৬. আখ্যাতকণ্ড
সুদ্ধকত্তুৰূপ
অথ ধাতুপচ্চযসংসিদ্ধং কাল, কাৰক, পুৰিস, সঙ্খ্যাভেদদীপকং লিঙ্গভেদৰহিতং ক্ৰিযাপধানৱাচকং ত্যাদ্যন্তনামকং আখ্যাতপদং দীপিযতে.
তত্থ ক্ৰিযং ধাৰেতীতি ধাতু. সা পকতিধাতু, ৱিকতিধাতু, নামধাতুৱসেন তিৱিধা.
তত্থ ভূ, হূ, গমু, পচ ইচ্চাদি পকতিধাতু নাম সভাৱেন সিদ্ধত্তা.
তিতিক্খ, তিকিচ্ছ, বুভুক্খ, জিঘচ্ছইচ্চাদি ৱিকতিধাতু নাম সঙ্খতৱসেন সিদ্ধত্তা.
পুত্তীয, পব্বতায ইচ্চাদি নামধাতু নাম নামভূতস্স সতো ক্ৰিযৱাচীপচ্চযযোগেন ধাতুট্ঠানে ঠিতত্তা.
পকতিধাতু চ সকম্মিকা’কম্মিকৱসেন দুৱিধা.
তত্থযা ধাতু কম্মাপেক্খং ক্ৰিযং ৱদতি, সা সকম্মিকা নাম. গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি ইচ্চাদি.
যা কম্মনিৰপেক্খং ক্ৰিযং ৱদতি, সা অকম্মিকা নাম. ভৱতি, হোতি, তিট্ঠতি, সেতি ইচ্চাদি.
সকম্মিকা চ এককম্মিক, দ্ৱিকম্মিকৱসেন দুৱিধা.
তত্থ যা এককম্মাপেক্খং ক্ৰিযং ৱদতি, সা এককম্মিকা নাম. গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি ইচ্চাদি.
যা পধানা’পধানৱসেন কম্মদ্ৱযাপেক্খং ক্ৰিযং ৱদতি, সা দ্ৱিকম্মিকা নাম.
সা চ ন্যাদি, দুহাদিৱসেন দুৱিধা.
তত্থ যা ধাতু পাপনত্থা হোতি, সা ন্যাদি নাম. অজং গামং নেতি, ভাৰং গামং ৱহতি, সাখং গামং আকড্ঢতি.
সেসা দ্ৱিকম্মিকা দুহাদি নাম. গাৱিং খীৰং দুহতি, ব্ৰাহ্মণং কম্বলং যাচতি, দাযকং ভিক্খং ভিক্খতি, গোণং ৱজং ৰুন্ধতি, ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি, সিস্সং ধম্মং অনুসাসতি, ভগৱা ভিক্খূ এতং [ৱচনং] অৱোচ, ৰাজা অমচ্চং ৱচনং ব্ৰৱীতি ইচ্চাদি.
তত্থ যদা কম্মস্মিং ৰূপং সিজ্ঝতি, তদা ৱিভত্তি, পচ্চযা ন্যাদিম্হি পধানকম্মং ৱদন্তি, দুহাদিম্হি অপধানকম্মং, সব্বধাতূসু কাৰিতযোগে কাৰিতকম্মন্তি, সব্বঞ্চেতং ধাতূনং পকতিঅত্থৱসেন ৱুত্তং, অনেকত্থত্তা পন ধাতূনং অত্থন্তৰৱচনে ৱা নানুপসগ্গযোগে ৱা অকম্মিকাপি সকম্মিকা হোন্তি, সকম্মিকাপি অকম্মিকা হোন্তি.
অত্থন্তৰৱচনে তাৱ –
ৱিদ – সত্তাযং, ধম্মো ৱিজ্জতি, সংৱিজ্জতি.
ৱিদ – ঞাণে, ধম্মং ৱিদতি.
ৱিদ – লাভে, ধনং ৱিন্দতি.
ৱিদ – অনুভৱনে, সুখং ৱেদেতি, ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি [ম. নি. ৩.৩০৩].
ৱিদ – আৰোচনে, ৱেদযামহং ভন্তে ৱেদযতীতি মং ধাৰেতু [চূড়ৱ. অট্ঠ. ১০২], কাৰণং নিৱেদেতি, ধম্মং পটিৱেদেতি ইচ্চাদি.
নানুপসগ্গযোগে –
পদ-গতিযং, মগ্গং পজ্জতি, পটিপজ্জতি, মগ্গো উপ্পজ্জতি, নিপজ্জতি, সম্পজ্জতি, ভোগো ভৱতি, সম্ভৱতি, ভোগং অনুভৱতি, তণ্হং অভিভৱতি, পৰিভৱতি, অধিভৱতি, অৰঞ্ঞং অভিসম্ভৱতি, অজ্ঝোগাহতীতি অত্থো. গচ্ছন্তং মগ্গে অভিসম্ভৱতি, সম্পাপুণাতীতি অত্থো ইচ্চাদি.
