নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

নিৰুত্তিদীপনীপাঠ

গন্থাৰম্ভ

১. চতুৰাসীতিসহস্স, ধম্মক্খন্ধাপভঙ্কৰা;

লোকম্হি যস্স জোতন্তি, নন্তৱণ্ণপভস্সৰা.

২. অনন্তৱণ্ণং সম্বুদ্ধং, ৱন্দে নিৰুত্তিপাৰগুং;

সদ্ধম্মঞ্চস্স সঙ্ঘঞ্চ, ৱিসুদ্ধৱণ্ণভাজনং.

৩. মোগ্গল্লানো মহাঞাণী, নিৰুত্তাৰঞ্ঞকেসৰী;

নদি ব্যাকৰণংনাদং, সোগতাৰঞ্ঞব্যাপনং.

৪. তস্সত্থং দীপযিস্সামি, নানাৰাসিংৱিভাজযং;

ওগায্হ সদ্দসত্থানি, নৱঙ্গং সত্থুসাসনন্তি.

১. সন্ধিকণ্ড

সঞ্ঞাৰাসি

গৰুসঞ্ঞাৰাসি

ৱণ্ণো, সৰো, সৱণ্ণো, দীঘো, ৰস্সো, ব্যঞ্জনো, ৱগ্গো, নিগ্গহীতং.

১. অআদযো তিতালীসং [তিতালীস (বহূসু)] ৱণ্ণা [ক. ২; ৰূ. ২; নী. ১, ২].

অআদযো বিন্দন্তা তেচত্তালীসক্খৰা ৱণ্ণা নাম হোন্তি.

অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এত, এ, ওত, ও. ক, খ, গ, ঘ, ঙ, চ, ছ, জ, ঝ, ঞ, ট, ঠ, ড, ঢ, ণ, ত, থ, দ, ধ, ন, প, ফ, ব, ভ, ম, য, ৰ, ল,ৱ স, হ, ড়, অং. অত্থং ৱণ্ণেন্তি পকাসেন্তীতি ৱণ্ণা, অক্খৰাতি চ ৱুচ্চন্তি, নামপঞ্ঞত্তিৰূপত্তা নক্খৰন্তি খযৱযং ন গচ্ছন্তীতি অক্খৰা. ‘‘নামগোত্তং ন জীৰতী’’তি [সং. নি. ১.৭৬] হি ৱুত্তং.

২. দসাদো সৰা [ক. ৩; ৰূ. ৩; নী. ৩].

তেসু ৱণ্ণেসু আদিম্হি দস ৱণ্ণা সৰা নাম হোন্তি. সযমেৱ লদ্ধসৰূপা হুত্ৱা ৰাজন্তি ৱিৰোচন্তীতি সৰা.

৩. দ্ৱে দ্ৱে সৱণ্ণা.

তেসু সৰেসু দ্ৱে দ্ৱেসৰা সৱণ্ণা নাম হোন্তি.

অ, আ অৱণ্ণো, ই, ঈ ইৱণ্ণো, উ, ঊ উৱণ্ণো, এত, এ এতৱণ্ণো, ওত, ও ওতৱণ্ণো. সমানো ৱণ্ণো সুতি এতেসন্তি সৱণ্ণা, সৰূপাতি চ ৱুচ্চন্তি, সমানং ৰূপং সুতি এতেসন্তি সৰূপা.

৪. পুব্বো ৰস্সো [ক. ৪; ৰূ. ৪; নী. ৪.২২].

দ্ৱীসু দ্ৱীসু সৱণ্ণেসু যো যো পুব্বো হোতি, সো সো ৰস্সো নাম হোতি. ৰস্সেন কালেন ৱত্তব্বাতি ৰস্সা, ৰস্সকালো নাম অক্খিদলানং উম্মিসননিম্মিসনসমকালো.

তত্থ এত, ওত ইতি দ্ৱে একপদসংযোগে পৰে ক্ৱচি লব্ভন্তি. এট্ঠি, সেট্ঠো, ওট্ঠো, সোত্থি.

একপদসংযোগেতি কিং? পদন্তৰসংযোগে পৰে ৰস্সা মা হোন্তূতি. মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে, [জা. ২.২২.৫] পুত্তো ত্যাহং মহাৰাজ [জা. ১.১.৭].

