৫. তদ্ধিত

অথ তদ্ধিতৱিধানং দীপিযতে.

তদ্ধিতৱুত্তি নাম ৱিচিত্ৰা হোতি, সাতিসযেন ৱিচিত্ৰঞাণহিতং ৱহতি, তস্মা তেসং তেসং কুলপুত্তানং হিতন্তি তদ্ধিতং, ইমস্মিং কণ্ডে সব্বৱিধানস্স নামং. তং পন অট্ঠৱিধং হোতি অপচ্চং, অনেকত্থং, অস্সত্থি, ভাৱকম্মং, পৰিমাণং, সঙ্খ্যা, খুদ্দকং, নানাত্তন্তি.

অপচ্চৰাসি

৪৩০. ণো ৱাপচ্চে [ক. ৩৪৪; ৰূ. ৩৬১; নী. ৭৫২; চং. ২.৪.১৬; পা. ৪.১.৯২; ‘সৰানমাদিস্সা…’ (বহূসু)].

ছট্ঠ্যন্তা নামম্হা তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ৱিকপ্পেন ণপচ্চযো হোতি. ৱাসদ্দো ৱাক্য, সমাসানং ৱিকপ্পনত্থো, ইতো পৰং অনুৱত্ততে, তেন সব্বত্থ ৱিকপ্পৱিধি সিজ্ঝতি. ণানুবন্ধো ৱুদ্ধ্যত্থো, সো পযোগঅপ্পযোগী. ৱসিট্ঠস্স অপচ্চন্তি অত্থে ইমিনা সুত্তেন ৱসিট্ঠম্হা ণপচ্চযো, সো সাম্যত্থঞ্চ অপচ্চত্থঞ্চ উভযং ৱদতি, ছট্ঠী চ অপচ্চপদঞ্চ তেন ৱুত্তত্থা নাম হোন্তি, ৱসিট্ঠপদং পচ্চযেন সহ একত্থং হোতি, উভযং একতো হুত্ৱা পুত্তস্স নামং হোতীতি অত্থো. ততো ‘একত্থতায’ন্তি ছট্ঠিযা লোপো, অপচ্চপদং পন ৱুত্তত্থমত্তেন লুপ্পতি. তঞ্হি সুত্তে পধানভাৱেন নিদ্দিট্ঠং হোতি, ন ছট্ঠীতি, মহাৱুত্তিনা ৱা পদানং লোপো. এৱং সব্বত্থ.

৪৩১. পদানমাদিস্সাযুৱণ্ণস্সাএও ণানুবন্ধে [ক. ৪০৫; ৰূ. ৩৬৫; নী. ৮৬০].

পদানং আদিভূতস্স অকাৰস্স চ ইৱণ্ণু’ৱণ্ণস্স চ আ, এ, ও ৱুদ্ধিযো হোন্তি ণানুবন্ধে পচ্চযে পৰেতি পদাদিঅ-কাৰস্স আৱুদ্ধি, স্যাদ্যুপ্পত্তি.

ৱাসিট্ঠো, পুৰিসো, ৱাসিট্ঠী, ইত্থী, ৱাসিট্ঠং, কুলং, ৱসিট্ঠস্স পুত্তো ৱাসিট্ঠো, ৱসিট্ঠস্স ধীতা ৱাসিট্ঠী, ৱসিট্ঠস্স কুলং ৱাসিট্ঠন্তি এৱম্পি যোজেতুং যুজ্জতি.

তত্থ ‘ৱসিট্ঠস্সা’তি এতেন গোত্তস্সেৱ পিতুভূতং আদিপুৰিসং ৱদতি. কস্মা? গোত্তসদ্দত্তা. এৱঞ্হি সতি তস্মিং গোত্তে পচ্চাজাতা সব্বেপি জনা তস্স অপচ্চা নাম হোন্তি.

৪৩২. মজ্ঝে [ক. ৪০৪; ৰূ. ৩৭০; নী. ৮৫৯].

মজ্ঝে পৱত্তানং অ, যুৱণ্ণানং আ, এ, ওৱুদ্ধিযো হোন্তি ৱা ক্ৱচি.

