৪. সমাসকণ্ড
অথ যুত্তত্থানং স্যাদ্যন্তপদানং একত্থীভাৱো ৱুচ্চতে. একত্থীভাৱোতি চ ইধ সমাসো ৱুচ্চতি. সো চ সমাসো ছব্বিধো অব্যযীভাৱো, তপ্পুৰিসো, কম্মধাৰযো, দিগু, বহুব্বীহি, দ্ৱন্দোতি.
অব্যযীভাৱসমাস
তত্থ অব্যযীভাৱো পঠমং ৱুচ্চতে. ব্যযো ৱুচ্চতি ৱিকাৰো, নত্থি ব্যযো এতস্সাতি অব্যযো, অব্যযো হুত্ৱা ভৱতীতি অব্যযীভাৱো, নানালিঙ্গ, ৱিভত্তি, ৱচনেসু ৰূপৱিকাৰৰহিতো হুত্ৱা ভৱতীতি অত্থো, সব্বলিঙ্গ,-ৱিভত্তি, ৱচনেসুপি যেভুয্যেন একৰূপেন পৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি.
অব্যযন্তি ৱা উপসগ্গনিপাতানং এৱ নামং, অযং পন পকতি অব্যযং ন হোতি, অসঙ্খ্যেহি সহ একত্থতাৱসেন অব্যযং হোতি, ইতি অনব্যযম্পি অব্যযং ভৱতীতি অব্যযীভাৱো.
৩৩১. স্যাদিস্যাদিনেকত্থং [ক. ৩১৬; ৰূ. ৩৩১; নী. ৬৭৫; চং. ২.২.১; পা. ২.১.৪].
অধিকাৰসুত্তমিদং. স্যাদি ৱুচ্চতি স্যাদ্যন্তপদং, ‘স্যাদিনা’তি স্যাদ্যন্তপদেন, একো অত্থো যস্স তং একত্থং, স্যাদিপদং স্যাদিপদেন সহ একত্থং হোতীতি অত্থো.
এত্থ চ ‘স্যাদী’তি ৱচনেন উপসগ্গ, নিপাতেহি সদ্ধিং সব্বানি নামিকপদানি নামপটিৰূপকানি চ সঙ্গণ্হাতি, ত্যাদ্যন্তপদানি নিৱত্তেতি.
তত্থ নামপটিৰূপকানি নাম ‘যেৱাৱনকধম্মা’ ইচ্চাদীনি. তথা সঞ্ঞাসদ্দভাৱং পত্তানি ‘‘অত্থিপচ্চযো, নত্থিপচ্চযো, অত্থিখীৰা ব্ৰাহ্মণী, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো, মক্খলিগোসালো’’ ইচ্চাদীসু ‘অত্থি’ ইচ্চাদীনি.
‘একত্থ’ন্তি এতেন দ্ৱন্দসমাসেপি পদানং এককত্তু, এককম্মাদিভাৱেন একত্থীভাৱো ৱুত্তো হোতীতি.
৩৩২. অসঙ্খ্যং ৱিভত্তিসম্পত্তিসমীপসাকল্যাভাৱযথাপচ্ছাযুগপদত্থে [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.২; পা. ২.১.৬].
‘অসঙ্খ্য’ন্তি উপসগ্গপদং নিপাতপদঞ্চ ৱুচ্চতি. তং দ্ৱযম্পি হি একত্ত, বহুত্তসঙ্খ্যং পটিচ্চ ৰূপৱিকাৰৰহিতত্তা ‘অসঙ্খ্য’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱিভত্যত্থে, সম্পত্যত্থে, সমীপত্থে, সাকল্যত্থে, অভাৱত্থে, যথাত্থে, পচ্ছাত্থে, যুগপদত্থে পৱত্তং অসঙ্খ্যং নাম স্যাদিপদং অঞ্ঞেন স্যাদিপদেন সহ একত্থং হোতি. অযঞ্চ সমাসো অন্ৱত্থৱসেন ‘অসঙ্খ্যো’তি চ ‘অব্যযীভাৱো’তি চ ৱুচ্চতি.
ৱিভত্যত্থে তাৱ –
অধিত্থি. এত্থ চ অধিতো সি, তস্স ‘অসঙ্খ্যেহি সব্বাস’ন্তি সুত্তেন লোপো, ইত্থিতো সু, ‘অধি ইত্থীসূ’তি ৱাক্যং, তস্স চ অত্থং কথেন্তেন নিচ্চসমাসত্তা অঞ্ঞপদেন ৱিগ্গহো কাতব্বো ‘‘ইত্থীসু পৱত্তা কথা’’তি ৱা ‘‘ইত্থীসু পৱত্তো ৱচনপথো’’তি ৱা ‘‘ইত্থীসু পৱত্তং ৱচন’’ন্তি ৱা, ততো পুৰিমসুত্তেন একত্থসঞ্ঞা, ইমিনা সুত্তেন অসঙ্খ্যেকত্থসঞ্ঞা চ কৰিযতে, একত্থসঞ্ঞায পন কতায ৱাক্যত্থায পযুত্তানং ৱিভত্তীনং অত্থো একত্থপদেন ৱুত্তো হোতি, তদা ৱিভত্তিযো ৱুত্তত্থা নাম.
ইদানি ৱুত্তত্থানং অপ্পযোগাৰহত্তা লোপৱিধানমাহ.
৩৩৩. একত্থতাযং [ক. ৩১৬; ৰূ. ৩৩১; নী. ৬৭৫; চং. ২.১.৩৯; পা. ২.৪.৭১; ১.২.৪৫, ৪৬].
একো অত্থো যেসং তানি একত্থানি, ‘অত্থো’তি চেত্থ পদন্তৰে কত্তু, কম্মাদিভাৱেন ৱিধেয্যো পধানত্থো এৱ ৱেদিতব্বো. তথা হি ‘ৰাজপুত্তো’তি এত্থ পুত্তসদ্দত্থো এৱ তথাৱিধেয্যো হোতি, ন ৰাজসদ্দত্থো, সব্বঞ্চ ৱচনৱাক্যং নাম ৱিধেয্যত্থেহি এৱ সিজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা, যস্মা চ ‘ৰাজপুত্তো’তি এতং পুত্তসদ্দত্থস্সেৱ নামং হোতি, ন ৰাজসদ্দত্থস্স, তস্মা একো পধানভূতো পুত্তসদ্দত্থো এৱ তেসং দ্ৱিন্নং সদ্দানং অত্থো নাম হোতি, ন ৰাজসদ্দত্থোতি, একত্থানং ভাৱো একত্থতা, একত্থীভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. সো তিৱিধো সমাসো, তদ্ধিতো, ধাতুপচ্চযন্তো চাতি. তিস্সং তিৱিধাযং একত্থতাযং সব্বাসং ৱুত্তত্থানং স্যাদিৱিভত্তীনং লোপো হোতীতি ইমিনা সুস্স লোপো. বহুলাধিকাৰত্তা পন অলুত্তসমাসোপি দিস্সতি.
৩৩৪. তং নপুংসকং [ক. ৩২০; ৰূ. ৩৩৫; নী. ৬৯৮; চং. ২.২.১৫; পা. ২.৪.১৮].
তং অসঙ্খ্যং নাম একত্থং নপুংসকং হোতীতি ইমিনা অধিত্থীসদ্দস্স নপুংসকভাৱং কত্ৱা ততো স্যাদ্যুপ্পত্তি.
৩৩৫. স্যাদীসু ৰস্সো [ক. ৩৪২; ৰূ. ৩৩৭; নী. ৭৩৪; চং. ২.২.৮৪; পা. ১.২.৪৭].
নপুংসকস্স একত্থস্স ৰস্সো হোতি স্যাদীসু ৱিভত্তীসূতি ইমিনা ঈকাৰস্স ৰস্সো.
৩৩৬. পুব্বস্মামাদিতো [ক. ৩৪৩; ৰূ. ৩৩৮; নী. ৩৭৫; চং. ২.১.৪০; পা. ১.১.৪১].
পুব্বঅমাদি নাম পুব্বপদত্থপধানভূতো অসঙ্খ্যসমাসো ৱুচ্চতি, ততো পৰাসং সব্বাসং ৱিভত্তীনং লোপো হোতি, আদিসদ্দেন চেত্থ পঠমাৱিভত্তিপি গয্হতি. অথ ৱা অমাদি ৱুচ্চতি তপ্পুৰিসো, ততো পুব্বং নাম অসঙ্খ্যসমাসো, ইতি অমাদিতো পুব্বভূতা অসঙ্খ্যেকত্থা পৰাসং সব্বাসং ৱিভত্তীনং লোপো হোতীতি ইমিনা অধিত্থিসদ্দতো সব্বৱিভত্তীনং লোপো.
অধিত্থি তিট্ঠতি, ইত্থীসু পৱত্তা কথা তিট্ঠতীতি অত্থো. অধিত্থি তিট্ঠন্তি, ইত্থীসু পৱত্তা কথাযো তিট্ঠন্তীতি অত্থো. এস নযো সেসৱিভত্তীসু সেসৱচনেসু সেসলিঙ্গেসু চ. এৱং সব্বলিঙ্গেসু সব্বৱিভত্তীসু সব্বৱচনেসু চ একেনেৱ ৰূপেন তিট্ঠতি, তস্মা অযং সমাসো ৰূপৱিকাৰৰহিতত্তা ‘অব্যযীভাৱো’তি ৱুচ্চতি.
এত্থ চ ৱিভত্যত্থো নাম ‘‘অধিত্থি, বহিগামং, উপৰিগঙ্গ’’ মিচ্চাদীসু সম্পত্যাদীহি ৱিসেসত্থেহি ৰহিতো কেৱলো ৱিভত্তীনং অত্থো ৱুচ্চতি. ৱিগ্গহে পন ‘‘কথা, পৱত্তা’’ ইচ্চাদীনি সমাসসামত্থিযেন ৱিদিতানি অত্থপদানি নাম, অধিসদ্দস্স অত্থপদানীতিপি ৱদন্তি. এৱং অধিকুমাৰি, অধিৱধু, অধিজম্বুইচ্চাদি.
অত্তনি পৱত্তো ধম্মো, পৱত্তা ৱাধম্মাতি অত্থে ৱিভত্তীনং লোপে কতে অধিঅত্তসদ্দস্স নপুংসকভাৱং কত্ৱা ততো স্যাদ্যুপ্পত্তি, ‘পুব্বস্মামাদিতো’তি স্যাদীনং লোপে সম্পত্তে –
৩৩৭. নাতোমপঞ্চমিযা [ক. ৩৪১; ৰূ. ৩৩৬; নী. ৭৩৩; চং. ২.১.৪১; পা. ২.৪.৮৩; মু. ৪.৩.৩৭৪].
অকাৰন্তম্হা অসঙ্খ্যেকত্থা পৰং সব্বাসং ৱিভত্তীনং লোপো ন হোতি, পঞ্চমীৱজ্জিতানং ৱিভত্তীনং অং হোতি.
অজ্ঝত্তং ধম্মো জাযতি, অজ্ঝত্তং ধম্মা জাযন্তি, অজ্ঝত্তং ধম্মং পস্সতি, অজ্ঝত্তং ধম্মে পস্সন্তি.
অপঞ্চমিযাতি কিং? অজ্ঝত্তা অপেতি, অজ্ঝত্তেহি অপেতি.
৩৩৮. ৱা ততিযাসত্তমীনং [ক. ৩৪১; ৰূ. ৩৩৬; নী. ৭৩৩; চং. ২.১.৪২; পা. ২.৪.৮৪; মু. ৪.৩.৩৭৫].
অকাৰন্তম্হা অসঙ্খ্যেকত্থা পৰং ততিযা, সত্তমীনং ৱিকপ্পেন অং হোতি.
অজ্ঝত্তং ধম্মেন ৱত্ততি অজ্ঝত্তেন ৱা, অজ্ঝত্তং ধম্মেহি ৱত্ততি অজ্ঝত্তেহি ৱা, অজ্ঝত্তং ধম্মস্স দেতি, অজ্ঝত্তং ধম্মানং দেতি, অজ্ঝত্তা ধম্মা অপেতি, অজ্ঝত্তেহি ধম্মেহি অপেতি, অজ্ঝত্তং ধম্মস্স সন্তকং, অজ্ঝত্তং ধম্মানং সন্তকং, অজ্ঝত্তং ধম্মে তিট্ঠতি অজ্ঝত্তে ৱা, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু তিট্ঠতি অজ্ঝত্তেসু ৱা. এত্থ চ ‘অজ্ঝত্তং ধম্মো’তি অজ্ঝত্তভূতো ধম্মো, ‘অজ্ঝত্তং ধম্মা’তি অজ্ঝত্তভূতা ধম্মা ইচ্চাদিনা অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তানং অধিকিচ্চ পৱত্তো পৱত্তাতি ৱা ৱুত্তেপি অত্তস্স আধাৰভাৱো সিজ্ঝতিযেৱ. এৱং অধিচিত্তং, অত্তনি ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তং পৱত্তানি ৱা পচ্চত্তং. এত্থ চ ‘‘অজ্ঝত্তং অভিনিৱিসিত্ৱা অজ্ঝত্তং ৱুট্ঠাতি, বহিদ্ধা অভিনিৱিসিত্ৱা অজ্ঝত্তং ৱুট্ঠাতী’’তি [ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৩২] পাঠো অত্থি, তস্মা পঞ্চমিযা অংভাৱৱজ্জনং অপ্পকত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তি [ধ. স. তিকমাতিকা ২০] পাঠো অত্থি, তস্মা পঠমাদীনম্পি ৱিকপ্পো লব্ভতীতি.
সম্পত্তিঅত্থে –
সম্পন্নং ব্ৰহ্মং সব্ৰহ্মং, ‘ব্ৰহ্ম’ন্তি ৱেদো ৱুচ্চতি. এত্থ চ ‘অকালে সকত্থস্সা’তি সুত্তেন সহসদ্দস্স সাদেসো, ভিক্খানং সমিদ্ধি সুভিক্খং, ‘স্যাদীসু ৰস্সো’তি সুত্তেন কতনপুংসকস্স ৰস্সত্তং.
সমীপে –
নগৰস্স সমীপং উপনগৰং, কুম্ভস্স সমীপং উপকুম্ভং, মণিকায সমীপং উপমণিকং, ৱধুযা সমীপং উপৱধু, গুন্নং সমীপং উপগু, ‘গোস্সূ’তি সুত্তেন ওস্স উত্তং.
সাকল্যে –
তিণেন সহ সকলং সতিণং, তিণেন সদ্ধিং সকলং ৱত্থুং অজ্ঝোহৰতীতি অত্থো. সহসদ্দস্স সাদেসো.
অভাৱে –
মক্খিকানং অভাৱো নিম্মক্খিকং, দৰথানং অভাৱো নিদ্দৰথং, ভিক্খানং অভাৱো দুব্ভিক্খং, অভাৱত্থোপি দুসদ্দো অত্থি. যথা? দুস্সীলো দুপ্পঞ্ঞোতি. এত্থ চ ‘সম্পন্নং ব্ৰহ্ম’ন্তিআদিনা সদ্দব্যাকৰণেসু অত্থৱচনং সদ্দত্থৱিভাৱনমত্তং. সুত্তন্তেসু পন ইমেসং পদানং যুত্তং অভিধেয্যত্থং ঞত্ৱা তদনুৰূপং অত্থৱচনম্পি ৱেদিতব্বং.
যথাসদ্দত্থে –
ৰূপস্স সভাৱস্স যোগ্যং অনুৰূপং, অত্তানং অত্তানং পটিচ্চ পৱত্তং পচ্চত্তং, অড্ঢমাসং অড্ঢমাসং অনুগতং অন্ৱড্ঢমাসং, ঘৰং ঘৰং অনুগতং অনুঘৰং, ৱস্সং ৱস্সং অনুগতং অনুৱস্সং, জেট্ঠানং অনুপুব্বং অনুজেট্ঠং, সত্তিযা অনুৰূপং যথাসত্তি, বলস্স অনুৰূপং যথাবলং, কমস্স অনুৰূপং যথাক্কমং. এৱং যথাসঙ্খ্যং, যথালাভং. সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং, পটিৱাতং, পটিসদ্দং.
পচ্ছাপদত্থে –
ৰথস্স পচ্ছা অনুৰথং.
যুগভূতো পদত্থো যুগপদত্থো, সহভাৱীঅত্থদ্ৱযস্সেতং নামং. তত্থ অসনিফলেন সহ পৱত্তং চক্কং সচক্কং, গদাৱুধেন যুগড়পৱত্তং ৱাসুদেৱস্স চক্কাৱুধন্তিপি ৱদন্তি [যুগপদত্থে সচক্কং নিধেহি, (মোগ্গল্লানৱুত্তিযং). চক্কেন যুগপত ধেহি সচক্কং, (মুগ্ধবোধৱুত্তিযং). হে বিসণু! চক্কেন সহ যুগপদেককালে গদং ধাৰয. (মুগ্ধবোধটীকাযং ২২৬ পিট্ঠে)], সহস্স সত্তং.
৩৩৯. যথা নতুল্যে [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৩; পা. ২.১.৭].
তুল্যতো অঞ্ঞস্মিং অত্থে পৱত্তো যথাসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো হোতি [মোগ্গল্লানে অঞ্ঞথাৱুত্তি দস্সিতা].
যথাসত্তি, যথাবলং, যথাক্কমং, যে যে ৱুড্ঢা যথাৱুড্ঢং, ৱুড্ঢানং পটিপাটি ৱা যথাৱুড্ঢং.
নতুল্যেতি কিং? যথা দেৱদত্তো, তথা যঞ্ঞদত্তো.
৩৪০. যাৱাৱধাৰণে [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৪; পা. ২.১.৮].
অৱধাৰণং ৱুচ্চতি পৰিচ্ছিন্দনং, অৱধাৰণে পৱত্তো যাৱসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো ভৱতি.
যত্তকং অত্থো ৱত্ততীতি যাৱদত্থং, দাগমো. যত্তকং জীৱো ৱত্ততীতি যাৱজীৱং, যত্তকং আযু ৱত্ততীতি যাৱতাযুকং, তকাৰ, ককাৰা আগমা.
৩৪১. পৰাপাবহিতিৰোপুৰেপচ্ছা ৱা পঞ্চম্যা [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৭; পা. ২.১.১২, ১৩; ‘পয্যপা…’ (বহূসু)].
পৰি, অপ, আইচ্চাদযো সদ্দা পঞ্চম্যন্তেন স্যাদিনা সহ একত্থা ভৱন্তি ৱা.
পব্বততো পৰি সমন্তা ৱস্সীতি দেৱো পৰিপব্বতং পৰিপব্বতা ৱা, পব্বতং ৱজ্জেত্ৱা ৱস্সীতি অত্থো. পব্বততো বহিদ্ধা অপপব্বতং অপপব্বতা ৱা, পাটলিপুত্ততো বহিদ্ধা ৱস্সীতি দেৱো আপাটলিপুত্তং আপাটলিপুত্তা ৱা, আকুমাৰেহি কচ্চাযনস্স যসো ৱত্ততীতি আকুমাৰং আকুমাৰা ৱা, আভৱগ্গা ভগৱতো যসো ৱত্ততীতি আভৱগ্গং আভৱগ্গা ৱা, আপাণকোটিযা সৰণগমনং ৱত্ততীতি আপাণকোটিকং, কাগমো. গামতো বহি বহিগামং বহিগামা ৱা, এৱং বহিনগৰং, বহিলেণং, পব্বততো তিৰো তিৰোপব্বতং তিৰোপব্বতা ৱা, এৱং তিৰোপাকাৰং, তিৰোকুট্টং. এত্থ চ ‘তিৰো’তি পৰভাগো ৱুচ্চতি. ভত্তম্হা পুৰে পুৰেভত্তং পুৰেভত্তা ৱা, অৰুণম্হা পুৰে পুৰাৰুণং পুৰাৰুণা ৱা, ভত্তস্স পচ্ছা পচ্ছাভত্তং পচ্ছাভত্তা ৱা.
৩৪২. সমীপাযামেস্ৱনু [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.৯; পা. ২.১.১৫, ১৬].
সমীপে আযামে চ পৱত্তো অনুসদ্দো স্যাদিনা সহ একত্থো ভৱতি ৱা.
ৱনস্স সমীপং অনুৱনং, অসনি অনুৱনং গতা, গঙ্গং অনুযাতা অনুগঙ্গং, বাৰাণসী.
৩৪৩. ওৰো পৰি পটি পাৰে মজ্ঝে হেট্ঠুদ্ধাধোন্তো ৱা ছট্ঠিযা [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৬; চং. ২.২.১১; পা. ২.১.১৮; ‘ওৰেপৰি…’ (বহূসু)].
ওৰাদযো সদ্দা ছট্ঠীযন্তেন স্যাদিনা সহ একত্থা ভৱন্তি ৱা.
এত্থ চ ওৰে, পাৰে, মজ্ঝেসদ্দেসু ‘তদমিনাদীনী’তি সুত্তেন একাৰো, গঙ্গায ওৰং ওৰেগঙ্গং, সিখৰস্স উপৰি উপৰিসিখৰং. এৱং উপৰিপাসাদং, উপৰিমঞ্চং, উপৰিপব্বতং, সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং. এৱং পটিৱাতং, যমুনায পাৰং পাৰেযমুনং, গঙ্গায মজ্ঝং মজ্ঝেগঙ্গং, পাসাদস্স হেট্ঠা হেট্ঠাপাসাদং, হেট্ঠামঞ্চং, গঙ্গায উদ্ধং উদ্ধংগঙ্গং, গঙ্গায অধো অধোগঙ্গং, পাসাদস্স অন্তো অন্তোপাসাদং. এৱং অন্তোগামং, অন্তোনগৰং, অন্তোৱস্সং.
ৱাতি কিং? গঙ্গাওৰং, মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং ইচ্চাদি.
৩৪৪. তিট্ঠগ্ৱাদীনি [ক. ৩১৯; ৰূ. ৩৩০; নী. ৬৯৭; চং. ২.২.১০; পা. ২.১.১৭].
তিট্ঠগুইচ্চাদীনি অসঙ্খ্যেকত্থে সিজ্ঝন্তি.
তিট্ঠন্তি গাৱো যস্মিং কালে তিট্ঠগু, ৱহন্তি গাৱোযস্মিং কালে ৱহগু, ‘গোস্সূ’তি সুত্তেন ওস্স উত্তং. আযতিং যৱো যস্মিং কালেতি আযতিযৱো, খলে যৱো যস্মিং কালেতি খলেযৱং. পুব্বপদে ৱিভত্তিঅলোপো. লুনা যৱা যস্মিং কালেতি লুনযৱং, এত্থ ‘লুনা’তি লাৱিতা, লুযমানা যৱা যস্মিন্তি লুযমানযৱং ইচ্চাদি.
তথা পাতো নহানং যস্মিং কালেতি পাতনহানং. এৱং সাযনহানং, পাতো কম্মকৰণকালো যস্মিন্তি পাতকালং. এৱং সাযকালং, পাতো ৱস্সতি মেঘো যস্মিন্তি পাতমেঘং. এৱং সাযমেঘং, পাতো গন্তব্বো মগ্গো যস্মিন্তি পাতমগ্গং. এৱং সাযমগ্গং ইচ্চাদি. মহাৱুত্তিনা পাতোসদ্দস্স পাতত্তং. এত্থ চ ‘তিট্ঠগু’ ইচ্চাদীনি ৱিগ্গহত্থৱসেন অঞ্ঞপদত্থে সিদ্ধানি ৱিয দিস্সন্তি, অঞ্ঞপদস্স পন লিঙ্গাদীনং ৱসেন তেসং ৰূপৱিকাৰো নাম নত্থি, তস্মা অব্যযৰূপত্তা ইধ গহিতানি, সব্বঞ্চেতং অসঙ্খ্যসমাসপদং নাম নপুংসকং এৱ হোতি, ৰস্সন্তমেৱ হোতি. সব্বৱিভত্তীনঞ্চ অকাৰন্তম্হা বহুলং অং হোতি, ইকাৰুকাৰন্তেহি লোপো হোতি.
অব্যযীভাৱসমাসো নিট্ঠিতো.
তপ্পুৰিসসমাস
দুতিযাতপ্পুৰিস
অথ অমাদিসমাসো ৱুচ্চতে, সো তপ্পুৰিসোতি চ ৱুচ্চতি. তস্স পুৰিসো তপ্পুৰিসো, তপ্পুৰিসসদ্দেন সদিসত্তা অযং সমাসো তপ্পুৰিসোতি ৱুচ্চতি. যথা হি তপ্পুৰিসসদ্দো ৱিসেসনপদত্থং জহিত্ৱা ৱিসেস্যপদত্থে তিট্ঠতি, এৱং অযং সমাসোপীতি.
৩৪৫. অমাদি [ক. ৩২৭; ৰূ. ৩৫১; নী. ৭০৪; চং. ২.২.১৬].
অমাদিৱিভত্তিযুত্তং স্যাদ্যন্তপদং পঠমন্তেন স্যাদ্যন্তপদেন সহ একত্থং ভৱতি, অযঞ্চ সমাসো অন্ৱত্থৱসেন ‘‘অমাদিসমাসো’’তি চ ‘‘তপ্পুৰিসসমাসো’’তি চ ৱুচ্চতি. ইমিনা অমাদিসহিতস্স ৱাক্যস্স অমাদেকত্থসঞ্ঞং কত্ৱা ৱুত্তত্থানং ৱিভত্তীনং লোপো, ততো একত্থপদন্তে স্যাদ্যুপ্পত্তি হোতি.
সো পন সমাসো দুতিযাতপ্পুৰিসো, ততিযাতপ্পুৰিসো, চতুত্থীতপ্পুৰিসো, পঞ্চমীতপ্পুৰিসো, ছট্ঠীতপ্পুৰিসো, সত্তমীতপ্পুৰিসোতি ছব্বিধো. একমেকস্মিঞ্চেত্থ ‘‘নিচ্চসমাসো, অনিচ্চসমাসো’’তি চ ‘‘লুত্তসমাসো, অলুত্তসমাসো’’তি চ দুৱিধো.
তত্থ দুতিযাতপ্পুৰিসো কত্তুৱাচকেসু গত, নিস্সিত,-অতীত, অতিক্কন্ত, পত্ত, আপন্নইচ্চাদীসু পৰেসু হোতি.
গামং গতোতি গামগতো গামং গতো ৱা. এৱং অৰঞ্ঞগতো, ভূমিগতো, ৰাজানং নিস্সিতোতি ৰাজনিস্সিতো. এৱং অত্থনিস্সিতো, ধম্মনিস্সিতো. ভৱং অতীতো ভৱাতীতো. এৱং ভযাতীতো, কালাতীতো, খণাতীতো, পমাণং অতিক্কন্তোতি পমাণাতিক্কন্তো, সুখং পত্তোতি সুখপ্পত্তো. এৱং দুক্খপ্পত্তো, সোতং আপন্নোতি সোতাপন্নো. এৱং নিৰোধসমাপন্নো, অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নোতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো, ৰুক্খং আৰূড়্হোতি ৰুক্খাৰূড়্হো, ৰথাৰূড়্হো, ওঘং তিণ্ণোতি ওঘতিণ্ণো ওঘং তিণ্ণো ৱা ইচ্চাদি.
কম্মুপপদৱিহিতেহি কিতন্তপদেহি পন নিচ্চসমাসোযেৱ, কুম্ভং কৰোতীতি কুম্ভকাৰো, ৰথকাৰো, পত্তং গণ্হাতীতি পত্তগ্গাহো, অত্থং কামেতীতি অত্থকামো, ধম্মকামো, ৱিনযং ধাৰেতীতি ৱিনযধৰো, ধম্মধৰো, ব্ৰহ্মং চৰতি সীলেনাতি ব্ৰহ্মচাৰী, ভৱপাৰং গচ্ছতি সীলেনাতি ভৱপাৰগূ, সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ, অত্থঞ্ঞূ, ধম্মঞ্ঞূইচ্চাদি.
বহুলাধিকাৰত্তা ত, তৱন্তু, তাৱী, অন্ত, মান, তুন, ত্ৱান, ত্ৱা, তুং, তৱেপচ্চযন্তেসু পৰেসু সমাসো ন হোতি, ৱস্সং ৱুত্থো, ওদনং ভুত্তো, ওদনং ভুত্তৱা, ওদনং ভুত্তাৱী, ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো ধম্মং সোতুন, ধম্মং সুত্ৱান, ধম্মং সুত্ৱা, ধম্মং সোতুং, ধম্মং সোতৱে.
ইতি দুতিযাতপ্পুৰিসো.
ততিযাতপ্পুৰিস
ততিযাতপ্পুৰিসো কম্মৱাচকেসু কিতন্তেসু চ সম্পন্ন, সহগতাদীসু চ পুব্ব, সদিস, সম, ঊনত্থ, কলহ, নিপুণ,-মিস্সক, সখিলাদীসু চ পৰেসু হোতি.
বুদ্ধেন ভাসিতো বুদ্ধভাসিতো. এৱং বুদ্ধদেসিতো, বুদ্ধপঞ্ঞত্তো, বুদ্ধৰক্খিতো, সত্থাৰা ৱণ্ণিতো সত্থুৱণ্ণিতো, ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতো ৱিঞ্ঞুগৰহিতো, ৱিঞ্ঞুপসত্থো, ইস্সৰেন কতং ইস্সৰকতং, অত্তনা কতং সযংকতং, পৰেহি কতং পৰংকতং, বিন্দাগমো. সুকেহি আহটং সুকাহটং, ৰঞ্ঞা হতো ৰাজহতো, ৰোগেন পীড়িতো ৰোগপীড়িতো, অগ্গিনা দড্ঢো অগ্গিদড্ঢো, সপ্পেন দট্ঠো সপ্পদট্ঠো, সল্লেন ৱিদ্ধো সল্লৱিদ্ধো, ইচ্ছায অপকতো অভিভূতো ইচ্ছাপকতো.
সীলেন সম্পন্নো সীলসম্পন্নো. এৱং সুখসহগতং, ঞাণসম্পযুত্তং, মিত্তসংসগ্গো, পিযসম্পযোগো, পিযৱিপ্পযোগো, জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো, গুণহীনো, গুণৱুড্ঢো, চতুৱগ্গেন সঙ্ঘেন কৰণীযং কম্মং চতুৱগ্গকৰণীযং. এৱং পঞ্চৱগ্গকৰণীযং, কাকেহি পেয্যা কাকপেয্যা, নদী.
একক্খৰেসু পৰপদেসু নিচ্চসমাসো, উৰেন গচ্ছতীতি উৰগো, পাদেন পিৱতীতি পাদপো ইচ্চাদি.
ক্ৱচি মজ্ঝেপদলোপো, গুড়েন সংসট্ঠো ওদনো গুড়োদনো. এৱং খীৰোদনো, অস্সেন যুত্তো ৰথো অস্সৰথো. এৱং আজঞ্ঞৰথো, মগ্গেন সম্পযুত্তং চিত্তং মগ্গচিত্তং, জম্বুযা পঞ্ঞাতো দীপো জম্বুদীপো, একেন অধিকা দস একাদস ইচ্চাদি.
পুব্বাদীসু – মাসেন পুব্বো মাসপুব্বো, মাতৰা সদিসো মাতুসদিসো. এৱং মাতুসমো, পিতুসমো, একেন ঊনা ৱীসতি একূনৱীসতি, সীলেন ৱিকলো সীলৱিকলো, অসিনা কলহো অসিকলহো, ৱাচায নিপুণো ৱাচানিপুণো. এৱং যাৱকালিকসম্মিস্সং, ৱাচাসখিলো, সত্থাৰা সদিসো সত্থুকপ্পো, পুঞ্ঞেন অত্থো পুঞ্ঞত্থো, পুঞ্ঞেন অত্থিকো পুঞ্ঞত্থিকো. এৱং সেয্যত্থিকো, মহগ্ঘত্থিকো, গুণেন অধিকো গুণাধিকো ইচ্চাদি.
বহুলাধিকাৰা ক্ৱচি সমাসো ন হোতি, ফৰসুনা ছিন্নং, কাকেহি পাতব্বা, দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৱনায পহাতব্বা ধম্মা ইচ্চাদি.
ইতি ততিযাতপ্পুৰিসো.
চতুত্থীতপ্পুৰিস
চতুত্থীতপ্পুৰিসো তদত্থে ৱা অত্থ, হিত, দেয্যাদীসু ৱা পৰেসু হোতি.
কথিনস্স দুস্সং কথিনদুস্সং, কথিনত্থায আভটং দুস্সন্তি অত্থো. এৱং কথিনচীৱৰং, কথিনায দুস্সং, কথিনায চীৱৰন্তিপি যুজ্জতি, কথিনত্থাৰাযাতি অত্থো. চীৱৰায দুস্সং চীৱৰদুস্সং. এৱং চীৱৰমূলং [চীৱৰমূল্যং (ৰূ. নী.)], সঙ্ঘস্স আভটং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং, সঙ্ঘত্থায ৱা পটিযত্তং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং. এৱং আগন্তুকভত্তং, গমিকভত্তং, গিলানভত্তং.
সঙ্ঘস্স অত্থো সঙ্ঘত্থো, লোকস্স হিতো লোকহিতো, বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং, বুদ্ধস্স পণামো বুদ্ধপ্পণামো. এৱং বুদ্ধথোমনা, বুদ্ধুপট্ঠানং, সুত্তস্স অনুলোমং সুত্তানুলোমং. এৱং সুত্তানুৰূপং, সুত্তানুকূলং, সুত্তানুগুণং, ঠানস্স অৰহং ঠানাৰহং, ৰঞ্ঞো অৰহং ৰাজাৰহং. এৱং ৰাজগ্ঘং, ৰাজদেয্যং, কত্তুং কামেতীতি কত্তুকামো. এৱং গন্তুকামো, কথেতুকামো, দট্ঠুকামো, সোতুকামো. এত্থ চ তুমন্তস্স অসঙ্খ্যত্তা ‘অসঙ্খ্যেহি সব্বাস’ন্তি ততো নিচ্চং চতুত্থীলোপো হোতি, সমাসে কতে নিচ্চং নিগ্গহীতলোপো চ. ‘‘সঙ্ঘস্স দাতব্বং, সঙ্ঘস্স দাতুং’’ ইচ্চাদীসু সমাসো ন হোতি.
ইতি চতুত্থীতপ্পুৰিসো.
পঞ্চমীতপ্পুৰিস
পঞ্চমীতপ্পুৰিসো অপগমন, ভয, ৱিৰতি, মোচনাদিঅত্থেসু পৰেসু হোতি.
মেথুনা অপেতোতি মেথুনাপেতো, পলাসতো অপগতোতি পলাসাপগতো, নগৰম্হা নিগ্গতোতি নগৰনিগ্গতো, পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো. এৱং গামনিক্খন্তো, ৰুক্খপতিতো, সাসনম্হা চুতোতি সাসনচুতো, আপত্তিযা ৱুট্ঠানং আপত্তিৱুট্ঠানং, উদকতো উগ্গতো উদকুগ্গতো, ভৱতো নিস্সটো ভৱনিস্সটো, খন্ধসঙ্গহতো নিস্সটন্তি খন্ধসঙ্গহনিস্সটং, চোৰম্হা ভীতোতি চোৰভীতো, পাপতো ভাযতি সীলেনাতি পাপভীৰুকো, পাপতো জিগুচ্ছতি সীলেনাতি পাপজিগুচ্ছী, ৱট্টতো নিব্বিন্দতীতি ৱট্টনিব্বিন্নো, কাযদুচ্চৰিততো ৱিৰতি কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি. এৱং ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি, বন্ধনা মুত্তো বন্ধনমুত্তো. এৱং বন্ধনমোক্খো, কম্মতো সমুট্ঠিতং কম্মসমুট্ঠিতং. এৱং কম্মজাতং, কম্মসম্ভূতং, কম্মনিব্বত্তং, লোকতো অগ্গো লোকগ্গো. এৱং লোকজেট্ঠো, লোকুত্তমো, সব্বেহি জেট্ঠো সব্বজেট্ঠো, সব্বেহি কনিট্ঠো সব্বকনিট্ঠো. এৱং সব্বহীনো, সব্বপচ্ছিমো, উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠোতি উক্কট্ঠুক্কট্ঠো, ওমকতো ওমকোতি ওমকোমকো.
ক্ৱচি নিচ্চসমাসো হোতি, মাতিতো জাতো মাতুজো. এৱং পিতুজো, কম্মজং, চিত্তজং, উতুজং ইচ্চাদি.
ইতি পঞ্চমীতপ্পুৰিসো.
ছট্ঠীতপ্পুৰিস
ৰঞ্ঞো পুত্তো ৰাজপুত্তো. এৱং ৰাজপুৰিসো, বুদ্ধসাৱকো, সমুদ্দঘোসো, ধঞ্ঞানং ৰাসি ধঞ্ঞৰাসি, মত্তিকায পত্তোতি মত্তিকাপত্তো, ৱিকাৰসম্বন্ধে ছট্ঠী, মত্তিকামযপত্তোতি অত্থো. এৱং সুৱণ্ণকটাহং, সুৱণ্ণভাজনং, পানীযস্স থালকং পানীযথালকং.
সমাসমজ্ঝে ঈ, ঊনং বহুলং ৰস্সত্তং, দণ্ডিনো কুলং দণ্ডিকুলং, হত্থিপদং, ইত্থিৰূপং, নদিকূলং, নদিতীৰং, ভিক্খুনীনং সঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো, জম্বুযা সাখা জম্বুসাখা ইচ্চাদি.
অন্ত, মান, নিদ্ধাৰণিয, পূৰণ, ভাৱ, সুহিতত্থেহি সমাসো ন হোতি, মমং অনুকুব্বন্তো, মমং অনুকুৰুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীৰতমা. ৱিভত্তাৱধিছট্ঠিযা পন হোতিযেৱ, নৰানং উত্তমো নৰুত্তমো, নৰসেট্ঠো, নৰৱৰো, গণানং উত্তমো গণুত্তমো, দ্ৱিপদানং উত্তমো দ্ৱিপদুত্তমো ইচ্চাদি. সিস্সানং পঞ্চমো সিস্সো, কপ্পস্স ততিযো ভাগো, পক্খস্স অট্ঠমী, পটস্স সুক্কতা, ৰূপস্স লহুতা, ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা. ক্ৱচি হোতি, কাযলহুতা, চিত্তলহুতা, বুদ্ধসুবুদ্ধতা. ধম্মসুধম্মতা, ফলানং সুহিতো, ফলানং তিত্তো, ফলানং অসিতো, কৰণত্থে ছট্ঠী.
‘‘ভটো ৰঞ্ঞো পুত্তো দেৱদত্তস্সা’’তি এত্থ ‘ৰাজপুত্তো’তি ন হোতি অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা. ‘‘দেৱদত্তস্স কণ্হা দন্তা’’তি এত্থ ‘দেৱদত্তকণ্হদন্তা’তি ন হোতি অঞ্ঞসাপেক্খত্তা [নী. ৬৯০]. অঞ্ঞসাপেক্খত্তেপি নিচ্চং সম্বন্ধীপেক্খসদ্দানং সমাসো হোতি ৱাক্যে ৱিয সমাসেপি সম্বন্ধস্স ৱিদিতত্তা. ৱুত্তঞ্চ ‘‘সতিপি সাপেক্খত্তে গমকত্তা সমাসো হোতী’’তি [ক. ৩২৮; ৰূ. ৩৫২; নী. ৬৯১], দেৱদত্তগুৰুকুলং, ৰাজদাসীপুত্তো, দেৱদাসীপুত্তো ইচ্চাদি. তত্থ দেৱদত্তস্স গুৰু দেৱদত্তগুৰু, তস্স কুলং দেৱদত্তগুৰুকুলন্তি ৱিগ্গহো. গুৰুনো কুলং গুৰুকুলং, দেৱদত্তস্স গুৰুকুলং দেৱদত্তগুৰুকুলন্তিপি ৱদন্তি. ‘‘ৰঞ্ঞো মাগধস্স বিম্বিসাৰস্স পুত্তো’’তি এত্থপি অঞ্ঞসাপেক্খত্তা ‘বিম্বিসাৰপুত্তো’তি ন হোতি, ৰঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুৰিসো চাতি অত্থে ‘ৰাজগৱস্সপুৰিসা’তি হোতি দ্ৱন্দতো পুব্বপদস্স দ্ৱন্দপদেহিপি পচ্চেকং সম্বন্ধস্স ৱিদিতত্তা. তথা দ্ৱন্দতো পৰপদস্সপি, নৰানঞ্চ দেৱানঞ্চ সাৰথি নৰদেৱসাৰথি.
ইতি ছট্ঠীতপ্পুৰিসো.
সত্তমীতপ্পুৰিস
সত্তমীতপ্পুৰিসে ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা. এত্থ চ কাৰকানং ক্ৰিযাসাধনলক্খণত্তা ক্ৰিযাপদেহেৱ সম্বন্ধো হোতি, তস্মা অক্ৰিযৱাচকেন পৰপদেন সদ্ধিং সমাসে জাতে মজ্ঝে অনুৰূপং ক্ৰিযাপদং ৱিঞ্ঞাযতি, যথা ‘অস্সেন যুত্তো ৰথো অস্সৰথো’ ইতি ‘ৰূপে সঞ্ঞা’তি ৰূপে উপ্পন্না সঞ্ঞাতি অত্থো. চক্খুস্মিং ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, ধম্মে ৰতো ধম্মৰতো. এৱং ধম্মৰুচি, ধম্মগাৰৱো, দানে অজ্ঝাসযো দানজ্ঝাসযো. এৱং দানাধিমুত্তি, ৱট্টে ভযং ৱট্টভযং, ৱট্টদুক্খং, গামে সূকৰো গামসূকৰো, ৱনমহিংসো, সমুদ্দমচ্ছো, ইত্থীসু ধুত্তো ইত্থিধুত্তো, ইত্থিসোণ্ডো.
উপপদকিতন্তেসু নিচ্চসমাসো [নী. ৬৮২], ৱনে চৰতীতি ৱনচৰো, কামাৱচৰো, কুচ্ছিম্হি সযতীতি কুচ্ছিস্সযো, গব্ভে সেতীতি গব্ভসেয্যো, থলে তিট্ঠতীতি থলট্ঠো, জলট্ঠো, পব্বতট্ঠো, পঙ্কে জাতং পঙ্কজং. এৱং অত্ৰজো, খেত্ৰজো ইচ্চাদি. ইধ ন হোতি [নী. ৬৮১], ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.
ইতি সত্তমীতপ্পুৰিসো.
লুত্ততপ্পুৰিস
তপ্পুৰিসপদানং মহাৱুত্তিসুত্তেন ক্ৱচি ