতনত্তযে সদ্ধং অজহন্তস্স যাৱজীৱংপি ন ভিজ্জতি. পুনপ্পুনং গহণ কিচ্চং নত্থি. পুনপ্পুনং গণ্হন্তেপি দোসোনত্থি. পুনপ্পুনং পুঞ্ঞং ৱড্ঢতি. সব্বপ্পথমং গহণকালে চ অঞ্ঞেন দিন্নত্তা লদ্ধং নহোতি. অত্তনোৱচী ভেদেন লদ্ধং হোতি. তস্মা অঞ্ঞস্স সন্তিকে অগ্গহেত্ৱা সযমেৱ ৱচীভেদং গণ্হন্তস্স গহট্ঠস্স সৰণ গমনং সম্পজ্জতিযেৱ. তথা সব্বানি গহট্ঠসীলানীতি. সামণেৰ সৰণ গমনম্পন ভিক্খুনাদিন্নমেৱ লব্ভতি. তঞ্চ খো উভিন্নংপিঠানকৰণ সম্পত্তিযা সতি এৱাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ৱো’’তি তুম্হাকং. যোধম্মো চ দেসিতো যোৱিনযোচপঞ্ঞত্তো. ‘‘মমচ্চযেনা’’তি মমাতিক্কমেন. মযি পৰিনিব্বুতেতি ৱুত্তং হোতি. সত্থা ভৱিস্সতীতি পাঠসেসো. ‘‘সংৱণ্ণিতো’’তি সুট্ঠুতৰংৱণ্ণিতো থোমিতো. ‘‘কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপী’’তি তীসুকল্যাণপ্পটিপত্তীসু অঞ্ঞতৰপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপি. ‘‘অট্ঠিতোপী’’তি সব্বপ্পটিপত্তিবাহিৰো দুস্সীলোপাপধম্মোতি অধিপ্পাযো. ৱিসেসতো পন ৱিনযপ্পটিপত্তি এৱ ইধ পৰিযত্তাতি দট্ঠব্বা. ‘‘সো’’তি সোদুস্সীলো পাপধম্মো. অত্তনোপি সৰণং নহোতি. অৱস্সং অপাযগামীযেৱ সো হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কুতো সৰণং ভৱিস্সতী’’তি যোজনা. ‘‘অনেকেসু সুত্তসহস্সেসূ’’তি ৱিনযেপি বহূনি গৰহসুত্তপদানি দিস্সন্তি সুত্তন্তেসুপি. ৱিসেসতো পন অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্তাদীসু.

সদ্ধম্মৱচনত্থে. কিলেসেসমেন্তি ৱূপসমেন্তীতি সন্তোতি ৱচনত্থং সন্ধায ‘‘সমিতকিলেসান’’ন্তি ৱুত্তং. সন্ত সদ্দো পন পসত্থেচ, পূজিতেচ, সপ্পুৰিসেচ, পণ্ডিতেচ, দিস্সতীতি ইমং অভিধানত্থং সন্ধায ‘‘পসত্থান’’ন্তিআদিৱুত্তং. ‘‘সচ্চোৱা ধম্মো সদ্ধম্মো’’তি যোজনা. এতেন সভাৱতো অত্থিসংৱিজ্জতীতি সন্তোতি দস্সেতি. ‘‘সো’’তি অঞ্ঞতিত্থিয ধম্মো. ‘‘ধাৰেন্তস্সা’’তি সৱনুগ্গহধাৰণপ্পটিপজ্জনাদিৱসেন ধাৰেন্তস্স. অহিতোযেৱ সম্পজ্জতি, যেভুয্যেন দুগ্গতি ৱিপাকত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অযং পনা’’তি সত্থু সদ্ধম্মো পন. ‘‘তথা ধাৰেন্তস্সা’’তি অযং মে হিতোতি ধাৰেন্তস্স হিতোযেৱসম্পজ্জতি, সুগতি নিব্বান সম্পাপকত্তাতি অধিপ্পাযো.

‘‘সমানদিট্ঠিসীলান’’ন্তি সমানদিট্ঠিকানং সমানসীলানঞ্চ. এতেন সমানদিট্ঠিসীলা জনা গণীযন্তি এত্থাতি গণো. সংহনীযন্তি একতোকৰীযন্তি এত্থাতি সঙ্ঘোতি ইমমত্থং দীপেতি. সহ একতো ধম্মং চৰন্তীতি সহধম্মিকা. একস্স সত্থুনো ধম্ম ৱিনযে পব্বজিতা. তেসং সহধম্মিকানং. ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো উত্তমগণো নাম. যে কেচি লোকে সঙ্ঘাৱা গণাৱা. তথাগতস্স সাৱকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি হি ৱুত্তং. সোযেৱ ইধ গণুত্তমোতি ৱুচ্চতি ৱিসেসন পৰ নিপাত ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. উত্তমসদ্দস্স গুণনামত্তা ‘‘গুণম্হিযেৱ পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. ‘‘তেনা’’তি উত্তম সদ্দেন. ‘‘গণোতি সঙ্ঘোযেৱ ৱুচ্চতি’’ সঙ্ঘসদ্দস্সপি সমূহট্ঠে নিৰুড়্হত্তা, ‘‘সো ৱিনযকম্মেসু পসিদ্ধো’’তি পঞ্চসঙ্ঘা চতুৱগ্গসঙ্ঘো, পঞ্চৱগ্গসঙ্ঘো, দসৱগ্গসঙ্ঘো, ৱীসতিৱগ্গসঙ্ঘো, অতিৰেকৱীসতিৱগ্গসঙ্ঘো, চতুৱগ্গকৰণীযং কম্মং, পঞ্চৱগ্গকৰণীযং কম্মন্তিআদিনা পসিদ্ধো পাকটো. দক্খিণা ৱুচ্চতি কম্মঞ্চ কম্মফলঞ্চ সদ্দহিত্ৱা আযতিং ৱিপাকপ্ফলপ্পটি লাভত্থায দিন্নং দানকম্মং দক্খন্তি ৱড্ঢন্তি সত্তা এতাযাতি কত্ৱা. তংদক্খিণং পটিগ্গণ্হিতুং অৰহতীতি দক্খিণেয্যো. ‘‘অৰহতী’’তি চ অনুত্তৰ পুঞ্ঞক্খেত্ত ৱিসেসত্তাদাযকেন ইচ্ছিত পত্থিতস্স আযতিং ফলস্স সুট্ঠুসম্পাদনৱসেন দাযকস্স চ অৱিৰাধনতো অসঙ্খ্যেয্যাপ্পমেয্যৱড্ঢি আৱহনতো চ পটিগ্গণ্হিতুং অৰহতি. এৱৰূপংহিদানং নাম উড়াৰদানং হোতি. তং যেসুদুস্সীলেসুদিয্যতি. তেসং খেত্ত দুট্ঠত্তা দাযকেন ইচ্ছিতপত্থিতং ফলং ন সম্পাদেতি. নিপ্ফলং ৱা হোতি. অপ্পপ্ফলং ৱা. এৱংসতি, তে দাযকঞ্চ ৱিৰাধেন্তি নাম. পুঞ্ঞপ্ফলানি চ ৱিনাসেন্তি নাম. সযঞ্চ তংদানং পটিগ্গহণতো ৱা পৰিভোগতো ৱা সদ্ধাদেয্যং ৱিনিপাতনতো ৱা দুগ্গতি ভাগিনো হোন্তি. তস্মাতে এৱৰূপং দানং পটিগ্গণ্হিতুং নাৰহন্তীতি. ‘‘উপসম্পদাকম্মং সম্মুতি নামা’’তি একেন পৰিযাযেন সম্মুতি কম্মং নাম. তঞ্হি কামংতেৰ সসুসম্মুতি কম্মেসুনাগতং. ঞত্তি চতুত্থ কম্মৱাচা সঙ্খাতায পন সঙ্ঘসম্মুতিযা সিদ্ধত্তা তেন পৰিযাযেন সম্মুতি কম্মন্তি ৱুচ্চতীতি. ‘‘উপসম্পন্নভূমিং পত্ৱা’’তি উপসম্পন্নভূমি সঙ্খাতং উপৰিঠানন্তৰং পত্ৱা. তথা হি ৱুত্তং ৱিনযে ভিক্খু ৱিভঙ্গে. ঞত্তি চতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানাৰহেনাতি. তত্থ, ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি উপসম্পন্ন ভূমিসঙ্খাতং ঠানন্তৰং পাপেতুং অৰহেনাতি অত্থো. ‘‘উপসম্পন্নভূমী’’তি চ উপসম্পন্ন সীলং ৱুচ্চতি. ‘‘ৱিনযকম্মেসু পসিদ্ধো’’তি. সুণাতুমেভন্তে সঙ্ঘো তিআদীসু পাকটো. অপিচ ‘‘সম্মুতি সঙ্ঘো’’তি, দেৱসঙ্ঘাসমাগতাতিআদীসু ৱিয বহূনং সমূহনট্ঠেন লোকসম্মুতিযা সিদ্ধোসঙ্ঘো সম্মুতি সঙ্ঘোতিপি যুজ্জতি. ‘‘অৰিযপুগ্গলসমূহো’’তি পুথুজ্জনকল্যাণকো ভিক্খু পুব্বে ৱুত্তনযেন সোতাপত্তি মগ্গট্ঠে সঙ্গহিতোতি, তেন সহ অট্ঠৱিধো অৰিয পুগ্গলসমূহো. ‘‘সম্মুতি সঙ্ঘে অন্তোগধোযেৱা’’তি এতেন দক্খিণেয্যসঙ্ঘো নাম ৱিসুং নৱত্তব্বো. তস্মিঞ্চ নৱত্তব্বে সতি, সম্মুতি সঙ্ঘোতিপি ৱত্তব্ব কিচ্চং নত্থি. ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো ত্ৱেৱ ৱত্তব্বং হোতীতি দস্সেতি. সচ্চমেতং. ইধ পন সঙ্ঘৱচনেন আগতট্ঠানস্স দুৱিধত্তা সঙ্ঘস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. তত্থ সম্মুতি সঙ্ঘস্স আগতট্ঠানং ৱিনযকম্মেসূতি ৱুত্তমেৱ. ইদানি অৰিযসঙ্ঘস্স আগতট্ঠানং দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ. তত্থ সৰণ গমন…পে… অনুস্সতিট্ঠানেসু উপসম্পন্নভূতো ভিক্খুসঙ্ঘোৱ গহেতব্বো. দক্খিণাৱিসুদ্ধিট্ঠানে পন পুগ্গলিকদানেসু চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো উপাসকোপি সামণেৰোপি যুজ্জতি. সঙ্ঘিক দানেসু পন ভিক্খুসঙ্ঘোৱ. ‘‘তথা তথা সংৱণ্ণেত্ৱা’’তি আহুনেয্যো, পাহুনেয্যো, দক্খিণেয্যো, অঞ্জলীকৰণীয্যো, অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা, তিআদিনাসুট্ঠু থোমেত্ৱা. সো দক্খিণেয্য সঙ্ঘো. ‘‘পুথুজ্জন সঙ্ঘো’’তি ইদং অৰিয সঙ্ঘেন ৱিনাকেৱলং পুথুজ্জনসঙ্ঘং সন্ধায ৱুত্তং. এত্থ চ সঙ্ঘ ৱচনেন সঙ্ঘ পৰিযাপন্নো একোপি ভিক্খু গহেতব্বো. সো সচে পুথুজ্জনো হোতি, অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং নহোতি. যদি অৰিয পুগ্গলো হোতি, অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং হোতি.

দক্খিণৱিভঙ্গসুত্তে সঙ্ঘিকদানে ভৱিস্সন্তি খো পনানন্দ গোত্ৰভুনো কাসাৱকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা. তেসংপি সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি. তদাপানন্দ সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যন্তি ৱদামীতি ৱুত্তত্তা সঙ্ঘিকট্ঠানং পত্ৱা কোচি ভিক্খু দক্খিণেয্য সঙ্ঘে অসঙ্গহিতোতি নত্থীতি দট্ঠব্বো.

খেত্তং দূসেন্তীতি খেত্তদুট্ঠানি. তিণানি. খেত্তদুট্ঠা কিলেসা. ৱুত্তঞ্হিধম্মপদে.

তিণদোসানি খেত্তানি, ৰাগদোসা অযংপজা;

তস্মাহি ৱীতৰাগেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.

তিণদোসানি খেত্তানি, দোসদোসা অযংপজা;

তস্মাহি ৱীতদোসেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.

তিণদোসানি খেত্তানি, মোহদোসা অযংপজা;

তস্মাহি ৱীতমোহেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলন্তি.

ইধ পন সাতিস্সযতো খেত্তদুট্ঠে কিলেসে দস্সেতুং ‘‘সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সব্ভাৱা’’তি সন্তস্স ৱিজ্জমানস্সভাৱো সব্ভাৱোতিৱিগ্গহো. ‘‘অস্সা’’তি পুথুজ্জন সঙ্ঘস্স. ‘‘সদ্ধম্মপদে ৱুত্তনযেনা’’তি অপিচযদগ্গেনাতি ৱুত্তনযেন.

সসদ্ধম্মগণুত্তমপদত্থানুদীপনী নিট্ঠিতা.

৮. ‘‘অভিৱাদিযা’’তি সুখীহোহিসপ্পুৰিসাতি এৱং অভিৱদাপেত্ৱা. অভিৱাদনঞ্চ নাম ৱন্দনামেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ৱন্দিত্ৱা’’তি. ৱন্দন্তোহি ৱন্দনেয্যে ৱুদ্ধে তথা ৱদাপেতি নাম. তথা ৱদনঞ্চ ৱন্দনেয্যানংৱুদ্ধানং ৱত্তং. ‘‘পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা’’তি পটিমুখং উপট্ঠাপেত্ৱা. ‘‘তিৱিধা’’তি দ্ৱাৰ ভেদেন তিৱিধা. ‘‘ৱন্দনেয্যান’’ন্তি বুদ্ধাদীনং. ‘‘নিপজ্জন্তো’’তি নিপতন্তো. ‘‘অৱন্দিযেসূ’’তি ভিক্খূহি অৱন্দিতব্বে সুনৱকতৰাদীসু. ‘‘গুণপদানী’’তি গুণদীপকানি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধোতিআদিপদানি. এত্থচকাযেনৱন্দতীতিআদি উপচাৰ ৱচনং হোতি. যথা চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতি. তথাহি ৱুত্তং অট্ঠকথাসু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কৰণৱসেন চক্খূতি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সন সমত্থেন চক্খু ৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱা. পোৰাণা পনাহু চক্খু ৰূপং ন পস্সতি, অচিত্তত্তা. চিত্তং ন পস্সতি, অচক্খুত্তা. দ্ৱাৰাৰম্মণ সঙ্ঘট্টনে পন সতি চক্খু পসাদৱত্থু কেনচিত্তেন পস্সতি. ঈদিসী পনেসা কথা ধনুনা ৱিজ্ঝতীতিআদীসু ৱিয সসম্ভাৰ কথানাম হোতি. তস্মা চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱাতি অযমেৱেত্থ অত্থোতি. এত্থহি ‘‘কাযেনা’’তি কায ৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং দ্ৱাৰ ৰূপং কৰণং হোতি. তস্মা চক্খুনাতি ৱচনে উপচাৰ ৱচনে সতি কাযেনাতি ৱচনংপি উপচাৰ ৱচনন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. তথা চক্খুনাতি পদে চক্খুৱিঞ্ঞাণেনাতি অত্থে সতি কাযেনাতি পদেপি কাযকম্মেনাতি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. ৱাচায ৱন্দতি, মনসাৱন্দতী,তি পদেসুপি এসনযো. এৱঞ্চ সতি, কায কম্মেনৱন্দামি, ৱচীকম্মেন ৱন্দামি, মনোকম্মেন ৱন্দামি, তীহি কম্মেহি ৱন্দামীতি ইদমেৱ মুখ্যৱচনন্তি সিদ্ধং হোতি. সব্বমিদং ইন্দ্ৰিয সংৱৰসীলট্ঠানে অট্ঠকথাসু আগতত্তা ৱুত্তং. চক্খুনাতি ইদং পন মুখ্য কৰণ ৱচনমেৱ সম্ভৱতি. কস্মা, চক্খুস্স দস্সনসঙ্খাতস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু পুৰেজাতিন্দ্ৰিযপচ্চযৱিসেসত্তা. সোতেন সদ্দংসুত্ৱাতিআদীসুপি এসনযো.

কাযেনৱন্দতি, ৱাচাযৱন্দতী,তি এত্থ তংকাযৱচীৱিঞ্ঞত্তি ৰূপ দ্ৱযং কিঞ্চাপি সহজাত চেতনা কম্মেন জাতং হোতি. ন তং চেতনাকম্মং ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱযেনজাতং. এৱং সন্তেপি তং ৰূপ দ্ৱযং তস্সাচেতনায কাযৱন্দনাকম্ম, ৱচীৱন্দনাকম্ম সিদ্ধিযা উপনিস্সয পচ্চযৱিসেসো হোতি. যথাতং মাতিতো জাতো পুত্তো ৱুদ্ধি পত্তো তং তং কম্মেসু মাতুযা বল ৱূপনিস্সযো হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা তং ৰূপদ্ৱযং অভিধম্মে দ্ৱাৰৰূপন্তি ৱুত্তং. তস্মা ‘কাযেন, ৱাচাযা,তি ইদংপি মুখ্য কৰণ ৱচনমেৱাতি দট্ঠব্বং. কাযেনাতি পন কাযকম্মেনাতি অত্থে সতি, তস্সকম্মস্স ৱন্দনাকিৰিযায সহ অভেদো আপজ্জতীতি চে. নাপজ্জতি. কস্মা চেতনাহং ভিক্খৱে কম্মং ৱদামি, চেতযিত্ৱা কম্মং কৰোতি ‘কাযেন, ৱাচায, মনসাতি ইমস্মিং সুত্তে যথাহি ‘‘চেতযিত্ৱা’’তি পুৰিমচেতনাহি চেত যিত্ৱা. ‘‘কম্মং কৰোতী’’তি পচ্ছিমং সন্নিট্ঠাপন চেতনা কম্মং কৰোতীতি অত্থো. তথা ইধপি পুৰিমপচ্ছিমচেতনা সম্ভৱতোতি. এত্থ হি ‘‘কাযকম্মেনা’’তি পুৰিমচেতনা কম্মং গয্হতি. ‘‘ৱন্দতী’’তি পচ্ছিম সন্নিট্ঠাপনচেতনাকম্মন্তি.

৯. ‘‘ৰচযন্তো’’তি ৱিদহন্তো. ‘‘ৰচযিস্সতী’’তি অপচ্চক্খে অতীতে অনাগতৱচনং. ‘‘পোত্থকাৰুড়্হ’’ন্তি পোত্থক পত্তেসুলিখনৱসেন আৰুড়্হং.

১০. অভিধম্মত্থপদে. ‘‘অভিধম্মে’’তি অভিধম্মপ্পকৰণে. ‘‘এত্থ, এতেনা’’তি ৱচনেহি সঙ্গহসদ্দস্স একসেসৱিধানংপি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অঞ্ঞংপাড়িদ্ৱযং ৱুচ্চতি’’. কস্মাতং পাড়িদ্ৱযং অভিধম্মো নামাতি ৱুত্তং ‘‘তঞ্চা’’তিআদি. ‘‘যথাপৱত্তে’’তি অত্তনো পচ্চযানুৰূপং পৱত্তে. ‘‘পৰমত্থধম্মে এৱা’’তি দ্ৱে মে ভিক্খৱে পুগ্গলা, তযোমেভিক্খৱে পুগ্গলাতিআদিনা পঞ্ঞত্তিৱোহাৰেন পৱত্তাপি দেসনা পৰমত্থ ধম্মেহি ৱিনা নপৱত্ততি. পৰমত্থ ধম্মানং নানত্তৱসেনেৱ পুগ্গলানং নানত্তসম্ভৱতো. তস্মা পৰমত্থধম্মে এৱ দীপেতি. ন আণাৱিধানং দীপেতি. ‘‘দ্ৱীসুধম্মেসূ’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱচনং. ‘‘যোইতৰতো’’তি নিদ্ধাৰণীযং. ‘‘যো’’তি যো ধম্মো. ‘‘ইতৰতো’’তি ইতৰ ধম্মতো সুত্তন্ত ধম্মতো. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তি ইমিনাকাৰণেনাতি অত্থো. অট্ঠকথাসু ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. দেসেতব্বপ্পকাৰানং অনৱসেসৱিভত্তিৱসেন অতিৰেকতা, সুদ্ধ ধম্মাধিট্ঠান দেসনা পৱত্তিৱসেন ৱিসেসতা যোজেতব্বা. ‘‘যতো’’তি যস্মা অনৱসেসৱিভত্তিতো, অতিৱিত্থাৰদেসনাভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. কস্মা দেৱেসু এৱ দেসেন্তীতি আহ ‘‘ন হি মনুস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ন হি মনুস্সা পটিগ্গহেতুং সক্কোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘পৱত্তনযোগ্য’’ন্তি পৱত্তনত্থায পহোন্তং. ‘‘কথামগ্গ’’ন্তি দেসনাকথাপবন্ধং. ‘‘একমাতিকানু বন্ধা’’তি কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মাতিআদিকং একং অভিধম্ম মাতিকং অনুগতা. ‘‘তস্সা’’তি অভিধম্মস্স. অতিৰেক ৱিসেসতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং অট্ঠসালিনিযং. আদিম্হিযেৱতত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো, ধম্মাতিৰেক ধম্মৱিসেসট্ঠে না-তি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিত্থাৰেন্তো সুত্তঞ্হি পত্ৱা পঞ্চক্খন্ধা একদেসেনেৱ ৱিভত্তা, ননিপ্পদেসেন. অভিধম্মং পত্ৱা পন নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তা-তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ধম্মনামিকান’’ন্তিআদিং. ‘‘ধম্মো পনা’’তি পাড়িদ্ৱযমাহ.‘‘এৱং সন্তেপী’’তি অট্ঠসালিনিযং এৱং ৱিচাৰিতেপিসতি. ‘‘সব্বজেট্ঠকো’’তি তিণ্ণং পিটকানং মজ্ঝেসব্বজেট্ঠকো. কস্মা সব্বজেট্ঠকো সিযাতি আহ ‘‘ৱিনযং ৱিৱণ্ণেন্তস্সহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ৱিৱণ্ণেন্তস্সা’’তি গৰহন্তস্স. চৰতি পৱত্ততীতি চক্কং. লোকস্মিং কেনচি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা পটিনিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যং আণাৱিধানং আণাচক্কং নাম. তথা অসক্কুণেয্যং দেসনা ৱিধানং ধম্মচক্কং নাম. তত্থ, যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱতি, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো-তিআদিনা নযেন পৱত্তং আণাৱিধানং আণাচক্কং নাম. চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে অৰিযসচ্চানী-তিআদিকং দেসনাৱিধানং ধম্মচক্কং নাম. তদুভযংপি কোচি ভিন্দিতুং পাৰাজিকং ৱা ভিক্খুং অপাৰাজিকং কাতুং চতুস্সচ্চং ৱা ধম্মং অসচ্চং কাতুং নসক্কোতি. অথ খো কৰোন্তোযেৱ দেৱদত্তোৱিয আপাযিকো হোতি. পাৰাজিকোচ ভিক্খু অত্তানং সুদ্ধং অকৰোন্তো অপাযগামীযেৱ হোতি. এৱং সব্বেসু ৱিনয সিক্খাপদেসু. এৱং কেনচি পটিনিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তদুভযংপি অপ্পটিৱত্তিযং চক্কং নাম হোতি. ‘‘ৱিনযো নাম সাসনস্স মূল’’ন্তি ৱিনযে ঠিতে ভিক্খুসঙ্ঘো পঞ্ঞাযতি. ভিক্খু সঙ্ঘে পঞ্ঞাযন্তে তিৱিধোপিসদ্ধম্মোপঞ্ঞাযতি, তিৱিধংপি সত্থুসাসনং তিট্ঠতি. এৱং ৱিনযো তিৱিধস্সসাসনস্স মূলং হোতীতি. কথঞ্চপৰিযত্তিসদ্ধম্মে পঞ্ঞাযন্তে তিৱিধংপি সাসনং তিট্ঠতীতি. ৱুচ্চতে. তত্থ সাসনং তিট্ঠতীতি কিত্তকংকালং তিট্ঠতীতি. পঞ্চৱস্সসহস্সানি তিট্ঠতীতি পোৰাণট্ঠকথাসুকথযিংসু. মিচ্ছাৱাদিনোপনৱদন্তি ৱিনযে চূড়ৱগ্গেভিক্খুনিক্খন্ধকে সচে আনন্দ মমসাসনেমাতুগামো পব্বজ্জং নলভেয্য. ৱস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য. ইদানি মাতুগামস্স পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা গোতমিযা পুনপ্পুনং আযাচনং উপাদায. পঞ্চেৱদানি আনন্দ ৱস্সসতানি সদ্ধম্মোঠস্সতীতি ৱুত্তং. তস্মা বুদ্ধসাসনং পঞ্চৱস্সসতানি এৱ তিট্ঠতি. ততোপৰং একদিৱসংপি ন তিট্ঠতি. ইদানি সাসনপ্পটি ৰূপকমত্তং হোতীতি. তং তেসং মিচ্ছা ৱচনমত্তং. ‘‘পঞ্চেৱৱস্সসতানী’’তি ইদং পন সন্নিট্ঠান ৱচনং নহোতি. মাতুগামানং আদীনৱ দীপনমত্তৱচনং. সো চ আদীনৱো অট্ঠগৰুধম্মে সণ্ঠপেত্ৱা সত্থাৰা এৱ পটিবাহিতো. পুন ‘‘ৱস্সসহস্স’’ন্তি ইদমেৱসন্নিট্ঠান ৱচনং জাতন্তি. এত্থপিকেচিৱদন্তি ৱস্সসহস্সমেৱ সাসনং তিট্ঠতি, ততোপৰং একদিৱস মত্তংপি ন তিট্ঠতি, অন্তৰধাযতি. তদা সীমাযোপি অসীমা হোন্তি. পচ্ছাতাসু উপসম্পাদিতাপি অনুপসম্পন্না হোন্তি. ইদানি সাসনপ্পটি ৰূপকমত্তং হোতীতি. ইদংপি তেসং অত্থঞ্চকাৰণঞ্চ অদিস্ৱা অজানিত্ৱা ৱুত্তত্তা মিচ্ছা ৱচনমত্তং হোতি. অযং পনেত্থ অত্থো. ‘‘ৱস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যা’’তি ৱস্সসহস্সমেৱ সদ্ধম্মো অপৰিহাযমানো তিট্ঠেয্য. ততোপৰং পন ন তিট্ঠেয্য, অনুক্কমেন পৰিহাযমানো গচ্ছেয্যাতি. কথং পন অপৰিহাযমানো তিট্ঠতি, কথঞ্চ পৰিহাযমানো গচ্ছতীতি. ৱুচ্চতে. পঞ্চসঙ্ঘা ৱেদিতব্বা. যেসু সঙ্ঘে সুসদ্ধম্মো তিট্ঠতি. কতমে পঞ্চ. খীণাসৱসঙ্ঘো, অনাগামিসঙ্ঘো, সকদাগামিসঙ্ঘো, সোতাপন্নসঙ্ঘো, পুথুজ্জনকল্যাণকসঙ্ঘো,তি. তত্থ, ৱস্সসহস্সব্ভন্তৰে সব্বেপঞ্চসঙ্ঘা পঞ্ঞাযন্তি. এৱং ৱস্সসহস্সং সদ্ধম্মো অপৰিহাযমানো তিট্ঠতি. ততোপৰং খীণাসৱসঙ্ঘো ন পঞ্ঞাযতি. সেসানি চত্তাৰিৱস্সসহস্সানি অনুক্কমেন সেসানং চতুন্নং সঙ্ঘানং খেত্তানি জাতানি. এৱং ততোপৰং পৰিহাযমানো গচ্ছতীতি অযমেত্থ অত্থো. কাৰণং ৱুচ্চতে. ‘‘সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যা’’তি এত্থ তিৱিধো সদ্ধম্মো ‘পৰিযত্তিসদ্ধম্মো, পটিপত্তিসদ্ধম্মো, পটিৱেধসদ্ধম্মো,তি. সো এৱ তিৱিধং সাসনন্তি চ ৱুচ্চতি. তত্থ, পৰিযত্তি সদ্ধম্মো নাম সাট্ঠকথানিতীণিপিটকানি. সোচ এতৰহি পৰিপুণ্ণো তিট্ঠতি. কথং পৰিযত্তি সাসনং পটিৰূপকমত্তং ভৱেয্য. ভিক্খূ চ পৰিযত্তিকম্মিকা অনেক সতসহস্সমত্তা পঞ্ঞাযন্তি. কথঞ্চিদং সাসনং ততোপৰং একদিৱসংপি ন তিট্ঠেয্য. তে চ ভিক্খূ সীলপ্পটিপত্তিযং ঠিতা অনেক সতসহস্সমত্তা এতৰহি সন্ধিস্সন্তি. কথঞ্চ পটিপত্তি সাসনং ততোপৰং ন তিট্ঠেয্য. পৰিযত্তিযাচ পটিপত্তিযাচ তিট্ঠমানাযপটিৱেধসদ্ধম্মোপি ন তিট্ঠতীতি ন ৱত্তব্বো. যথাহি-একো ধনসেট্ঠি নাম অত্থি. সো পুত্তধীতু পৰম্পৰানং অত্থায মহন্তাৰতননিধযো ভূমিযং বহূসুট্ঠানেসু নিদহিত্ৱা ঠপিতা হোন্তি. পোত্থকেসু চ তেসং পৱত্তিং পৰিপুণ্ণং লিখিত্ৱা ঠপেতি. তত্থ নিমীসু চ পোত্থকেসু চ অক্খৰেসু চ ধৰন্তেসু তেনিধযো নস্সন্তি অন্তৰধাযন্তীতি ন ৱত্তব্বাযেৱ. এৱমিদং সাসনং দট্ঠব্বং. তত্থহি নিধীনংনিধানভূমিসদিসং তেপিটকং বুদ্ধৱচনং, ধনৰতনসদিসানি ধম্মৰতনানি. যথা চ সেট্ঠিৱংসেজাতো বলসম্পন্নো পুৰিসো পোত্থকং পস্সিত্ৱা সুট্ঠু খণন্তো তানিৰতনানি লভিস্সতিযেৱ. এৱমিধপি বলসম্পন্নো ভিক্খু দেসনাধম্মং সুত্ৱা সুট্ঠু পটিপজ্জন্তো তানিধম্মৰতনানি লভিস্সতিযেৱ. লভমানে চ সতি, কথং তানিধম্মৰতনানি অন্তৰহিতানি. সীমানঞ্চ পৱত্তিৱানিৱত্তি ৱা আণাচক্কস্সেৱ ৱিসযো হোতি. ন ধম্মচক্কস্স. যঞ্চ ৱুত্তং-পঞ্চেৱৱস্সসতানিসদ্ধম্মো ঠস্সতীতি চ, - ৱস্সসহস্সং সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্যাতি চ. ইদঞ্চ ৱচনং ধম্মচক্কমেৱ হোতি, ন আণাচক্কং. বদ্ধসীমাযো চ নিৱত্তমানা দ্ৱীহি কাৰণেহি নিৱত্তন্তি অন্তৰধাযন্তি. আণাচক্কভূতায কম্মৱাচায সমূহননেন ৱা, সাসনস্স ৱা অন্তৰধানেন. তত্থ ৱস্সসহস্সপৰিযন্তে কম্মৱাচায সমূহননঞ্চ নত্থি. সাসনন্তৰধানঞ্চ নাম অনাগতে ধাতুপৰিনিব্বানেন পৰিচ্ছিন্নং হোতি. ধাতুপৰিনিব্বানেহি জাতে সব্বং আণাচক্কং ৱিগতং হোতি, অন্তৰধাযতি. ধম্মচক্কং পন দেৱলোকেসু যাৱানাগতবুদ্ধকালাপি পৱত্তিস্সতিযেৱ আড়ৱকপুচ্ছাগাথাযো ৱিয. অপিচযো ৱো আনন্দ মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো. সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা-তি ৱুত্তং. সোচতি পিটকভূতো ধম্মৱিনযো সত্থা এতৰহি তিৱিধংপি সাসনং লোকস্স দীপেন্তো পকাসেন্তো তিট্ঠতি. যতোবুদ্ধভাসিকানং দেৱমনুস্সানং নানা বাহিৰকেহি জনেহি অসাধাৰণো মহন্তো ঞাণালোকো এতৰহি ৱিজ্জোতমানো পৱত্ততি. তেহি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন দেসিতানি এতৰহিধৰমানানি চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধ সহস্সানি সুত্ৱা অনমতগ্গেসংসাৰে অনন্তাসু লোকধাতূসু সব্বংলোকত্তযপ্পৱত্তিঞ্চ, সব্বংধম্মপ্পৱত্তিঞ্চ, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানুগতিকেন সুতমযঞ্ঞাণেন জানন্তি. আযতিঞ্চ সগ্গত্থায চ মগ্গফলনিব্বানত্থায চ নানাপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি আৰভন্তি, পব্বজন্তি. পৰিযত্তিং পৰিযাপুণন্তি. পটিপত্তিং পূৰেন্তি. ভাৱনংভাৱেন্তি. ইদং সব্বং সাসনপ্পটিৰূপকমত্তংন হোতি. একন্ত সাসনং হোতি. কস্মা, যথা ধম্মং যথা ৱিনযং পটিপজ্জনতো. ইমায চ পটিপত্তিযা আযতিং সগ্গমগ্গফল নিব্বানপ্পটিলাভায সংৱত্তনিকত্তাতি. এত্তাৱতা সব্বং মিচ্ছাৱাদীনং মিচ্ছাৱচনং ৱিধমিতংৱিদ্ধংসিতং হোতীতি.