ৱাসেট্ঠো, ৱাসেট্ঠী, ৱাসেট্ঠং. ৱাসদ্দেন ‘‘ৱসিট্ঠস্স পুত্তো ধীতা কুল’’ন্তি ৱাক্যং ৱা ‘‘ৱসিট্ঠপুত্তো ৱসিট্ঠধীতা ৱসিট্ঠকুল’’ন্তি সমাসং ৱা ৱিকপ্পেতি. এৱং সব্বত্থ.

ভৰদ্ৱাজস্স অপচ্চং ভাৰদ্ৱাজো, ৱিসামিত্তস্স [ভাৰদ্ৱাজস্স… ৱেসামিত্তস্স… (ৰূ.)] অপচ্চং ৱেসামিত্তো, গোতমস্স অপচ্চং গোতমো, কস্সপস্স অপচ্চং কস্সপো, ৱসুদেৱস্স অপচ্চং ৱাসুদেৱো. এৱং বালদেৱো.

উপগুস্স অপচ্চন্তি এত্থ ‘উৱণ্ণস্সাৱঙ…’তি ণানুবন্ধে পচ্চযে পৰে উৱণ্ণস্স অৱঙ হোতি. ওপগৱো, ওপগৱী, ওপগৱং, মনুনো অপচ্চং মানৱো, ভগ্গুনো অপচ্চং ভগ্গৱো, পণ্ডুনো অপচ্চং পণ্ডৱো, উপৱিন্দুস্স অপচ্চং ওপৱিন্দৱো ইচ্চাদি.

৪৩৩. ৱচ্ছাদিতো ণানণাযনা [ক. ৩৪৫; ৰূ. ৩৬৬; নী. ৭৫৪; পা. ৪.১.৯৩, ৯৪, ১৬২, ১৬৩].

ছট্ঠুন্তেহি ৱচ্ছাদীহি গোত্তসদ্দগণেহি তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ণানুবন্ধা আন, আযনপচ্চযা হোন্তি ৱা.

ৱচ্ছস্স অপচ্চং ৱচ্ছানো, ৱচ্ছাযনো, ৱচ্ছানী, ৱচ্ছাযনী, ৱচ্ছানং, ৱচ্ছাযনং. এৱং কচ্চানো, কচ্চাযনো, কাতিযানো, কাতিযাযনো, সাকটানো, সাকটাযনো, কণ্হানো, কণ্হাযনো, মোগ্গল্লানো, মোগ্গল্লাযনো, অগ্গিৱেস্সানো [অগ্গিৱেস্সনোতিপি দিস্সতি দী. নি. ১.১৭৬; ম. নি. ১.৩৫৩ আদযো], অগ্গিৱেস্সাযনো, মুঞ্চানো, মুঞ্চাযনো, কুঞ্চানো, কুঞ্চাযনো ইচ্চাদি.

৪৩৪. কত্তিকাৱিধৱাদীহি ণেয্যণেৰা [ক. ৩৪৬; ৰূ. ৩৬৭; নী. ৭৫৫; পা. ৪.১.১২০, ১২৩, ১২৬, ১২৭, ১২৮, ১২৯, ১৩১].

ছট্ঠ্যন্তেহি কত্তিকাদীহি ৱিধৱাদীহি চ তস্স অপচ্চন্তি অত্থে কমেন ণানুবন্ধা এয্য, এৰপচ্চযা হোন্তি ৱা.

ণেয্যে – কত্তিকায নাম দেৱধীতায অপচ্চং কত্তিকেয্যো, ৱিনতায নাম দেৱিযা অপচ্চং ৱেনতেয্যো, ৰোহিণিযা নাম দেৱিযা অপচ্চং ৰোহিণেয্যো, ভগিনিযা অপচ্চং ভাগিনেয্যো, নদিযা নাম ইত্থিযা অপচ্চং নাদেয্যো. এৱং অন্তেয্যো, আহেয্যো, কামেয্যো, সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, বালায অপচ্চং বালেয্যো ইচ্চাদি.