ক্ৱচীতি কিং? একপদসংযোগেপি ৱগ্গন্তেসু ৱা য, ৰ, ল, ৱেসু ৱা পৰেসু ৰস্সা মা হোন্তূতি. এন্তি, সেন্তি, এয্য, ভাসেয্য, মেণ্ডো, সোণ্ডো.

৫. পৰো দীঘো [ক. ৫; ৰূ. ৫; নী. ৫].

দ্ৱীসু দ্ৱীসু সৱণ্ণেসু যো যো পৰো হোতি, সো সো দীঘো নাম হোতি. দীঘেন কালেন ৱত্তব্বাতি দীঘা, দীঘকালো নাম ৰস্সেহি দিগুণকালো.

৬. কাদযো ব্যঞ্জনা [ক. ৬; ৰূ. ৮; নী. ৬].

তেসু ৱণ্ণেসু কাদযো বিন্দন্তা ৱণ্ণা ব্যঞ্জনা নাম হোন্তি. অত্থং ব্যঞ্জযন্তীতি ব্যঞ্জনা. তে পন সুদ্ধা অদ্ধমত্তিকা, ৰস্সযুত্তা দিযদ্ধমত্তিকা, দীঘযুত্তা তিযদ্ধমত্তিকা.

৭. পঞ্চপঞ্চকা ৱগ্গা [ক. ৭; ৰূ ৯; নী. ৭].

তেসু ব্যঞ্জনেসু কাদি-মন্তা পঞ্চব্যঞ্জনপঞ্চকা ৱগ্গা নাম হোন্তি.

কাদি পঞ্চকো কৱগ্গো, চাদি চ ৱগ্গো, টাদি টৱগ্গো, তাদি তৱগ্গো, পাদি পৱগ্গো. সেসা অৱগ্গাতি সিদ্ধং. ৱণ্ণুদ্দেসে একট্ঠানিকানং ব্যঞ্জনানং ৱগ্গে সমূহে নিযুত্তাতি ৱগ্গা.

৮. বিন্দু নিগ্গহীতং [ক. ৮; ৰূ. ১০; নী. ৮].

অন্তে বিন্দুমত্তো ৱণ্ণো নিগ্গহীতং নাম. নিগ্গয্হ গয্হতি উচ্চাৰিযতীতি নিগ্গহীতং.

গৰুসঞ্ঞাৰাসি নিট্ঠিতো.

ব্যঞ্জনৱুত্তিৰাসি

ঠানং, কৰণং, পযতনং [ৰূ. ২ (পিট্ঠে); নী ৬ (পিট্ঠে); ২৩ (সুত্তঙ্কে)].

ছ ঠানানি – কণ্ঠট্ঠানং, তালুট্ঠানং, মুদ্ধট্ঠানং, দন্তট্ঠানং, ওট্ঠট্ঠানং, নাসিকট্ঠানং. তেসু ব্যত্তং ৱদন্তেন যত্থ ‘‘অক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং কণ্ঠট্ঠানং. যত্থ ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি, তং তালুট্ঠানং. যত্থ ‘‘ৰট্ঠ’’ন্তি, তং মুদ্ধট্ঠানং. যত্থ ‘‘সত্থ’’ন্তি, তং দন্তট্ঠানং. যত্থ ‘‘পুপ্ফ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং ওট্ঠট্ঠানং. নাসপদেসো নাসিকট্ঠানং.

কত্থচি পন উৰট্ঠানং, সিৰট্ঠানং, জিৱ্হামূলট্ঠানন্তিপি আগতং. তত্থ সিৰট্ঠানং নাম মুদ্ধট্ঠানমেৱ. জিৱ্হামূলট্ঠানং পন সব্বৱণ্ণানং সাধাৰণন্তি ৱদন্তি.

কৰণং চতুব্বিধং – জিৱ্হামূলং, জিৱ্হোপগ্গং, জিৱ্হগ্গং, সকট্ঠানন্তি.

পযতনং চতুব্বিধং – সংৱুটং, ৱিৱটং, ফুট্ঠং, ঈসংফুট্ঠন্তি. তত্থ কৰণানং সকসকট্ঠানেহি সদ্ধিং সংৱৰণাদিকো ৱিসেসাকাৰো সংৱুটাদি নাম.

তত্থ কণ্ঠপদেসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না অৱণ্ণ, কৱগ্গ, হকাৰা কণ্ঠজা নাম. তালুম্হি জিৱ্হামজ্ঝসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না ইৱণ্ণ, চৱগ্গ, যকাৰা তালুজা নাম. মুখব্ভন্তৰমুদ্ধম্হি জিৱ্হোপগ্গসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না টৱগ্গ, ৰ, ড়কাৰা মুদ্ধজা নাম. উপৰি দন্তপন্তিযং জিৱ্হগ্গসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না তৱগ্গ, ল, সকাৰা দন্তজা নাম. ওট্ঠদ্ৱযসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্না উৱণ্ণ, পৱগ্গা ওট্ঠজা নাম. নিগ্গহীতং নাসিকজং নাম. পঞ্চৱগ্গন্তা পন নাসিকট্ঠানেপি সকট্ঠানেপি জাযন্তি. একাৰো কণ্ঠতালুজো. ওকাৰো কণ্ঠোট্ঠজো. ৱকাৰো দন্তোট্ঠজো. অপিচ ইৱণ্ণুৱণ্ণা কণ্ঠেপি জাযন্তিযেৱ. যদা হকাৰো ৱগ্গন্তেহি ৱা য, ৰ, ল, ৱেহি ৱা যুত্তো হোতি, তদা উৰজোতি ৱদন্তি. পঞ্হো, তুণ্হি, ন্হাতো, ৱিম্হিতো, গয্হতে, ৱুল্হতে, অৱ্হানং.

কণ্ঠং সংৱৰিত্ৱা উচ্চাৰিতো অকাৰো সংৱুটো নাম. সকসকট্ঠান, কৰণানি ৱিৱৰিত্ৱা উচ্চাৰিতা সেসসৰা চ স, হকাৰা চ ৱিৱটা নাম. তানিযেৱ গাড়্হং ফুসাপেত্ৱা উচ্চাৰিতা পঞ্চৱগ্গা ফুট্ঠা নাম. থোকং ফুসাপেত্ৱা উচ্চাৰিতা য, ৰ, ল, ৱা ঈসংফুট্ঠা নাম. তত্থ ওট্ঠজেসু তাৱ পৱগ্গং ৱদন্তানং ওট্ঠদ্ৱযস্স গাড়্হং ফুসনং ইচ্ছিতব্বং. কস্মা? ফুট্ঠপযতনিকত্তা পৱগ্গস্স. উৱণ্ণং ৱদন্তানং পন ওট্ঠদ্ৱযস্স ৱিৱৰণং ইচ্ছিতব্বং. কস্মা? ৱিৱটপযতনিকত্তা উৱণ্ণস্স. এস নযো সেসেসু সব্বেসূতি.

চূড়নিৰুত্তিযং পন সব্বে ৰস্সসৰা সংৱুটা নাম, সব্বেদীঘসৰা ৱিৱটা নামাতি ৱুত্তং. তথা সদ্দসাৰত্থজালিনিযং, কত্থচি সক্কটগন্থে চ. ইদং যুত্ততৰং. অঞ্ঞট্ঠানিকব্যঞ্জনেহি যুত্তা সৰা অত্তনো ঠান, কৰণানি জহন্তাপি পযতনং ন জহন্তি. তস্মা নানাৱণ্ণানং সংসগ্গে পযতনানং সংসগ্গভেদোপি ৱেদিতব্বোতি. তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱদন্তো যদি ণা-কাৰং জিৱ্হগ্গেন দন্তট্ঠানে কত্ৱা ৱদেয্য, দন্তজো না-কাৰো এৱ ভৱেয্য. তু-কাৰঞ্চ জিৱ্হোপগ্গেন মুদ্ধট্ঠানে কত্ৱা ৱদেয্য, মুদ্ধজো টু-কাৰো এৱ ভৱেয্য. এৱঞ্চ সতি অক্খৰৱিপত্তি নাম সিযা. এস নযো সেসেসু মুদ্ধজদন্তজেসু. তস্মা কম্মৱাচং সাৱেন্তেহি নাম ঠান, কৰণ, পযতনেসু সুট্ঠু কুসলেহি ভৱিতব্বন্তি.

সিথিলঞ্চ, ধনিতঞ্চ, দীঘং, ৰস্সং, গৰুং, লহুং;

নিগ্গহীতং, ৱিমুত্তঞ্চ, সম্বন্ধঞ্চ, ৱৱত্থিতং [নী. ৯, ১০, ১১, ১২, ১৩, ১৪, ১৫, ১৬-১৯, ২০, ২১ সুত্তেসু পস্সিতব্বং].

মুদুনা ৱচীপযোগেন ৱত্তব্বা ৱগ্গপঠম, ততিয, পঞ্চমা সিথিলা নাম. থদ্ধেন ৱচীপযোগেন ৱত্তব্বা ৱগ্গদুতিয, চতুত্থা ধনিতা নাম. দীঘ, ৰস্সা পুব্বে ৱুত্তা. দীঘা চেৱ সংযোগপুব্বা চ নিগ্গহীতন্তা চ গৰুকা নাম. সেসা লহুকা নাম. যথা সদ্দসহিতো ৱাতো মুখছিদ্দেন বহি অনিক্খম্ম নাসসোতাভিমুখো হোতি, তথা মুখং অৱিৱটং কত্ৱা ৱত্তব্বং ব্যঞ্জনং নিগ্গহীতং নাম. তেন যুত্তানি সব্বব্যঞ্জনানি নিগ্গহীতন্তানি নাম. সেসা ৱিমুত্তা নাম. পদসন্ধিৱসেন ৱত্তব্বং সম্বন্ধং নাম. পদচ্ছেদং কত্ৱা ৱত্তব্বং ৱৱত্থিতং নাম.

ব্যঞ্জনৱুত্তিৰাসি নিট্ঠিতো.

লহুসঞ্ঞাৰাসি

ঝো, লো, পো, ঘো, গো.

৯. যুৱণ্ণা [ইযুৱণ্ণা (বহূসু)] ঝলা নামস্সন্তে [ক. ৫৮; ৰূ. ২৯; নী. ২০৫].

অনিত্থিলিঙ্গস্স নামস্স অন্তে ইৱণ্ণুৱণ্ণা কমেন ঝলসঞ্ঞা হোন্তি.

১০. পিত্থিযং [ক. ৫৯; ৰূ. ১৮২; নী. ২০৬].

ইত্থিলিঙ্গে নামস্সন্তে ইৱণ্ণুৱণ্ণা পসঞ্ঞা হোন্তি.

১১. ঘা [ক. ৬০; ৰূ. ১৭৭; নী. ২০৭].

ঘো

, আ ইতি দ্ৱিপদং. ইত্থিলিঙ্গে আকাৰো ঘসঞ্ঞো হোতি.

১২. গো স্যালপনে [ক. ৫৭; ৰূ. ৭১; নী. ২১৪].

আলপনে সি গসঞ্ঞো হোতি.

লহুসঞ্ঞাৰাসি নিট্ঠিতো.

সঙ্কেতৰাসি

১৩. ৱিধি ৱিসেসনং যং তস্স [চং. ১.১.৬; পা. ১.১.৭২; ৱিধিব্বিসেসনন্তস্স (বহূসু)].

সুত্তে যং ৱিসেসনং দিস্সতি, তস্স ৱিধি ঞাতব্বো.

‘অতো যোনং টাটে’. নৰা, নৰে. যোনন্তি ৱিসেসনং. টাটেতি ৱিধি.

১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স [ৰূ. ৮ (পিট্ঠে); চং. ১.১.৭; পা. ১.১.৬৬].

সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বৱণ্ণস্সেৱ ৱিধি ঞাতব্বো.

‘সৰো লোপো সৰে’. লোকগ্গো [অপ. থেৰ ১.১২.৫৭].

১৫. পঞ্চমিযং পৰস্স [চং. ১.১.৮; পা. ১.১.৬৭].

পঞ্চমীনিদ্দেসে পৰস্সেৱ ৱিধি ঞাতব্বো.

‘অতো যোনং টাটে’. নৰা, নৰে.

১৬. আদিস্স [চং. ১.১.৯; পা. ১.১.৫৪].

পৰস্স সিস্সমানো [দিস্সমানো (মূ)] ৱিধি আদিৱণ্ণস্স ঞাতব্বো.

‘ৰ সঙ্খ্যাতো ৱা’. তেৰস.

১৭. ছট্ঠিযন্তস্স [চং. ১.১.১০; পা. ১.১.৫২].

ছট্ঠীনিদ্দেসে তদন্তস্স ৱিধি ঞাতব্বো.

‘ৰাজস্সি নাম্হি’. ৰাজিনা.

১৮. ঙানুবন্ধো [চং. ১.১.১১; পা. ১.১.৫৩].

ঙানুবন্ধো আদেসো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স অন্তস্স ঞাতব্বো.

‘গোস্সাৱঙ’. গৱস্সং.

১৯. টানুবন্ধোনেকৱণ্ণো সব্বস্স [চং. ১.১.১২; পা. ১.১.৫৫; টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্স (বহূসু)].

যো চ টানুবন্ধো আদেসো, যো চ অনেকৱণ্ণো আদেসো, তদুভযং ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স সব্বস্সেৱ ৱণ্ণসমুদাযস্স ঞাতব্বং.

টানুবন্ধে তাৱ –

‘ইমস্সানিত্থিযং টে’. এসু.

অনেকৱণ্ণে –

‘অনিমি নাম্হি’. অনেন, ইমিনা.

২০. ঞকানুবন্ধা আদ্যন্তা [চং. ১.১.১৩; পা. ১.১.৪৬].

ঞানুবন্ধো আগমো চ কানুবন্ধো আগমো চ কমেন ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স আদিম্হি চ অন্তে চ ঞাতব্বো.

ঞানুবন্ধে –

‘ব্ৰূতো তিস্সিঞ’. ব্ৰৱিতি.

কানুবন্ধে –

‘ভূস্স ৱুক’. বভুৱ.

২১. মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো [চং. ১.১.১৪; পা. ১.১.৪৭].

মানুবন্ধো আগমো সৰানং অন্তসৰম্হা পৰো হোতি.

‘নজ্জাযো স্ৱাম’. নজ্জাযো সন্দন্তি. ‘মং ৱা ৰুধাদীনং’. ৰুন্ধতি. ‘জৰ সদানমীম ৱা’. জীৰতি, সীদতি.

ইমস্মিং ব্যাকৰণে অনেকসৰতা নাম নদী, পুৰিস ইচ্চাদীসু লিঙ্গপদেসু এৱ অত্থি, গমু, পচইচ্চাদীসু ধাতুপদেসু নত্থি. সব্বধাতুযো ব্যঞ্জনন্তা এৱ হোন্তি, ধাত্ৱন্তলোপকিচ্চং নত্থি. তস্মা নজ্জাযোতি এত্থ ঈ-কাৰো অন্তসৰো নাম. ততো ‘নজ্জাযো স্ৱাম’ ইতি সুত্তেন আ-কাৰাগমো. ৰুন্ধতীতি এত্থ পন উ-কাৰো অন্তসৰো নাম, ততো ‘‘মং ৱা ৰুধাদীন’’ন্তি সুত্তেন বিন্দাগমো. এৱং জীৰতি, সীদতি ইচ্চাদীসু. ম্ৰম্মপোত্থকেসু পন ‘‘মানুবন্ধো পদানমন্তা পৰো’’তি পাঠো, সো সীহড়পোত্থকেহি ন সমেতি.

২২. ৱিপ্পটিসেধে [চং. ১.১.১৬; পা. ১.৪.২].

সমানৱিসযানং দ্ৱিন্নং ৱিধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধৰহিতে ঠানে যেভুয্যেন পৰো ৱিধি ওকাসং লভতি.

চত্তাৰোমে ভিক্খৱে ধম্মা [অঙ্গুত্তৰনিকাযে] -এত্থ চত্তাৰিমেতি পুব্বলোপে সম্পত্তে পৰলোপো ওকাসং লভতি.

২৩. সঙ্কেতো নাৱযৱোনুবন্ধো [চং. ১.১.৫].

যো ৱণ্ণো পযোগস্স অৱযৱো ন হোতি, সুত্তেসু সঙ্কেতমত্তো হোতি, সো অনুবন্ধো নাম.

‘গোস্সাৱ’. গৱস্সং-এতেন পদৰূপৱিধানে অনুবন্ধো উপযোগং ন গচ্ছতীতি ঞাপেতি.

২৪. ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি.

ৱণ্ণসদ্দো পৰো এতস্মাতি ৱণ্ণপৰো, ৱণ্ণপৰেন ৰস্সসৰেন সৱণ্ণোপি গয্হতি সযঞ্চ, অৱণ্ণোতি ৱুত্তে আ-কাৰোপি গয্হতি অ-কাৰো চাতি ৱুত্তং হোতি. এৱং ইৱণ্ণুৱণ্ণেসু.

২৫. ন্তুৱন্তুমন্তাৱন্তুতৱন্তুসম্বন্ধী [ন্তু ৱন্তুমন্ত্ৱাৱন্তুতৱন্তু সম্বন্ধী (বহূসু)].