পণামগাথাৱণ্ণনা.

১১. দুতীযগাথাৱণ্ণনাযং. ‘‘আদিগাথাযা’’তি পথমগাথাৱাক্যেন. ‘‘তং তং পযোজনসহিতে’’তি তেনতেনপযোজনেন সহিতে. ‘‘পঞ্চ অত্থে’’তি পঞ্চপিণ্ডত্থে. ‘‘তেঅভিধম্মত্থে’’তি অভিধম্মত্থপদে দীপিতে তেঅভিধম্মত্থে. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং দুতীযগাথাযং. ‘‘নতু ৱুত্ত’’ন্তি নপনপকৰণংপি পুব্বেৱুত্তং হোতি. অভিধম্মত্থা কুতোপুব্বেৱুত্তা হোন্তীতি যোজনা. এৱংতীসু অত্থৱিকপ্পেসু পথমস্স কালৱিৰোধং দস্সেত্ৱা ইদানি দুতীয ততীযানং সদ্দতোৱিৰোধং ৱত্তুং ‘‘নচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আদিম্হি যেৱা’’তি এতেন যদাকদাচি পচ্চামসনং অপ্পধানন্তি দস্সেতি. ‘‘অপ্পধানপদানী’’তি অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তি ইমস্মিং একস্মিং সমাসপদে পুৰিমানি ৱিসেসন পদানি. তত্থ সব্বথাপি ৱুত্তাতি যোজিতে সতি, তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপ্পকৰণে তস্মিং অভিধম্মত্থ পদেৱা সব্বথা মযা ৱুত্তাতি অত্থো হোতি. সো ন যুজ্জতি. তস্মিং অভিধম্মে বুদ্ধেন ভগৱতা সব্বথা ৱুত্তাতি অত্থো যুজ্জতি. অপ্পধানপদং পচ্চামসতীতি দোসোপন আপজ্জতেৱ. তেনাহ ‘‘এৱঞ্হিসতী’’তিআদিং. তত্থ, ‘‘এৱঞ্হিসতী’’তি অট্ঠসালিনিযং ৱিয ইধ অভিধম্মত্থসঙ্গহপদং পচ্চামসন্তে সতি. হিসদ্দো ফল ৱাক্যজোতকো. লদ্ধগুণজোতকোতিপি যুজ্জতি. ‘‘পটিক্খিত্তা হোতি’’ তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপদে মযা সব্বথা ৱুত্তাতি অত্থস্স সম্ভৱতো. ন কেৱলং সো এৱ দোসো আপজ্জতি. অপৰোপিদোসো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সাহী’’তিআদিমাহ. ধাতুকথাযং ৱুত্তেনসঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পকাৰেনাতিযোজনা.

১২. পৰমত্থপদৱণ্ণনাযং. ৱিসেসনপদং নাম কত্থচি ভূতকথনত্থাযৱা পযুজ্জতি কণ্হোকাকো, সেতোবকো,তি. কত্থচি অঞ্ঞনিৱত্তনত্থায ৱা পযুজ্জতি নীলোপটো, নীলংপুপ্ফ, ন্তি. ইধ পন অঞ্ঞ নিৱত্তনত্থাযাতি দস্সেতুং ‘‘দুৱিধানিহিসচ্চানী’’তিআদিমাহ. পঞ্ঞাপীযতীতিপঞ্ঞত্তি. পঞ্ঞাপনঞ্চ নাম সমগ্গানং জনানং ৱোহাৰেন চ সম্পটিচ্ছনেন চাতি দ্ৱীহি অঙ্গেহি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘তেচমহাজনা’’তিআদিং. ‘‘তস্মাতে সম্মুতি সচ্চন্তি ৱুচ্চন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সম্মতত্তা’’তি ৱোহৰিতত্তাচেৱ সম্পটিচ্ছিতত্তা চ. ‘‘ৱচীসচ্চৱিৰতিসচ্চান’’ন্তি এত্থ ৱচীসচ্চং নাম মুসাৱাদৰহিতং সচ্চৱচনং. ৱিৰতিসচ্চং নাম সম্মাৱাচাৱিৰতি. সাহি মুসাৱাদাদীহি ৱচীদুচ্চৰিতেহি ৱিৰমণমত্তেন ৱচীসচ্চন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘ৱত্থুভূতত্তা’’তি অধিট্ঠানভূতত্তা. সম্মুতিসচ্চন্তি ৱুচ্চন্তি, সম্মতত্তা সম্মুতি চ, সা সচ্চানং ৱত্থুভূতত্তা সচ্চঞ্চাতি কত্ৱা. সম্মুতিযা সিদ্ধং সচ্চং সম্মুতিসচ্চন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘সম্মাপটিপজ্জন্তা’’তি পাণো নহন্তব্বো, সব্বেসত্তা অৱেৰা হোন্তূতিআদিনা সম্মাপটিপজ্জন্তা. ‘‘সব্বলোকিযসম্পত্তিযো’’তি দানসীলাদীনং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং ফলৱিপাকভূতা সব্বলোকিযসম্পত্তিযো. সব্বে ‘‘বোধিসম্ভাৰধম্মে’’তি দানপাৰমিসীলপাৰমিআদিকেপাৰমিধম্মে. ‘‘আৰাধেন্তী’’তি সম্পাদেন্তি. ‘‘মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা’’তি দুচ্চৰিত দুৰাজীৱমিচ্ছাজীৱাদীনং ৱসেন মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা. ‘‘এৱং মহন্তং সম্মুতি সচ্চ’’ন্তি এতেন অহং পৰমত্থ সচ্চমেৱগণ্হামীতি সম্মুতি সচ্চং নভিন্দিতব্বং. ভিন্দন্তোহি সব্বসম্পত্তীহি পৰিবাহিৰো অস্সাতি দস্সেতি. কথঞ্চ তং ভিন্দতীতি. সত্তো নাম নত্থি. সত্তস্স ভৱতোসঙ্কন্তি নাম নত্থি. ভৱনিব্বত্তকং কুসলাকুসলকম্মং নাম নত্থীতি গণ্হন্তো উচ্ছেদদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. সব্বসম্পত্তীহি পৰিবাহিৰো হোতি. অপায পূৰকো ভৱতীতি. ‘‘ৱিজ্জমানন্ত্ৱেৱ গণ্হাপেতী’’তি সঞ্ঞা চিত্তদিট্ঠি ৱিপল্লাসানং ৱত্থুভাৱেন গণ্হাপেতি. তেনাহ ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তিআদিং. ‘‘এৱং ৱিপৰীতঞ্হি সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি এতেনসম্মুতি সচ্চমেৱদড়্হং গহেত্ৱা পৰমত্থ সচ্চং নভিন্দিতব্বং. ভিন্দন্তোহি তাহি দিট্ঠীহি নমুচ্চতি. কথঞ্চ তং ভিন্দতি. খন্ধে ৱা খন্ধমুত্তকেৱা অত্তজীৱে গহেত্ৱা তেচ অত্তজীৱা পৰম্মৰণা উচ্ছিজ্জন্তীতি গণ্হন্তো উচ্ছেদদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. তে চ অত্তজীৱা ভৱাভৱেসুসস্সতা হুত্ৱা ভৱতোভৱং সংসৰন্তি সন্ধাৱন্তীতি গণ্হন্তোসস্সতদিট্ঠিযং তিট্ঠতি. ‘‘নৱিসংৱাদেন্তী’’তি ৱিপৰীতং নাপাদেন্তি. ‘‘তং পনা’’তি সভাৱসচ্চং পন. অনুভৱনভেদমত্তং উপাদাযেৱ ৱেদনা সুখাতি ৱুত্তা. সব্বাকাৰতো সুখভূতত্তা ৱেদনা সুখাতি ৱুত্তা নহোতি. ‘‘সব্বাপিৱেদনা দুক্খা এৱা’’তি পধানত্থো. তত্থ অনুভৱনভেদো তিৱিধো. সাততো ৱা অনুভৱনং, অস্সাততো ৱা, মজ্ঝত্ততো ৱা. ‘‘দুক্খা এৱা’’তি ভযট্ঠেন দুক্খা এৱ. ভযট্ঠেনাতি চ সংসাৰ ভযদস্সীহিভাযিতব্বট্ঠেন. সুখো ৱিপাকো যেসং তে সুখৱিপাকা. তেভূমককুসলা. ‘‘কুসলসম্মতা’’তি এতেন সভাৱসচ্চেপি এতেৱোহাৰা লোকসম্মুতি নিস্সিতাতি দীপেতি. ‘‘সাসৱতা’’তি আসৱেহি সহিতভাৱো. ‘‘সংকিলেসি কতা’’তি সংকিলেস ধম্মেহি সংযুত্তভাৱো. ওঘেহি চ যোগেহি চ উপাদানেহি চ পত্তব্বভাৱো ‘‘ওঘনীযযোগনীয উপাদানীযতা’’. অধিকা অত্তা অজ্ঝত্তা. বহিদ্ধাৰুক্খেৰূপধম্মাৰুক্খস্স অত্তানাম সাৰট্ঠেন. সাখাযং ৰূপধম্মা সাখায অত্তানাম সাৰট্ঠেন. সত্তসন্তানপৰিযাপন্না পন ৰূপাৰূপধম্মা তণ্হাপৰিগ্গহ দড়্হট্ঠেন ততো বহিদ্ধা অত্ততো অধিকা অত্তাতি অত্থেন অজ্ঝত্তাতি লোকসম্মুতি হোতি. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ততিকঞ্চা’’তিআদিং. দুক্খনিৰোধ মগ্গভাৱো চ, ইতি ইদং চতুক্কং অৰিযসচ্চং নামাতি যোজনা. ‘‘ইদমেৱা’’তি ইদং চতুক্কমেৱ. ‘‘অচলমান’’ন্তি এতেন অৰিযসদ্দস্স অত্থং দীপেতি. তেভূমক ধম্মানং সুখতা নাম চলা হোতি. কস্মা, অনিচ্চ ধম্মত্তা. তে ধম্মেসুখাতি গহেত্ৱা অত্তনো অজ্ঝত্তঙ্গং কৰোন্তা অচিৰেনেৱ দুক্খং পাপুণন্তি. তে ধম্মে দুক্খাতি ঞত্ৱা তেহিৱিমুত্তা পুন দুক্খং পাপুণন্তীতি নত্থি. এসনযো সেসঅৰিযসচ্চেসু. ‘‘তেসূ’’তিআদিম্হি দুৱিধানিহি সচ্চানীতি ৱুত্তেসু দ্ৱীসু সচ্চেসু. ‘‘তেন ৱুত্ত’’ন্তিআদি লদ্ধগুণৱচনং. ‘‘যো ৱিনা অঞ্ঞাপদেসেনা’’তি এত্থ অঞ্ঞাপদেসো নাম অট্ঠধম্ম সমোধানং নিস্সায ঘটসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পটসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, তং সণ্ঠানং অত্তনো সভাৱেন ৱিনা অঞ্ঞাপদেসেন সিদ্ধং হোতি. যাপনচিন্তন কিৰিযা নাম অত্থি. যং চিত্তন্তি ৱুচ্চতি. সা অঞ্ঞাপদেসেন সিদ্ধা ন হোতি. অত্তনো সভাৱেনেৱসিদ্ধা. এসনযো ফুসনকিৰিযা, ৱেদযিতকিৰিযা, দীসূতি. ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘যোৱিনা অঞ্ঞাপদেসেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘চিত্তেনপৰিকপ্পেত্ৱা’’তি মনোৱিঞ্ঞাণ চিত্তেন অৱিজ্জমানং সণ্ঠানং ৱিজ্জমানং কত্ৱা. ‘‘সৱিগ্গহং কত্ৱা’’তি সৰীৰং কত্ৱা. ৱত্থু দব্বসহিতং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘চিত্তমযোচিত্তনিম্মিতো’’তি সুপিনন্তে দিট্ঠৰূপানি ৱিয চিত্তেনপকতো চিত্তেন নিম্মিতো. কস্মা সভাৱসিদ্ধো পৰমত্থো নামাতি আহ ‘‘সোহী’’তিআদিং. ‘‘সন্তী’’তি এতেন অসধাতু ৱসেন অত্থোতি সিদ্ধং ৱুত্তং. সদ্দাবুদ্ধীহি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থোতিপিৱদন্তি. ‘‘ইতৰতো’’তি পৰিকপ্পসিদ্ধতো. ‘‘পৰমো’’তি অধিকো. তেনাহ ‘‘উক্কংসগতো’’তি. এতেন পৰমসদ্দস্স অধিকত্থং ৱদতি. ইদানি তস্স উত্তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিৱুত্তং. তত্থ, ইমস্মিং বুদ্ধসাসনে পঞ্চসাসন কিচ্চানি মহন্তানি অভিঞ্ঞেয্যানং ধম্মানং অভিজাননং. পৰিঞ্ঞেয্যানং পৰিজাননং. পহাতব্বানং পহানং. সচ্ছি কাতব্বানং সচ্ছিকৰণং. ভাৱেতব্বানং ভাৱনাতি. তত্থ সব্বেপি পৰমত্থ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা নাম. দুক্খ সচ্চধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা নাম. সমুদয সচ্চধম্মা পহাতব্বা নাম. সামঞ্ঞপ্ফলানি চ নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকাতব্বা নাম. মগ্গসচ্চধম্মা ভাৱেতব্বা নাম. তেসু ধম্মেসু তেসং কিচ্চানং সিদ্ধিযা ইমস্মিং সাসনে সাসনকিচ্চং সিদ্ধং হোতি. নিট্ঠানং গচ্ছতি. তে চ ধম্মা এৱ ৰূপানং সাসন কিচ্চানং অৱিৰাধকত্তা অৱিসংৱাদকত্তা উত্তমট্ঠেন পৰমত্থা নাম হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে’’তিযেজনা. ‘‘অয’’ন্তি অযং ধম্মো. ‘‘তস্সা’’তি তস্সঅভিঞ্ঞেয্যস্স, তস্সপৰিঞ্ঞেয্যস্স, তস্সপহাতব্বস্স, তস্সসচ্ছিকা তব্বস্স তস্সভাৱেতব্বস্সাতি সম্বন্ধো. পৰমত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

‘‘তং নসুন্দৰ’’ন্তি ব্যঞ্জনতো নসুন্দৰং. নকেৱলং ব্যঞ্জনতোযেৱ নসুন্দৰং, অত্থতোপি নসুন্দৰমেৱ. চতুসচ্চ ধম্মাহি পচ্চেকবুদ্ধঞ্ঞাণস্সপি গোচৰা হোন্তি. পঞ্চঞেয্য ধম্মা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱ. তত্থ চতুসচ্চ ধম্মা নাম পৰমত্থ ধম্মা এৱ. পঞ্চঞেয্যধম্মা পন সব্ব পঞ্ঞত্তিযা সহ সব্বপৰমত্থ ধম্মা. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চতুসচ্চাভি সম্বোধো ধম্ম পঞ্ঞত্তিযা সহ সিজ্ঝতি. পচ্চেকবুদ্ধানং চতুসচ্চ সম্বোধো ধম্মপঞ্ঞত্তিযা সহ নসিজ্ঝতি. তস্মা তে সযং পটিৱিদ্ধং চতুসচ্চ ধম্মং নাম পঞ্ঞত্তিং নীহৰিত্ৱা পৰেসং দেসেতুং ন সক্কোন্তি. তেসং চতুসচ্চসম্বোধো মূগস্স সুপিনদস্সনং ৱিয হোতীতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. তস্মা পঞ্ঞত্তিযা সহ পঞ্চ ঞেয্য ধম্মা এৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স গোচৰাতি সক্কাৱত্তুন্তি.

পৰমত্থপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. চিত্তৱচনত্থে. নহি সা আৰম্মণেনৱিনা লব্ভতি. চিন্তেতীতি ৱুত্তে কিং চিন্তেতি, আৰম্মণং চিন্তেতীতি এৱং আৰম্মণভূতেন কম্মপদেন ৱিনা অসম্ভৱতো. তস্মা ইধ চিন্তনাতি দট্ঠব্বা, তস্মা অস্স নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. সুতমযঞ্ঞাণং, চিন্তামযঞ্ঞাণ, ন্তি এত্থ আৰম্মণস্স ভূতসভাৱ চিন্তাপি অত্থি, সাপঞ্ঞাএৱাতি তং নিৱত্তেতুং ‘‘আৰম্মণ…পে… ণূপলদ্ধিযেৱা’’তি ৱুত্তং. চিত্তং, মনো, মানসং, ৱিঞ্ঞাণ, ন্তি সব্বং চিত্তস্স নামং. আৰম্মণ পচ্চযপ্পটিবদ্ধং হোতি. ন অঞ্ঞপচ্চযপ্পটিবদ্ধং. ন চ অঞ্ঞপচ্চযেন লদ্ধং নামং. এৱৰূপস্স আৰম্মণ ৱিজানন সঙ্খাতস্স অত্থন্তৰস্সবোধকং নহোতীতি দস্সেতুং ‘‘সন্তেসু চা’’তিআদিৱুত্তং. ‘‘এতেনা’’তি ইদং কত্তুনো কিৰিযাসাধনে অতিস্সযূপকাৰকং কৰণ সাধনং ৱদতীতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্হী’’তিআদিৱুত্তং. ‘‘চিন্তনমত্ত’’ন্তি এত্থ মত্তসদ্দো ৱিসেসনিৱত্তি অত্থোতি, তেন নিৱত্তিতং অত্থং দস্সেতি ‘‘সব্বেপিহী’’তিআদিনা. ‘‘ৱিগ্গহো ৱা’’তি সৰীৰং ৱা. পচ্চযেন আযত্তা পচ্চযাযত্তা. ‘‘আযত্তা’’তি সম্বন্ধা. ৱত্তনং ৱুত্তি. উপ্পজ্জনং ৱা ঠিতি ৱা. পচ্চযাযত্তা ৱুত্তি এতেসন্তি ‘‘পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিনো’’. ‘‘থামেনা’’তিআদি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানি. ‘‘একং ভাৱসাধনমেৱ পধানতো লব্ভতী’’তি ইদং ধম্মানং তং তং কিৰিযা মত্তভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. কিৰিযামত্তভূতাপি পন তে ধম্মাসযং নানাপচ্চযা ৱত্থাযং ঠিতা ৱা হোন্তি নানাপচ্চযুপ্পন্নাৱত্থাযং ঠিতা ৱা. তস্মা পৰমত্থ পদেসুপি যথাৰহং তদঞ্ঞসাধনানং পটিলাভো অৱাৰিতো হোতি. ইতৰথা হেতু পচ্চযো, আৰম্মণ পচ্চযো, সহজাতপচ্চযো, নিস্সযপচ্চযোতিআদীসু কথং ভাৱসাধনং যুত্তং সিযাতি. ‘‘পধানতো’’তি মুখ্যতো. ‘‘অভেদস্স চিন্তনস্সভেদকৰণ’’ন্তি ইদং চিন্তেতীতি চিত্তন্তিকতং কত্তুসাধনং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘সিলাপুত্তকস্সা’’তি ভেসজ্জমূলানং পিসনসিলাপোতকস্স. তস্স সৰীৰং নাম ৱিসুং অঙ্গং নত্থি. অভিন্নংপি ভিন্নং কত্ৱা ৱুচ্চতি ‘‘সিলাপুত্তকসৰীৰ’’ন্তি. ইদং অভেদস্সভেদকৰণং নাম অভূতৰূপং হোতি. পযোজনে সতি ৱত্তব্বং, অসতি ন ৱত্তব্বন্তি আহ ‘‘তথাকৰণঞ্চা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘পৰপৰিকপ্পিতস্সা’’তি পৰেহি অঞ্ঞতিত্থা চৰিযেহি পৰিচিন্তিতস্স. ‘‘সতিহি…পে… কপ্পনাযা’’তি সচে অত্তা অত্থি, অত্তা চিন্তেতি, তস্মা অত্তা চিত্তোনামাতিআদি ৱত্তব্বং. ন ৱত্তব্বং চিন্তেতীতি চিত্তন্তি, চিত্তস্স কিৰিযামত্তত্তা. ন পন অত্তাদিকো কত্তা নাম অত্থি. তস্মা কিৰিযা মত্তমেৱ কত্তাৰং কত্ৱা ‘‘চিন্তেতীতি চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তেন ৱিঞ্ঞাযতিলোকে অত্তাদিকোকত্তা নাম নত্থীতি. ইদং অভেদস্সভেদ পৰিকপ্পনায পযোজনন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অত্তপ্পধানো’’তি কিৰিযাসাধনে বহূনংকাৰকানং মজ্ঝে সযংপধানো সযংজেট্ঠকো হুত্ৱা. ‘‘তংকত্তুভাৱ’’ন্তি লোকেসিদ্ধং কত্তুভাৱং. ‘‘পুন কৰণভাৱ’’ন্তি পুন লোকে সিদ্ধং কৰণভাৱং. এৱং চিত্তস্স ৱচনত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স অভিধানত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. যথযিদং যে ইমে তিৰচ্ছানগতা পাণা চিত্তাৱিচিত্তা. এৱং চিত্তং ৱিচিত্তং যং অঞ্ঞং অত্থি, তং অঞ্ঞং একনিকাযংপি নসমনুপস্সামী-তি যোজনা. ‘‘নিকায’’ন্তি সত্তজাতিসমূ হং.‘‘নিস্সক্কে কৰণৱচন’’ন্তি ৱিভত্তাপাদানত্থে কৰণৱচনং. এতেন ততো চৰণতো চিত্ততোতি অত্থং ৱদতি. গাথাযং. ‘‘তং তং সভাৱো’’তি ৱিজাননফুসনাদিকো সভাৱো, অগ্গিস্সউণ্হোৱিয. ‘‘কিচ্চসম্পত্তিযোৰসো’’তি তেন তেন ধম্মেন কৰণকিচ্চঞ্চ, তং কিচ্চং কত্ৱা লদ্ধো সম্পত্তিগুণো চ. অগ্গিস্স ৱত্থুম্হি পৰিপাচনকিচ্চং ৱিয, ওভাসনগুণোৱিয চ. ‘‘গয্হাকাৰো’’তি ঞাণেন গহেতব্বো তস্স তস্স ধম্মস্স ধজভূতো আকাৰো. সম্পত্তি ৰসোযেৱ ৱুচ্চতি. ‘‘ফলংৱাপী’’তি কাৰিযপ্ফলং ৱাপি, অগ্গিস্স ধূমোৱিয. ‘‘আসন্নকাৰণ’’ন্তি অত্তনো অনন্তৰে ফলনিব্বত্তকং কাৰণং, অগ্গিস্স অগ্গিকাৰক পুৰিসো ৱিয. ‘‘অল’’ন্তি সমত্থা. ‘‘ৱিবুদ্ধিনো’’তি ৱিসেসবুদ্ধি সম্পন্নস্স পণ্ডিতস্স. ‘‘পুব্বঙ্গমৰস’’ন্তি আৰম্মণগ্গহণে পধানৰস কিচ্চং. ‘‘সন্ধান পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি নিৰন্তৰপ্পৱত্তাকাৰপচ্চুপট্ঠানং. ‘‘নাম ৰূপপদট্ঠান’’ন্তি ফস্সাদিনামঞ্চ ৱত্থু ৰূপঞ্চচিত্তস্সপদট্ঠানং.

চিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. ‘‘চেতসি ভৱ’’ন্তি চিত্তস্মিং পাতুভূতং. ‘‘এতেন সিদ্ধা হোন্তী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সা এৱ ফস্সাদীনং জাতি. যাচিত্তস্সজৰা, সা এৱ ফস্সাদীনংজৰা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘একৱণ্টূপনি বন্ধানী’’তি একেন ৱণ্টদণ্ডকেন উপনিবন্ধানি. ‘‘একজাতিযাদি উপনিবন্ধা’’তি একজাতিকথা দিৱসেন উপনিবন্ধা. ‘‘চে’’তি চেৱদেয্য. ‘‘না’’তি ন ৱত্তব্বং. গাথাযং. ‘‘ধম্মা’’তি নামক্খন্ধ ধম্মা. ‘‘মনসা এৱা’’তি কত্তুভূতেন মনেন এৱ. ‘‘পকতা’’তি পৱত্তিতা. ‘‘নিম্মিতা’’তি নিপ্ফাদিতা. ‘‘চিত্তকিৰিযা ভূতা এৱা’’তি আৰম্মণং ৱিজানন্তং চিত্তং ফুসনাকাৰং জনেত্ৱাৱ ৱিজানাতি. সো ফুসনাকাৰো ফস্সোতি ৱুচ্চতি. অৱসেসা পন সব্বেপি চেতসিকধম্মা ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স উপাদায. সঞ্ঞাক্খন্ধস্স. সঙ্খাৰক্খন্ধস্স উপাদাযাতি হি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি চিত্তমূলকত্তা চিত্তনিস্সিতত্তা চ তেপিধম্মা চিত্তকিৰি যাভূতা এৱ হোন্তীতি. ‘‘এতেনা’’তি এতেনগাথাপদেন. ৱিভাৱনিযং পন একালম্বণতা মত্তেন ৱিভাৱেতি. পৰিপুণ্ণানি চে তসিকঙ্গানি উপৰি থেৰেন সযমেৱ ৱক্খমানত্তাতি অধিপ্পাযো. ইধ পন পদত্থৱিভাৱনট্ঠানত্তা পৰিপুণ্ণেহি অঙ্গেহি ৱিভাৱেতুং ৱট্টতীতি আহ ‘‘তং নসুন্দৰ’’ন্তি. ‘‘ৱত্থুম্হী’’তি পটকোট্ঠকাদিম্হি. ‘‘নানাচিত্তকম্মানী’’তি হত্থি অস্সৰূপাদীনি. ৱিজাননমত্তং চিত্তং, কুসলন্তি ৱা অকুসলন্তি ৱা ৱত্তব্বং নত্থি. নানাচেতসিকে হি যুত্তত্তা এৱ তথা ৱত্তব্বং হোতি. ৱুত্তংহেতং ভগৱতা. পভস্সৰমিদং ভিক্খৱে চিত্তং. তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠন্তি. তেনাহ ‘‘উদকং ৱিযচিত্ত’’ন্তিআদিং.

চেতসিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫. ৰুপ্পতীতি পদং কত্তৰিৱাহেতুকম্মনিৱাসিদ্ধং. ৰুপ্পনঞ্চৱিকাৰাপত্তি এৱাতি দস্সেতুং ‘‘সীতুণ্হাদীহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ৱিসমপ্পৱত্তিৱসেনা’’তি ধাতূনং ৱিসমপ্পৱত্তিৱসেন. ধাতুক্খো ভৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি, ‘‘কেনৰুপ্পতী’’তি এত্থ ‘‘কেনা’’তি হেতু অত্থেৱা হেতু কত্তৰিৱা কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. তথা সীতেনাতিআদীসুপি. ডংসমকসা নাম সূচিমুখা খুদ্দকমক্খিকাচেৱ মহন্ত মক্খিকা চ. ৱাতা নাম পুৰত্থিমৱাতাদযো. আতপো নাম সূৰিযাতপো. সৰিংসপানাম অহি ৱিচ্ছিক সতপদিকাদযো. তেসং সম্ফস্সেহিপি ৰুপ্পতি. মৰণং ৱা গচ্ছতি, মৰণ মত্তং ৱা দুক্খং. ‘‘যে ধম্মা’’তি দ্ৱাদসৱিধা সপ্পটিঘৰূপধম্মা. ‘‘অঞ্ঞেস’’ন্তি সোড়সন্নং অপ্পটিঘৰূপানঞ্চ অৰূপধম্মানঞ্চ. ‘‘তেসূ’’তি নিদ্ধাৰণেভুম্মং. ইদানি পাড়িযা সদ্ধিং মুখ্যৰুপ্পনং সংসন্দেন্তো ‘‘সমাগমো চা’’তিআদিমাহ. সমাগমো চ নাম অঞ্ঞমঞ্ঞাভিঘট্টনং ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. আপাতাগমনঞ্চ আৰম্মণকৰণঞ্চ ঠপেত্ৱাতি যোজনা. ‘‘মহাভূতানমেৱ ৱা’’তি আপোধাতু ৱজ্জিতানং তিণ্ণং মহাভূতানমেৱ ৱা. ‘‘ৱিকাৰং আপজ্জতী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘যস্মিং খণে’’তিআদিমাহ. ‘‘সযংপি ৱিকাৰপত্তা হোন্তী’’তি তেমহাভূতাসযংপি পকতিং ৱিজহিত্ৱা ওমত্তাধিমত্তভাৱং পাপুণন্তীতি অত্থো. ‘‘ওমত্তাধিমত্তৰূপসন্ততীনঞ্চা’’তি পৰম্পৰতো উপ্পজ্জমানা ৰূপসন্ততিযো সন্ধায ৱুত্তং. এৱং পাড়িনযেন ৱিপত্তিৱসেন ৰুপ্পনং ৱত্ৱা ইদানি ৱিপত্তি ৱা হোতু, সম্পত্তি ৱা. পুৰিমপচ্ছি মসন্ততীনং ৱিসদিসপ্পৱত্তিভূতো ৱিকাৰোপি একেন পৰিযাযেন ৰুপ্পনংনামাতি কত্ৱা পুন তং ৰুপ্পনং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘ঘট্টনৱসেন ৰুপ্পন ধম্মান মেৱা’’তি আপাতাগমনাদিৱসেন ৰুপ্পনধম্মেহিৱিনা অভিঘট্টনৱসেনৰুপ্পন সভাৱানং ৰূপধম্মানমেৱ সিদ্ধন্তি পুচ্ছা. ‘‘সৱিগ্গহা হোন্তী’’তি দব্ব সণ্ঠানাকাৰসহিতা হোন্তি. কস্মা, ওড়াৰিকসভাৱত্তা. বহূনঞ্চৰূপকলাপানং একক্খণে একাবদ্ধভাৱেনপৱত্তত্তা. অৰূপধম্মাহি সণ্হসুখুমসভাৱা চ হোন্তি. সচে অনেকসতসহস্সানিপি একতো পৱত্তেয্যুং. দব্বসণ্ঠানভাৱং নগমিস্সন্তিযেৱ. একস্মিঞ্চ সত্তসন্তানে একক্খণে এক কলাপোৱ পৱত্ততি. কস্মা, অনন্তৰ পচ্চযূপনিবন্ধেন পৱত্তত্তা. তস্মাতে সৱিগ্গহান হোন্তি. ৰূপধম্মা পন ওড়াৰিক সভাৱা চ হোন্তি. বহূনং সন্নিচযেসতি দব্বসণ্ঠানত্থায সংৱত্তন্তি. একক্খণে চ বহুকলাপাপি একাবদ্ধাহুত্ৱা পৱত্তন্তি. তস্মা তেসৱিগ্গহাহোন্তীতি.

‘‘সীতাদিগ্গহণসামত্থিযেনা’’তি সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতীতিআদিনা লোকস্স পচ্চক্খতো পাকটস্স সীতাদিৱচনস্সসামত্থিযেন. তঞ্হি ৱচনং লোকস্স অপাকটং অৰূপধম্মানং ৰুপ্পনং ইধনাধিপ্পেতন্তি দীপেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱোহাৰো নামা’’তি নামসঞ্ঞা নামাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘লোকোপচাৰেনা’’তি বহুজনস্স উপচাৰেন ৱোহাৰেন কথনেন. ‘‘পাকট নিমিত্তৱসেনেৱা’’তি পাকটস্স সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তস্স ৱসেনেৱ. ‘‘সীতাদিগ্গহণেন ৱিনাপী’’তি পিসদ্দেন সীতাদিগ্গহণসামত্থিযেনপীতি দীপেতি. এৱং সন্তেপি পাড়িসাধকং নাম ন সক্কাসব্বত্থ লদ্ধুং. পাকটনিমিত্ত ৱচনমেৱ সব্বত্থ সাধাৰণন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘তপ্পসঙ্গনিৱত্তী’’তি তস্স অৰূপধম্মানং ৰূপতাপসঙ্গস্স নিৱত্তি. ‘‘ইদ্ধিৱিকুব্বনাৱসপ্পৱত্তা’’তি এত্থ ইদ্ধিৱিকুব্বনানামইদ্ধিযানানপ্পকাৰমাপনং. ‘‘ৰূপতা সিদ্ধী’’তি ৰূপন্তি নাম সঞ্ঞাসিদ্ধি. ‘‘ইদং পনা’’তি ইদং ৰূপং পন. ‘‘অনুগ্গহানং সীতাদীনং ৱসেনা’’তি কিঞ্চাপিপাড়িযং সীতাদিৱচনং উপঘাতকানং সীতাদীনং ৱসেন ৱুত্তং. তেচ ব্ৰহ্মলোকে নত্থি. অনুগ্গাহকা এৱ অত্থি. তেসংৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পাড়িযং নিদ্দিট্ঠানী’’তি সঞ্জানাতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা সঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সঞ্জানাতি. নীলংপি সঞ্জানাতি, পীতম্পি সঞ্জানাতী-তিআদিনা চ, ৱিজানাতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ ৱিজানাতি. মধুৰংপি ৱিজানাতি, অম্বিলংপি ৱিজানাতী-তিআদিনা চ-পাড়িযং নিদ্দিট্ঠানি.

ৰূপপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬. নিব্বানপদে. ‘‘খন্ধাৱা’’তি ভৱন্তৰে অপাযাদীসু ভৱিস্সমানা খন্ধাৱা. ন হি অতীত ধম্মা, নিব্বাযন্তি নাম, সত্তে পীড়েত্ৱা নিৰুদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পচ্চুপ্পন্না চ ধম্মা এতৰহি পীড়েন্তি, অৱস্সং উপ্পজ্জমানা অনাগতধম্মা চ অনাগতে পীড়েস্সন্তি, কথং তে নিব্বাযন্তি নামাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নেসু…পে… ৱত্তব্বমেৱ নত্থী’’তি. ‘‘ৱিসযেভুম্ম’’ন্তি ৱিসযাধাৰেভুম্মং. ৱিসযাধাৰো নামমনুস্সাভূমিযং গচ্ছন্তীতিআদীসু ৱিয মুখ্যাধাৰো নহোতি. তেন পন ৱিনা অঞ্ঞত্থ তং কিৰিযং কাতুং নসক্কোতি. তস্মা আধাৰভাৱেন পৰিকপ্পিতো আধাৰোতি দস্সেতুং ‘‘যথাআকাসে’’তিআদিৱুত্তং. যথা সকুণানং পক্খন কিৰিযা নাম আকাসেন ৱিনা অঞ্ঞত্থ নসিজ্ঝতি. তথা ৱট্টদুক্খধম্মানং নিব্বুতি কিৰিযাপি নিব্বানেন ৱিনা অঞ্ঞত্থ নসিজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘যেহিতে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে’’তি যেতিৱিধৱট্টদুক্খসন্তাপধম্মা. হিসদ্দোনিপাতো. তেসদ্দো ৱচনালঙ্কাৰো. ‘‘তব্বিনিমুত্ত’’ন্তি নিব্বানৱিনিমুত্তং. নিব্বুতিঠানং নাম নত্থি. তস্মা নিব্বানং তেসং নিব্বুতি কিৰিযায ৱিসযা ধাৰোহোতীতি অধিপ্পাযো. যথা অযং পদীপো নিব্বাযতি. তথাধীৰা নিব্বন্তীতি যোজনা. ‘‘তং তং কিলেসানং ৱা’’তি তে সংতেসংকিলেসানং ৱা. ‘‘খন্ধানং ৱা’’তি অনাগতভৱেসু খন্ধানং ৱা. ‘‘পুনঅপ্পটিসন্ধিকভাৱ’’ন্তি সন্তানস্স পুন পটিসন্ধানাভাৱং পাপুণন্তি অৰিযা জনা. যথা মগ্গে কৰণৱচনং দিস্সতি অদ্ধা ইমাযপটিপত্তিযা জৰামৰণম্হা পৰিমুচ্চিস্সামীতিআদীসু. ন তথা নিব্বানেতি আহ ‘‘মগ্গেৱিযা’’তিআদিং. নিব্বানেপনভুম্মৱচনমেৱ দিস্সতি যত্থনামঞ্চৰূপঞ্চ. অসেসং উপৰুজ্ঝতীতিআদীসু. তস্মা নিব্বানে কৰণ ৱচনং ন দিস্সতি, কৰণ লক্খণস্সেৱ অভাৱতোতি দস্সেতুং ‘‘ন চ নিব্বান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কৰণ লক্খণং নামকত্তুনো সহকাৰী পচ্চযভাৱো. ননু অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বাযন্তীতি দিস্সতীতি. সচ্চং, তত্থ পন ৱিসেসনে কৰণ ৱচনং. ন কৰণকাৰকে. তঞ্হি সউপাদিসেসনিব্বানধাতুযানিৱত্তনত্থং ৱুত্তন্তি.

নিব্বানপদৱণ্ণনা.

দুতীযগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮. কামাৱচৰপদে. ‘‘কামীযতী’’তি ইচ্ছীযতি. নিমিত্তস্সাদৱত্থু মজ্ঝিমট্ঠকথাযং আগতং. ‘‘তেকামীযন্তী’’তি তে অৱীচিনিৰযাদযো ইচ্ছীযন্তি. ‘‘তত্থ উপ্পন্নানম্পী’’তি অৱীচিনিৰযাদীসু উপ্পন্নানংপি সত্তানং. ‘‘ভৱনিকন্তি নাম হোতী’’তি ভৱসঙ্খাতং অত্তনো খন্ধং এতং মম, এসোহমস্মি, এসোমে অত্তাতি গণ্হন্তী তণ্হা ভৱনিকন্তি নাম. সা নেৰযিকসত্তানংপি অত্থিযেৱ. ‘‘কামে অৱচৰতী’’তি কামেপৰিযাপন্নং হোতি. কামে অন্তোগধং হোতি. ৰূপাৰূপভূমীসু উপ্পন্নংপি ৰূপাৰূপসঙ্খ্যং নগচ্ছতি. কামসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতি. কামগণনমেৱগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘তীসুভৱেসু উপ্পন্নানিপী’’তি কামৰূপাৰূপসত্তসন্তানেসু উপ্পন্নানিপি ন তত্ৰপৰিযা পন্নানেৱ হোন্তি. তত্ৰ অপৰিযাপন্নানেৱ হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কামাৱচৰতাপত্তিদোসো’’তি কামাৱচৰ ধম্মাতি ৱত্তব্বতা পত্তিদোসো. ‘‘ৰূপাৱচৰতাদিমুত্তিদোসো’’তি ইমে ৰূপাৱচৰ ধম্মা ন হোন্তি, অৰূপাৱচৰ ধম্মা ন হোন্তি, লোকুত্তৰ ধম্মা ন হোন্তীতি এৱং ৱত্তব্বতাপত্তি দোসোতি ৱুত্তং হোতি. এসনযো ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰতাপত্তি দোসো কামাৱচৰতামুত্তি দোসো’’ তিপদেসু. অৱচৰসদ্দস্স উপ্পন্নত্থে গহিতেপি এতেদোসা নাপজ্জন্তি. কস্মা, লোকে যেভূয্যনযতব্বহুলনযানংপি সব্ভাৱাতি ইমমত্থং ৱদন্তো ‘‘ননুযেভূয্য ৱুত্তিৱসেনপী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি কেসঞ্চি পুগ্গলানং ৱা ধম্মানং ৱা. যথামিগলুদ্দকো গামে চৰন্তোপি ৱনে চৰণবহুলত্তা ৱনচৰকোতি নামং লভতি. ৰাজহত্থী অঞ্ঞত্থ চৰন্তোপি সঙ্গামে চৰণবহুলত্তা সঙ্গামাৱচৰোতি নামং লভতি. অযং যেভূয্যনযো নাম. যস্মিং ৱনে অম্বৰুক্খাপি অত্থি, অঞ্ঞৰুক্খাপি অত্থি. অম্বৰুক্খবহুলত্তা পন তং ৱনং অম্বৱনন্তি নামং লভতি. এৱং সিম্বলিৱনাদীসু. অযং তব্বহুলনযো. ইধ পন ভূমিযো তব্বহুলনযেন কামৰূপাৰূপ নামং লভন্তি, ধম্মা যেভূয্যনযেন কামাৱচৰাদি নামং লভন্তীতি. এৱং গহিতে সতি, তে দোসানা পজ্জন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তস্মা ইধপি…পে… দোসোতী’’তিআহ. ‘‘না’’তি ন কোচিদোসো নত্থি. অত্থি এৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তস্মাস্সা’’তি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি অৱচৰসদ্দস্স. ‘‘তথা অত্থং অগ্গহেত্ৱা’’তি উপ্পজ্জনত্থং অগ্গহেত্ৱা. ‘‘পৰিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায কতো’’তি তথা পৰিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায গোচৰৱিসযত্তাতাযতণ্হায কতোনাম হোতি. এতেন কামেতীতি কামো, কামতণ্হা. অৱচৰতি এত্থাতি অৱচৰং. কামস্স অৱচৰন্তি কামাৱচৰং. কাম তণ্হায গোচৰৱিসযত্তা কামাৱচৰন্তি অযমত্থোপি সিজ্ঝতি.

ৰূপেঅৱচৰতীতি ৰূপাৱচৰং. ‘‘ৰূপে’’তি সোড়সৱিধাযৰূপভূমিযা. ‘‘অৱচৰতী’’তি তত্থ পৰিযাপন্নভাৱেন পৱত্ততি. অৰূপে অৱচৰতীতি অৰূপাৱচৰং. ‘‘অৰূপে’’তি চতুব্বিধায অৰূপভূমিযা. ‘‘অৱচৰতী’’তি তত্থ পৰিযাপন্নভাৱেন পৱত্ততীতি ইমমত্থং ৱদতি ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰেসুপি অযংনযো নেতব্বো’’তি. ৰূপে ভৱো ৰূপং. ৰূপতণ্হা. অৰূপে ভৱো অৰূপং, অৰূপতণ্হা. ৰূপস্স অৱচৰং ৰূপাৱচৰং. অৰূপস্স অৱচৰং অৰূপাৱচৰন্তি ইমমত্থং দীপেতি ‘‘তেসু পনা’’তিআদিনা. ‘‘অত্ৰা’’তি ইমস্মিং ঠানে. যদিপি লোভো, ৰাগো, কামো, তণ্হা, তিসব্বম্পেতং লোভস্সৱেৱচনং হোতি. ৰূপৰাগো অৰূপৰাগোতি পন ৱিসুং ৱিভত্তত্তা ইধ কামসদ্দেন তং দঞ্ঞোলোভো গয্হতি. ‘‘সব্বোপি লোভো’’তি এতেনসস্সতুচ্ছেদ দিট্ঠিসহগতোপি সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.

১৯. ‘‘ৰূপাৰূপসদ্দা তাসু ভূমীসু নিৰুড়্হা’’তি অনিমিত্তা হুত্ৱা নিৰুড়্হাতি অধিপ্পাযো. ইদানি সনিমিত্তং নযং ৱদতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা. ‘‘নিস্সযোপচাৰো’’তি ঠানূপচাৰো, যথা সব্বোগামো আগতোতি. ‘‘নিস্সিতো পচাৰো’’তি ঠান্যূপচাৰো. যথা ধজা আগচ্ছন্তীতি. ‘‘যং এতস্মিং অন্তৰে’’তি যে এতস্মিং অন্তৰে খন্ধধাতু আযতনা. যং ৰূপং, যা ৱেদনা, যাসঞ্ঞা, যে সঙ্খাৰা, যংৱিঞ্ঞাণন্তি যোজনা. ‘‘সুৱিসদ’’ন্তি যেভূয্যাদি নযেহি অনাকুলত্তাসুৱিসুদ্ধং. ‘‘কিং ৱিক্খেপেনা’’তি চিত্তৱিক্খেপেন কিং পযোজনন্তি অত্থো.

২০. ‘‘লুজ্জনপ্পলুজ্জনট্ঠেনা’’তি ভিজ্জনপ্পভিজ্জনট্ঠেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং তেভূমকে ধম্মসমূহে. ‘‘নিৱিসতী’’তি নিচ্চং ৱিসতি, উপগচ্ছতি. ‘‘তস্সা’’তি মিচ্ছাগ্গাহস্স. ‘‘তেস’’ন্তি লোকুত্তৰ ধম্মানং. ‘‘যেস’’ন্তি লোকিয ধম্মানং. ‘‘লুজ্জন’’ন্তি খণিকভঙ্গেন ভিজ্জনং. ‘‘পলুজ্জন’’ন্তি সণ্ঠানভেদেন সন্ততিচ্ছেদেন নানপ্পকাৰতো ভিজ্জনং. নিব্বানং পন ইধ ন লব্ভতি চিত্তসঙ্গহাধিকাৰত্তাতি অধিপ্পাযো. সো চ অপৰিযাপন্নভাৱো, ৱিসুং একাচতুত্থী অৱত্থা ভূমিনামাতি যোজনা.

চতুব্ভূমিৱিভাগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২১. ‘‘হীন’’ন্তি সদ্ধাসতিআদীহি সোভণধম্মেহি অযুত্তত্তাহীনং. ‘‘সব্বহীন’’ন্তি লোভাদীহি পাপধম্মেহি যুত্তত্তা সব্ব চিত্তেহি হীনতৰং. ‘‘তদত্থো’’তি উপৰিমানং চিত্তানং সোভণসঞ্ঞাকৰণসুখত্থো. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘ৱীথিচিত্তৱসেনাতি এতং মম, এসোহমস্মি, এসোমে অত্তাতি এৱং পৱত্তস্স ভৱনিকন্তি জৱনৱীথিচিত্তস্স ৱসেন. এৱঞ্চসতি, কিং কাৰণং লোভমূলচিত্তস্সপথমং ৱচনেতি আহ ‘‘অকুসলেসু পনা’’তিআদিং.‘‘দ্ৱীহিৱট্টমূলেহী’’তি লোভমোহসঙ্খাতেহি দ্ৱীহি ৱট্টমূলেহি.

২২. ‘‘সিনিদ্ধচিত্ত’’ন্তি সাতৱেদনাযুত্তত্তালূখচিত্তং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. সুমনস্সভাৱোতি ৱুত্তে কাযিকসুখৱেদনাযপি পসঙ্গো সিযাতি ৱুত্তং ‘‘মানসিক…পে… নাম’’ন্তি. ‘‘সুমনাভিধানস্সা’’তি সুমননামস্স. ‘‘পৱত্তিনিমিত্ত’’ন্তি পৱত্তিযা আসন্ন কাৰণং. কথং পন ভাৱো পৱত্তিনিমিত্তং নামহোতীতি আহ ‘‘ভৱন্তি…পে… কত্ৱা’’তি. নিমিত্তে ভুম্মং. তথাহি ভাৱো নাম সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তন্তি ৱুত্তং. ইদানি নিমিত্ত লক্খণং দস্সেন্তো ‘‘যথাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং পযোগে. ‘‘দন্ত নিমিত্ত’’ন্তি দন্তকাৰণা. ‘‘তং ৱেদনা নিমিত্ত’’ন্তি তং ৱেদনাকাৰণা. এত্থ সিযা, ‘‘এতস্মিন্তি নিমিত্তে ভুম্ম’’ন্তি ৱুত্তং, নিমিত্তঞ্চনাম অকাৰকং অসাধনং, তং কথং সাধনৱিগ্গহে যুজ্জতীতি. অধিকৰণ সাধনানুৰূপত্তা সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তস্সাতি দট্ঠব্বং. এতেনাতি চ এতস্মাতি চ হেতু অত্থে উভযৱচনন্তি ৱদন্তি. আসন্নহেতু নামসাধনৰূপো ভৱতীতি তেসং অধিপ্পাযো. সুট্ঠু কৰোতি, পকতিপচ্চযেন অনিপ্ফন্নং কম্মং অত্তনো বলেন নিপ্ফাদেতীতি সঙ্খাৰো. ‘‘পুব্বাভিসঙ্খাৰো’’তি পুব্বভাগে অভিসঙ্খাৰো. পযোজেতি নিযোজেতীতি পযোগো. উপেতি ফলসঙ্খাতো অত্থো এতেনাতি উপাযো. ‘‘আণত্তিযাৱা’’তি পেসনাযৱা. ‘‘অজ্ঝেসনেন ৱা’’তি আযাচনেন ৱা. ‘‘তজ্জেত্ৱা ৱা’’তি ভযং দস্সেত্ৱা ৱা. ‘‘তং তং উপাযং পৰে আচিক্খ’’ন্তি. কথং আচিক্খন্তীতি আহ ‘‘অকৰণে’’তিআদিং. ‘‘তস্মিং তস্মিং কম্মে পযোজেতীতিকত্ৱা ইধ সঙ্খাৰো নামা’’তি যোজনা. ‘‘পচ্চয গণো’’তি পকতিপচ্চযগণো. ‘‘তেনা’’তি সঙ্খাৰেন. ‘‘সাধাৰণো’’তি কুসলাকুসলাব্যাকতানং সাধাৰণো. ‘‘দুৱিধেন সঙ্খাৰেনা’’তি পযোগেন ৱা উপাযেন ৱা. ‘‘যো পন তেনসহিতো’’তিআদিনা পুব্বেৱুত্তমেৱত্থং পকাৰন্তৰেনপাকটং কাতুং ‘‘সোপন যদা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ইতী’’তিআদি লদ্ধগুণ ৱচনং. ‘‘পচ্চযগণস্সেৱনাম’’ন্তি পচ্চযগণস্সেৱ ৱিসেস নামন্তি ৱুত্তং হোতি. উপ্পন্নত্থে ইকপচ্চযোতি কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিং. ‘‘পাড়িয’’ন্তি ধম্মসঙ্গণিপাড়িযং. ‘‘অসল্লক্খেত্ৱা’’তি অচিন্তেত্ৱা ইচ্চেৱত্থো. সব্বমেতং নযুজ্জতিযেৱ. কস্মা, পাড়িঅট্ঠকথাহি অসংসন্দনত্তা, অত্থযুত্তিব্যঞ্জনযুত্তীনঞ্চ অৱিসদত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ত’’ন্তি চিত্তং. ‘‘এতেনা’’তি পুব্বপ্পযোগেন. ‘‘যথাৱুত্তনযেনা’’তি তিক্খভাৱসঙ্খাতমণ্ডনৱিসেসেন. ‘‘সো পনা’’তি পুব্বপ্পযোগো পন. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘তং নিব্বত্তিতো’’তি তেন পুব্বপ্পযোগেন নিব্বত্তিতো. ‘‘ৱিৰজ্ঝিত্ৱা’’তি অযুত্তপক্খেপতিত্ৱা. এতেনপটিক্খিত্তা হোতীতি সম্বন্ধো. গাথাযং. ‘‘চিত্তসম্ভৱী’’তি চিত্তস্মিং সম্ভূতো. ৱিসেসো সঙ্খাৰো নামাতি যোজনা. সলোমকো, সপক্খকোত্যাদীসুৱিযাতি ৱুত্তং. সাসৱা ধম্মা, সাৰম্মণা ধম্মাত্যাদীসুৱিযাতি পন ৱুত্তে যুত্ততৰং. ‘‘পাড়িঅট্ঠকথা সিদ্ধ’’ন্তি পাড়িঅট্ঠকথাতো সিদ্ধং. অপিচযত্থৱিসুদ্ধিমগ্গাদীসু অসঙ্খাৰং চিত্তং, সসঙ্খাৰং চিত্তন্তি আগতং. তত্থ অযং পচ্ছিমনযো যুত্তো. উপাযসমুট্ঠিতস্স অনেকসতসম্ভৱতো ‘‘ইদঞ্চ নযদস্সনমেৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘উদাসিনভাৱেনা’’তি মজ্ঝত্তভাৱেন. ‘‘যতো’’তি যস্মা. ৱিকাৰপত্তো হোতি. ততো অধিমত্তপস্সনং ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা.

২৩. ইদানি সহগতৱচন সম্পযুত্তৱচনানি ৱিচাৰেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমাৰভি. ‘‘ন পন তে ভেদৱন্তা হোন্তী’’তি কস্মা ৱুত্তং. ন নু তেপিচক্খু সম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, তিআদিনা চ, কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, তিআদিনা চ, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ, ন্তিআদিনাচ ভেদৱন্তা হোন্তীতি. সচ্চং. তে পন ভেদা ইমং চিত্তং ভিন্নং ন কৰোন্তি. তস্মা তে ভেদৱন্তান হোন্তীতি ৱুত্তা. ন চ তেসং অযং ৱিকপ্পো অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইমস্মিং চিত্তে’’তি লোভমূলচিত্তে. ‘‘কত্থচী’’তি কিস্মিঞ্চি চিত্তে. যেৱাপনাতি ৱুত্তে সুধম্মেসু আগতানিযেৱাপনকানি. ‘‘অঞ্ঞেহী’’তি দোসমূলমোহমূলেহি. ননুতানিপি ইধ গহেতব্বানীতি সম্বন্ধো. ‘‘না’’তি ন গহেতব্বানি. কস্মাতি আহ ‘‘তেসুহী’’তিআদিং. তেপি ইধ নগহেতব্বা সিযুং. ন পন ন গহেতব্বা. কস্মা, ৱেদনায চ সযং ভেদৱন্তত্তা, দিট্ঠিসঙ্খাৰানঞ্চ ৱিকপ্পসব্ভাৱাতি অধিপ্পাযো.

২৪. ‘‘সোমনস্সস্সকাৰণ’’ন্তি সোমনস্সুপ্পত্তিযা কাৰণং. সোমনস্সুপ্পত্তিযা কাৰণে ৱুত্তে তং সহগত চিত্তুপ্পত্তিযাপিকাৰণং সিদ্ধং হোতীতি কত্ৱা তমেৱ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সোমনস্সপ্পটিসন্ধিকোহী’’তিআদিং. হীনেন ৱা…পে… আৰম্মণেন সমাযোগো, তেন সমাযুত্তস্সাপি চিত্তং উপ্পজ্জমানন্তিআদিনা ৱত্তব্বং. তথা ব্যসনমুত্তিযংপি. উপেক্খাকাৰণে ‘‘ব্যসনমুত্তী’’তি ইদং দোমনস্সপ্পসঙ্গপৰিহাৰৱচনং. অজ্ঝাসযোৱুচ্চতি অজ্ঝাৱুত্তং গেহং. দিট্ঠিসঙ্খাতো অজ্ঝাসযোযস্সাতি দিট্ঠজ্ঝাসযো. তস্স ভাৱো দিট্ঠজ্ঝাসযতা. ‘‘অযোনিসো উম্মুজ্জন’’ন্তি অনুপাযতো আভুজনং, মনসিকৰণং. ‘‘চিন্তা পসুতৱসেনা’’তি গম্ভীৰেসু ধম্মেসু চিন্তাপসৱনৱসেন, ৱীমংসা ৱড্ঢনৱসেন. ‘‘দিট্ঠকাৰণমেৱা’’তি দিট্ঠং কাৰণপ্পটিৰূপকমেৱ. তেনাহ ‘‘সাৰতোসচ্চতো উম্মুজ্জন’’ন্তি. ‘‘তব্বিপৰীতেনা’’তি ততো ৱিপৰীতেন. অদিট্ঠজ্ঝাসযতা, দিট্ঠিৱিপন্নপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সদ্ধম্মসৱনতা, সম্মাৱিতক্কবহুলতা, যোনিসো উম্মুজ্জনঞ্চ দিট্ঠিৱিপ্পযোগকাৰণন্তি ৱত্তব্বং.

‘‘ইমেসং পন চিত্তানং উপ্পত্তিৱিধানং ৱিসুদ্ধিমগ্গেগহেতব্ব’’ন্তি ৱিসুদ্ধি মগ্গেখন্ধ নিদ্দেসতো গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্হিতত্থ. যদা হিনত্থিকামেসু আদীনৱোতিআদিনানযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুৰেক্খিত্ৱা হট্ঠতুট্ঠো কামেৱা পৰিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৱা সাৰতোপচ্চেতি সভাৱ তিক্খেন অনুস্সাহিতেনচিত্তেন. তদা পথমং অকুসল চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদাদুতীযং. যদা মিচ্ছা দিট্ঠিং অপুৰেক্খিত্ৱা কেৱলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৱা সেৱতি, পৰ সম্পত্তিং ৱা অভিজ্ঝাযতি, পৰভণ্ডং ৱা হৰতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন. তদা ততীযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেনচিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৱা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱেন চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতাহোন্তি, তদাসেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি.

লোভমূলচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৫. দোসমূলচিত্তে. ‘‘ৱিৰূপ’’ন্তি দুট্ঠং, লুদ্দং. দুম্মনস্স ভাৱোতি ৱুত্তে কাযিকদুক্খৱেদনাযপি পসঙ্গো সিযাতি ৱুত্তং ‘‘মানসিক…পে… নাম’’ন্তি. পটিহঞ্ঞতি বাধতি. ‘‘সন্তত্তে’’তি সন্তাপিতে.

২৬. ‘‘ভেদকৰো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসকৰো. ‘‘ভেদকৰান হোন্তী’’তি ইমস্স চিত্তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসকৰান হোন্তি. দোমনস্সগ্গহণং পসঙ্গনিৱত্তনত্থং গহিতন্তি যোজনা. পসঙ্গোতি চনানপ্পকাৰতো সজ্জনং লগ্গনং. কথং পসঙ্গোতি আহ ‘‘যদাহী’’তিআদিং. ‘‘তুট্ঠিং পৱেদেন্তী’’তি তুট্ঠামযং ইমেসং মৰণেনাতিআদি চিক্খন্তি. এৱং সহগতপ্পসঙ্গং নিৱত্তেত্ৱা সম্পযুত্তপ্পসঙ্গং নিৱত্তেতুং ‘‘পটিঘগ্গহণংপী’’তিআদি ৱুত্তং. তিৰচ্ছানগতপাণৱধে অপুঞ্ঞং নাম নত্থি. আদিকপ্পতো পট্ঠায মনুস্সানং যথাকাম পৰিভোগত্থায লোকিস্সৰিযেনথাৱৰট্ঠাযিনা নিম্মিতত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱিস্সট্ঠা’’তি অনাসঙ্কা. ‘‘অঞ্ঞেৱা’’তি অঞ্ঞে ৱা জনে. ৱিমতি এৱ ৱেমতিকং. ৱেমতিকং জাতং যেসং তে ৱেমতিকজাতা. পুৰিমচিত্তস্সলোভসহগতভাৱো ইমানিঅট্ঠপি লোভসহগতচিত্তানিনামাতি ইমিনা চূড়নিগমনে নেৱ সিদ্ধোৱিযাতি যোজনা. চূড়নিগমনেন পটিঘসম্পযুত্ত ভাৱেসিদ্ধে দোমনস্সসহগতভাৱোপি তেনসিদ্ধো যেৱাতি কত্ৱা ‘‘তেসং গহণং’’তি ৱুত্তং. ‘‘তেস’’ন্তি দোনস্সপটিঘানং. ইমস্মিং চিত্তে ইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানিচথিনমিদ্ধানি চ অনিযতযোগীনি চ হোন্তি যেৱাপনকানি চ. তেনাহ ‘‘পুৰিমচিত্তে’’তিআদিং. দোমনস্সং ইমস্মিং চিত্তে অত্থি, অঞ্ঞচিত্তেসু নত্থি, তস্মা অসাধাৰণ ধম্মো নাম. অনঞ্ঞসাধাৰণ ধম্মোতিপি ৱুচ্চতি. ‘‘যথাতং’’তি তং নিদস্সনং তদুদাহৰণং যথা কতমন্তি অত্থো. ‘‘উপলক্খেতী’’তি সঞ্ঞাপেতি. আতপংতাযতিৰক্খতীতি আতপত্তং. সেতচ্ছত্তং. লদ্ধং আতপত্তং যেনাতি লদ্ধাতপত্তো. ৰাজকুমাৰো. সো আতপত্তং লদ্ধোতি ৱুত্তে সব্বং ৰাজসম্পত্তিং লদ্ধোতি ৱিঞ্ঞাযতি. তস্মা ইদং উপলক্খণ ৱচনং জাতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘উভিন্ন’’ন্তি দ্ৱিন্নং দোমনস্স পটিঘানং. পুব্বে দোমনস্সসহগতন্তি ৱত্ৱা নিগমনে পটিঘসম্পযুত্তচিত্তানীতি ৱুত্তত্তা ‘‘ইমস্স…পে… সিদ্ধিতো’’তি ৱুত্তং.

২৭. ‘‘অনিট্ঠলোকধম্মেহী’’তি অলাভো চ, অযসোচ, নিন্দাচ, দুক্খঞ্চাতি চতূহি অনিট্ঠলোকধম্মেহি. ‘‘তং কুতেত্থ লব্ভা’’তি অহং অলাভাদীহি মাসমাগচ্ছীতি পত্থেন্তস্সপি কুতোমেএত্থলোকেতং পত্থনা পূৰণং সব্বকালং লব্ভাতি অত্থো. ‘‘লব্ভা’’তি চ কম্মত্থদীপকং পাটিপদিকপদং. ইমেসং উপ্পত্তিৱিধানং ৱিসুদ্ধিমগ্গে সঙ্খেপতোৱ ৱুত্তং তস্স পাণাতি পাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৱত্তিকালে পৱত্তিৱেদিতব্বাতি.

দোসমূলচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৮. মোহমূলচিত্তে. ‘‘মূলন্তৰৱিৰহেনা’’তি অঞ্ঞমূলৱিৰহেন. সংসপ্পতীতি সংসপ্পমানা. এৱং নু খো, অঞ্ঞথানু খোতি এৱং দ্ৱিধা এৰযতি কম্পতীতি অত্থো. ৱিক্খিপতীতি ৱিক্খিপমানং. ‘‘নিযমনত্থ’’ন্তি ইদং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং নামাতি নিযমনত্থং. ইদঞ্হি পটিঘসম্পযুত্তং ৱিয নিগমনেন সিদ্ধং ন হোতি. ‘‘ইধ লদ্ধোকাসং হুত্ৱা’’তি মূলন্তৰ ৱিৰহত্তা এৱ ইধলদ্ধোকাসং হুত্ৱা. পকতি সভাৱভূতং, ইতি তস্মা নত্থীতি যোজনা. ‘‘অনোসক্কমান’’ন্তি পচ্ছতো অনিৱত্তমানং. ‘‘অসংসীদমান’’ন্তি হেট্ঠতো অপতমানং. উভযেন অব্বোচ্ছিন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অতিসম্মুড়্হতাযা’’তি মূলন্তৰ ৱিৰহেন মোহেন অতিসম্মুড়্হতায. ‘‘অতিচঞ্চলতাযা’’তি সংসপ্পমানৱিক্খিপমানেহিৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চেহি অতিচঞ্চলতায. ‘‘সব্বত্থপী’’তি সব্বেসুপি আৰম্মণেসু. অট্ঠকথাযং সঙ্খাৰ ভেদেন অৱিজ্জায দুৱিধভাৱোৱ ৱুত্তো. কথং ৱুত্তো. অৱিজ্জা অপ্পটিপত্তি মিচ্ছা পটিপত্তিতো দুৱিধা তথা সসঙ্খা ৰাসঙ্খাৰতোতি ৱুত্তো. ‘‘তিৱিধভাৱোৱা’’তি ইমস্মিং চিত্তেসঙ্খাৰৱিমুত্তায অৱিজ্জায সদ্ধিং তিৱিধভাৱোৱ. ইমেসং দ্ৱিন্নং চিত্তানং উপ্পত্তিৱিধানং ৱিসুদ্ধিমগ্গেসঙ্খেপতোৱৱুত্তং তস্সঅসন্নিট্ঠানৱিক্খেপকালেপৱত্তি ৱেদিতব্বাতি.

২৯. ‘‘সব্বথাপী’’তি নিপাতসমুদাযো ৱা হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনো ৱা, ৱিসুং নিপাতোৱাতি এৱং সব্বপ্পকাৰতোপি. অকুসলপদে অকাৰো ৱিৰুদ্ধত্থো. যথা অমিত্তো, অসুৰো, তিদস্সেতুং ‘‘অকুসলানী’’তিআদিমাহ. ‘‘পটিৱিৰুদ্ধভাৱো’’তি মোহাদীহি অকুসলেহি ৱিৰুদ্ধভাৱো. ভাৱনংনাৰহন্তীতি ‘‘অভাৱনাৰহা’’. কথং পন ভাৱনংনাৰহন্তীতি আহ ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদিং. ‘‘নিযামং ওক্কমন্তাপী’’তি পঞ্চানন্তৰিয কম্মভাৱেন নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিভাৱেন চ নিযামং ওক্কমন্তাপি. অপাযং ভজন্তীতি অপাযভাগিনো. কম্মকাৰকা. তেসং ভাৱো. তায. ‘‘ৱট্টসোতনিযতে’’তি সংসাৰৱট্ট সোতস্মিং নিযতে. ‘‘থিৰতৰপত্তা’’তি সমাধিৱসেন থিৰতৰভাৱং পত্তা. ইদানি তমেৱত্থং পকাৰন্তৰেন ৱিভাৱেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ‘‘সিযু’’ন্তি পদং ধাতুপচ্চযেহি সিদ্ধং নিপ্ফন্নপদং নাম নহোতি. কস্মা, ইধপৰিকপ্পত্থস্স অসম্ভৱতো. নিপাতপদং হোতি. কস্মা, অনেকত্থতা সম্ভৱতো. ইধ পন ভৱন্তি সদ্দেন সমানত্থো. তেনাহ ‘‘নিপাতপদং ইধ দট্ঠব্ব’’ন্তি.

অকুসলৱণ্ণনা.

৩০. অহেতুকচিত্তে. ‘‘সব্বনিহীন’’ন্তি সব্বচিত্তেহি হীনং. পুন ‘‘সব্বনিহীন’’ন্তি সব্বাহেতুকেহি হীনং. ‘‘ত’’ন্তি অকুসল ৱিপাকং.

৩১. সুত্তপাড়িযং, ‘‘কট্ঠ’’ন্তি সুক্খদাৰুং. ‘‘সকলিক’’ন্তি ছিন্দিতফালিতং কট্ঠক্খণ্ডকং. ‘‘থুস’’ন্তি ৱীহিসুঙ্কং. ‘‘সঙ্কাৰ’’ন্তি কচৱৰং. চক্খুঞ্চৰূপে চ পটিচ্চ যংৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতিআদিনা যোজেতব্বং. তত্থ ‘‘ৰূপে’’তি ৰূপাৰম্মণান. ‘‘সদ্দে’’তিআদীসুপি এসনযো. এত্থ চ ৱিঞ্ঞাণানি একৱত্থু নিস্সিতানি হোন্তি. তস্মা ৱত্থু দ্ৱাৰেসু একৱচনং ৱুত্তং. আৰম্মণানি পন একৱিঞ্ঞাণেনাপি বহূনি গহিতানি. তস্মা আৰম্মণেসু বহুৱচনং. ‘‘দুক্খযতী’’তি দুক্খং কৰোতি. নামধাতু পদঞ্হেতং. যথা অত্তানং সুখেতি ৱীণেতীতি সদ্দৱিদূ. ধাতুপাঠেসু পন সুখদুক্খতক্কিৰিযাযংতি ৱুত্তং. তক্কিৰিযাতি চ সুখকিৰিযা দুক্খ কিৰিযাতি অত্থো. সাতকিৰিযা অস্সাতকিৰিযাতি ৱুত্তং হোতি. চ সদ্দো ওকাসত্থোতি কত্ৱা ‘‘দুক্কৰং ওকাসদান’’ন্তি ৱুত্তং.

৩২. ‘‘চক্খুস্স অসম্ভিন্নতা’’তি চক্খুপসাদৰূপস্স অভিন্নতা. তস্মিঞ্হি ভিন্নেসতি অন্ধস্স চক্খুস্স ৰূপানিনুপট্ঠহন্তীতি. ‘‘সোতস্সঅসম্ভিন্নতা’’তিআদীসুপি এসনযো. ‘‘আলোকসন্নিস্সযপ্পটিলাভো’’তি চক্খু চ আলোকেসতি কিচ্চকাৰী হোতি. অসতি নহোতি. তথা ৰূপঞ্চ. তস্মা আলোকো তেসং ৱিসযৱিসযীভাৱূপগমনে সন্নিস্সযো হোতি. তস্স আলোকসন্নিস্সযস্স পটিলাভো. এসনযো আকাসসন্নিস্সযাদীসু. ইমেসং অঙ্গানং যুত্তি দীপনা উপৰিৰূপসঙ্গহে আগমিস্সতি. ‘‘অট্ঠকথায’’ন্তি অট্ঠসালিনিযং. তত্থ ‘‘তস্মিং পন আপাতং আগচ্ছন্তেপি আলোকসন্নিস্সযে অসতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং নুপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘তং ৱিনা আলোকেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘অভাৱদস্সন পৰ’’ন্তি অভাৱদস্সনপ্পধানং.

৩৩. ৱিপাকৱচনত্থে. ৱিপচ্চতীতি ৱিপাকং. ৱিপচ্চতীতি চ ৱিপক্কভাৱং আপজ্জতি. পুব্বে কতকম্মং ইদানি নিব্বত্তিং পাপুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. ইদানি তদত্থং পাকটং কৰোন্তো ‘‘অযঞ্চ অত্থো’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং আযূহন সমঙ্গিতাপি আগতা. ইধ পনসা চেতনা সমঙ্গিতায সঙ্গহিতাতি কত্ৱা ‘‘চতস্সো সমঙ্গিথা’’তি ৱুত্তং. সমঙ্গিতাতি চ সম্পন্নতা. ‘‘তং তং কম্মাযূহন কালে’’তি পাণাতি পাতাদিকস্স তব্বিৰমণাদিকস্স চ তস্স তস্স দুচ্চৰিতসুচৰিতকম্মস্স আযূহনকালে. সমুচ্চিননকালেতি অত্থো. ‘‘সব্বসো অভাৱং পত্ৱান নিৰুজ্ঝতী’’তি যথা অব্যাকত ধম্মানিৰুজ্ঝমানা সব্বসো অভাৱং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তথা ননিৰুজ্ঝন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সব্বাকাৰ পৰিপূৰ’’ন্তি পাণাতিপাতং কৰোন্তস্স কম্মানু ৰূপাবহূকায ৱচীমনো ৱিকাৰা সন্দিস্সন্তি. এসনযো অদিন্নাদানাদীসু. এৱৰূপেহি সব্বেহি আকাৰ ৱিকাৰেহি পৰিপূৰং. ‘‘নিদহিত্ৱা ৱা’’তি সণ্ঠপেত্ৱা এৱ. ‘‘যংসন্ধাযা’’তি যংকিৰিযাৱিসেসনিধানং সন্ধায.

গাথাযং. ‘‘সজ্জূ’’তি ইমস্মিং দিৱসে. ‘‘খীৰং ৱমুচ্চতী’’তি যথা খীৰং নাম ইমস্মিং দিৱসে মুচ্চতি. পকতিং জহতি. ৱিপৰিণামং গচ্ছতি. ন তথা পাপং কতং কম্মন্তি যোজনা. কথং পন হোতীতি আহ ‘‘দহন্তং বালমন্ৱেতী’’তি. ‘‘ভস্মাছন্নোৱপাৱকো’’তি ছাৰিকা ছন্নোৱিয অগ্গি. ‘‘সো পনা’’তি কিৰিযা ৱিসেসো পন. ‘‘ৱিসুং একো পৰমত্থ ধম্মোতিপি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতী’’তি ৱিসুং সম্পযুত্ত ধম্ম ভাৱেন সঙ্খ্যং ন গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. সো হি কম্মপচ্চযধম্মত্তা পৰমত্থ ধম্মো ন হোতীতি ন ৱত্তব্বো. তেনাহ ‘‘অনুসযধাতুযো ৱিযা’’তি. ‘‘সো’’তি কিৰিযাৱিসেসো. ‘‘ত’’ন্তি কম্মং ৱা, কম্মনিমিত্তং ৱা, গতিনিমিত্তং ৱা. ‘‘তদা ওকাসং লভতী’’তি ৱিপচ্চনত্থায ওকাসং লভতি. ওকাসং লভিত্ৱা পচ্চুপট্ঠাতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তত্থা’’তি তাসু চ তূসুসমঙ্গিতাসু. ‘‘ইতী’’তি লদ্ধগুণৱচনং. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি পুন লদ্ধগুণৱচনং. ‘‘পাড়িয’’ন্তি ধম্মসঙ্গণি পাড়িযং. ‘‘কম্মসন্তানতো’’তি অৰূপসন্তানং এৱ ৱুচ্চতি. ‘‘যে পনা’’তি গন্থকাৰা পন. ‘‘তেস’’ন্তি গন্থকাৰানং. আপজ্জতীতি সম্বন্ধো. তেসং ৱাদেতি ৱা যোজেতব্বং. যঞ্চউপমং দস্সেন্তীতি যোজনা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং ৱচনে. ন চ ন লভন্তীতি যোজনা. ‘‘তদা’’তি তস্মিং পৰিণতকালে. ‘‘নাড়’’ন্তি পুপ্ফফলানং দণ্ডকং.

৩৪. ‘‘সম্ভৱো’’তি পসঙ্গকাৰণং. অভিৱিসেসেন চৰণং পৱত্তনং অভিচাৰো. ৱিসেস ৱুত্তি. ন অভিচাৰো ব্যভিচাৰো. সামঞ্ঞ ৱুত্তি. পক্খন্তৰেন সাধাৰণতাতি ৱুত্তং হোতি. পক্খন্তৰেন সাধাৰণতা নামপক্খন্তৰস্স নানপ্পকাৰতো সজ্জনমেৱ লগ্গনমেৱাতি ৱুত্তং ব্যভিচাৰস্সাতি পসঙ্গস্স ইচ্চেৱত্থোতি. এত্থচাতিআদিনা সম্ভৱব্যভিচাৰানং অভাৱমেৱ ৱদতি. অকুসলহেতূহি চ সহেতুকতা সম্ভৱো নত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘তেস’’ন্তি অকুসলৱিপাকানং. ‘‘অব্যভিচাৰোযেৱা’’তি ব্যভিচাৰৰহিতোযেৱ.

৩৫. ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্চদ্ৱাৰৱিকাৰং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদিং. এসনযো মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনেপি.