ণেৰে – ৱিধৱায অপচ্চং ৱেধৱেৰো, ৱিধৱা নাম মতপতিকা ইত্থী. বন্ধুকিযা অপচ্চং বন্ধুকেৰো, নাড়িকিযা নাম ইত্থিযা পুত্তো নাড়িকেৰো, সমণস্স উপজ্ঝাযস্স পুত্তো সামণেৰো, সমণিযা পৱত্তিনিযা ধীতা সামণেৰী ইচ্চাদি.

৪৩৫. ণ্য দিচ্চাদীহি [ক. ৩৪৭; ৰূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.২; পা. ৪.১.৮৫].

ছট্ঠুন্তেহি দিতিইচ্চাদীহি তস্স অপচ্চন্তি অত্থে ণানুবন্ধো যপচ্চযো হোতি ৱা.

৪৩৬. লোপোৱণ্ণিৱণ্ণানং [ক. ২৬১; ৰূ. ৩৬৯; নী. ৫০৯].

যে পৰে অৱণ্ণস্স ইৱণ্ণস্স চ লোপো হোতীতি ণ্যম্হি পৰে অৱণ্ণি’ৱণ্ণানং লোপো.

দিতিযা নাম দেৱধীতায অপচ্চং দেচ্চো, অদিতিযা অপচ্চং আদিচ্চো.

তত্থ ইৱণ্ণলোপে ‘তৱগ্গৱৰণানং যে চৱগ্গবযঞা’তি যম্হি পৰে তৱগ্গস্স চৱগ্গত্তং, পুন ‘ৱগ্গলসেহি তে’তি যস্স পুব্বৰূপত্তং, কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো.

৪৩৭. উৱণ্ণস্সাৱঙ সৰে [ক. ৩৪৮; ৰূ. ৩৭১; নী. ৭৫৭].

সৰে পৰে উৱণ্ণস্স অৱঙ হোতীতি উৱণ্ণস্স অৱত্তং. ‘তৱগ্গৱৰণান…’ন্তি সুত্তেন ৱস্স বত্তং, পুন ‘ৱগ্গলসেহি তে’তি সুত্তেন যস্স পুব্বৰূপত্তং, ভাতুনো অপচ্চং ভাতব্যো.

৪৩৮. আ ণি [ক. ৩৪৭; ৰূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.১৯; পা. ৪.১.৯৫].

ৰস্সা’কাৰন্ততো অপচ্চত্থে ণানুবন্ধো ৰস্সি’পচ্চযো হোতি ৱা.

দক্খস্স অপচ্চং দক্খি. এৱং দোণি, ৱাসৱি, সক্যপুত্তি, নাটপুত্তি, দাসপুত্তি, দাৰুনো অপচ্চং দাৰৱি [ৱিচাৰেতব্বমিদং], ৱৰুণস্স অপচ্চং ৱাৰুণি. এৱং কণ্ডি, বালদেৱি, পাৱকি, জিনদত্তস্স অপচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, অনুৰুদ্ধি ইচ্চাদি.

৪৩৯. ৰাজতো ঞো জাতিযং [ক. ৩৪৭; ৰূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.৭০; পা. ৪.১.১৩৭].

জাতিযং গম্যমানাযং ৰাজসদ্দম্হা অপচ্চত্থে ঞপচ্চযো হোতি ৱা.

ৰঞ্ঞো অপচ্চং ৰাজঞ্ঞো, ৰাজকুলস্স পুত্তোতি অত্থো.

জাতিযন্তি কিং? ৰাজপুত্তো.

৪৪০. খত্তা যিযা [ক. ৩৪৭; ৰূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ২.৪.৬৯; পা. ৪.১.১৩৮].

জাতিযং গম্যমানাযং খত্তসদ্দম্হা অপচ্চত্থে য, ইযপচ্চযা হোন্তি.

খত্তকুলস্স অপচ্চং খত্যো, খত্তিযো.

জাতিযন্ত্ৱেৱ? খত্তি.

৪৪১. মনুতো স্সসণ [ক. ৩৪৮; ৰূ. ৩৭১; নী. ৭৫৩; চং. ২.৪.৯৪, ৯৫; পা. ৪.১.১৬১].

জাতিযং গম্যমানাযং মনুসদ্দম্হা অপচ্চত্থে স্স, সণপচ্চযা হোন্তি.

মনুনো অপচ্চং মনুস্সো, মানুসো, মনু নাম কপ্পে আদিখত্তিযো মহাসম্মতৰাজা, ইত্থিযং মনুস্সী, মানুসী,

জাতিযন্ত্ৱেৱ? মাণৱো.

৪৪২. জনপদনামস্মা জনখত্তিযা ৰঞ্ঞে চ ণো [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ২.৪.৯৬; পা. ৪.১.১৬৮; ‘‘জনপদনামস্মা খত্তিযা…’’ (বহূসু)].

জনৱাচিনা চ খত্তিযৱাচিনা চ জনপদনামম্হা ৰঞ্ঞে চ অপচ্চে চ ণো হোতি.

পঞ্চালানং জনানং ৰাজা পঞ্চালো, পঞ্চালস্স খত্তিযস্স অপচ্চং পঞ্চালো. এৱং কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো [দী. নি. ১.২৬৭].

জনপদনামস্মাতি কিং? দসৰথৰঞ্ঞো পুত্তো দাসৰথি [দাসৰট্ঠি].

জনখত্তিযাতি কিং? পঞ্চালস্স ব্ৰাহ্মণস্স অপচ্চং পঞ্চালি.

৪৪৩. ণ্য কুৰুসিৱীহি [ক. ৩৪৬; ৰূ. ৩৬৭; নী. ৭৫৫; চং. ২.৪.১০১ …পে… ৪.১.১৭২].

কুৰু, সিৱিসদ্দেহি অপচ্চে ৰঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি.

কুৰুৰঞ্ঞো অপচ্চং কোৰব্যো [জা. ১.১৪.২২৮, ২৩২, ২৩৬], কুৰুৰট্ঠৱাসীনং ৰাজা কোৰব্যো, কোৰব্বো, পুব্বৰূপত্তং, সিৱিৰঞ্ঞো অপচ্চং সেব্যো, সিৱিৰট্ঠৱাসীনং ৰাজা সেব্যো.

অপচ্চৰাসি নিট্ঠিতো.

অনেকত্থৰাসি

৪৪৪. ণ ৰাগা তেন ৰত্তং [ক. ৩৪৭; ৰূ. ৩৬৮; নী. ৭৫৬; চং. ৩.১.১ …পে… ৪.২.১].

ৰজ্জন্তি ৱত্থং এতেনাতি ৰাগো, ৰজনৱত্থু, ৰাগৱাচিম্হা তেন ৰত্তন্তি অত্থে ণো হোতি.

কসাৱেন ৰত্তং ৱত্থং কাসাৱং [ধ. প. ৯], কাসাযং ৱা. এৱং কোসুম্ভং, হলিদ্দিযা ৰত্তং হালিদ্দং, পাটঙ্গেন ৰত্তং পাটঙ্গং, মঞ্জিট্ঠং, কুঙ্কুমং ইচ্চাদি.

‘‘নীলং ৱত্থং, পীতং ৱত্থ’’ন্তিআদীসু পন নীল, পীতাদিসদ্দা গুণসদ্দত্তা পচ্চযেন ৱিনা গুণনিস্সযং দব্বং ৱদন্তি. এৱং সব্বেসু গুণসদ্দ, জাতিসদ্দ, নামসদ্দেসু.

৪৪৫. নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৫; পা. ৪.২.৩].

ইন্দুযুত্তেন নক্খত্তেন লক্খিতে কালে তন্নক্খত্তৱাচীহি ণো হোতি.

পুণ্ণচন্দযুত্তেন ফুস্সনক্খত্তেন লক্খিতা ফুস্সা, ৰত্তি, ফুস্সো, অহো. এৱং মাঘো ইচ্চাদি.

নক্খত্তেনাতি কিং? গৰুগহেন লক্খিতা ৰত্তি.

ইন্দুযুত্তেনাতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতো মুহুত্তো.

কালেতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধি.

৪৪৬. সাস্স দেৱতা পুণ্ণমাসী [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.১৮, ১৯ …পে… ৪.২.২১-২৪].

সা অস্স দেৱতা, সা অস্স পুণ্ণমাসীতি অত্থে পঠমন্তা ণো হোতি.

বুদ্ধো অস্স দেৱতাতি বুদ্ধো, যো বুদ্ধং অত্তনো আৰক্খদেৱতং ৱিয গৰুং কত্ৱা ৱিচৰতি, নিৰন্তৰং ৱা ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধো’’তি ৱাচং নিচ্ছাৰেতি, তস্সেতং নামং. সুগতো অস্স দেৱতাতি সোগতো, মহিন্দদেৱো অস্স দেৱতাতি মাহিন্দো. এৱং যামো, সোমো, ৱাৰুণো.

ফুস্সী অস্স পুণ্ণমাসীতি ফুস্সো, মাসো. এৱং মাঘো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৱেসাখো, জেট্ঠমূলো, আসড়্হো, সাৱণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিৰো.

পুণ্ণমাসীতি কিং? ফুস্সী অস্স পঞ্চমী তিথী.

৪৪৭. তমধীতে তং জানাতি কণিকা চ [ক. ৩৫১; ৰূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.১.৩৭ …পে… ৪.২.৫৯].

এতেসু অত্থেসু দুতিযন্তা ণো চ কো চ ণিকো চাতি এতে পচ্চযা হোন্তি.

ণম্হি – ব্যাকৰণং অধীতে জানাতি ৱা ৱেয্যাকৰণো [দী. নি. ১.২৫৬]. পক্খে ‘‘ৱেয্যাকৰণিকো, ব্যঞ্জনং অধীতে জানাতি ৱা ৱেয্যঞ্জনিকো’’তি ইমানি ণিকেন সিজ্ঝন্তি.

কম্হি-ছন্দং অধীতে জানাতি ৱা ছন্দো. এৱং পদকো [দী. নি. ১.২৫৬], নামকো.

ণিকম্হি-ৱিনযং অধীতে জানাতি ৱা ৱেনযিকো, সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো.

এত্থ চ ‘ৱেয্যাকৰণো’তি পদে ৱিয্যাকৰণং অধীতেতি ৱাক্যং, ‘ৱেযঞ্জনিকো’তি পদে ৱিযঞ্জনং অধীতেতি. উপৰি ‘দোৱাৰিকো, সোৱগ্গিক’ন্তি পদেসুপি ‘দুৱাৰে নিযুত্তো, সুৱগ্গায সংৱত্ততী’তি ৱাক্যং, অত্থং কথেন্তেন পন দুৱাৰ, সুৱগ্গসদ্দানং তদ্ধিতভাৱে এৱ সিদ্ধত্তা দ্ৱাৰেতি চ সগ্গাযাতি চ কথেতব্বো.

৪৪৮. তস্স ৱিসযে দেসে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৩৬৫; চং. ৩.১.৬১; পা. ৪.২.৫২, ৫৩].

তস্স দেসৰূপে ৱিসযে ছট্ঠুন্তা ণো হোতি.

থূযমিগা ৱসাতিনো নাম, ৱসাতীনং ৱিসযো দেসো ৱাসাতো. ইধ অদেসৰূপত্তা ণো ন হোতি, চক্খুস্স ৱিসযো ৰূপং.

৪৪৯. নিৱাসে তন্নামে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৩৬৫; চং. ৩.১.৬৪; পা. ৪.২.৬৯].

তন্নামভূতে নিৱাসে ছট্ঠ্যন্তা ণো হোতি.

সিৱীনং নিৱাসো দেসো সেব্যো. ৱসং অদেন্তি ভক্খন্তীতি ৱসাদা, ব্যগ্ঘা সীহা ৱা, ৱসাদানং নিৱাসো দেসো ৱাসাদো.

৪৫০. অনুভৱে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৫; পা. ৪.২.৭০].

সমীপে ভৱং অনুভৱং, ‘‘অদূৰভৱে’’তিপি পাঠো, তন্নামে অনুভৱে দেসে ছট্ঠ্যন্তা ণো হোতি.

ৱিদিসায অনুভৱং ৱেদিসং, নগৰং, উদুম্বৰস্স অনুভৱং ওদুম্বৰং, ৱিমানং.

৪৫১. তেন নিব্বত্তে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৬; পা. ৪.২.৬৮].

তন্নামে তেন নিব্বত্তে দেসে ততিযন্তা ণো হোতি.

কুসম্বেন নাম ইসিনা নিব্বত্তা কোসম্বী, ইত্থিযং ঈ, নগৰী. এৱং কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন ধনেন নিব্বত্তা সাহস্সী, পৰিখা, অযঞ্চ ততিযা হেতুম্হি কত্তৰি কৰণে চ যথাযোগং যুজ্জতি.

৪৫২. তমিধত্থি [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১.৬৭; পা. ৪.২.৬৭].

তং ইধ অত্থীতি অত্থে তন্নামে দেসে পঠমন্তা ণো হোতি.

উদুম্বৰা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বৰো, বদৰা অস্মিং দেসে সন্তীতি বাদৰো. এৱং পব্বজো.

৪৫৩. তত্ৰ ভৱে [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.৪৮; পা. ৪.২.১৩৩].

তত্ৰ ভৱত্থে সত্তম্যন্তা ণো হোতি.

উদকে ভৱো ওদকো, মচ্ছো, উৰসি ভৱো ওৰসো, পুত্তো, সাগমো. নগৰে ভৱো নাগৰো. এৱং জানপদো, মাগধো, কপিলৱত্থুম্হি ভৱো কাপিলৱত্থৱো, ‘উৱণ্ণস্সাৱঙ…’তি উস্স অৱত্তং. কোসম্বিযং ভৱো কোসম্বো, মিত্তে ভৱা মেত্তা, পুৰে ভৱা পোৰী [দী. নি. ১.৯], ৱাচা, মনস্মিং ভৱো মানসো. এত্থ পন –

৪৫৪. মনাদীনং সক [ক. ৪০৪; ৰূ. ৩৭০; নী. ৮৫৯].

ণানুবন্ধে পচ্চযে পৰে মনাদীনং অন্তে সাগমো হোতীতি সব্বত্থ মনোগণাদীনং অন্তে সাগমো.

মানসো, ৰাগো, মানসা, তণ্হা, মানসং, সুখং. এৱং চেতসো, চেতসা, চেতসং. ক্ৱচি মনো এৱ মানসং, চেতো এৱ চেতসোতিপি যুজ্জতি.

৪৫৫. অজ্জাদীহি তনো [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.১৫; পা. ৪.২.১০৫].

তত্ৰ ভৱোতি অত্থে অজ্জাদীহি তনো হোতি.

অজ্জ ভৱো অজ্জতনো, অত্থো, অজ্জত্তনী, ৱিভত্তি, দ্ৱিত্তং, অজ্জতনং, হিতং, স্ৱে ভৱো স্ৱাতনো, মহাৱুত্তিনা এস্স আত্তং. হিয্যো ভৱো হিয্যত্তনো, হিয্যত্তনো, হিয্যত্তনং, ওস্স অত্তং দ্ৱিত্তঞ্চ.

৪৫৬. পুৰাতো ণো চ [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫].

তত্ৰ ভৱোতি অত্থে পুৰাসদ্দম্হা ণো চ তনো চ হোন্তি.

পুৰে ভৱো পুৰাণো, ইধ ণো অনুবন্ধো ন হোতি, পোৰাণো ৱা, পুৰাতনো.

৪৫৭. অমাত্ৱচ্চো [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.১৩; পা. ৪.২.১০৪].

অমাসদ্দম্হা ভৱত্থে অচ্চো হোতি. ‘অমা’তি সহত্থৱাচী.

ৰাজকিচ্চেসু ৰঞ্ঞা সহ ভৱতীতি অমচ্চো [দী. নি. টী. ১.৩৩৯].

৪৫৮. মজ্ঝাদীহিমো [ক. ৩৫৩; ৰূ. ৩৭৮; নী. ৭৬৭; চং. ৩.২.৮২; পা. ৪.৩.৮, ২২; ‘মজ্ঝাদিত্ৱিমো’ (বহূসু)].

মজ্ঝাদীহি ভৱত্থে ইমো হোতি.

মজ্ঝে ভৱো মজ্ঝিমো. এৱং অন্তিমো, হেট্ঠিমো, উপৰিমো, ওৰিমো, পচ্ছিমো, অব্ভন্তৰিমো, পচ্চন্তিমো, পুৰত্থিমো.