পদানং ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা ৱা অত্থসম্পত্তিযা ৱা উপকাৰকা ৱিভত্তি, পচ্চযা পচ্চযা নাম.
তত্থ ৱিভত্তিযো ত্যাদি, ত্ৱাদিইচ্চাদিনা অট্ঠৱিধা ভৱন্তি, সৰূপতো ছন্নৱুতিৱিধা.
তত্থ পুব্বছক্কভূতানি অট্ঠচত্তালীসৰূপানি পৰস্সপদানি নাম. পৰছক্কভূতানি অট্ঠচত্তালীসৰূপানি অত্তনোপদানি নাম.
তত্থ পৰহিতপটিসংযুত্তেসু ঠানেসু পৱত্তিবহুলানি পদানি পৰস্সপদানি নাম. অত্তহিতপটিসংযুত্তেসু পৱত্তিবহুলানি অত্তনোপদানি নামাতি একে.
পৰো ৱুচ্চতি কত্তা সব্বক্ৰিযাসাধাৰণত্তা, অত্তা ৱুচ্চতি কম্মং সকসকক্ৰিযাসাধাৰণত্তা, পৰস্স অভিধাযকানি পদানি পৰস্সপদানি, অত্তনো অভিধাযকানি পদানি অত্তনোপদানীতি অঞ্ঞে.
অত্তা ৱুচ্চতি পদত্থানং সৰীৰভূতা ক্ৰিযা, কত্তুনা পন সাধ্যট্ঠেন ক্ৰিযৰূপানি ভাৱ, কম্মানিপি অত্তাতি ৱুচ্চন্তি. সাধকট্ঠেন তেহি পৰভূতো কত্তা পৰো নামাতি অপৰে.
অত্তা ৱুচ্চতি অম্হত্থো, পৰো ৱুচ্চতি তুম্হ, নামত্থো, পুব্বছক্কানি পৰবহুলত্তা পৰস্সপদানি নাম, পৰছক্কানি পন ৰূড়্হীৱসেন অত্তনোপদানি নামাতিপি ৱদন্তি. ইদং ন যুজ্জতি পৰছক্কেসু তব্বহুলমত্তস্সাপি অসিদ্ধত্তা. পাড়িভাসং পন পত্ৱা দ্ৱিন্নং ছক্কানং অত্তহিত, পৰহিতেসু ৱা তীসু কাৰকেসু ৱা পৱত্তিনানাত্তং ন দিস্সতিযেৱ, তস্মা ইমস্মিং গন্থে তং নামদ্ৱযং ন গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
পচ্চযা পন চতুব্বিধা ৱিকৰণ, কিচ্চ, কাৰিত, ধাতুপচ্চযৱসেন.
তত্থ যে ধাতুসিদ্ধানি ত্যাদিপদানি তব্বাদিপদানি চ গণৱিভাগৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসৰূপানি কৰোন্তি, তে ৱিকৰণপচ্চযা নাম, ল, য, ণোইচ্চাদযো.
ভাৱ, কম্মৱিসযো ক্যো কিচ্চপচ্চযো নাম.
পৰেসং আণাপনসঙ্খাতে পযোজকব্যাপাৰে পৱত্তা ণি, ণাপিপচ্চযা কাৰিতপচ্চযা নাম.
ৱিসুং তংতংক্ৰিযৱাচীভাৱেন ধাতুৰূপা খ, ছ, সইচ্চাদিকা পচ্চযা ধাতুপচ্চযা নাম.
‘‘কাল, কাৰক, পুৰিস, সঙ্খ্যাভেদদীপক’’ন্তি এত্থ অতীত, পচ্চুপ্পন্না’নাগত, কালৱিমুত্তৱসেন কালভেদো চতুব্বিধো.
তত্থ হিয্যত্তনী, অজ্জত্তনী [অজ্জতনী (বহূসু)], পৰোক্খাতি ইমা তিস্সো ৱিভত্তিযো অতীতে কালে ৱত্তন্তি.
ৱত্তমানা, পঞ্চমীতি দ্ৱে পচ্চুপ্পন্নে.
একা ভৱিস্সন্তী অনাগতে.
সত্তমী, কালাতিপত্তীতি দ্ৱে কালৱিমুত্তে ৱত্তন্তি, অযং কিৰ পোৰাণিকো ৱিভত্তীনং কমো, সো চ পাড়িযা সমেতিযেৱ.
‘‘সব্বে সদ্ধম্মগৰুনো, ৱিহংসু ৱিহৰন্তি চ.
অথোপি ৱিহৰিস্সন্তি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা’’তি [অ. নি. ৪.২১] চ –
‘‘অব্ভতীতা চ যে বুদ্ধা, ৱত্তমানা অনাগতা’’তি চ [অপ. থেৰ ১.১.৫৮৮] পাড়ী. ইমস্মিং কমে পঞ্চমী, সত্তমীতি নামদ্ৱযম্পি অন্ৱত্থৱসেন সিদ্ধং ভৱতি. পচ্ছা পন গৰুনো ৱত্তিচ্ছাৱসেন ৱিভত্তীনং নানাকমং কৰোন্তি.
কত্তু, কম্ম, ভাৱা পন কাৰকভেদো নাম. তত্থ ভাৱো দুৱিধো সাধ্য, সাধনৱসেন ৱিসেসন, ৱিসেস্যৱসেন চ. তত্থ ধাত্ৱত্থক্ৰিযা সাধ্যভাৱো নাম. পচ্চযত্থক্ৰিযা সাধনভাৱো নাম.
তেসু সাধ্যভাৱো নানাধাতূনং ৱসেন নানাৱিধো হোতি. সাধনভাৱো নানাধাত্ৱত্থানং পৱত্তাকাৰসঙ্খাতেন একট্ঠেন একোৱ হোতি. সো পন যথা জাতি নাম অনুপ্পন্নপক্খে ঠিতে সঙ্খতধম্মে উপ্পাদেন্তী ৱিয খাযতি, তথা ৱোহাৰৱিসযমত্তে ঠিতে সব্বধাত্ৱত্থে পাতুভোন্তে কৰোন্তো ৱিয খাযতি, তস্মা সো সাধনন্তি চ কাৰকন্তি চ ৱুচ্চতি. যথা চ জাতিৱসেন উপ্পন্না সঙ্খতধম্মা ‘‘চিন্তনং জাতং, ফুসনং জাত’’ মিচ্চাদিনা একন্তমেৱ জাতিং ৱিসেসেন্তি, তথা পচ্চযত্থৱসেন পাতুভোন্তা নানাধাত্ৱত্থাপি ‘‘ভুয্যতে, গম্যতে, পচ্চতে, ভৱনং, গমনং, পচন’’ মিচ্চাদিনা একন্তমেৱ পচ্চযত্থং ৱিসেসেন্তি. ৱত্তিচ্ছাৱসেন পন ভাৱসাধনপদেসু ধাত্ৱত্থ, পচ্চযত্থানং অভেদোপি ৱত্তুং যুজ্জতিযেৱ. ইধ পন দ্ৱীসু ভাৱেসু সাধনভাৱো অধিপ্পেতোতি.
পঠম, মজ্ঝিমু’ত্তমপুৰিসা পুৰিসভেদো. ‘পুৰিসো’তি চ ‘‘যংকিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা’’তি [ম. নি. ৩.১] এত্থ অত্তা এৱ ৱুচ্চতি, সো চ অত্তা ‘‘সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদেতী’’তি [অ. নি. ৬.৪৩; ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮০] এত্থ কাৰকোতি ৱুচ্চতি. ইতি ‘পুৰিসো’তি কাৰকো এৱ.
সো চ তিৱিধো নামত্থো, তুম্হত্থো, অম্হত্থো চাতি. তত্থ অত্তনো অজ্ঝত্তসন্তানভূতত্তা অম্হত্থো উত্তমপুৰিসো নাম, সেসা পন কমেন পঠমপুৰিসো, মজ্ঝিমপুৰিসোতি ৱুচ্চন্তি. ৱিভত্তিযো পন তদ্দীপকত্তা পঠমপুৰিসাদিনামং লভন্তি. ইদঞ্চ নামং কাৰকভেদে অন্তোগধমেৱাতি কত্ৱা ইমস্মিং গন্থে ন গহিতন্তি.
সঙ্খ্যাভেদো দুৱিধো একত্ত, বহুত্তৱসেন.
‘লিঙ্গভেদৰহিত’ন্তি ‘‘পুৰিসো গচ্ছতি, ইত্থী গচ্ছতি, কুলং গচ্ছতি’’ ইচ্চাদীসু ‘পুৰিসো’ইচ্চাদীনং অভিধেয্যপদানং লিঙ্গানুগতো ৰূপভেদো আখ্যাতপদে নত্থি.
‘ক্ৰিযাপধানৱাচক’ন্তি এত্থ ক্ৰিযং এৱ পধানতো অভিধাতি, ন নামপদং ৱিয দব্বং পধানতো অভিধাতীতি অধিপ্পাযো.
তত্থ ক্ৰিযা নাম ধাত্ৱত্থভাৱো ৱুচ্চতি, সা চ কালৱসেন অতীতক্ৰিযা, পচ্চুপ্পন্নক্ৰিযা, অনাগতক্ৰিযা, কালৱিমুত্তক্ৰিযাতি চতুব্বিধা হোতি.