যদি হি অযমত্থোসিযা, এৱঞ্চসতি, অযমত্থো আপজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তেস’’ন্তি ৱীথিচিত্তানং. উপ্পাদসদ্দোনিযতপুল্লিঙ্গোতি কত্ৱা ‘‘টীকাসু পন…পে… নিদ্দিট্ঠং’’ সিযাতি ৱুত্তং. ‘‘ৱুত্তনযেনা’’তি সম্পযুত্তহেতুৱিৰহতোতি ৱুত্তনযেন. ৱিপচ্চন কিচ্চং নাম ৱিপাকানং কিচ্চং. ৱিপাকুপ্পাদনকিচ্চং নাম কুসলাকুসলানং কিচ্চং. ‘‘তং তং কিৰিযামত্তভূতানী’’তি আৱজ্জন কিৰিযা হসনকিৰিযামত্তভূতানি. পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিচিত্তানি নাম কেৱলং কম্মৱেগুক্খিত্তভাৱেনসন্তানেপতিতমত্তত্তা দুব্বল কিচ্চানি হোন্তি. পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি চ অসাৰানং অবলানং পসাদৱত্থূনং নিস্সায উপ্পন্নত্তা দুব্বলৱত্থুকানি হোন্তি. সম্পটিচ্ছনাদীনি চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণানুবন্ধ মত্তত্তা দুব্বল কিচ্চট্ঠানানি হোন্তি. তস্মা তানি সব্বানি অত্তনো উস্সাহেনৱিনা কেৱলং ৱিপচ্চনমত্তেন পৱত্তন্তি. ‘‘ৱিপাকসন্তানতো’’তি পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনঞ্চ মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনঞ্চ ভৱঙ্গৱিপাকসন্তানতো লদ্ধপচ্চযং হোতি. ৱোট্ঠব্বনং পঞ্চৱিঞ্ঞাণাদি ৱিপাকসন্তানতো লদ্ধপচ্চযং. ‘‘ইতৰানি পনা’’তি হসিতুপ্পাদচিত্ত মহাকিৰিযচিত্তাদীনি. ‘‘নিৰনুসযসন্তানে’’তি অনুসযৰহিতে খীণাসৱসন্তানে. ‘‘উস্সাহৰহিতানি এৱা’’তি যথা ৰুক্খানং ৱাতপুপ্ফানি নাম অত্থি. তানি ফলুপ্পাদকসিনেহৰহিতত্তা ফলানি ন উপ্পাদেন্তি. তথা তানি চ ৱিপাকুপ্পাদকতণ্হাসিনেহৰহিতত্তা উস্সাহব্যাপাৰ ৰহিতানি এৱ.

৩৬. ৱেদনাৱিচাৰণাযং. ‘‘পিচুপিণ্ডকানং ৱিযা’’তি দ্ৱিন্নং কপ্পাসপিচুপিণ্ডকানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনং ৱিয উপাদাৰূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনং দুব্বলমেৱাতি যোজনা. ‘‘তেসং আৰম্মণভূতান’’ন্তি তিণ্ণং মহাভূতানং. ‘‘কাযনিস্সযভূতেসূ’’তি কাযনিস্সযমহাভূতেসু.‘‘তেহী’’তি পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি. ‘‘পুৰিমচিত্তেনা’’তি সম্পটিচ্ছনচিত্ততো. ‘‘ত’’ন্তি অকুসলৱিপাকসন্তীৰণং. পটিঘেন ৱিনা নপ্পৱত্ততি. কস্মা নপ্পৱত্ততীতি আহ ‘‘একন্তাকুসলভূতেনা’’তিআদিং. ‘‘অব্যাকতেসু অসম্ভৱতো’’তি অব্যাকত চিত্তেসু যুজ্জিতুং অসম্ভৱতো. কম্মানুভাৱতো চ মুঞ্চিত্ৱা যথাপুৰিমং ৱিপাকসন্তানং কম্মানুভাৱেন পৱত্তং হোতি. তথা অপ্পৱত্তিত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কেনচী’’তি কেনচি চিত্তেন. ‘‘ৱিসদিসচিত্তসন্তান পৰাৱট্টনৱসেনা’’তি পুৰিমেনৱিপাক চিত্ত সন্তানেন ৱিসদিসং কুসলাদি জৱন চিত্তসন্তানং পৰতো আৱট্টা পন ৱসেন. তথাহিদং চিত্তদ্ৱযং পাড়িযং আৱট্টনা, অন্ৱাৱট্টনা, আভোগো, সমন্নাহাৰোতি নিদ্দিট্ঠং. ‘‘সব্বত্থাপী’’তি ইট্ঠাৰম্মণেপি অনিট্ঠাৰম্মণেপি. ‘‘অত্তনো পচ্ছা পৱত্তস্স চিত্তস্স ৱসেনা’’তি অত্তনো পচ্ছা পৱত্তং চিত্তং পটিচ্চ ন ৱত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তনো পচ্চযেহি এৱ সো সক্কা ৱত্তু’’ন্তি অত্তনো পচ্চযেসু বলৱন্তেসু সতি, বলৱা হোতি. দুব্বলেসু সতি, দুব্বলো হোতীতি সক্কাৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱিসদিস চিত্তসন্তান’’ন্তি ৱোট্ঠব্বনকিৰিযচিত্তসন্তানং.

৩৭. সঙ্খাৰ ৱিচাৰণাযং ‘‘ৱিপাকুদ্ধাৰে’’তি অট্ঠসালিনিযং ৱিপাকুদ্ধাৰ কথাযং. ‘‘উভযকম্মেনপী’’তি সসঙ্খাৰিক কম্মেনপি, অসঙ্খাৰিক কম্মেনপি. ‘‘থেৰেনা’’তি মহাদত্তত্থেৰেন. ‘‘তদুভযভাৱাভাৱো’’তি সসঙ্খাৰিক অসঙ্খাৰিকভাৱানং অভাৱো. ‘‘তানিপি হি অপৰিব্যত্তকিচ্চানিযেৱা’’তি এত্থ আৱজ্জন দ্ৱযং জৱনানং পুৰেচাৰিক কিচ্চত্তা অপৰিব্যত্তকিচ্চং হোতু. হসিতুপ্পাদচিত্তং পন জৱনকিচ্চত্তা কথং অপৰিব্যত্তকিচ্চং ভৱেয্যাতি. তম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীনং অনুচাৰিকমত্তত্তা অপৰিব্যত্তকিচ্চং নাম হোতীতি. ‘‘অট্ঠমহাৱিপাকেসু ৱিয ৱত্তব্বো’’তি মহাৱিপাকানং সসঙ্খাৰিকা সঙ্খাৰিকভাৱো পুৰিমভৱে মৰণাসন্নকালে আৰম্মণানং পযোগেন সহ ৱা ৱিনা ৱা উপট্ঠানং পটিচ্চ ৱুত্তো, তথা ৱত্তব্বোতি অধিপ্পাযো.

৩৮. ‘‘দুব্বল কম্মনিব্বত্তেসূ’’তি পটিসন্ধি ভৱঙ্গ চুতিকিচ্চানি সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘দুব্বলৱত্থু কিচ্চট্ঠানেসূ’’তি চক্খাদিৱত্থুকেসু আৱজ্জনাদি দুব্বলকিচ্চ দুব্বলট্ঠানিকেসু. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা তদত্থং ৱিৱৰতি. তত্থ ‘‘ৱিক্খেপযুত্ত’’ন্তি ৱিক্খেপকিচ্চেন উদ্ধচ্চেনযুত্তং হুত্ৱা. ‘‘কপ্পট্ঠিতিকং’’ নাম সঙ্ঘভেদকম্মং. ছসুৱত্থু ৰূপেসু হদযৱত্থুমেৱ সুৱণ্ণৰজতং ৱিয সাৰৱত্থু হোতি. ইতৰানি ফলিকানিৱিয পসাদমত্তত্তা অসাৰানি হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘চক্খাদীসু দুব্বলৱত্থূসূ’’তি. দস্সনাদীনি চ কিচ্চানি জৱন কিচ্চস্স পুৰেচৰত্তা খুদ্দকিচ্চানি হোন্তি. তেনাহ ‘‘দস্সনাদীসূ’’তিআদিং.

৩৯. ইধ দীপনিযং ইচ্চেৱন্তি পদং অট্ঠাৰসাতিপদস্সৱিসেসনন্তি কত্ৱা ‘‘সব্বথাপীতি পদস্স…পে… ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. ৱিভাৱনিযং পন তং সব্বথাপীতি পদস্স ৱিসেসনন্তি কত্ৱা ‘‘সব্বথা পীতিকুসলাকুসলৱিপাককিৰিযাভেদেনা’’তি ৱুত্তং.

অহেতুকচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪০. সোভণচিত্তেসু. অৱুত্তাপি সিদ্ধা হোতি. যথা অট্ঠচিত্তানি লোকুত্তৰানীতি চ ৱুত্তে অৱুত্তেপিসিজ্ঝন্তি সেসচিত্তানি লোকিযানীতি চ সউত্তৰানীতি চাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তসমঙ্গীনো’’তি অত্তনা পাপকম্মেন সমন্নাগতে. ‘‘অনিচ্ছন্তে যেৱা’’তি সচেপি অৱীচিনিমিত্তস্সাদৱত্থু ৱিয কেচি ইচ্ছন্তু. অজানন্তানং পন ইচ্ছা অপ্পমাণন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সোভগ্গ পত্তিযা’’তি এত্থ সুভগস্স ভাৱো সোভগ্গন্তি ৱিগ্গহো. সুভগস্সাতি চ সুসিৰিকস্স.

৪১. ‘‘যাথাৱতো’’তি যথা সভাৱতো. এত্থ সিযা জানাতীতি ঞাণন্তি ৱুত্তং, কিং সব্বং ঞাণং যাথাৱতো জানাতীতি. কিঞ্চেত্থ. যদি সব্বং ঞাণং যাথাৱতো জানাতি. এৱং সতি, ঞাণেন চিন্তেন্তানং অজাননং নাম নত্থি, ৱিৰজ্ঝনং নাম নত্থীতি আপজ্জতি. অথ সব্বং ঞাণং যাথাৱতো ন জানাতি, কত্থচি জানাতি, কত্থচি ন জানাতি. এৱঞ্চসতি, যত্থ জানাতি, তত্থেৱ তং ঞাণং হোতি. যত্থ ন জানাতি, তত্থ তং ঞাণমেৱ ন হোতীতি আপজ্জতীতি. ৱুচ্চতে. ঞাণেন চিন্তেস্সামীতি চিন্তেন্তানংপি যত্থ যত্থ যাথাৱতো জাননং ন হোতি, তত্থ তত্থ ঞাণ ৱিপ্পযুত্ত চিত্তং হোতি. ঞাণপ্পটি ৰূপকা চ ধম্মা অত্থি চিত্তঞ্চ ৱিতক্কো চ, ৱিচাৰো চ, দিট্ঠি চ. এতেহি চিন্তেন্তাপি অহং ঞাণেন চিন্তেমীতি মঞ্ঞন্তি. ‘‘দেয্য ধম্মপটিগ্গাহক সম্পত্তী’’তি দেয্যধম্ম ৱত্থু সম্পত্তি, পটিগ্গাহক পুগ্গল সম্পত্তি. ‘‘অব্যাপজ্জলোকূপপত্তিতা’’তি এত্থ অব্যাপজ্জলোকো নাম কাযিকদুক্খ চেতসিক দুক্খ ৰহিতো উপৰিদেৱলোকো ৱা ব্ৰহ্মলোকো ৱা. উপপজ্জনং উপপত্তি. পটিসন্ধিৱসেন উপগমনন্তি অত্থো. অব্যাপজ্জলোকং উপপত্তি যস্স সো অব্যাপজ্জ লোকূপপত্তি. তস্স ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘কিলেস দূৰতা’’তি সমাপত্তি বলেন ৱা, অঞ্ঞতৰপ্পটিপত্তিযা ৱা, ৱিক্খম্ভিত কিলেসতা ৱা, অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্ন কিলেসতা ৱা.

তেসং উপ্পত্তি ৱিধানং ৱিসুদ্ধি মগ্গে খন্ধনিদ্দেসে এৱং ৱুত্তং. যদাহি দেয্যধম্ম পটিগ্গাহকাদি সম্পত্তিং অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠতুট্ঠো অত্থিদিন্নন্তিআদিনযপ্পৱত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুৰেক্খিত্ৱা অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতোপৰেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণ সম্পযুত্তং চিত্তং অসঙ্খাৰং হোতি. যদা পন ৱুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুৰেক্খিত্ৱা অমুত্ত চা গতাদিৱসেন সংসীদমানো ৱা পৰেহি ৱা উস্সাহিতো কৰোতি, তদাস্স তদেৱ চিত্তং সসঙ্খাৰং হোতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে সঙ্খাৰোতি এতং অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা ৱসেন পৱত্তস্স পুব্বপ্পযোগস্সাধিৱচনং. যদা পন ঞাতি জনস্স পটিপত্তি দস্সনেন জাতপৰিচযাবালদাৰকা ভিক্খূ দিস্ৱা সোমনস্স জাতাসহসা কিঞ্চি দেৱ হত্থগতং দদন্তি ৱা ৱন্দন্তি ৱা, তদা ততীযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেথৱন্দথাতি ঞাতীহি উস্সাহিতা এৱং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্ম পটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্ম চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি. তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি.

৪২. অট্ঠপীতি এত্থ পিসদ্দেন ইমানি চিত্তানি ন কেৱলং অট্ঠেৱ হোন্তি. অথ খো ততো বহূনিপি বহুতৰানিপি হোন্তীতি ইমং সম্পিণ্ডনত্থং দীপেতীতি দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদিৱুত্তং. দসসু পুঞ্ঞকিৰিযাৱত্থূসু দিট্ঠুজু কম্মং নাম ঞাণ কিচ্চং. তং কথং ঞাণ ৱিপ্পযুত্ত চিত্তেহি কৰোন্তীতি. ৱুচ্চতে. ঞাণ সম্পযুত্ত চিত্তেহি দিট্ঠিং উজুংকৰোন্তা তেসং অন্তৰন্তৰা ঞাণসোতে পতিতৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্ত চিত্তেহিপি কৰোন্তিযেৱ. সব্বেসত্তা কম্মস্সকাতিআদিনা, বুদ্ধো সোভগৱা, স্ৱাক্খাতো সো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সো সঙ্ঘো, তিআদিনা চাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ইমানি অট্ঠ চিত্তানী’’তিআদিং. তত্থ দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি নাম ‘দানং, সীলং, ভাৱনা, অপচাযনং, ৱেয্যাৱচ্চং, পত্তিদানং, পত্তানুমোদনং, ধম্মস্সৱনা, ধম্মদেসনা, দিট্ঠুজু কম্মং,. তেহি গুণিতানি ৱড্ঢিতানি. তানি চ অট্ঠছসু আৰম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি. তীণি চ কম্মানি কৰোন্তা তে হেৱ অট্ঠহি কৰোন্তি. তানিযেৱ চ সব্বানি অত্থি হীনানি, অত্থি মজ্ঝিমানি, অত্থি পণীতানি. তস্মা পুন অনুক্কমেন আৰম্মণাদীহি ৱড্ঢনং কৰোতি. তত্থ ‘‘তানি ঠপেতব্বানী’’তি সম্বন্ধো. ‘‘সুদ্ধিকানী’’তি অধিপতীহি অমিস্সিতানি. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি ইতি মনসি কৰিত্ৱা. তথা ঞাণৱিপ্পযুত্তানি দ্ৱেসহস্সানি সতং সট্ঠি চ হোন্তীতি যোজনা. ‘‘ৱীমংসাৱজ্জিতেহী’’তি ৱীমংসাধিপতি ৱজ্জিতেহি. ‘‘তথাগুণিতানী’’তি সব্বানি পুঞ্ঞকিৰিযাদীহি সমং গুণিতানি. ‘‘কোসল্লেনা’’তি কোসল্লসঙ্খাতেন. ‘‘নানাৱজ্জনৱীথিয’’ন্তি ঞাণৱিপ্পযুত্ত ৱীথীহি ৱিসুং ভূতায আৱজ্জনায যুত্ত ৱীথিযং. ‘‘তেনেৱা’’তি ৱীমংসাধিপতিভূতেন তেনেৱ উপনিস্সযঞ্ঞাণেন. এৱং সন্তেপি ন সক্কাভৱিতুন্তি সম্বন্ধো.

৪৩. ৱচনত্থে ‘‘ৰুজ্জনট্ঠেনা’’তি তুদনট্ঠেন. ‘‘অহিতট্ঠেনা’’তি হিতৱিৰুদ্ধট্ঠেন. ‘‘অনিপুণট্ঠেনা’’তি অসণ্হা সুখুমট্ঠেন. ‘‘অনিট্ঠৱিপাকট্ঠেনা’’তি অনিট্ঠং ৱিপাকং এতেসন্তি অনিট্ঠ ৱিপাকানি. তেসং ভাৱো অনিট্ঠ ৱিপাকট্ঠো. তেন অনিট্ঠ ৱিপাকট্ঠেন. ‘‘তপ্পটি পক্খত্তা’’তি ৰাগাদীহি পটিপক্খত্তা. এৱং পৰিযাযত্থ সঙ্খাতং অভিধানত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি অট্ঠকথাসু আগতং ৱচনত্থং দস্সেতি কুচ্ছিতেতিআদিনা. তত্থ ‘‘কুচ্ছিতে’’তি জেগুচ্ছিতব্বে, নিন্দি তব্বে ৱা. চালেন্তি তদঙ্গপ্পহানৱসেন, কম্পেন্তি ৱিক্খম্ভনপ্পহানৱসেন, ৱিদ্ধংসেন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন. ‘‘তনুকৰণট্ঠেনা’’তি সল্লিখনট্ঠেন. ‘‘অন্তকৰণট্ঠেনা’’তি পৰিযোসানকৰণট্ঠেন. ‘‘অপি চা’’তিআদি দীপনীনযদস্সনং. ‘‘কোসল্ল সম্ভূতট্ঠেনা’’তি মহাঅট্ঠকথানযো. তত্থ, কুসলস্স পণ্ডিতস্স ভাৱো একাসল্লং. ঞাণং. তেন সম্ভূতং সঞ্জাতং কোসল্ল সম্ভূতং তিৱিগ্গহো.

৪৪. ‘‘বলৱকম্মেনা’’তি তিহেতু কুক্কট্ঠ কম্মেন. ‘‘দুব্বল কম্মেনা’’তি তিহেতুকোমকেন ৱা দ্ৱিহেতুক কুসল কম্মেন ৱা. ‘‘কেহিচি আচৰিযেহী’’তি মোৰৱাপি ৱাসী মহাদত্তত্থেৰং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘সঙ্গহকাৰেনা’’তি ভদ্দন্ত বুদ্ধঘোসত্থেৰেন. ‘‘সন্নিহিত পচ্চযৱসেনা’’তি আসন্নে সণ্ঠিতপচ্চয ৱসেন. পচ্চুপ্পন্ন পচ্চযৱসেনেৱাতি ৱুত্তং হোতি. উপট্ঠিতানি কম্মাদীনি আৰম্মণানি. পৱত্তানি মহাৱিপাকানি. ‘‘অৱিপাক সভাৱতো’’তি অৱিপচ্চনসভাৱতো. অৱিপাকুপ্পাদনসভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অট্ঠকথায’’ন্তি ধম্মসঙ্গণিট্ঠকথাযং. ‘‘ইধা’’তি মহাৱিপাকচিত্তে. ‘‘তথা অপ্পৱত্তিযা চা’’তি দানাদিৱসেন অপ্পৱত্তিতো চ.

৪৫. মহাকিৰিযচিত্তে. ‘‘উপৰী’’তি ৱীথিসঙ্গহে তদা ৰম্মণ নিযমে. ‘‘সযমেৱা’’তি অনুৰুদ্ধত্থেৰেনেৱ. ‘‘ৱক্খতী’’তি ৱুচ্চিস্সতি. ‘‘যথাৰহ’’ন্তি খীণাসৱসন্তানে উপ্পন্নানং মহাকিৰিযানং অৰহানুৰূপং. ভূতকথন ৱিসেসনং তেন নিৱত্তেতব্বস্স অত্থস্স অভাৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তং’’তি সহেতুকগ্গহণং. ‘‘ব্যৱচ্ছেদকৱিসেসন’’ন্তি অহেতুক ৱিপাককিৰিয চিত্তানঞ্চ সব্ভাৱাতপ্পসঙ্গস্স অৱচ্ছেদকং ৱিসেসনং. ‘‘যথা সক্খৰ কথলিকংপি মচ্ছগুম্বংপি তিট্ঠন্তংপি চৰন্তংপি পস্সতী’’তি ৱচনে সক্খৰ কথলিকং তিট্ঠন্তং, মচ্ছগুম্বং তিট্ঠন্তংপি চৰন্তংপি পস্সতীতি এৱং যথা লাভ যোজনা হোতি. তথা ইধ পীতি.

৪৬. ‘‘যদিদ’’ন্তি যা অযং দীপন সমত্থতা, ‘‘ইদং সামত্থিয’’ন্তি যোজনা. অযং সমত্থ ভাৱোতি অত্থো. ভেদৱচনে চোদনাযাতি সম্বন্ধো. ৰচনাগাথাযং. ‘‘এতানী’’তি সোভণ কামাৱচৰ চিত্তানি. ‘‘পুঞ্ঞ পাপ ক্ৰিযাভেদা’’তি পুঞ্ঞ পাপ ক্ৰিযভেদেন.

৪৭. কতমে ধম্মা কামাৱচৰা. হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিত ৱসৱত্তিদেৱে অন্তো কৰিত্ৱাতি এৱং পাড়িযং নিদ্দিট্ঠত্তা ইধকামসদ্দেন সহোকাসাকামভূমি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কামে কামভূমিয’’ন্তি. পৰিযাপন্নাতি পাঠসেসো. ‘‘ক্ৰিযা চা’’তি এত্থ চ সদ্দো পন সদ্দত্থো. ইতি সদ্দো ইচ্চেৱং সদ্দত্থো. এতেন পটিসিদ্ধাতি সম্বন্ধো. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং চিত্তসঙ্গহে. ‘‘তস্সা’’তি সব্বথাসদ্দস্স. ভৱো নাম ইন্দ্ৰিয বদ্ধসন্তানগতো ধম্ম সমূহো ৱুচ্চতি. ইধ পন কামাৱচৰা ধম্মাতি পদে কামসদ্দো. সো চ পথৱি পব্বতাদীহি সদ্ধিং সব্বং কামভূমিং ৱদতীতি ৱুত্তং ‘‘ভূমিপৰিযাযো চা’’তিআদি. ‘‘ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো’’তি ইন্দ্ৰিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো সত্তসন্তানাগতো, অনিন্দ্ৰিযবদ্ধ ধম্ম সমূহো পথৱি পব্বতাদি গতো. তত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযেন অনাবদ্ধো অনাযত্তো অনিন্দ্ৰিযবদ্ধোতি.

ইতিকামচিত্তসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

৪৮. ৰূপাৱচৰচিত্তে. ‘‘সমুদিতেনা’’তি পঞ্চঙ্গ সমুদিতেন. পঞ্চন্নং অঙ্গানং একতো সামগ্গিভূতেনাতি অত্থো. পঞ্চন্নঞ্হি একতো সামগ্গিযং সতিযেৱ অপ্পনা হোতি, নো অসতি. সামগ্গিযন্তি চ সুট্ঠু বলৱতায সমগ্গভাৱেতি অত্থো. ‘‘পটিপজ্জিতব্বত্তা’’তি পত্তব্বত্তা. ঝানং দুৱিধং আৰম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূ পনিজ্ঝানঞ্চাতি আহ ‘‘কসিণাদিকস্সা’’তিআদিং. ইধ পন আৰম্মণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. উপনিজ্ঝানন্তি চ কসিণ নিমিত্তাদিকং আৰম্মণং চেতসা উপগন্ত্ৱানিজ্ঝানং ওলোকনং. ঝানসদ্দস্সঝাপনত্থোপি সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চনীক ধম্মানঞ্চ ঝাপনতো’’তি. অগ্গিনা ৱিয কট্ঠানং কিলেসানং দয্হনতোতি অত্থো. একগ্গতা এৱ সাতিস্সয যুত্তা অপ্পনাপত্তকালেতি অধিপ্পাযো. পুব্বভাগে পন পথমজ্ঝানে ৱিতক্কস্স বলৱভাৱো ইচ্ছিতব্বো. ‘‘সাহী’’তিআদিনা তদত্থং ৱিৱৰতি. সাহি একগ্গতাতি চ ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. একো অত্তাসভাৱো অস্সাতি একত্তং. একত্তং আৰম্মণমস্সাতি একত্তা ৰম্মণা. একগ্গতা. তস্স ভাৱোতি ৱিগ্গহো.

অগ্গসদ্দো কোটি অত্থো. কোট্ঠাসট্ঠোৱা. ‘‘তথা পৱত্তনে’’তি চিত্তস্স একগ্গভাৱেন পৱত্তিযং. ‘‘আধিপ্পচ্চগুণযোগেনা’’তি অধিপতিভাৱগুণযোগেন. ইন্দ্ৰিযপচ্চযতাগুণযোগেনাতি ৱুত্তং হোতি. সাযেৱ একগ্গতা একগ্গতা, সমাধী,তি চ ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সমাধী’’তি পদস্স-সং-আধী-তি-ৱা, সমআধীতি-ৱা, দ্ৱিধা পদচ্ছেদো. তত্থ সংউপসগ্গো সম্মাসদ্দত্থো. সমসদ্দো পন ধম্মেন সমেন ৰজ্জং কাৰেতীতিআদীসু ৱিয নামিকসদ্দোতি দ্ৱিধা ৱিকপ্পং দস্সেন্তো ‘‘সাযেৱ চিত্ত’’ন্তিআদিমাহ. সাযেৱ চিত্তং-সম্মা চ আধিযতীতি সমাধি, সাযেৱ চিত্তং-সমঞ্চ আধিযতীতি সমাধীতি দ্ৱিধা ৱিকপ্পো. তত্থ সম্মা চাতি সুন্দৰেন. আধিযতীতি আদহতি. আদহনঞ্চ ঠপনমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ঠপেতী’’তি. সমঞ্চাতি অৱিসমঞ্চ. ‘‘তত্থেৱা’’তি তস্মিং আৰম্মণে এৱ. ‘‘লীনুদ্ধচ্চাভাৱা পাদনেনা’’তি লীনস্স চ উদ্ধচ্চস্স চ অভাৱো লীনুদ্ধচ্চাভাৱো. তস্স আপাদনং আপজ্জাপনন্তি ৱিগ্গহো. ৱিৱিধেন চিত্তস্স সংহৰণং ৱিসাহাৰো. ন ৱিসাহাৰো অৱিসাহাৰো. সাযেৱ চ নিদ্দিট্ঠা. ইতি এৱং ইমেসু দ্ৱীসু অত্থেসু একগ্গতা এৱ সাতিস্সযযুত্তাতি যোজেতব্বং. এৱং পন সতি, একগ্গতা এৱ ঝানন্তি ৱত্তব্বা, ন ৱিতক্কাদযোতি চোদনং পৰিহৰন্তো ‘‘ৱিতক্কাদযোপনা’’তিআদিমাহ. অপিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. পনসদ্দো পক্খন্তৰত্থো. তস্সা একগ্গতায. ‘‘সা তিস্সয’’ন্তি অতিস্সযেন সহ. ‘‘ওসক্কিতু’’ন্তি সংসীদিতুং. ‘‘নং’’তি চিত্তং. ‘‘সংসপ্পিতু’’ন্তি এৱং নু খো অঞ্ঞথানু খোতি দ্ৱিধা চঞ্চলিতুং. ‘‘উক্কণ্ঠিতু’’ন্তি অঞ্ঞাভিমুখী ভৱিতুং. আৰমিতুন্তি ৱুত্তং হোতি. লদ্ধং সাতং যেনাতি লদ্ধস্সাতং. ‘‘সাতং’’তি সাৰত্তং. ‘‘উপব্ৰূহিতং’’তি ভুসংৱড্ঢিতং. ‘‘সন্ত সভাৱত্তা’’তি উপসন্ত সভাৱত্তা. ‘‘তথা অনুগ্গহিতা’’তি আৰম্মণাভিমুখকৰণাদিৱসেন অনুগ্গ হিতা. সমাধিস্স কামচ্ছন্দনীৱৰণপ্পটিপক্খত্তা ‘‘সযং…পে… নীৱাৰেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘নিচ্চলংঠত্ৱা’’তি অপ্পনাকিচ্চমাহ.