ন্তুইতি ৱুত্তে ৱন্তু, মন্তু, আৱন্তু, তৱন্তূনং সম্বন্ধীভূতো ন্তুকাৰো গয্হতি.

‘ন্তন্তূনং ন্তো যোম্হি পঠমে’. গুণৱন্তো, সতিমন্তো, যাৱন্তো, ভুত্তৱন্তো.

সঙ্কেতৰাসি নিট্ঠিতো.

সন্ধিৱিধান

অথ সন্ধিৱিধানং দীপিযতে.

লোপো, দীঘো, ৰস্সো, ৱুদ্ধি, আদেসো, আগমো, দ্ৱিভাৱো, ৱিপল্লাসো.

লোপৰাসি

২৬. সৰো লোপো সৰে [ক. ১২; ৰূ. ১৩; নী. ৩০].

লুপ্পতীতি লোপো. সৰে পৰে সৰূপো ৱা অসৰূপো ৱা পুব্বো সৰো লোপো হোতি.

সৰূপে তাৱ –

অৱণ্ণে-লোকগ্গো [অপ. থেৰ ১.১২.৫৭], ভৱাসৱো, [ধ. স. ১১০২] অৱিজ্জাসৱো [ধ. স. ১১০২], অৱিজ্জানুসযো [ৱিভ. ৯৪৯].

ইৱণ্ণে-মুনিন্দো, মুনীৰিতো, ৱৰৱাদীৰিতো, ইত্থিন্দ্ৰিযং [ৱিভ. ২১৯].

উৱণ্ণে-বহূপকাৰো [জা. ১.২২.৫৮৮], বহুকা ঊমি বহূমি, সৰভুযা ঊমি সৰভূমি, সৰভুযা উদকং সৰভূদকং.

অসৰূপে –

সোতিন্দ্ৰিযং [ৱিভ. ২১৯], কামুপাদানং, ভৱেসনা [দী. নি. ৩.৩০৫], ভৱোঘো [ধ. স. ১১৫৬], সো তুণ্হস্স [পাৰা. ৩৮১], দিট্ঠানুসযো [ৱিভ. ৯৪৯], দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠেকট্ঠং, দিট্ঠোঘো [ধ. স. ১১৫৬], মুদিন্দ্ৰিযং [মহাৱ. ৯], পুত্তা মত্থি [ধ. প. ৬২], উৰস্স দুক্খো [পাচি. ৪০২], অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি [ধ. প. ৩০৪] ইচ্চাদি.

ইতি পুব্বলোপৰাসি.

২৭. পৰো ক্ৱচি [ক. ১৩; ৰূ. ১৫; নী. ৩১].

পুব্বসৰম্হা সৰূপো ৱা অসৰূপো ৱা পৰো সৰো ক্ৱচি লোপো হোতি.

সৰূপে তাৱ –

তং কদাস্সু ভৱিস্সতি [জা. ২.২২.১৪৪ আদযো; তং কুদস্সু], কুদাস্সু নাম দুম্মেধো, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতি [ধ. প. ৩৭৬], যদাস্স সীলং পঞ্ঞঞ্চ [জা. ২.২২.১৪৭৪], তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তি [জা. ১.১.২৯] -কণ্হন্তি মহাকণ্হগোণং, তণ্হাস্স ৱিপ্পহীনা, মাস্সু কুজ্ঝ ৰথেসভ, সত্থহাৰকং ৱাস্স পৰিযেসেয্য [পাৰা. ১৬৭, ১৭১], আগতাত্থ তুম্হে, সোতুকামাত্থ তুম্হে, মায্যো এৱৰূপমকাসি, পপং অৱিন্দুং [জা. ১.১.২] -পৱড্ঢং আপং লভিংসূত্যত্থো, নালং কবড়ং পদাতৱে [জা. ১.১.২৭] -প+আদাতৱেতি ছেদো, গণ্হিতুন্তত্থো, ৰুপ্পতীতি ৰূপং, বুজ্ঝতীতি বুদ্ধো-দীঘো, অগ্গীৱ তপ্পতি, ইত্থীৱ গচ্ছতি, নদীৱ সন্দতি, মাতুপট্ঠানং, পিতুপট্ঠানং, যেতে ধম্মা আদিকল্যাণা [চূড়ৱ. ৩৯৯] ইচ্চাদি.

অসৰূপে –

ইতিস্স [পাচি. ৪৬৫], ইতিপি [পাৰা. ১], অস্সমণীসি [পাৰা. ১৩৫], অকতঞ্ঞূসি [ধ. প. ৩৮৩], ৱন্দেহং, সোহং, যস্সদানি [মহাৱ. ২৪২], ছাযাৱ অনপাযিনী [ধ. প. ২], মাদিসেসু কথাৱ কা, কিন্নুমাৱ সমণিযো মধুৱা মঞ্ঞতি বালো [ধ. প. ৬৯], চক্খুন্দ্ৰিযং [ৱিভ. ২১৯], দ্ৱেমে ভিক্খৱে ধম্মা [অ. নি. ২.৩], তযোমে ভিক্খৱে ধম্মা [অ. নি. ৩.১৭] ইচ্চাদি.

ক্ৱচীতি কিং? কতমা চানন্দ অনিচ্চসঞ্ঞা [অ. নি. ১০.৬০].

ইতি পৰলোপৰাসি.

২৮. ন দ্ৱে ৱা.

দ্ৱে পুব্বপৰসৰা ক্ৱচি লোপা ন হোন্তি ৱা.

অপ্পমাদো অমতং পদং [ধ. প. ২১], কো ইমং পথৱিংৱিচেস্সতি [ধ. প. ৪৪].

ক্ৱচিত্ৱেৱ? সোতিন্দ্ৰিযং [ৱিভ. ২১৯], চক্খুন্দ্ৰিযং [ৱিভ. ২১৯],

ৱাতি কিং? কোমং ৱসলিং পৰামসিস্সতি.

ইতো পট্ঠায যাৱসন্ধিকণ্ডাৱসানা যুত্তট্ঠানেসু সব্বত্থ ক্ৱচিসদ্দো, ৱাসদ্দো চ ৱত্তন্তে. তত্থ ক্ৱচিসদ্দো নানাপযোগং দস্সেতি. ৱাসদ্দো একপযোগস্স নানাৰূপং দস্সেতি. লোপনিসেধো.

২৯. পৰসৰস্স.

নিগ্গহীতম্হা পৰসৰস্স ক্ৱচি লোপো হোতি ৱা.

ত্ৱংসি [পে. ৱ. ৪৭; জা. ২.২২.৭৬৪], চন্দংৱ ৱিমলং সুদ্ধং [ধ. প. ৪১৩; সু. নি. ৬৪২], চক্কংৱ ৱহতো পদং [ধ. প. ১], হলংদানি পকাসিতুং [মহাৱ. ৮], কিন্তি ৱদেয্যং, চীৱৰন্তি, পত্তন্তি, ভিক্খুন্তি.

ইতি সৰলোপৰাসি.

৩০. সংযোগাদি লোপো.

সংযোগস্স আদিভূতো ব্যঞ্জনো ক্ৱচি লোপো হোতি ৱা.

পুপ্ফংসা উপ্পজ্জতি [পাৰা. ৩৬] – ইধ পুব্বসুত্তেন সৰলোপো, এৱংস তে আসৱা পহীনা হোন্তি [ম. নি. ১.২৪], সচে ভুত্তো ভৱেয্যাহং, সাজীৱো গৰহিতো মম [মি. প. ৬.১.৫] - অস্স+আজীৱোতি ছেদো, ভৱেয্যাতি অত্থো.

তীসু ব্যঞ্জনেসু সৰূপানং দ্ৱিন্নং আদিব্যঞ্জনস্স লোপো – অগ্যাগাৰং [পাচি. ৩২৬], অগ্যাহিতো, ৱুত্যস্স, ৱিত্যানুভূযতে, একসতং খত্যা [জা. ২.২২.৫৯৪], ৰত্যো, ৰত্যা, ৰত্যং, সক্ৱাহং মাৰিস দেৱানমিন্দো [সং. নি. ১.২৬৮], ইচ্চাদি.

সৰূপানন্তি কিং? তিত্থ্যা পুথুসো ৱদন্তি [সু. নি. ৮৯৭], চতুত্থ্যন্তং, ছট্ঠুন্তং, চক্খ্ৱাবাধং, ৱত্থ্ৱেত্থ.

ইতি ব্যঞ্জনলোপৰাসি.

৩১. লোপো.

নিগ্গহীতস্স ক্ৱচি লোপো হোতি ৱা.

সৰে পৰে তাৱ –