৪৫৯. কণ ণেয্য ণেয্যক যিযা [ক. ৩৫২; ৰূ. ৩৭৬; নী. ৭৬৫; চং. ৩.২.৪, ৫, ৬ …পে… ৪.২.৯৪, ৯৫, ৯৭, ১১৯-১৩০].

ভৱত্থে সত্তম্যন্তা এতে পঞ্চ পচ্চযা হোন্তি.

কণ-কুসিনাৰাযং ভৱো কোসিনাৰকো, মগধেসু ভৱো মাগধকো, আৰঞ্ঞকো, ৱিহাৰো.

ণেয্য-গঙ্গাযং ভৱো গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৱনে ভৱো ৱানেয্যো.

ণেয্যক-কোসলেয্যকো, বাৰাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, মিথিলেয্যকো, ইধ ন ৱুদ্ধি.

য-গামে ভৱো গম্মো, দিৱে ভৱো দিব্বো,

ইয-গামিযো, গামিকো, যস্স কত্তং, উদৰে ভৱো ওদৰিযো, ওদৰিকো, দিৱে ভৱো দিৱিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.

৪৬০. ণিকো [ক. ৩৫১; ৰূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.২.৪০, ৪১, ৪২; পা. ৪.২.১২৬, ১২৭, ১২৮].

ভৱত্থে সত্তম্যন্তা ণিকো হোতি.

সাৰদিকো, দিৱসো, সাৰদিকা, ৰত্তি, সাৰদিকং, পুপ্ফং. ভৱসদ্দেন চেত্থ অঞ্ঞেপি অত্থে উপলক্খেতি, পব্বততো পক্খন্দা নদী পব্বতেয্যা, কিমীনং কোসে জাতং কোসেয্যং, ৱত্থং. এৱং সিৱেয্যং, বাৰাণসেয্যং.

৪৬১. তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহৰণং পযোজনং [ক. ৩৫১; ৰূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.৪.৪৯-৬৬ …পে… ৪.৪.৪৭-৬৫].

তমস্স সিপ্পং, তমস্স সীলং, তমস্স পণ্যং, তমস্স পহৰণং, তমস্স পযোজনন্তি অত্থেসু পঠমন্তা ণিকো হোতি.

সিপ্পে – ৱীণাৱাদনমস্স সিপ্পং ৱেণিকো. এত্থ চ ৱীণাসদ্দেন ৱীণাৱাদনং ৱুচ্চতি. একত্থীভাৱসামত্থিযঞ্হেতং. এৱং সব্বত্থ. এৱং মোদিঙ্গিকো, পাণৱিকো, ৱংসিকো.

সীলে-পংসুকূলধাৰণং অস্স সীলং পংসুকূলিকো, পংসুকূলং ধাৰেতুং সীলমস্সাতি ৱা পংসুকূলিকো. সীলসদ্দেন চেত্থ ৱত, ধম্ম, সাধুকাৰাপি গয্হন্তি, পংসুকূলং ধাৰেতি সীলেনাতি পংসুকূলিকোতিপি যুজ্জতি. এৱং তেচীৱৰিকো, পিণ্ডং পিণ্ডং পততীতি পিণ্ডপাতো, পিণ্ডাচাৰেন লদ্ধভোজনং, পিণ্ডপাতযাপনং অস্স সীলন্তি পিণ্ডপাতিকো, পিণ্ডপাতেন যাপেতুং সীলঞ্চ ৱতঞ্চ ধম্মো চ গৰুকাৰো চ অস্সাতি পিণ্ডপাতিকো.

‘পণ্য’ন্তি ৱিক্কেয্যৱত্থু ৱুচ্চতি, গন্ধো পণ্যং অস্সাতি গন্ধিকো. এৱং তেলিকো, গোড়িকো.

পহৰন্তি এতেনাতি পহৰণং, আৱুধভণ্ডং, চাপো পহৰণমস্সাতি চাপিকো. এৱং তোমৰিকো, মুগ্গৰিকো.

পযোজনং ৱুচ্চতি ফলং, উপধি পযোজনমস্সাতি ওপধিকং [অ. নি. ৮.৫৯], পুঞ্ঞং, সতং পযোজনমস্সাতি সাতিকং. এৱং সাহস্সিকং [জা. ২.২১.৪১৫].

৪৬২. তং হন্তাৰহতি গচ্ছতুঞ্ছতি চৰতি [ক. ৩৫১; ৰূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৪; চং. ৩.৪.২৭-৪৩; পা. ৪.৪.২৮-৪৬].

তং হন্তি, তং অৰহতি, তং গচ্ছতি, তং উঞ্ছতি, তং চৰতীতি অত্থেসু দুতিযন্তা ণিকো হোতি.

পক্খীহি পক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো. এৱং সাকুণিকো [অ. নি. ২.২৬৩ (সাকুনিকোতিপি দিস্সতি)], মাযূৰিকো, মচ্ছেহি মচ্ছে হনতীতি মচ্ছিকো. এৱং ধেনুকো, মগেহি মগে হনতীতি মাগৱিকো, মজ্ঝে ৱাগমো. এৱং হাৰিণিকো, ‘হৰিণো’তি মগো এৱ. সূকৰিকো, ইধ ন ৱুদ্ধি.

সতং অৰহতীতি সাতিকং. এৱং সাহস্সিকং.

পৰদাৰং গচ্ছতীতি পাৰদাৰিকো, পৰদাৰিকো ৱা. এৱং পথিকো, মগ্গিকো.

বদৰে উঞ্ছতি গৱেসতীতি বাদৰিকো. এৱং আমলকিকো.

ধম্মং চৰতীতি ধম্মিকো. এৱং অধম্মিকো.

৪৬৩. তেন কতং কীতং বন্ধং অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খণতি তৰতি চৰতি ৱহতি জীৱতি [ক. ৩৫০; ৰূ. ৩৭৩; নী. ৩৬৪; চং. ৩.৪.১-২৬; পা. ৪.৪.১-২৭].

তেন কতং, তেন কীতং…পে… তেন জীৱতি ইচ্চত্থেসু ততিযন্তা ণিকো হোতি.

কাযেন কতং কাযিকং. এৱং ৱাচসিকং, মানসিকং, ৱাতেন কতো ৱাতিকো, আবাধো.

সতেন মূলেন কীতং ভণ্ডং সাতিকং. এৱং সাহস্সিকং.

ৱৰত্তায যোত্তায বন্ধিতো ৱাৰত্তিকো, অযসা বন্ধিতো আযসিকো, সাগমো. এৱং পাসিকো.

ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৱা ঘাতিকং. এৱং গোড়িকং, দাধিকং, মাৰিচিকং.

জালেন হতো জালিকো, মচ্ছো.

জালেন হন্তীতি জালিকো, জালকেৱট্টো. এৱং বাড়িসিকো [সং. নি. ২.১৫৮].

অক্খেহি জিতং ধনং অক্খিকং. এৱং সালাকিকং.

অক্খেহি জযতি দিব্বতীতি ৱা অক্খিকো.

খণিত্তিযা খণতীতি খাণিত্তিকো. এৱং কুদ্দালিকো, ইধ ন ৱুদ্ধি.

উড়ুম্পেন তৰতীতি ওড়ুম্পিকো, উড়ুম্পিকো ৱা. এৱং নাৱিকো [জা. ২.২০.১৪৯], গোপুচ্ছিকো.

সকটেন চৰতীতি সাকটিকো. এৱং ৰথিকো, যানিকো, দণ্ডিকো,

খন্ধেন ৱহতীতি খন্ধিকো. এৱং অংসিকো, সীসিকো, ইধ ন ৱুদ্ধি.

ৱেতনেন জীৱতীতি ৱেতনিকো. এৱং ভতিকো, কসিকো, কযিকো, ৱিক্কযিকো, ভতিকাদীসু ন ৱুদ্ধি.

৪৬৪. তস্স সংৱত্ততি [ক. ৩৫১; ৰূ. ৩৭৪; নী. ৭৬৫; চং. ৩.৪.৬৭-৬৯; পা. ৪.৪.৬৬-৬৮].

তস্স সংৱত্ততীতি অত্থে চতুত্থ্যন্তা ণিকো হোতি.