এৱং উপনিজ্ঝানত্থং দস্সেত্ৱা ঝাপনত্থং দস্সেন্তো ‘‘তেসু চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তপ্পচ্চনীকা’’তি তেসং ঝানঙ্গ ধম্মানং পচ্চনীকা পটিপক্খা. ‘‘মনস্মিং পী’’তি মনোদ্ৱাৰেপি. পগেৱ কাযৱচীদ্ৱাৰেসূতি এৱং সম্ভাৱনত্থো চেত্থ পিসদ্দো. অপিসদ্দোপি যুজ্জতি. ‘‘ঝাপিতা নাম হোন্তী’’তি ঝানঙ্গ ধম্মগ্গীহি দড্ঢানাম হোন্তি. ‘‘এৱং সন্তেপি তেসং সমুদাযে এৱ ঝান ৱোহাৰো সিদ্ধো’’তি যোজনা. ‘‘ধম্ম সামগ্গিপধান’’ন্তি ঝানট্ঠানে ঝানঙ্গ ধম্মানং মগ্গট্ঠানে মগ্গঙ্গ ধম্মানং বোধিট্ঠানে বোজ্ঝঙ্গ ধম্মানং সমগ্গভাৱপ্পধানং.

এৱং সঙ্গহকাৰানং মতিযা ঝানং ৱত্ৱা ইদানি অপৰেসানং মতিযা তং দস্সেতুং ‘‘অপৰে’’তিআদিমাহ. অপৰে পন ৱদন্তীতি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘যথা সকংকিচ্চানী’’তি সস্স ইদং সকং. সস্সাতি অত্তনো. ইদন্তি সন্তকং. যানিযানি অত্তনো সন্তকানীতি অত্থো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘পট্ঠানে ঝানপচ্চযং পত্ৱা…পে… সাধেন্তিযেৱ’’. ৱুত্তঞ্হি তত্থ. ঝানপচ্চযোতি ঝানঙ্গানিঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো. মগ্গপচ্চযোতি মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযোতি. ‘‘পঞ্চসমুদিতাদীনী’’তি পঞ্চসমূহ দসসমূহানি. ‘‘পথমজ্ঝানাদিভাৱস্সেৱচা’’তি পথমজ্ঝানাদি নামলাভস্সেৱচাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ঝানভাৱস্সা’’তি ঝাননামলাভস্স. ‘‘তথাৱিধকিচ্চৱিসেসাভাৱা’’তি তথাৱিধানং আৰম্মণাভিনিৰোপনাদীনং কিচ্চ ৱিসেসানং অভাৱতো.

৪৯. ‘‘এত্থ সিযা’’তি এতস্মিং ঠানে পুচ্ছাসিযা. ‘‘অঙ্গ ভেদো’’তি পথমজ্ঝানে পঞ্চ অঙ্গানি, দুতীযজ্ঝানে চত্তাৰি অঙ্গানী তিআদিকো অঙ্গভেদো. ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযেনা’’তি পুগ্গলস্স ইচ্ছাৱিসেসেন. ইতি অযং ৱিসজ্জনা. ‘‘সো’’তি সো পুগ্গলো. ‘‘হী’’তি ৱিত্থাৰ জোতকো. ৱিতক্কো সহাযো যস্সাতি ৱিতক্কসহাযো. ‘‘ৱিতক্কে নিব্বিন্দতী’’তি ওড়াৰিকোৱতাযং ৱিতক্কো, নীৱৰণানং আসন্নে ঠিতোতি এৱং ৱিতক্কে আদীনৱং দিস্ৱা নিব্বিন্দতি. তস্স অজ্ঝাসযোতি সম্বন্ধো. ৱিতক্কং ৱিৰাজেতি ৱিগমেতি অতিক্কমাপেতীতি ৱিতক্কৱিৰাগো. ৱিতক্কৱিৰাগো চ সো ভাৱনা চাতি সমাসো. ‘‘উত্তৰুত্তৰজ্ঝানাধিগমনে’’তি উত্তৰি উত্তৰিঝানপ্পটিলাভে. অজ্ঝাসয বলেন পাদকজ্ঝানসদিসং ন হোতীতি সম্বন্ধো. চেতোপণিধি ইজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱিসুদ্ধত্তা’’তি সীলৱিসুদ্ধত্তা.

৫০. সঙ্খাৰ ভেদৱিচাৰণাযং. ‘‘সঙ্খাৰ ভেদো ন ৱুত্তো’’তি পথমজ্ঝান কুসল চিত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকন্তিআদিনা ন ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো. ‘‘সো’’তি সঙ্খাৰ ভেদো. ‘‘সিদ্ধত্তা’’তি সঙ্খাৰ ভেদস্স সিদ্ধত্তা. কথং সিদ্ধোতি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. সুখা পটিপদা যেসং তানি সুখপ্পটিপদানি. তেসং ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘যো’’তি যোগীপুগ্গলো. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘ৱিক্খম্ভেন্তো’’তি ৱিমোচেন্তো ৱিযোগং কৰোন্তো. দুক্খেন ৱিক্খম্ভেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কামাদীনৱদস্সনাদিনা’’তি অঙ্গাৰকাসূ পমাকামাবহুদুক্খাবহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থভিয্যোতিআদিনা কামেসুআদীনৱং দিস্ৱা. আদিসদ্দেন ৱিতক্কাদীসু আদীনৱদস্সনং সঙ্গয্হতি. ‘‘তেনেৱা’’তি কামাদীনৱদস্সনাদিনা এৱ. এত্থ অভিঞ্ঞাভেদেন সঙ্খাৰ ভেদো ন ৱত্তব্বো, পটিপদা ভেদেনেৱ ৱত্তব্বোতি দস্সেতুং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞজ্ঝানানংপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ, অভিজাননং অভিঞ্ঞা. খিপ্পাসীঘা অভিঞ্ঞা যেসং তানি খিপ্পাভিঞ্ঞানি. দন্ধা অসীঘা অভিঞ্ঞা যেসং তানি দন্ধাভিঞ্ঞানি. ঝানানি. ‘‘যদি এৱ’’ন্তি এৱং পটিপদা ভেদেন সঙ্খাৰ ভেদো যদি সিযাতি অত্থো. ‘‘ৱড়ঞ্জনকালে’’তি সমাপত্তি সমাপজ্জনকালে. পটিবন্ধকা নাম অন্তৰাযিকা. ‘‘সন্নিহিতাসন্নিহিতৱসেনা’’তি আসন্নে সণ্ঠিতাসণ্ঠিতৱসেন. সুদ্ধং ৱিপস্সনাযানং যেসং তে সুদ্ধৱিপস্সনাযানিকা. ‘‘সুদ্ধং’’তি সমথজ্ঝানেন অসম্মিস্সং. ‘‘সত্থেন হনিত্ৱা’’তি পৰে ন সত্থেন হননতো ছিন্দনতো. ‘‘সহসা’’তি সীঘতৰেন. ‘‘মৰন্তানং উপ্পন্নং’’তি মৰণাসন্নকালে উপ্পন্নংতি অধিপ্পাযো. অনাগামিনো হি সুদ্ধ ৱিপস্সনাযানিকাপি সমানা সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰিনো নাম হোন্তি. ইচ্ছন্তে সুসতি কিঞ্চি নিমিত্তং আৰব্ভমনসিকাৰ মত্তেনপি ঝানং ইজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘তংপি মগ্গসিদ্ধগতিক’’ন্তি. ‘‘ৰূপীব্ৰহ্মলোকে’’তি ইদং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনংপি তত্থ পাকতিকভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. অৰূপী ব্ৰহ্মলোকে পন একা এৱ সমাপত্তি পাকতিকাসম্ভৱতি. উপপত্তিসিদ্ধজ্ঝানানং ভৱন্তৰে সন্নিহিত পচ্চযভেদেন সঙ্খাৰ ভেদো ৱুত্তো, সো কথং পচ্চেতব্বোতি আহ ‘‘একস্মিং ভৱেপি…পে… যুত্তানি হোন্তী’’তি. একস্মিং ভৱেসব্বপ্পথমং লদ্ধকালে সঙ্খাৰ ভেদস্স আসন্নত্তা ৱড়ঞ্জনকালেপি সো এৱ সঙ্খাৰ ভেদো সিযাতি আসঙ্কাসম্ভৱতো ইদং ৱুত্তং. তেন ভৱন্তৰে উপপত্তি সিদ্ধজ্ঝানানং সন্নিহিত পচ্চযভেদেন সঙ্খাৰভেদে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতি. ইদানি তানি মগ্গ সিদ্ধজ্ঝান উপপত্তি সিদ্ধজ্ঝানানি সন্নিহিতপচ্চযং অনপেক্খিত্ৱা মগ্গক্খণ উপপত্তিক্খণেসু সিদ্ধকালে ঝানুপ্পত্তি পটিপদায এৱ সব্বসো অভাৱং গহেত্ৱা অপৰং ৱিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘ঝানুপ্পত্তি পটিপদা ৰহিতত্তা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং মহগ্গতঝানানং অট্ঠকথাৱসেন সিদ্ধং সঙ্খাৰ ভেদং ৱত্ৱা ইদানি পাড়িৱসেনাপি সো সিদ্ধো যেৱাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. দুক্খপ্পটিপদাপুব্বকানং দ্ৱিন্নং দন্ধাভিঞ্ঞখিপ্পাভিঞ্ঞসমাধীনং. ‘‘এত্তাৱতা’’তি এতং পৰিমাণং অস্সাতি এত্তাৱং. এত্তাৱন্তেন. এত্থ সিযা, কস্মা ইধ সঙ্খাৰভেদো ন ৱুত্তোতিআদিনা ৱচনক্কমেন সিদ্ধো হোতীতি সম্বন্ধো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং.

৫১. ৱিভাৱনিপাঠে. পৰিকম্মং নাম পথৱী, পথৱী, আপো, আপো-তিআদিকং, ৰূপং অনিচ্চং, ৰূপং দুক্খং, ৰূপং অনত্তা-তিআদিকঞ্চভাৱনাপৰিকম্মং অধিকাৰো নাম পুব্বভৱেকতভাৱনাকম্মং. পুব্বভৱেঝানমগ্গফলানিপত্থেত্ৱা কতং দানসীলাদি পুঞ্ঞকম্মঞ্চ. ‘‘ইদং তাৱনযুজ্জতী’’তি এত্থ তাৱসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰাপেক্খনে নিপাতো. তেন অপৰংপি ৱত্তব্বং অত্থীতি দীপেতি. পুব্বাভিসঙ্খাৰো দুৱিধো পকতি পুব্বাভিসঙ্খাৰো, পযোগপুব্বাভিসঙ্খাৰোতি. তত্থ পৰিকম্ম পুব্বাভিসঙ্খাৰো পকতি পুব্বাভিসঙ্খাৰো নাম, অযং পকতি পচ্চযগণো এৱ. পুব্বে ৱুত্তো পুব্বপ্পযোগো পযোগপুব্বাভিসঙ্খাৰো নাম. সো এৱ ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেতুং ‘‘নহী’’তিআদিমাহ. ‘‘অন্তমসো’’তি অন্তিম পৰিচ্ছেদেন. ‘‘আলোপভিক্খা’’ নাম একা লোপভিক্খা. সো পৰিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খাৰো. ঝানানি চ সব্বানি উপ্পন্নানি নাম নত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘সো’’তি ভাৱনাভিসঙ্খাৰো. ‘‘তেসং’’তি সব্বেসংপি ঝানানং. ন হি লোকিযজ্ঝানানি নাম…পে… অত্থি, ইমেসং সত্তানং সব্বকপ্পেসুপি কপ্পৱিনাসকালে ঝানানি ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোক পৰাযনতা সব্ভাৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পুব্বে সমথকম্মেসু কতাধিকাৰস্সা’’তি আসন্নভৱেকতাধিকাৰং সন্ধায ৱুত্তং. দূৰভৱে পন সমথকম্মেসু অকতাধিকাৰো নাম কোচি নত্থীতি. ‘‘এৱমেৱা’’তি এৱং এৱ. ৱিপাকজ্ঝানেসু সঙ্খাৰ ভেদস্স পুব্ব কম্মৱসেন ৱত্তব্বত্তা ‘‘কুসল ক্ৰিযজ্ঝানেসূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘অথৱাতিআদিকো পচ্ছিম ৱিকপ্পো নাম’’ অথৱা পুব্বাভিসঙ্খাৰেনেৱ উপ্পজ্জমানস্স নকদাচি অসঙ্খাৰিকভাৱো সম্ভৱতীতি অসঙ্খাৰিকন্তি চ, ব্যভিচাৰাভাৱতো সসঙ্খাৰিকন্তি চ ন ৱুত্তন্তি অযং ৱিকপ্পো. তত্থ অসঙ্খাৰিকন্তি চ ন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ব্যভিচাৰা ভাৱতো’’তি অসঙ্খাৰিকভাৱেন পসঙ্গাভাৱতো. সসঙ্খাৰিকন্তি চ ন ৱুত্তং. যদি ৱুচ্চেয্য. নিৰত্থ কমেৱতংভৱেয্য. কস্মা, সম্ভৱ ব্যভিচাৰানং অভাৱতো. সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ. ৱিসেসনং সাত্থকং সিযাতি হি ৱুত্তং. ন চ নিৰত্থকৱচনং পণ্ডিতা ৱদন্তি. কস্মা, অপণ্ডিতলক্খণত্তা. সতি পন সম্ভৱে চ ব্যভিচাৰে চ, তথা সক্কা ৱত্তুং. কস্মা, সাত্থকত্তা. সাত্থকমেৱ পণ্ডিতা ৱদন্তি. কস্মা, পণ্ডিত লক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো.

৫২. পটিপদা অভিঞ্ঞাৱৱত্থানে. ‘‘নিমিত্তুপ্পাদতো’’তি পটিভাগনিমিত্তস্স উপ্পাদতো. সুখাপন পটিপদা, পচ্ছাদন্ধং ৱা খিপ্পং ৱা উপ্পন্নং ঝানং সুখপ্পটিপদং নাম কৰোতীতি যোজনা. ‘‘পুব্বভৱে’’তি আসন্নে পুব্বভৱে. অন্তৰাযিকধম্মা নাম ‘কিলেসন্তৰাযিকো চ, কম্মন্তৰাযিকো চ, ৱিপাকন্তৰাযিকো চ, পঞ্ঞত্তি ৱীতিক্কমন্তৰাযিকো চ, অৰিযূপৱাদন্তৰাযিকো চ. তত্থ তিস্সো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযোকিলেসন্তৰাযিকো নাম. পঞ্চানন্তৰিয কম্মানি কম্মন্তৰাযিকো নাম. অহেতুক দ্ৱিহেতুকপ্পটিসন্ধিৱিপাকা ৱিপাকন্তৰাযিকো নাম. ভিক্খু ভাৱেঠিতানং ৱিনয পঞ্ঞত্তিং ৱীতিক্কমিত্ৱা অকতপ্পটিকম্মো ৱীতিক্কমো পঞ্ঞত্তিৱীতিক্কমন্তৰাযিকো নাম. পটিকম্মেপনকতে অন্তৰাযিকো ন হোতি. অৰিযপুগ্গলানং জাতিআদীহি উপৱদিত্ৱা অক্কোসিত্ৱা অকতপ্পটিকম্মং অক্কোসনং অৰিযূপৱাদন্তৰাযিকো নাম. ইধপি পটিকম্মে কতে অন্তৰাযিকো ন হোতি. সেসেসু তীসু পটিকম্মং নাম নত্থি. ইমে ধম্মা ইমস্মিং ভৱে ঝানমগ্গানং অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা নাম. তেহি ৱিমুত্তো অন্তৰাযিক ধম্ম ৱিমুত্তো নাম. ‘‘কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতো’’তি সীলৱিসুদ্ধি আদিকায কল্যাণপ্পটিপত্তিযং পৰিপূৰণ ৱসেন ঠিতো. ‘‘ছিন্নপলিবোধো’’তি আৱাসপলিবোধাদীনি দসৱিধানি পলিবোধকম্মানি ছিন্দিত্ৱা ঠিতো. ‘‘পহিতত্তো’’তি, যন্তং পুৰিসথামেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতীতি এৱং পৱত্তেন সম্মপ্পধান ৱীৰিযেন সমন্নাগতো. সো হি পহিতো পেসিতো অনপেক্খিতো অত্তভাৱো অনেনাতি পহিতত্তোতি ৱুচ্চতি. ‘‘নসম্পজ্জতীতি নত্থি’’. সচে পঞ্চপধানিযঙ্গসমন্নাগতো হোতীতি অধিপ্পাযো. পঞ্চপধানিযঙ্গানি নাম সদ্ধাসম্পন্নতা, অসাঠেয্যং, আৰোগ্যং, অলীনৱীৰিযতা, পঞ্ঞৱন্ততা,তি.

৫২. ৱিপাকজ্ঝানে. ‘‘মুদুভূতং’’তি ভাৱনা বলপৰিত্তত্তামন্দভূতং. মন্দভূতত্তা চ দুব্বলং. ‘‘নানা কিচ্চট্ঠানেসু চা’’তি দস্সনসৱনাদীসু. ‘‘হীনেসুপি অত্তভাৱেসূ’’তি অহেতুক দ্ৱিহেতুকপুগ্গলেসুপি. ‘‘অসদিসংপী’’তি তিহেতুকুক্কট্ঠংপি কম্মং অহেতুকৱিপাকংপি জনেতীতিআদিনা অসদিসংপি ৱিপাকং জনেতি. ‘‘ভৱঙ্গট্ঠানেসু যেৱা’’তি এত্থ ভৱঙ্গ সদ্দেন পটিসন্ধিট্ঠান চুতিট্ঠানানিপি সঙ্গয্হন্তি. ‘‘কুসলসদিসমেৱা’’তি পথমজ্ঝানকুসলং পথমজ্ঝান ৱিপাকমেৱ জনেতি, দুতীযজ্ঝান কুসলং দুতীযজ্ঝান ৱিপাকমেৱ জনেতীতিআদিনা কুসল সদিসমেৱ ৱিপাকং জনেতি. ‘‘কুসলমেৱ…পে… ক্ৰিযজ্ঝানং নাম হোতি’’ অভেদূ পচাৰেনাতি অধিপ্পাযো. ভেদম্পি অভেদং কত্ৱা উপচাৰো ৱোহাৰো অভেদূ পচাৰো.

৫৪. সঙ্গহগাথা ৱণ্ণনাযং. ঝানানং ভেদো ঝানভেদো. অত্থতো পন ঝানেহি সম্পযোগভেদো ঝানভেদোতি ৱুত্তো হোতীতি আহ ‘‘ঝানেহি সম্পযোগভেদেনা’’তি. পথমজ্ঝানিকং চিত্তন্তিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘তমেৱা’’তি ৰূপাৱচৰ মানসমেৱ. ৱিভাৱনিযং পন উপৰিসঙ্গহগাথাযং ঝানঙ্গ যোগভেদেন, কত্ৱেকেকন্তু পঞ্চধাতি ৱচনং দিস্ৱা ইধ ঝান ভেদেনাতি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগভেদেনাতি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ইধ ঝানভেদস্স ৱিসুং অধিপ্পেতত্তা ‘‘অঞ্ঞোহি ঝানভেদো’’তিআদি ৱুত্তং.

ৰূপাৱচৰচিত্তদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

৫৫. অৰূপচিত্তদীপনিযং. ‘‘ভুসো’’তি অতিৰেকতৰং. ‘‘সৰূপতো’’তি পৰমত্থ সভাৱতো. নত্থি জটা এত্থাতি অজটো. অজটো আকাসোতি অজটাকাসো. ‘‘পৰিচ্ছিন্নাকাসো’’তি দ্ৱাৰচ্ছিদ্দৱাতপানচ্ছিদ্দাদিকো আকাসো, যত্থ আকাস কসিণ নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তি. কসিণ নিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৱা লদ্ধো আকাসো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, কসিণং উগ্ঘাটেন নিব্বত্তো কসিণুগ্ঘাটিমোতি কত্ৱা. ৰূপকলাপানং পৰিচ্ছেদমত্তভূতো আকাসো ৰূপপৰিচ্ছেদাকাসো. ‘‘অনন্তভাৱেন ফৰীযতী’’তি চতুৰঙ্গুলমত্তোপিসো অনন্ত নামং কত্ৱা ভাৱনামনসিকাৰেন ফৰীযতি. ‘‘দেৱানং অধিট্ঠানৱত্থূ’’তি মহিদ্ধিকানং গামনগৰ দেৱানং বলিপ্পটিগ্গহণট্ঠানং ৱুচ্চতি, যত্থ মনুস্সা সমযে কুল দেৱতানং বলিং অভিহৰন্তি. ‘‘বলিং’’তি পূজনীয ৱত্থু ৱুচ্চতি. ‘‘তস্মিং’’তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে. ‘‘তদেৱা’’তি তং আৰম্মণমেৱ. কুসলজ্ঝানং সমাপন্নস্সৱা, ৱিপাকজ্ঝানেন উপপন্নস্সৱা, ক্ৰিযজ্ঝানেন দিট্ঠধম্ম সুখ ৱিহাৰিস্সৱা, তিযোজেতব্বং. অনন্তন্তি ৱুচ্চতি, যথাপথৱীকসিণে পৱত্তনতো ঝানং পথৱীকসিণন্তি ৱুচ্চতীতি. ‘‘একদেসে’’তি উপ্পাদেৱা ঠিতিযং ৱা ভঙ্গেৱা. অন্তৰহিতত্তা অনন্তন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘অনন্ত সঞ্ঞিতে’’তি অনন্ত নামকে. ‘‘অনন্তন্তি ভাৱনায পৱত্তত্তা’’তি ইদং পথমা ৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং অনন্তন্তি এৱং পুব্বভাগ ভাৱনায পৱত্তত্তা. ‘‘অত্তনো ফৰণাকাৰ ৱসেনা’’তি পুব্বভাগভাৱনং অনপেক্খিত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিৰুত্তি নযেনা’’তি সকত্থে যপচ্চযং কত্ৱা নকাৰস্সলোপেন. ‘‘পাড়িযা নসমেতী’’তি ৱিভঙ্গ পাড়িযানসমেতি. ‘‘অনন্তং ফৰতী’’তি অনন্তং অনন্তন্তি ফৰতি. ‘‘পথমা ৰুপ্পৱিঞ্ঞাণাভাৱো’’তি তস্স অভাৱ পঞ্ঞত্তিমত্তং. ‘‘নেৱত্থী’’তি নত্থি. ‘‘অস্সা’’তি চতুত্থা ৰুপ্পজ্ঝানস্স. অথৱাতিআদীসু ‘‘পটুসঞ্ঞা কিচ্চস্সা’’তি ব্যত্তসঞ্ঞা কিচ্চস্স. ‘‘সঙ্খাৰাৱসেস সুখুমভাৱেন ৱিজ্জমানত্তা’’তি ইমস্স অত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমাহ. ‘‘মুদ্ধভূতং’’তি মত্থকপত্তং. ‘‘দেসনাসীসমত্তং’’তি ৰাজা আগচ্ছতীতিআদীসু ৱিয পধান কথামত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তস্সেৱা’’তি পথমা ৰুপ্পৱিঞ্ঞাণস্সেৱ. কুসলভূতং পথমা ৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং পুথুজ্জনানঞ্চ সেক্খানঞ্চ কুসলভূতস্স দুতীযাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং হোতি. অৰহা পন তিৱিধো. তত্থ, একোপথমা ৰুপ্পেঠত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পথমাৰুপ্পং অসমাপজ্জিত্ৱাৱ দুতীযা ৰুপ্পং উপ্পাদেতি. তস্স কুসলভূতং পথমা ৰুপ্পং ক্ৰিযভূতস্স দুতীযা ৰুপ্পস্স আৰম্মণং. একোপথমা ৰুপ্পেঠত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পুন তমেৱ পথমা ৰুপ্পং সমাপজ্জিত্ৱা দুতীযা ৰুপ্পং উপ্পাদেতি. একো দুতীযা ৰুপ্পেঠত্ৱা অৰহত্তং গচ্ছতি. তেসং দ্ৱিন্নং ক্ৰিযভূতং পথমা ৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং ক্ৰিযভূতস্সেৱ দুতীযাৰুপ্পস্স আৰম্মণং. তেনাহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নামা’’তিআদিং.

অৰূপচিত্তানুদীপনা.

৫৭. লোকুত্তৰচিত্তে. ‘‘জলপ্পৱাহো’’তি উদকধাৰাসঙ্ঘাটো. ‘‘পভৱতো’’তিআদিপৱত্তিট্ঠানতো. ‘‘যথাহা’’তি কথং পাড়িযং আহ. ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তি সো কতমো. ‘‘অযং পী’’তি অযং অৰিযমগ্গোপি. একচিত্তক্খণিকো অৰিযমগ্গো, কথং যাৱ অনুপাদিসেস নিব্বানধাতুযাসৱতি সন্দতীতি আহ ‘‘আনুভাৱপ্ফৰণৱসেনা’’তি. পাড়িযং গঙ্গাদীনি পঞ্চন্নং মহানদীনং নামানি. ‘‘সমুদ্দ নিন্না’’তি মহাসমুদ্দাভিমুখং নিন্না নমিতা. ‘‘পোণা’’তি অনুপতিতা. ‘‘পব্ভাৰা’’তি অধোৱাহিতা. ‘‘কিলেসানং’’তি অনুপগমনে কম্মপদং. পাড়িযং ‘‘ঘটো’’তি উদক পুণ্ণঘটো. ‘‘নিকুজ্জো’’তি অধোমুখং ঠপিতো. ‘‘নোপচ্চাৱ মতী’’তি পুন নোগিলতি. ‘‘ন পুনেতী’’তি ন পুন এতি নুপগচ্ছতি অৰিযসাৱকো. ‘‘ন পচ্চেতী’’তি ন পটি এতি. তদত্থং ৱদতি ‘‘ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি. এৱং তং অনিৱত্তগমনং পাড়িসাধকেহি দীপেত্ৱা ইদানি যুত্তিসাধকেহি পকাসেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যতো’’তি যং কাৰণা. ‘‘তে’’তি পুথুজ্জনা. ‘‘দুস্সীলা’’তি নিস্সীলা. ‘‘উম্মত্তকা’’তি পিত্তুম্মত্তকা. ‘‘খিত্ত চিত্তা’’তি ছট্টিতপকতি চিত্তাযক্খুম্মত্তকা. ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি নিপ্পঞ্ঞা. ‘‘এড়মূগা’’তি দুপ্পঞ্ঞতায এৱ পগ্ঘৰিতলাল মুখ মূগা. ‘‘তস্মিং মগ্গে এৱা’’তি অট্ঠঙ্গীকে অৰিযমগ্গে এৱ. সো পন মগ্গো পথম মগ্গো, দুতীয মগ্গো, ততীয মগ্গো, চতুত্থ মগ্গো,তি চতুব্বিধো হোতি. ‘‘আদিতো পজ্জনং’’তি চতূসু মগ্গেসু আদিম্হি পথম মগ্গসোতস্স পজ্জনং গমনং. পটিলাভোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সোতাপত্তিযা’’তি সোতস্স আপজ্জনেন. ‘‘অধিগম্মমানো’’তি পটিলব্ভমানো. সব্বে বোধিপক্খিয ধম্মা অনিৱত্ত গতিযা পৱত্তমানা সোতোতি ৱুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. সম্বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং. উপৰিসম্বোধি এৱ পৰাযনং যেসং তে উপৰিসম্বোধি পৰাযনা. পৰাযনন্তি চ পটিসৰণং. কথং সোতাপত্তি ৱচনং মগ্গেন সমানাধিকৰণং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পথম মগ্গ সঙ্খাতায সোতাপত্তিযা’’তিআদি. ‘‘মগ্গেতী’’তি গৱেসতি. মাৰেন্ত গমনোনিৰুত্তিনযেন মগ্গোতি সিজ্ঝতীতি ৱুত্তং ‘‘কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তি.

৫৮. সকদাগামি মগ্গে. ‘‘সকিং আগচ্ছতী’’তি ইতোগন্ত্ৱা পুন ইধ আগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সীলেনা’’তি পকতিসভাৱেন. কামলোকং আগচ্ছন্তি এতেহীতি কামলোকাগমনা. কিলেসা. তেসং সব্ভাৱেন ৱিজ্জমানভাৱেন. পাড়িযং ‘‘একচ্চস্স পুগ্গলস্সা’’তি কত্তু অত্থেসামিৱচনং. একচ্চেন পুগ্গলেন অপ্পহীনা নীতি সম্বন্ধো. ‘‘সহব্যতং’’তি সহাযভাৱং. ‘‘আগামীহোতী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং ৱদতি ‘‘আগন্ত্ৱা ইত্থত্ত’’ন্তি. আগচ্ছতি সীলেনাতি আগন্ত্ৱা. ইত্থং ভাৱো ইত্থত্তং. ইমং কামত্তভাৱং আগন্ত্ৱা, তস্মা আগামী নাম হোতীতি যোজনা. ‘‘অযঞ্চ অত্থো’’তি পটিসন্ধিৱসেন সকিং ইমং লোকং আগচ্ছতীতিআদিকো অত্থো. ‘‘কিলেস গতিৱসেনা’’তি কামলোকা গমন কিলেস গতিৱসেন. মগ্গসহাযেন ঝানেন ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা মগ্গেন সমুচ্ছিন্ন গতিকা হোন্তি. অযং মগ্গসহাযোঝানানুভাৱো নাম. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদিং. ‘‘দেৱলোকতো’’তি এত্থ ব্ৰহ্মলোকোপি সঙ্গহিতো. পচ্ছিমস্মিং পন অত্থে সতীতি যোজনা. আগমনসীলো আগন্ত্ৱা. ন আগন্ত্ৱা অনাগন্ত্ৱা. ‘‘তেনা’’তি অনাগমনেন. ‘‘নানত্থা সম্ভৱতো’’তি দ্ৱীসু ইত্থত্তসদ্দেসু একস্মিং ইমং কামাৱচৰ লোকন্তি একস্মিং ইমং মনুস্স লোকন্তি এৱং নানত্থানং অসম্ভৱতো. পাড়িযং ‘‘সব্যা বজ্ঝো’’তি চেতোদুক্খ সঙ্খাতেন চেতসিকৰোগা বাধেন সহিতো. তেনাহ ‘‘তেহি পটিঘানুসযস্সা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তে’’তি পুথুজ্জন সোতাপন্ন সকদাগামিনো. সব্যা বজ্ঝানামাতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্ছিমস্স ৱাক্যস্সা’’তি আগন্ত্ৱা ইত্থত্তং সোতাপন্ন সকদাগামিনো তেন দট্ঠব্বাতি ৱাক্যস্স. ‘‘দ্ৱীসু সকদাগামীসূ’’তি আগন্ত্ৱা ইত্থত্তন্তি ৱুত্তত্তা তেন অত্থেন সকদাগামিনামকেসু দ্ৱীসু সোতাপন্ন সকদাগামীসু. ‘‘পুৰিমস্সা’’তি সোতাপন্নস্স. ‘‘অনঞ্ঞ সাধাৰণে নেৱা’’তি দুতীয ফলট্ঠাদীহি অসামঞ্ঞেনেৱ. ব্ৰহ্মলোকেঠিতানং সোতাপন্নানং সত্তক্খত্তু পৰম তাদিভাৱো নত্থি ৱিয দুতীয ফলট্ঠানং সকদাগামি ভাৱোপি নত্থি. তেনাহ ‘‘পথম দুতীয ফলট্ঠাপী’’তিআদিং. ‘‘তস্মা’’তিআদি লদ্ধগুণৱচনং. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি ইমিনা কাৰণেন. ‘‘হেট্ঠূ পৰূপপত্তিৱসেনা’’তি উপৰিতো আগন্ত্ৱা হেট্ঠূপপত্তি চ, হেট্ঠতো আগন্ত্ৱা উপৰূপপত্তি চাতি এৱং হেট্ঠূপৰূপপত্তিৱসেন. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি দুতীয লদ্ধ গুণৱচনং. ‘‘পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা’’তি পঞ্চন্নং পুগ্গলানং ইধ কামলোকে নিট্ঠা অনুপাদিসেস নিব্বানপত্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সো পনা’’তি সকদাগামি পুগ্গলো পন. যেসং পন অট্ঠকথা চৰিযানং অত্থো, তেসং অত্থেসো সকদাগামি পুগ্গলো পঞ্চৱিধোৱ ৱুত্তো, ন ছট্ঠো পুগ্গলোতি যোজনা. যেসং পন ইমং লোকন্তি অত্থো, তেসং অত্থে ছট্ঠোপি লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘মহাপৰিনিব্বান…পে… আগতো যেৱা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘সকিং আগমনট্ঠেন আগতো যেৱা’’তি সকিং আগমনট্ঠেন সকদাগামীসু আগতোযেৱ. সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাপি পথম ফলট্ঠ ভূতা সত্তক্খত্তু পৰমতাযং সণ্ঠিতা ৱিযাতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘সত্তক্খত্তুপৰমতাযং’’তি সত্তক্খত্তু পৰমভাৱে. ইদঞ্চ নিদস্সন ৱচনমত্তং. সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাপি দুতীয ফলট্ঠভূতা সকিং আগমনপ্পকতিযং সণ্ঠিতাযেৱ হোন্তি. কস্মা, তস্মিং খণে তং সভাৱানতি ৱত্তনতোতি অধিপ্পাযো. সব্বোপি সো ছব্বীধো পুগ্গলো ইধ…পে… দট্ঠব্বো. এতেন যং ৱুত্তং ৱিভাৱনিযং পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকোৱ ইধাধিপ্পেতোতি. তং পটিক্খিত্তং হোতি. কস্মা, পঞ্চমকো এৱ ইধ সকদাগামিপদে অধিপ্পেতেসতি ইতৰে চত্তাৰো কত্থ অধিপ্পেতা সিযুন্তি ৱত্তব্বত্তা. জনকভূতো সমানো. ‘‘ঞাযাগতা এৱা’’তি যুত্তিতো পৰম্পৰাগতা এৱ. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদিং. ‘‘অৱিৰুদ্ধো’’তি ঞাযেন অৱিৰুদ্ধো.

৫৯. ওৰম্ভাগো নাম হেট্ঠাভাগো কামলোকো. ওৰম্ভাগায সংৱত্তন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি কামৰাগ ব্যাপাদ সংযোজনাদীনি. ‘‘সো’’তি অনাগামি পুগ্গলো.

৬০. মহপ্ফলং কৰোন্তি সীলেনাতি মহপ্ফল কাৰিনো. তেসং ভাৱো ‘‘মহপ্ফল কাৰিতা’’. সীলাদি গুণো. ‘‘অৰহতী’’তি পটিগ্গহিতুং অৰহতি. ‘‘অৰহতো’’তি অৰহন্তস্স. ‘‘নিব্বচনং’’তি নিৰুত্তি. ৱিগ্গহ ৱাক্যন্তি ৱুত্তং হোতি. সুদ্ধিকসুঞ্ঞতায তথা ন ৱচিত্তানি, সুঞ্ঞতপ্পটিপদায তথা ন ৱচিত্তানীতিআদিনা যোজেতব্বং. তত্থ ‘‘সুদ্ধিক সুঞ্ঞতাযা’’তি সুদ্ধিকসুঞ্ঞতৱাৰে. ‘‘সুঞ্ঞতপ্পটিপদাযা’’তি সুঞ্ঞতপ্পটিপদাৱাৰে. ‘‘সচ্চ সতিপট্ঠান ৱিভঙ্গেসু পনা’’তি সচ্চ ৱিভঙ্গ সতিপট্ঠান ৱিভঙ্গেসু পন, সব্বং চিত্ত ৱড্ঢনং পাড়ি অট্ঠকথাসু দেসনাৱাৰে ৱিচাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

৬১. ফলচিত্তে. সোতাপত্তিযা অধিগতং ফলং সোতাপত্তি ফলং. তত্থ ‘‘অধিগতং’’তি পটিলদ্ধং. অট্ঠঙ্গীক ফলং সন্ধায ‘‘তেন সম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘নিৰুত্তী’’তি ৱিগ্গহো.

৬২. তনুভূতেপি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো সমুচ্ছিন্দিতুং. ‘‘তানী’’তি ইন্দ্ৰিযানি. ‘‘পটূ নী’’তিতিক্খানি. ‘‘সো’’তি চতুত্থ মগ্গো. ‘‘তা চা’’তি ৰূপৰাগ, অৰূপৰাগ, মান, উদ্ধচ্চ, অৱিজ্জাদযো চ. ‘‘অঞ্ঞে চা’’তি তেহি দসহি সংযোজনেহি অঞ্ঞে অহিৰিকানোত্তপ্পাদিকে, সব্বেপি পাপ ধম্মে চ.

৬৩. কিৰিয চিত্ত ৱিচাৰণাযং. ন গহিতং ইতি অযং পুচ্ছা. অভাৱা ইতি অযং ৱিসজ্জনাতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘অস্সা’’তি কিৰিযানুত্তৰস্স. ‘‘নিৰনুসযসন্তানেপী’’তি অনুসয ৰহিতে অৰহন্ত সন্তানেপি. ‘‘ইতী’’তি ৱাক্য পৰিসমাপনমত্তং. ‘‘ৱুচ্চতে’’তি ৱিসজ্জনা কথীযতে. পুন অনুপ্পজ্জনং অনুপ্পাদো. অনুপ্পাদো ধম্মো সভাৱো যেসং তে অনুপ্পাদ ধম্মা. তেসং ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ৱিপাকঞ্চ জনেতীতি সম্বন্ধো. কথং জনেতীতি আহ ‘‘কুসল…পে… কত্ৱা’’তি. তত্থ, ‘‘কত্ৱা’’তি সাধেত্ৱা. সচেপি কৰেয্যাতি যোজনা. ‘‘কোচী’’তি অব্যত্তো কোচি অৰিযসাৱকো. তদা ফল চিত্তমেৱ পৱত্তেয্যাতি সম্বন্ধো. ‘‘পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যো’’তি অপ্পটিবাহিযো আনুভাৱো অস্সাতি সমাসো.

৬৪. ‘‘আদি অন্ত পদেস্ৱে ৱা’’তিআদিম্হি দ্ৱাদসা কুসলানীতি চ, অন্তে ক্ৰিয চিত্তানি ৱীসতীতি চ পদেসু. ৰূপে পৰিযা পন্নানি চিত্তানি. অৰূপে পৰিযা পন্নানি চিত্তানি. ‘‘পথমায ভূমিযা পত্তিযা’’তি পথমভূমিং পাপুণিতুং. ‘‘সামঞ্ঞ ফলং অধিপ্পেতন্তি ৱুত্তং’’ অট্ঠসালিনিযং. অত্থতো পন ধম্ম ৱিসেসোতি সম্বন্ধো. মগ্গ ফল নিব্বান সঙ্খাতো ধম্ম ৱিসেসো লোকুত্তৰভূমি নামাতি যোজনা. অৱত্থা ভূমি এৱ নিপ্পৰিযাযভূমি. কস্মা, অৱত্থা ৱন্তানং ধম্মানং সৰূপতো লদ্ধত্তা. ইতৰা ওকাসভূমি নিপ্পৰিযায ভূমি ন হোতি. কস্মা, পঞ্ঞত্তিযা মিস্সকত্তা. ‘‘ধম্মানং তং তং অৱত্থা ৱিসেসৱসেনেৱ সিদ্ধা’’তি এতেন অৱত্থা ভূমি এৱ পধান ভূমীতি দস্সেতি. কামতণ্হায ৱিসযভূতো ওড়াৰিকাকাৰো কামাৱচৰতা নাম. ভৱতণ্হায ৱিসযভূতো মজ্ঝিমাকাৰো ৰূপাৰূপাৱচৰতা নাম. তাসং তণ্হানং অৱিসযভূতো সণ্হ সুখুমাকাৰো লোকুত্তৰতা নাম. হীনানং অকুসল কম্মানং ৱসেন হীনা অপাযভূমিযো. পণীতানং কুসল কম্মানং ৱসেন পণীতা সুগতি ভূমিযো. তত্থ চ নানা অকুসল কম্মানং ৱা নানা কুসল কম্মানং ৱা ওড়াৰিক সুখুমতা ৱসেন নানা দুগ্গতি ভূমিযো নানা সুগতি ভূমিযো চ সিদ্ধা হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদিমাহ.

৬৫. গাথায পুব্বদ্ধং নাম-ইত্থ মেকূন নৱুতি, প্পভেদং পন মানসন্তি পাদদ্ৱযং. অপৰদ্ধং নাম একৱীসসতংৱাথ, ৱিভজন্তি ৱিচক্খণাতি পাদদ্ৱযং. তং ইমিনা ন সমেতি. কথং ন সমেতি. ইমিনা ৱচনেন সকলম্পি গাথং একূন নৱুতিপ্পভেদং মানসং একৱীস সতং কত্ৱা ৱিভজন্তী-তি এৱং একৱাক্যং কত্ৱা যোজনং ঞাপেতি. ‘‘পথমজ্ঝান সদিসট্ঠেনা’’তি লোকিয পথমজ্ঝান সদিসট্ঠেন. যং চতুৰঙ্গীকং, তং সযমেৱ দুতীযজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং তিযঙ্গীকং, তং সযমেৱ ততীযজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং দুৱঙ্গীকং, তং সযমেৱ চতুত্থজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. যং পুন দুৱঙ্গীকং, তং সযমেৱ পঞ্চমজ্ঝানন্তি সিদ্ধং. ‘‘এৱং ৱুত্ত’’ন্তি ৱিভাৱনিযং ঝানঙ্গৱসেন পথমজ্ঝান সদিসত্তা পথমজ্ঝানঞ্চাতি এৱং ৱুত্তং. ৱিতক্কাদি অঙ্গপাতুভাৱেন পঞ্চধা ৱিভজন্তীতি সম্বন্ধো. ন ইতৰানি লোকিযজ্ঝানানি সাতিস্সযতো ঝানানি নাম সিযুং. কস্মাতি আহ ‘‘তানি হী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তানী’’তি লোকিযজ্ঝানানি. ‘‘উপেচ্চা’’তি উপগন্ত্ৱা. ‘‘ঝাপেন্তী’’তি দহন্তি. পকতিযা এৱ সিদ্ধো হোতি, ন পাদকজ্ঝানাদিৱসেন সিদ্ধো. ‘‘কিচ্চ’’ন্তি পঞ্চঙ্গীক ভাৱত্থায কত্তব্ব কিচ্চং. ‘‘তেন পচ্চয ৱিসেসেনা’’তি পাদকজ্ঝানাদিনা পচ্চয ৱিসেসেন. ‘‘তস্মিং’’তি পচ্চয ৱিসেসে. যথালোকিযজ্ঝানেসু উপচাৰভূতা ভাৱনা কাচি ৱিতক্ক ৱিৰাগ ভাৱনা নাম হোতি…পে… কাচি ৰূপ ৱিৰাগ ভাৱনা নাম. অসঞ্ঞি গামীনং পন সঞ্ঞা ৱিৰাগ ভাৱনা নাম হোতি. এৱমেৱন্তি যোজনা. ‘‘সা’’তি উপচাৰ ভাৱনা.‘‘উপেক্খা সহগতং ৱা’’তি এত্থ ৱা সদ্দেন ৰূপসমতিক্কমং ৱা সঞ্ঞা সমতিক্কমং ৱাতি অৱুত্তং ৱিকপ্পেতি. আদিকম্মিককালে এৱং হোতু, ৱসিভূতকালে পন কথন্তি আহ ‘‘ঝানেসূ’’তিআদিং. নানাসত্তিযুত্তা হোতীতি ৱত্ৱা নানাসত্তিযো দস্সেতি ‘‘কাচী’’তিআদিনা. যা উপচাৰ ভাৱনা. ‘‘ৱিতক্কং ৱিৰাজেতুং’’তি ৱিতক্কং ৱিগমেতুং. অত্তনো ঝানং অৱিতক্কং কাতুন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘অতিক্কামেতুং’’তি. সা উপচাৰ ভাৱনা. সেসাসুপি উপচাৰ ভাৱনাসু.

৬৬. (ক) ‘‘সা ৱিপস্সনা’’তি ৱুট্ঠানগামিনি ৱিপস্সনা. ‘‘ৱিপস্সনা পাকতিকা এৱা’’তিকাচি ৱিৰাগ ভাৱনা নাম ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিযামেতুং’’তি অৱিতক্কমেৱ হোতূতি ৱদমানা ৱিয ৱৱত্থপেতুং. ‘‘অধিপ্পাযো’’তি পাদকৱাদিত্থেৰস্স অধিপ্পাযো. ‘‘সম্মসীযতী’’তি ইদং ঝানং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি সম্মসীযতি সমনুপস্সীযতি. তং অট্ঠকথায ন সমেতি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ. যতো যতো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায যে যে সমাপত্তি ধম্মে সম্মসিত্ৱা মগ্গো নিব্বত্তিতো হোতি. তং তং সমাপত্তি সদিসোৱ হোতি. সম্মসিতসমাপত্তি সদিসোতি অত্থোতি. এত্থ হি ‘‘যতো যতো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠাযা’’তি এতেন পাদকজ্ঝানং কথিতং হোতি. ‘‘পাদকজ্ঝানে সতী’’তি এতেন অযং ৱাদোপি পাদকজ্ঝানেন ৱিনা নসিজ্ঝতীতি দস্সেতি. ‘‘ৱিপস্সনাপি…পে… পত্তা হোতী’’তি এতেন ইমস্মিং ৱাদেপি ৱিপস্সনা নিযামো ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যথালোকিযজ্ঝানেসূ’’তিআদিং. কামঞ্চেত্থ…পে… অৱিৰোধো ৱুত্তো ৱিয দিস্সতি. কথং. পঞ্চমজ্ঝানতো ৱুট্ঠায হি পথমজ্ঝানাদীনি সম্মসতো উপ্পন্নমগ্গো পথমত্থেৰৱাদেন পঞ্চমজ্ঝানিকো, দুতীয ৱাদেন পথমাদিজ্ঝানিকো আপজ্জতীতি দ্ৱেপি ৱাদা ৱিৰুজ্ঝন্তি. ততীয ৱাদেন পনেত্থ যং ইচ্ছতি, তং ঝানিকো হোতীতি তে চ ৱাদা ন ৱিৰুজ্ঝন্তি, অজ্ঝাসযো চ সাত্থকো হোতীতি এৱং অৱিৰুদ্ধো ৱুত্তো হোতীতি. এত্থ পন যং ইচ্ছতি, তং ঝানিকো হোতি. ইচ্ছায পন অসতি, ৱিৰোধোযেৱ. তেনাহ ‘‘ইমে পন ৱাদা. …পে…. ৱিৰোধো পৰিহৰিতুং’’তি. পাড়িযং ‘‘অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি কৰোতী’’তি অজ্ঝত্তসন্তানেতং তং ঝানঞ্চ ঝানসহগতঞ্চ খন্ধ পঞ্চকং নিচ্চ সুখ অত্ত জীৱতো সুঞ্ঞতং মনসি কৰোতি. ‘‘ন পক্খন্দতী’’তি ন পৱিসতি. ‘‘সন্নিসাদেতব্বং’’তি সন্নিসিন্নং কাতব্বং. ‘‘একোদিকাতব্বং’’তি একমুখং কাতব্বং. ‘‘সমাদহাতব্বং’’তি সুট্ঠু ঠপেতব্বং. ‘‘নিস্সাযা’’তি পাদকং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো.

৬৭. (ক) ৱাদৱিচাৰণাযং. উপচাৰ ভাৱনা এৱ উপৰিজ্ঝানে ঝানঙ্গং নিযামেতীতি ৱুত্তং. হেট্ঠা পন অজ্ঝাসযো এৱ উপৰিজ্ঝানে ঝানঙ্গং নিযামেতীতি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অজ্ঝাসযো এৱা’’তি এৱ সদ্দেন পাদকজ্ঝানং নিৱত্তেতি. ‘‘ইধ উপচাৰ ভাৱনা এৱা’’তি এৱ সদ্দেন অজ্ঝাসযং নিৱত্তেতি. এতেসু হি দ্ৱীসু সহ ভাৱীসু উপচাৰ ভাৱনা এৱ পধানং হোতি. অজ্ঝাসযো পন তস্স নানা সত্তিযোগং সাধেতি. ‘‘অজ্ঝাসয সামঞ্ঞং সণ্ঠাতী’’তি মগ্গে যং লদ্ধব্বং হোতি, তং লব্ভতু, ময্হং ৱিসেসো নত্থীতি এৱং অজ্ঝাসয সামঞ্ঞং সণ্ঠাতি. ‘‘তস্মি’’ন্তি অজ্ঝাসয ৱিসেসে. ‘‘সো’’তি অজ্ঝাসয ৱিসেসো. কস্মা যুত্তন্তি আহ ‘‘ইচ্ছি তিচ্ছিত…পে… নিব্বত্তনং’’তি. ‘‘সব্বজ্ঝানেসু চিণ্ণৱসিভূতানং’’তি ইদং সমাপজ্জনন্তি চ নিব্বত্তনন্তি চ পদ দ্ৱযে সম্বন্ধ ৱচনং. ‘‘ৱিপস্সনা ৱিসেসত্থায এৱা’’তি ৱুট্ঠান গামিনি ৱিপস্সনা ৱিসেসত্থায এৱ. যস্মা পন অট্ঠসু সমাপত্তীসু একেকায সমাপত্তিযা ৱুট্ঠায ৱুট্ঠিত সমাপত্তি ধম্ম সম্মসনং আগতং, ন পন অঞ্ঞজ্ঝান সম্মসনং. তস্মা পাদকজ্ঝানমেৱ পমাণন্তি যোজনা. পাড়িপদেসু ‘‘গহপতী’’তি আলপন ৱচনং. ‘‘ৱিৱিচ্চেৱা’’তি ৱিৱিচ্চিত্ৱা এৱ. ৱিৱিত্তো ৱিগতো হুত্ৱা এৱ. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি সুট্ঠু সম্পাপুণিত্ৱা. ‘‘ইতি পটিসঞ্চিক্খতী’’তি এৱং পচ্চৱেক্খতি. ‘‘অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি সুসং সম্পিণ্ডিতং, সংৱিদহিতং. ‘‘তত্থ ঠিতো’’তি তস্মিং পথমজ্ঝানে অপৰিহীনো হুত্ৱা ঠিতো. ‘‘মেত্তাচেতো ৱিমুত্তী’’তি মেত্তাঝানসঙ্খাতা চেতোৱিমুত্তি, অঞ্ঞত্থ অলগ্গনৱসেন চিত্তস্স পৱত্তি. তথা কৰুণা চেতোৱিমুত্তি. মুদিতা চেতোৱিমুত্তি. ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি কাযৱিৱেক চিত্তৱিৱেকানং ৱসেন জাতং. ‘‘পীতি সুখং’’তি পীতিযা চ সুখেন চ সম্পন্নং. অথৱা, ৱিৱেকেহি জাতানি পীতি সুখানি অস্সাতি ৱিৱেকজং পীতি সুখং. মজ্ঝে নিগ্গহিতাগমো. ৰূপমেৱ ৰূপগতং, ৱেদনা এৱ ৱেদনা গতন্তিআদিনা সমাসো. গতসদ্দো চ পদপূৰণমত্তে দট্ঠব্বো. ‘‘তেনেৱ ধম্ম ৰাগেন তাযধম্মনন্দিযা’’তি ৱিপস্সনানি কন্তিমাহ. সহত্থে চ কৰণ ৱচনং. ওপপাতিকো হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তত্থ পৰিনিব্বাযী’’তি ব্ৰহ্মলোকে অৱস্সং পৰিনিব্বায ন ধম্মো. তেনাহ ‘‘অনাৱত্তি ধম্মো তস্মা লোকা’’তি. ‘‘পাদকজ্ঝানমেৱ পমাণ’’ন্তি পাদকজ্ঝানমেৱ মগ্গেঝানঙ্গং নিযামেস্সতি, ন সম্মসিতজ্ঝানন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পাদকং অকত্ৱা’’তি আসন্নে অসমাপজ্জিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘যং যং ঝানং ইচ্ছন্তী’’তি মগ্গে ইচ্ছন্তি.

৬৬. (খ) ‘‘তথা ৱিধো’’তি তথা পকাৰো. আসন্নে ৱুট্ঠিতস্সেৱ ঝানস্স. ‘‘চিত্তসন্তানং ৱিসেসেতুং’’তি সচে পাদকজ্ঝানং পথমজ্ঝানং হোতি, ততো পৰং পৱত্তং চিত্তসন্তানং ৱিতক্কে নিন্নং হোতি, ৱিতক্কে পক্খন্দতি. অথ পাদকজ্ঝানং দুতীযজ্ঝানং হোতি. ততো পৰং পৱত্তং চিত্তসন্তানং ৱিচাৰে নিন্নং হোতি, ৱিচাৰে পক্খন্দতীতিআদিনা নযেন চিত্তসন্তানং ৱিসেসেতুং. ‘‘যং তত্থ ৱুত্তং’’ তিযং ৱিভাৱনিযং ৱুত্তং.

ৱেদনা ৱিচাৰণাযং. ‘‘ন সিদ্ধো’’তি সিদ্ধো ন হোতি. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি অঞ্ঞেন পকাৰেন. গহিতে সতীতি যোজনা. পাদকজ্ঝানাদীনং ৱসেন সিদ্ধোতি গহিতে সতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘যায কায চি ৱেদনায যুত্তা হুত্ৱা’’তি সোমনস্স ৱেদনায ৱাযুত্তা হুত্ৱা উপেক্খা ৱেদনায ৱা যুত্তা হুত্ৱা. ‘‘তেহি নিযমিতায একেকায মগ্গ ৱেদনাযা’’তি পাদকজ্ঝানাদীহি নিযমিতায মগ্গে সোমনস্স ৱেদনায এৱ ৱাসদ্ধিং ঘটিযেয্য মগ্গে উপেক্খা ৱেদনায এৱ ৱাতি অত্থো. ৱেদনা নাম একং ঝানঙ্গং হোতি. তস্মা মগ্গেঝানঙ্গ নিযমে সিদ্ধে মগ্গে ৱেদনা নিযমোপি সিদ্ধো. তানি পন পাদকজ্ঝানাদীনি মজ্ঝে ৱুট্ঠান গামিনি ৱিপস্সনাযং নকিঞ্চিনিযামেন্তি. এৱঞ্চ সতি, পাদকজ্ঝানাদীহি নিযমিতায মগ্গে একেকায ৱেদনায সদ্ধিং দ্ৱে দ্ৱে ৱিপস্সনা ৱেদনাযো ঘটিযেয্যুং. মগ্গে সোমনস্স ৱেদনায ৱা সদ্ধিং দ্ৱে ৱিপস্সনা ৱেদনাযো ঘটিযেয্যুং. মগ্গে উপেক্খা ৱেদনায ৱা সদ্ধিং দ্ৱে ৱিপস্সনা ৱেদনাযো ঘটিযেয্যুংতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চসতি একৱীথিযং জৱনানি ভিন্ন ৱেদনানি সিযুং. তঞ্চ ন যুজ্জতি. তস্মা মগ্গে ৱেদনা নিযমো পাদকজ্ঝানাদি নিযমেন সিদ্ধো ন হোতি, ৱিপস্সনা নিযমেনেৱ সিদ্ধোতি অধিপ্পাযো. তানি পন পাদকজ্ঝানাদীনি মজ্ঝে ৱুট্ঠান গামিনি ৱিপস্সনাযং ন কিঞ্চি ন নিযামেন্তি. ৱেদনং নিযামেন্তি যেৱাতি দস্সেতুং ‘‘তংপি ন যুজ্জতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পাদকজ্ঝানাদীনং ৱসেনেৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘ছ নেক্খম্মস্সিতা উপেক্খা’’তি একাৱ চতুত্থজ্ঝানু পেক্খা ছসু আৰম্মণেসু সোমনস্সানি পজহিত্ৱা পৱত্তত্তা ছ নেক্খম্মস্সিতা উপেক্খা নাম হোতি. ‘‘ছ নেক্খম্মস্সিতানি সোমনস্সানী’’তি একং ৱপথমজ্ঝান সোমনস্সং ছসু আৰম্মণেসু ছ গেহস্সিতানি পজহিত্ৱা পৱত্তত্তা ছ নেক্খম্মস্সিতানি সোমনস্সানি নাম হোন্তি. অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘পথমাদীনি চ তীণি ঝানানী’’তি চতুক্কনযে তীণি সোমনস্স ঝানানি পাদকানি কত্ৱা. ‘‘সুদ্ধসঙ্খাৰে চ পাদকেকত্ৱা’’তি আৰম্মণ ভাৱেন পাদকেকত্ৱাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ পাদকজ্ঝানাদীনং ৱসেন ৱুট্ঠান গামিনি ৱিপস্সনাযঞ্চ মগ্গে চ ৱেদনা পৰিণামো অট্ঠসালিনিযংপি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তো. ‘‘অমানুসী ৰতী হোতী’’তি মনুস্সানং গেহস্সিতৰতিং অতিক্কম্ম ঠিতত্তা অমানুসী নাম ৰতি হোতি. ‘‘সম্মধম্মং ৱিপস্সতো’’তি সম্মা অনিচ্চ লক্খণ ধম্মং পস্সন্তস্স ভিক্খুনোতি সম্বন্ধো.

৬৭. (খ) ‘‘ঝানঙ্গযোগভেদেনা’’তি ৱুত্তং, ঝানযোগভেদো পন অধিপ্পেতো. ‘‘পঞ্চ ৱিধেঝান কোট্ঠাসে’’তি পঞ্চক নযৱসেন ৱুত্তং. ইধ চিত্ত ভেদস্স অধিপ্পেতত্তা ঝানভেদেতি চ ঝানন্তি চ ৱুত্তেপি চিত্তমেৱ অধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং.

গাথাযোজনাসু. ‘‘অপৰাপি যোজনা ৱুত্তা’’তি অথৱা ৰূপাৱচৰং চিত্তং অনুত্তৰঞ্চ পথমাদিজ্ঝান ভেদেন যথা গয্হতি, তথা আৰুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমেঝানে গয্হতীতি এৱং অপৰাপি যোজনা ৱুত্তা. ‘‘পঠিতত্তা’’তি উচ্চাৰিতত্তা. অন্তিমগাথা ৱণ্ণনাযং. ‘‘যথা’’তি যেন পকাৰেন. ‘‘তং সঙ্গহং’’তি এক ৱীসসতসঙ্গহং. বুজ্ঝন্তীতি বুধা. ‘‘আহা’’তি চ ‘‘আহূ’’তি চ ৱত্তমানকালেপি ইচ্ছন্তি সদ্দৱিদূতি ৱুত্তং ‘‘কথেন্তি ৱা’’তি. ইদঞ্চ ৱচনং পুব্বে ‘‘ইত্থমেকূন নৱুতি…পে… ৱিভজন্তি ৱিচক্খণা’’তি গাথায নিগমনন্তি ঞাপনত্থং ‘‘ৱিভজন্তি ৱিচক্খণা’’তি ৱুত্তং হোতী’’তি ৱুত্তং.

ইতিপৰমত্থদীপনিযানামটীকাযঅনুদীপনিযং

চিত্তসঙ্গহস্সঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

২. চেতসিকসঙ্গহঅনুদীপনা

৬৮. এৱং চিত্ত সঙ্গহস্স দীপনিং কত্ৱা চেতসিক সঙ্গহস্স দীপনিং কৰোন্তো পথমং পুব্বাপৰানু সন্ধিঞ্চ আদিগাথায পযোজন সম্বন্ধঞ্চ দস্সেতুং ‘‘এৱং’’তিআদি মাৰদ্ধো. তত্থ ‘‘অনুপত্ত’’ন্তিআদিম্হি চিত্তং চেতসিকং ৰূপং, নিব্বানমিতিসব্বথাতি এৱং অনুক্কমো ৱুত্তো. তেন অনুক্কমেন অনুপত্তং. হেতু ৱিসেসনঞ্চেতং. যস্মা চিত্তসঙ্গহানন্তৰং চেতসিক সঙ্গহো অনুপত্তো, তস্মা ইদানি তং সঙ্গহং কৰোতীতি দীপেতি. চত্তাৰি সম্পযোগ লক্খণানি ‘একুপ্পাদতা, এক নিৰোধতা, একা ৰম্মণতা, এক ৱত্থুকতা,তি. ‘‘চেতসি যুত্তা’’তি চিত্তস্মিং নিযুত্তা. চিত্তং নিস্সায অত্তনো অত্তনো কিচ্চেসু উস্সুক্কং আপন্নাতি অত্থো. ‘‘চেতসা ৱাযুত্তা’’তি চিত্তেন ৱা সম্পযুত্তা. চিত্তেন সহ একীভাৱং গতাতি অত্থো. ‘‘সৰূপদস্সন’’ন্তি সঙ্খ্যাসৰূপদস্সনং. সিদ্ধপদং নাম পকতি পচ্চযেহি নিপ্ফন্ন পদং. ‘‘পুব্বন্ততো’’তি একস্সসঙ্খত ধম্মস্স পথম ভাগতো. উদ্ধং পজ্জনং নাম কতমন্তি আহ ‘‘সৰূপতো পাতুভৱন’’ন্তি. ধাতু পাঠেসু-জনিপাতুভাৱে-তি ৱুত্তত্তা আহ ‘‘জাতীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. ‘‘সৰূপ ৱিনাসো’’তি সৰূপতো পাতুভৱন্তস্স ভাৱস্স ৱিনাসো অন্তৰধানং. ‘‘এৱং পৰত্থ পী’’তি পৰস্মিং একালম্বণৱত্থুকাদিপদেপি. ‘‘এক চিত্তস্সপি বহুদেৱা’’তি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং ৰূপং পস্সন্তং একমেৱ ৰূপং পস্সতীতি নত্থি. অনেকানি এৱৰূপানি একতো কত্ৱা পস্সতি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱঞ্চ কত্ৱা পাড়িযং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং. সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণন্তিআদিনা ৱত্থুদ্ৱাৰেসু একৱচনং ৱত্ৱা আৰম্মণেসু বহুৱচনং কতন্তি. ‘‘একত্তং উপনেত্ৱা’’তি চক্খু ৱিঞ্ঞাণে বহূনিপি ৰূপাৰম্মণানি ৰূপতা সমঞ্ঞেন একীভাৱং কত্ৱা একং আৰম্মণন্ত্ৱেৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সদ্দাৰম্মণাদীসুপি এসেৱ নযো. তং ন সুন্দৰং. কস্মা. অত্থ ৱিসেসস্স অৱিঞ্ঞাপনতো. কোপনাযং অত্থ ৱিসেসোতি. যাচিত্তস্স জাতি, সাযেৱ ফস্সাদীনন্তিআদিকো অত্থো. তেনাহ ‘‘অথ খো’’তিআদিং. অধিপ্পেতা একুপ্পাদতা. এস নযো এক নিৰোধতাদীসু. ‘‘মূলটীকায’’ন্তি ৰূপকণ্ডমূলটীকাযং. ‘‘সহেৱা’’তি একতো এৱ. ‘‘উপ্পাদাদিপ্পৱত্তিতো’’তি উপ্পাদস্স চ জীৰণস্স চ নিৰোধস্স চ পৱত্তিতো. ‘‘উপ্পাদাদযো’’তি উপ্পাদ জীৰণ নিৰোধা. জাতিজৰামৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘চেতসিকামতা’’তি চেতসিকা ইতি ৱিঞ্ঞাতা. ‘‘ভাৱপ্পধানং’’তি একুপ্পাদ ভাৱো একুপ্পাদোতি ৱুত্তো. তথা এক নিৰোধাদীসু. যথা ইদংপি সঙ্ঘেৰতনং পণীত-ন্তিআদীসু অযং ৰতন ভাৱো পণীতোতি হেত্থ অত্থো. ‘‘যে’’তি যে ধম্মা. ‘‘সহজাত পচ্চযুপ্পন্ন ৰূপানি পী’’তি সহজাতপচ্চযতো উপ্পন্নানি ৰূপানিপি. চেতসিকানি নাম সিযুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তদা যত্ত ৱুত্তিতাযা’’তি চিত্তাযত্তৱুত্তিযায. ‘‘চেতোযুত্তানী’’তি হেতু ৱিসেসনং. তদেৱ হেতুমন্ত ৱিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো নীতৱিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো গধৱিসেসনন্তি চ ৱদন্তি. ‘‘তেস’’ন্তি চিত্তস্স সহজাতপচ্চযুপ্পন্নৰূপানং. ‘‘নানুভোন্তী’’তি নপাপুণন্তি. ‘‘ন হি সক্কা জানিতুং’’তি এতেন ভূতকথন ৱিসেসনানি এতানীতি দীপেতি. ভূতকথনংপি সমানং ৱত্তিচ্ছাৱসেন ব্যৱচ্ছেদকংপি সম্ভৱতি. ‘‘ৱযোপঞ্ঞাযতী’’তি ৱিনাসো পকাসতি. ‘‘ঠিতাযা’’তি তিট্ঠ মানায ৱেদনায. অঞ্ঞো পকাৰো অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথা ভাৱো অঞ্ঞথত্তং. জৰাৱসেন পৰিণামোতি ৱুত্তং হোতি. যো পথৱীধাতুযা উপ্পাদো, যা ঠিতি, যা অভিনিব্বত্তি, যো পাতুভাৱো. এসো দুক্খস্স উপ্পাদো, এসা ৰোগানং ঠিতি, এসো জৰামৰণস্স পাতুভাৱোতি যোজনা. ‘‘ইতৰথা’’তি ইতো অঞ্ঞথা গহিতে সতীতি অত্থো. একস্মিং ৰূপাৰূপকলাপে নানা ধম্মানং ৱসেন বহূসু উপ্পাদেসু চ নিৰোধেসু চ গহিতেসূতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিকাৰৰূপানং’’তি ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱয লহুতাদিত্তযানং. সব্বানিপি উপাদাৰূপানি চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পৱত্তত্তা মহাভূত গণনায চত্তাৰি চত্তাৰি সিযুংতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সব্বেসম্পি ৱা’’তিআদিৱুত্তং. সব্বেসম্পি ৱা চক্খাদীনং উপাদাৰূপানং একেকস্মিং কলাপে বহুভাৱো ৱত্তব্বো সিযাতি যোজনা. কস্মা বহুভাৱো ৱত্তব্বোতি আহ ‘‘চতুন্নং মহাভূতান’’ন্তিআদিং.

যদি এৱং, একস্মিং চিত্তুপ্পাদে লহুতাদীনিপি একেকানি এৱ সিযুং, অথ কিমত্থং দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ৱুত্তানীতি আহ ‘‘কাযলহুতা চিত্ত লহুতাদযোপনা’’তিআদিং. ‘‘ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৱা’’তি ঈদিসং ৱিনিচ্ছযত্তং অচিন্তেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘চিত্তানুপৰিৱত্তিনো’’তি এতেন চিত্তেন উপ্পজ্জিত্ৱা তেনেৱ চিত্তেন সহনিৰুজ্ঝনৱসেন চিত্তং অনুপৰিৱত্তিস্স. ‘‘পসঙ্গা’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘পুৰেতৰমুপ্পজ্জিত্ৱা’’তি পুৰেতৰং একেন চিত্তেন সহ উপ্পজ্জিত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘চিত্তস্সভঙ্গক্খণে’’তি অঞ্ঞস্স সত্তৰ সম চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে. তথা ৰূপধম্মানং পসঙ্গো ন সক্কা নীৱাৰেতুং তিযোজনা. ‘‘পসঙ্গো’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘অলমতি পপঞ্চেনা’’তি অভিধম্মে ৱেদনাত্তিকেটীকাসু ৱিয অতি ৱিত্থাৰেন নিৰত্থকং হোতীতি অত্থো. ‘‘নিৰত্থকং’’তি ৱিভাৱনিযং পপঞ্চো নিৰত্থকো এৱাতি অধিপ্পাযো.

৬৯. ফস্সৱচনত্থে. ‘‘ফুসতী’’তি আৰম্মণং আহনতি, সঙ্ঘট্টেতি. তঞ্চ সঙ্ঘট্ট নং নদোসপটিঘস্স ৱিয আৰম্মণস্স ৱিবাধনং হোতি, অথ খো ভমৰস্স পদুম পুপ্ফেসু পুপ্ফৰ সগ্গহণং ৱিয ৱিজানন মত্তে অঠত্ৱা আৰম্মণ ৰসপাতুভাৱত্থং যথাৰম্মণং সংহনন মেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ফুসনঞ্চেত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘আহচ্চা’’তি আহনিত্ৱা সম্পাপুণিত্ৱা. ‘‘উপহচ্চা’’তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অযমত্থো কথং পাকটোতি আহ ‘‘যতো’’তিআদিং. তত্থ ‘‘যতো’’তি যং কাৰণা. ‘‘তদনুভৱন্তী’’তি তং আৰম্মণ ৰসং অনুভৱন্তী, ৱেদনা পাতুভৱতি, ৱেদনা পাতুভাৱং দিস্ৱা আৰম্মণপ্ফুসনং ঞাণে পাকটং হোতীতি অধিপ্পাযো. স্ৱাযং ফুসন লক্খণো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাতা গতৱিসয পদট্ঠানো. তত্থ সন্নিপাতো নাম তিণ্ণং তিণ্ণং দ্ৱাৰা ৰম্মণ ৱিঞ্ঞাণানং সঙ্গতি সমাগমো সমোধানং. তথাহি ৱুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো তিআদি. ‘‘সঙ্ঘট্টনৰসো’’তি আৰম্মণে সম্মদেৱ ঘট্টন কিচ্চো. সঙ্ঘট্টন কিচ্চত্তা এৱ তিণ্ণং সন্নিপাতো হুত্ৱা ধম্ম চিন্তাঞাণস্স পটিমুখং উপট্ঠাতি পকাসতীতি. ‘‘সন্নিপাত পচ্চুপট্ঠানো’’. পচ্চুপট্ঠানন্তি ৱা পঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি ধজোৰথস্স পঞ্ঞাণন্তি এত্থ ৱিয. সন্নিপাতাকাৰো পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. ৱেদনাপচ্চু পট্ঠানো ৱা. ধূমোৱিয অগ্গিস্স. ৱেদনাফলং পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি ৱিগ্গহো. অট্ঠসালিনিযং পন কস্মা পনেত্থ ফস্সো পথমং ৱুত্তো তিপুচ্ছিত্ৱা মহাঅট্ঠকথা ৱাদোতাৱ দস্সিতো. চিত্তস্স পথমাভিনিপাতত্তা. আৰম্মণস্মিঞ্হি চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৱা ফস্সো আৰম্মণং ফুসমানো উপ্পজ্জতি. তস্মা পথমং ৱুত্তো. ফস্সেন ফুস্সিত্ৱা ৱেদনায ৱেদযতি. সঞ্ঞায সঞ্জানাতি. চেতনায চেততি. তেন ৱুত্তং ফুট্ঠো ভিক্খৱে ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতীতি. অপি চ অযং ফস্সো নাম যথাপাসাদং পত্ৱা থম্ভো নাম সেসদব্ব সম্ভাৰানং বলৱপচ্চযো. এৱমেৱ সহজাত সম্পযুত্ত ধম্মানং বলৱ পচ্চযো হোতি. তস্মা পথমং ৱুত্তোতি. সঙ্গহকাৰেন পন ইদং পন অকাৰণং, একক্খণস্মিঞ্হি উপ্পন্ন ধম্মানং অযং পথমং উপ্পন্নো অযং পচ্ছাতি ইদং ৱত্তুং ন লব্ভা. বলৱপচ্চযভাৱেপি ফস্সস্সকাৰণং ন দিস্সতীতি এৱং তং ৱাদং পটিক্খিপেত্ৱা ইদং ৱুত্তং দেসনা ৱাৰেনেৱ ফস্সো পথমং ৱুত্তোতি. তত্থ ‘‘দেসনাৱাৰে নেৱা’’তি দেসনক্কমেনেৱ, ততো অঞ্ঞং কাৰণং নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেসু পন দ্ৱীসু ৱাদেসু মহাঅট্ঠকথা ৱাদো এৱ যুত্তো. যঞ্হি তত্থ ৱুত্তং চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৱাতি. তত্থ পথমাভিনিপাতোতি ইদং কিচ্চপ্পধানত্তা ৱুত্তং. ন পনঞ্ঞেহি চেতসিকেহি ৱিনা ৱিসুং পথমং উপ্পন্নত্তা. যথা তং যে কেচি ভিক্খৱে ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা. সব্বে তে মনোপুব্বঙ্গমা, মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং সুত্তে কিচ্চপ্পধানত্তা মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং. ন পন সব্বচেতসিকেহি ৱিনা ৱিসুং পথমং উপ্পন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. বলৱপচ্চয ভাৱেপি ফস্সস্সকাৰণং দিস্সতিযেৱ. ফস্সোহেতু ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা পনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা নায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযাতি হি ৱুত্তং. তস্মা সব্বেসং চেতসিকানং ধম্মানং ফস্সপ্পধানত্তা এৱ ফস্স বলৱপচ্চযত্তা এৱ চ ফস্সো পথমং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ চিত্তং আৰম্মণ ৱিজাননট্ঠেন ফস্সাদীনং সব্বচেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমং হোতি, পধানং, জেট্ঠকং. ফস্সো পন আৰম্মণ সঙ্ঘট্টনট্ঠেন সব্বেসং চেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমো হোতি, পধানো, জেট্ঠকোতি অযং দ্ৱিন্নং ৱিসেসোতি. এত্থ চোদকো ফুসনং নাম সপ্পটিঘৰূপানং এৱ কিচ্চন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘ননুচা’’তিআদিনা চোদেতি. ‘‘ননুচা’’তি চোদেধীতি দীপেতি. ‘‘অপ্পটিঘসভাৱা’’তি হেতুৱিসেসনং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিৱত্থুং. অযং পন ফস্সো. ‘‘চিত্তস্স ৱিকাৰা পত্তিং’’তি চলন কম্পন থম্ভন জেগুচ্ছ ভয তাস ছম্ভিতত্তা দিৱসেন ৱিকাৰা পজ্জনং. ‘‘ৱেদনা ৱিসেসুপ্পত্তিং’’তি সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ সুখৱেদনা, দুক্খৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ দুক্খ ৱেদনাতিআদিনা নযেন ফস্স ৱিসেসানুৰূপং ৱেদনা ৱিসেসুপ্পত্তিং সাধেতি. এত্থ চ ফুসনং নাম দুৱিধং ৰূপপ্ফুসনং, নামপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ ৰূপপ্ফুসনং নাম ফোট্ঠব্ব ধাতূনং কিচ্চং. নামপ্ফুসনং দুৱিধং ফস্সপ্ফুসনং, ঞাণপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ ঞাণপ্ফুসনং নাম ঞাণপ্পটিৱেধো. অপি চ ঝানমগ্গ ফল নিব্বানানং পটিলাভোপি ফুসনন্তি ৱুচ্চতি. ফুসন্তি ধীৰা নিব্বানং. যোগক্খেমং অনুত্তৰং. ফুসামি নেক্খমং সুখং. অপুথুজ্জন সেৱিতন্তি-আদীসু. ইদং উপমা মত্তং সিযা, কস্সচি মন্দ পঞ্ঞস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইদ’’ন্তি খেড়ুপ্পাদ ৱচনং. ৱিঞ্ঞুস্স পন অতিপাকট ফস্স নিদস্সনেন অপ্পাকট ফস্স ৱিভাৱনং যুত্তমেৱ. তেনাহ ‘‘অতিপাকটায পনা’’তিআদিং.

৭০. ৱেদনাৱচনত্থে. ‘‘তংসমঙ্গীপুগ্গলানং ৱা’’তি ৱেদনা সমঙ্গীপুগ্গলানং ৱা. ‘‘সাতং ৱা’’তি সাধুৰসং ৱা. ‘‘অস্সাতং ৱা’’তি অসাধুৰসং ৱা. ‘‘কিং ৱেদযতী’’তি কতমং ৱেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৱেদযতী’’তি সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. অথৱা ‘‘কিঞ্চৱেদযতী’’তি কথঞ্চৱেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৱেদযতী’’তি সুখং হুত্ৱাপি ৱেদযতি. সুখ ভাৱেন ৱেদযতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সেসপদেসুপি. ‘‘কিচ্চন্তৰব্যাৱটা’’তি অঞ্ঞকিচ্চব্যাৱটা. অধিপতি ভাৱো আধিপচ্চং. ইন্দ্ৰিয কিচ্চং. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তি লদ্ধগুণৱচনং. ৰাজাৰহ ভোজনং ৰাজগ্গভোজনং. ‘‘সূদসদিসতা’’তি ৰঞ্ঞোভত্তকাৰসদিসতা. তত্থ সূদো ৰঞ্ঞোভত্তং পচন্তো ৰসজাননত্থং থোকং গহেত্ৱা জিৱ্হগ্গে ঠপেত্ৱা ৰসং ৱীমংসতি. যথিচ্ছিতং পন ভুঞ্জিতুং অনিস্সৰো. ৰাজা এৱ যথিচ্ছিতং ভুঞ্জিতুং ইস্সৰো. ৰাজা ৱিয ৱেদনা. সূদো ৱিয সেসচেতসিক ধম্মা.

৭১. সঞ্ঞাৱচনত্থে. ‘‘সঞ্জানাতী’’তি সুট্ঠু জানাতি. সুট্ঠুজাননঞ্চ নাম ন ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয ৱিৱিধজাননং হোতি. ন চ পঞ্ঞায ৱিয যথাভূতজাননং হোতি. অথ খো ভূতং ৱা হোতু, অভূতং ৱা. যং যং ছ হি ৱিঞ্ঞাণেহি ৱিজানাতি, পঞ্ঞায ৱা পজানাতি. তস্স তস্স পচ্ছা অপ্পমুস্সকৰণ মেৱাতি ৱুত্তং ‘‘পুনজাননত্থং সঞ্ঞাণং কৰোতী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞাণ’’ন্তি নিমিত্ত কৰণং. ভৱন্তৰং পত্ৱাপি অপ্পমুট্ঠভাৱং সাধেতি ওপপাতিক পুগ্গলানন্তি অধিপ্পাযো. তেহি পুৰিমং অত্তনো ভৱং জানন্তি. গব্ভসেয্যকাপি কেচি পুৰিমং ভৱং জানন্তি, যেজাতিস্সৰ পুগ্গলাতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘অপ্পমুট্ঠভাৱ’’ন্তি অনট্ঠভাৱং. মিচ্ছাভিনিৱেস সঞ্ঞা নাম অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিপ্পৱত্তা সঞ্ঞা. ‘‘বোধেতু’’ন্তি বুজ্ঝাপেতুং. ‘‘দাৰুতচ্ছকসদিসাতি চ ৱুত্তা’’তি দাৰুতচ্ছকো নাম কট্ঠৱড্ঢকী. সো কট্ঠক্খন্ধেসু নিমিত্তকাৰীহোতি. সুতচ্ছিতছিন্দিতেসু কট্ঠেসু নিমিত্তানি কত্ৱা ঠপেতি. পচ্ছাতানি ওলোকেত্ৱা কট্ঠানি কম্মে উপনেতি. ‘‘হত্থি দস্সক অন্ধসদিসা’’তি এত্থ একো কিৰ ৰাজা কেড়িপ্পসুতো হোতি. সো জচ্চন্ধানংঠানে একং হত্থিং আনেত্ৱাঠপেন্তো জচ্চন্ধে আহ জানাথ ভো তুম্হে হত্থিন্তি. তে হত্থিং জানিস্সামাতি পৰামসিত্ৱা অত্তনো পৰামসিতং তং তং অঙ্গমৱহত্থীতি অভিনিৱিসন্তি. দড়্হং সল্লক্খেন্তি. পুন ৰাজা তে পুচ্ছি কীদিসো ভো হত্থীতি. তে ৰঞ্ঞো হত্থিসণ্ঠানং আচিক্খন্তা ৱিৱাদং আপজ্জন্তি. আচিক্খনমেৱ ৰঞ্ঞোহত্থিদস্সনন্তি কত্ৱা তে হত্থিদস্সক অন্ধাতি ৱুচ্চন্তি. ‘‘উপট্ঠিতৱিসযগ্গহণে’’তি ৰত্তিযং অন্ধকাৰে ৰজ্জুক্খণ্ডং পস্সন্তস্স সপ্পসণ্ঠানং উপট্ঠাতি. সো উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং সপ্পোতি গণ্হাতি. এৱং উপট্ঠিতৱিসযগ্গহণং হোতি. মিগপোতকানঞ্চ অৰঞ্ঞেখেত্তমজ্ঝেপুৰিসসণ্ঠানং তিণ ৰূপং পস্সন্তানং পুৰিসসণ্ঠা নং উপট্ঠাতি. তে উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং পুৰিসোতি গণ্হিত্ৱা সো অম্হে পহৰেয্যাতি পলাযন্তি. ৱুত্তা অট্ঠসালিনিযং.