আণত্তিক্ৰিযা, আসিট্ঠক্ৰিযা, অনুমতিক্ৰিযা, পৰিকপ্পক্ৰিযা, অৰহ, সক্ক, ৱিধি, নিমন্তনা’মন্তনাদিক্ৰিযাতি বহুৱিধো ক্ৰিযাভেদোতি.
ভূ-সত্তাযং, সন্তস্স ভাৱো সত্তা, তস্সং সত্তাযং, ভূধাতু সত্তাযমত্থে ৱত্ততে, সব্বপদত্থানং সদ্দ, বুদ্ধিৱিসযভাৱেন ৱিজ্জমানভাৱে ৱত্ততেত্যত্থো.
৫৬১. ক্ৰিযত্থা [ক. ৪৩২, ৪৫৫; ৰূ. ৩৬২, ৫৩০; নী. ৯০৫, ৯৩৬; পা. ৩.১.৯১].
অধিকাৰসুত্তমিদং, ক্ৰিযত্থা পৰং ৱিভত্তি, পচ্চযা ভৱন্তীতি অত্থো. ক্ৰিযা অত্থো যস্সাতি ক্ৰিযত্থো. পকতিধাতু, ৱিকতিধাতু, নামধাতুৱসেন তিৱিধো ধাতু, কাৰিতপচ্চযন্তৰূপম্পি ৱিকতিধাতুম্হি সঙ্গয্হতি.
৫৬২. ৱত্তমানেতি অন্তি সি থ মি ম তে অন্তে সে ৱ্হে এ ম্হে [ক. ৪১৪; ৰূ. ৪২৮; নী. ৮৭২; চং. ১.২.৮২; পা. ৩.২.১২৩].
আৰভিত্ৱা নিট্ঠং অনুপগতো ভাৱো ৱত্তমানো নাম, তংসম্বন্ধীকালোপি তদূপচাৰেন ৱত্তমানোতি ৱুচ্চতি. ৱত্তমানে কালে ক্ৰিযত্থা পৰং ত্যাদিৱিভত্তিযো ভৱন্তি. অযঞ্চ ৱিভত্তি ত্যাদীতি চ ৱত্তমানকালৱিসযত্তা ৱত্তমানাতি চ সিজ্ঝতি.
৫৬৩. পুব্বাপৰছক্কানমেকানেকেসু তুম্হম্হসেসেসু দ্ৱে দ্ৱে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা [ক. ৪০৮; ৰূ. ৪৩১; নী. ৮৬৭].
তুম্হনামং, অম্হনামং, তদুভযতো সেসনামন্তি তীসু নামেসু পযুজ্জমানেসু ৱা গম্যমানেসু ৱা একস্মিং ৱা অনেকেসু ৱা অত্থেসু পুব্বছক্ক, পৰছক্কানং দ্ৱে দ্ৱে মজ্ঝিম, উত্তম, পঠমা ৱিভত্তিযো ভৱন্তি. ‘‘উত্তমন্তি উত্তৰং অন্তিম’’ন্তি চূড়মোগ্গল্লানে ৱুত্তং.
এত্থ চ ৱিভত্তিৱিধানমুখেন তংতংসঞ্ঞাৱিধানম্পি সিদ্ধং হোতি.
কথং?তি, অন্তি, সি, থ, মি, ম ইতি পুব্বছক্কং নাম.
তে, অন্তে, সে, ৱ্হে, এ, ম্হে ইতি পৰছক্কং নাম.
পুব্বছক্কে চ-তি, অন্তিদ্ৱযং পঠমদুকং নাম, সি, থদ্ৱযং মজ্ঝিমদুকং নাম, মি, মদ্ৱযং উত্তমদুকং নাম. এৱং পৰছক্কে.
তত্থ তুল্যাধিকৰণভূতে সেসনামে পযুজ্জমানে ৱা গম্যমানে ৱা পঠমদুকং ভৱতি. তথা তুম্হনামে মজ্ঝিমদুকং, অম্হনামে উত্তমদুকং. দুকেসু চ একস্মিং অত্থে ৱত্তব্বে একৱচনং, বহুম্হি ৱত্তব্বে বহুৱচনং.
এত্থ চ নামানং অত্থনিস্সিতা কত্ৱত্থ, কম্মত্থা ইধ নামত্থাতি ৱুচ্চন্তি. কত্তু, কম্মসঙ্খাতে যস্মিং নামত্থে ত্যাদিৱিভত্তিযো ভৱন্তি, সো নামত্থো ত্যাদিৱাচকানং এৱ ৱাচ্চভূতো ৱুত্তত্থো নাম হোতি, ন স্যাদিৱিভত্তীনং.
ৱুত্তকত্তু, কম্মাধিট্ঠানস্স চ লিঙ্গত্থস্স ৱাচকং নামপদং অভিধেয্যপদং নাম, এতদেৱ তুল্যাধিকৰণপদন্তি চ ৱুচ্চতি.
অমাদযো চ অত্থৱাচকৱিভত্তিযো এতস্মিং ওকাসং ন লভন্তি, লিঙ্গত্থমত্তজোতিকা পঠমাৱিভত্তি এৱ ওকাসং লভতি. এৱৰূপানি তুল্যাধিকৰণভূতানি অভিধেয্যপদানি সন্ধায সুত্তে ‘তুম্হম্হসেসেসূ’তি ৱুত্তং.
ইদঞ্চ সুত্তং সুদ্ধেহি তুম্হ’ম্হ, সেসনামেহি যুত্তৱাক্যে চ মিস্সকেহি যুত্তৱাক্যে চাতি দ্ৱীসু দ্ৱীসু ৱাক্যেসু ৱেদিতব্বং.
তত্থ সুদ্ধেহি যুত্তে পচ্চেকং দুকানি ৱত্তন্তি. যথা? সো গচ্ছতি, তে গচ্ছন্তি, ত্ৱং গচ্ছসি, তুম্হে গচ্ছথ, অহং গচ্ছামি, মযং গচ্ছামাতি.
তথা সুদ্ধদ্ৱন্দেপি. যথা? সো চ সো চ গচ্ছতি, গচ্ছন্তি ৱা. তে চ তে চ গচ্ছন্তি, সো চ তে চ গচ্ছন্তি, ত্ৱঞ্চ ত্ৱঞ্চ গচ্ছসি, গচ্ছথ ৱা. তুম্হে চ তুম্হে চ গচ্ছথ, ত্ৱঞ্চ তুম্হে চ গচ্ছথাতি.
মিস্সকেহি যুত্তে দ্ৱন্দৱাক্যে পন ‘ৱিপ্পটিসেধে’তি সঙ্কেতত্তা পৰদুকানি এৱ ওকাসং লভন্তি, তেসু চ বহুৱচনানি এৱ. যথা? সো চ ত্ৱঞ্চ গচ্ছথ, সো চ অহঞ্চ গচ্ছাম, ত্ৱঞ্চ অহঞ্চ গচ্ছাম, সো চ ত্ৱঞ্চ অহঞ্চ গচ্ছাম. একৱচনচতুক্কং.
তে চ তুম্হে চ গচ্ছথ, তে চ মযঞ্চ গচ্ছাম, তুম্হে চ মযঞ্চ গচ্ছাম, তে চ তুম্হে চ মযঞ্চ গচ্ছাম. বহুৱচনচতুক্কং.
সো চ তুম্হে চ গচ্ছথ, সো চ মযঞ্চ গচ্ছাম, ত্ৱঞ্চ মযঞ্চ গচ্ছাম, সো চ ত্ৱঞ্চ মযঞ্চ গচ্ছাম. একৱচনমূলচতুক্কং.
তে চ ত্ৱঞ্চ গচ্ছথ, তে চ অহঞ্চ গচ্ছাম, তুম্হে চ অহঞ্চ গচ্ছাম, তে চ তুম্হে চ অহঞ্চ গচ্ছাম. বহুৱচনমূলচতুক্কং.
অপি চ ত্ৱঞ্চ সো চ গচ্ছথ, অহঞ্চ সো চ গচ্ছাম, ত্ৱঞ্চ অহঞ্চ সো চ গচ্ছাম, তুম্হে চ সো চ গচ্ছথ, মযঞ্চ সো চ গচ্ছাম, ত্ৱঞ্চ তে চ গচ্ছথ, অহঞ্চ তে চ গচ্ছামইচ্চাদীনিপি চতুক্কানি ৱেদিতব্বানি.
অত্ৰিমা পাড়ী – তুৱঞ্চ পুত্তো সুণিসা চ নত্তা, সম্মোদমানা ঘৰমাৱসেথ [জা. ১.৮.৭]. অহঞ্চ পুত্তো সুণিসা চ নত্তা, সম্মোদমানা ঘৰমাৱসেম [জা. ১.৮.৭].
অহঞ্চ দানি আযস্মা চ সাৰিপুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সাম [ম. নি. ২.১৬০].
অহঞ্চ ইমে চ ভিক্খূ সমাধিনা নিসীদিম্হা.
অহঞ্চ ভৰিযা চ দানপতী অহুম্হা [জা. ২.২২.১৫৯৩].
অহঞ্চ সামিকো চ দানপতী অহুম্হা [জা. ২.২২.১৬১৭] ইচ্চাদি.
যং পন ‘‘সো চ গচ্ছতি, ত্ৱঞ্চ গচ্ছসী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তুম্হে গচ্ছথা’’তি ৱা ‘‘সো চ গচ্ছতি, অহঞ্চ গচ্ছামী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘মযং গচ্ছামা’’তি ৱা ৱচনং, তং পকতিবহুৱচনমেৱ, ন পৰোপুৰিসবহুৱচনং.
যঞ্চ কচ্চাযনে – ‘‘সব্বেসমেকাভিধানে পৰো পুৰিসো’’তি [নী. ২১৬ পিট্ঠে] সুত্তং, তত্থপি সব্বেসং দ্ৱিন্নং ৱা তিণ্ণং ৱা মিস্সকভূতানং নাম, তুম্হ’ম্হানং একতো অভিধানে মিস্সকদ্ৱন্দৱাক্যে পৰো পুৰিসো যোজেতব্বোতি অত্থো ন ন সম্ভৱতীতি.
৫৬৪. কত্তৰি লো [ক. ৪৫৫; ৰূ. ৪৩৩; নী. ৯২৫].
অপৰোক্খেসু মান, ন্ত, ত্যাদীসু পৰেসু ক্ৰিযত্থা পৰং কত্তৰি লানুবন্ধো অপচ্চযো হোতি. লানুবন্ধো ‘ঊলস্সে’তি সুত্তে ৱিসেসনত্থো.
এতেন যত্থ মান, ন্ত, ত্যাদযো কত্তৰি ৱত্তন্তি, তত্থ অযং লপচ্চযোতি লপচ্চযেন তেসং কত্তুৱাচকভাৱং ঞাপেতি, এস নযো ‘‘ক্যো ভাৱকম্মেসু…’’ ইচ্চাদীসুপি.
এত্থ চ ৱিকৰণপচ্চযা নাম ব্যঞ্জনপূৰণা এৱ হোন্তি, ন অত্থপূৰণা, তস্মা যস্মিং পযোগে তেহি ৱিনা পদৰূপং ন সিজ্ঝতি, তত্থেৱ তে ৱত্তন্তি. যত্থ সিজ্ঝতি, তত্থ ন ৱত্তন্তি, অযম্পি লপচ্চযো ধাতুতো পৰং ৱিভত্তিসৰে ৱা আগমসৰে ৱা অসন্তে ৱত্ততি, সন্তে পন ‘‘পচামি, পচাম, পচাহি, গমেতি, গমেন্তি, ৱজ্জেতি, ৱজ্জেন্তি’’-ইচ্চাদীসু কাৰিযন্তৰত্থায ৱত্ততি. যত্থ চ পচ্চযানং লোপো ৱিহিতো, তত্থ গণন্তৰ, ৰূপন্তৰপ্পসঙ্গপটিসিদ্ধায ৱত্ততি, অঞ্ঞত্থ ন ৱত্ততি.
৫৬৫. যুৱণ্ণানমেও পচ্চযে [ক. ৪৮৫; ৰূ. ৪৩৪; নী. ৯৭৫; চং. ১.১.৮২; পা. ৩.১.৬০].
ৱিভত্তি, পচ্চযা পচ্চযো নাম. ই, কী, খি, চি, জি ইচ্চাদযো ইৱণ্ণা নাম. চু, জু, ভূ, হূ ইচ্চাদযো উৱণ্ণা নাম. পচ্চযে পৰে একক্খৰধাত্ৱন্তানং ইৱণ্ণু’ৱণ্ণানং কমেন এ, ওৱুদ্ধিযো হোন্তি. ‘পৰো ক্ৱচী’তি পৰসৰলোপো.
সংপুব্বো-সম্ভোতি, সম্ভোন্তি, সম্ভোসি, সম্ভোথ, সম্ভোমি, সম্ভোম.
অনুপুব্বো-অনুভৱনে, সো ভোগং অনুভোতি, তে ভোগং অনুভোন্তি, ত্ৱং ভোগং অনুভোসি, তুম্হে ভোগং অনুভোথ, অহং ভোগং অনুভোমি, মযং ভোগং অনুভোম.
তত্থ যথা ‘‘নীলো পটো’’তি এত্থ নীলসদ্দস্স অত্থো দুৱিধো ৱাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ গুণসঙ্খাতো সকত্থো ৱাচ্চত্থো নাম.
গুণনিস্সযো দব্বত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
নীলসদ্দো পন ৱচ্চাত্থমেৱ উজুং ৱদতি, নীলসদ্দমত্তং সুণন্তো নীলগুণমেৱ উজুং জানাতি, তস্মা ‘‘পটো’’ ইতি পদন্তৰেন নীলসদ্দস্স অভিধেয্যত্থো আচিক্খীযতি.
তথা ‘‘অনুভোতী’’তি এত্থ তিসদ্দস্স অত্থো দুৱিধো ৱাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ কত্তুসত্তিসঙ্খাতো সকত্থো ৱাচ্চত্থো নাম.
সত্তিনিস্সযো লিঙ্গত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
তিসদ্দো পন ৱাচ্চত্থমেৱ উজুং ৱদতি, ন অভিধেয্যত্থং. ‘‘অনুভোতী’’তি সুণন্তোসাধ্যক্ৰিযাসহিতং কত্তাৰমেৱ উজুং জানাতি, ন কিঞ্চি দব্বন্তি অত্থো. তস্মা ‘‘সো’’ ইতি পদন্তৰেন তিসদ্দস্স অভিধেয্যত্থো আচিক্খীযতি, ৱাচ্চত্থস্স পন তিসদ্দেনেৱ উজুং ৱুত্তত্তা ততিযাৱিভত্তিযা পুন আচিক্খিতব্বকিচ্চং নত্থি, লিঙ্গত্থজোতনত্থং অভিধেয্যপদে পঠমাৱিভত্তি এৱ পৱত্ততীতি. এস নযো সব্বত্থ.
৫৬৬. এওনমযৱা সৰে [ক. ৫১৩, ৫১৪; ৰূ. ৪৩৫, ৪৯১; নী. ১০২৭, ১০২৮].
সৰে পৰে এ, ওনং কমেন অয, অৱা হোন্তি. য, ৱেসু অ-কাৰো উচ্চাৰণত্থো.
ভৱতি, ভৱন্তি, ভৱসি, ভৱথ.
৫৬৭. হিমিমেস্ৱস্স [ক. ৪৭৮; ৰূ. ৪৩৮; নী. ৯৫৯].
হি, মি, মেসু পৰেসু অ-কাৰস্স দীঘো হোতি.
ভৱামি, ভৱাম.
পৰছক্কে – ভৱতে, ভৱন্তে, ভৱসে, ভৱৱ্হে, ভৱে, ভৱম্হে.
পপুব্বো ভূ-পৱত্তিযং, নদী পভৱতি.
অধ্যা’ভি, পৰিপুব্বো হিংসাযং, অধিভৱতি, অভিভৱতি, পৰিভৱতি.
ৱিপুব্বো ৱিনাসে, পাকটে, সোভণে চ, ৱিভৱতি.
পৰাপুব্বো পৰাজযে, পৰাভৱতি.
অভি, সংপুব্বো পত্তিযং, অজ্ঝোগাহে চ, অভিসম্ভৱতি, তথা পাতুব্ভৱতি, আৱিভৱতি ইচ্চাদি.
ইতি সুদ্ধকত্তুৰূপং.
সুদ্ধভাৱকম্মৰূপ
৫৬৮. ক্যো ভাৱকম্মেস্ৱপৰোক্খেসু মান ন্ত ত্যাদীসু [ক. ৪৪০; ৰূ. ৪৪৫; নী. ৯২০; চং. ১.১.৮০; পা. ৩.১.৬৭].
পৰোক্খাৱজ্জিতেসু মান, ন্তপচ্চযেসু ত্যাদীসু চ পৰেসু ক্ৰিযত্থা ভাৱস্মিং কম্মনি চ কানুবন্ধো যপচ্চযো হোতি, বহুলাধিকাৰা ক্ৱচি কত্তৰি চ.
ৰূপং ৱিভুয্যতি, সো পহীযিস্সতি [সং. নি. ১.২৪৯], ভত্তং পচ্চতি, গিম্হে উদকং ছিজ্জতি, কুসূলো ভিজ্জতি.
৫৬৯. ন তে কানুবন্ধনাগমেসু.
কানুবন্ধে নাগমে চ ইৱণ্ণু’ৱণ্ণানং অস্স চ তে এ, ও,-আ ন হোন্তীতি ক্যম্হি ৱুদ্ধি নত্থি.
কম্মে-তেন পুৰিসেন ভোগো অনুভূযতি, তেন ভোগা অনুভূযন্তি, তেন ত্ৱং অনুভূযসি, তেন তুম্হে অনুভূযথ, তেন অহং অনুভূযামি, তেন মযং অনুভূযাম. যস্স দ্ৱিত্তং ৰস্সত্তঞ্চ, অনুভুয্যতি, অনুভুয্যন্তি.
তত্থ ‘‘অনুভূযতী’’তি এত্থ ক্যপচ্চযসহিতস্স তিসদ্দস্স অত্থো দুৱিধো ৱাচ্চত্থো, অভিধেয্যত্থোতি.
তত্থ কম্মসত্তিসঙ্খাতো সকত্থো ৱাচ্চত্থো নাম.
সত্তিনিস্সযো লিঙ্গত্থো অভিধেয্যত্থো নাম.
তিসদ্দো পন ক্যপচ্চযসহিতো ৱাচ্চত্থমেৱ উজুং ৱদতি, ন অভিধেয্যত্থং. ‘‘অনুভূযতী’’তি সুণন্তো সাধ্যক্ৰিযাসহিতং কম্মসত্তিং এৱ উজুং জানাতি, ন কিঞ্চি দব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ.
অনুভূযতে, অনুভুয্যতে, অনুভূযন্তে, অনুভুয্যন্তে, অনুভূযসে, অনুভূযৱ্হে, অনুভূযে, অনুভুয্যে, অনুভূযম্হে, অনুভুয্যম্হে.
৫৭০. গৰুপুব্বা ৰস্সা ৰে ন্তেন্তীনং [ক. ৫১৭; ৰূ. ৪৮৮; নী. ১১০৫; ‘গুৰু…’ (বহূসু)].
গৰুপুব্বম্হা ৰস্সতো ন্তে, ন্তীনং ৰেআদেসো হোতি.
জাযৰে, জাযন্তি, জাযৰে, জাযন্তে, গচ্ছৰে, গচ্ছন্তি, গচ্ছৰে, গচ্ছন্তে, গমিস্সৰে, গমিস্সন্তি, গমিস্সৰে, গমিস্সন্তে.
গৰুপুব্বাতি কিং? পচন্তি, পচন্তে.
ৰস্সাতি কিং? পাচেন্তি, পাচন্তে.
এত্থ চ সুত্তৱিভাগেন ‘‘সব্বং হিদং ভঞ্জৰে কালপৰিযাযং [জা. ১.১৫.৩৭০], মুঞ্চৰে বন্ধনস্মা [জা. ২.২২.১৬৪৮], জীৱৰে’ ৱাপি সুস্সতী’’তি [জা. ২.২২.৮৪০] এতানি পাড়িপদানি সিজ্ঝন্তি.
তত্থ ‘ভঞ্জৰে’তি ভিজ্জতি, ‘মুঞ্চৰে’তি মুঞ্চন্তু, ‘জীৱৰে’ ৱাপী’তি জীৱন্তো’ৱাপি. অনুভূযৰে, অনুভূযন্তি, অনুভূযৰে, অনুভূযন্তে.
ভাৱো নাম ভৱন, গমনাদিকো ক্ৰিযাকাৰো, সো ধাতুনা এৱ তুল্যাধিকৰণভাৱেন ৱিসেসীযতি, ন নামপদেন, তস্মা তত্থ তুম্হ’ম্হ, সেসনামৱসেন ত্যাদিদুকৱিসেসযোগো নাম নত্থি, পঠমদুকমেৱ তত্থ ভৱতি, দব্বস্সেৱ চ তস্স অব্যত্তসৰূপত্তা সঙ্খ্যাভেদোপি নত্থি, একৱচনমেৱ ভৱতি.
তেন ভোগং অনুভূযতি, অনুভুয্যতি, অনুভূযতে, অনুভুয্যতে, অনুভৱনং হোতীতি অত্থো.
ইতি সুদ্ধভাৱকম্মৰূপানি.
হেতুকত্তুৰূপ
৫৭১. পযোজকব্যাপাৰে ণাপি চ [ক. ৪৩৮; ৰূ. ৫৪০; নী. ৯১৪].
যো সুদ্ধকত্তাৰং পযোজেতি, তস্স পযোজকস্স কত্তুনো ব্যাপাৰে ক্ৰিযত্থা ণি চ ণাপি চ হোন্তি. ণানুবন্ধা ৱুদ্ধুত্থা.
তেসু চ আকাৰন্ততো [‘অতো’ (মোগ.)] ণাপিযেৱ হোতি, দাপেতি, দাপযতি.
উৱণ্ণন্ততো ণিযেৱ, সাৱেতি, সাৱযতি.
সেসতো দ্ৱেপি, পাচেতি, পাচযতি, পাচাপেতি, পাচাপযতি.
পযোজকব্যাপাৰোপি ক্ৰিযা এৱাতি তদত্থৱাচীহি ণি,-ণাপীহি পৰং ৱিভত্তি, পচ্চযা ভৱন্তি, ধাত্ৱন্তস্স চ ণি, ণাপীনঞ্চ ৱুদ্ধি.
সো মগ্গং ভাৱেতি, তে মগ্গং ভাৱেন্তি, ত্ৱং মগ্গং ভাৱেসি, তুম্হে মগ্গং ভাৱেথ, অহং মগ্গং ভাৱেমি, মযং মগ্গং ভাৱেম.
৫৭২. আযাৱা ণানুবন্ধে [ক. ৫১৫; ৰূ. ৫৪১; নী. ১০২৯].
এ, ওনং কমেন আয, আৱা হোন্তি সৰাদো ণানুবন্ধে পচ্চযে পৰে, সুত্তৱিভত্তিযা অণানুবন্ধেপি আযা’ৱা হোন্তি.
গে-সদ্দে, গাযতি, গাযন্তি.
অপপুব্বো চে-পূজাযং, অপচাযতি, অপচাযন্তি.
ঝে-চিন্তাযং, ঝাযতি, ঝাযন্তি, উজ্ঝাযতি, নিজ্ঝাযতি ইচ্চাদি.
৫৭৩. ণিণাপ্যাপীহি চ [‘‘…ৱা’’ (বহূসু)].
ণি, ণাপি, আপীহি চ কত্তৰি লো হোতি ৱা.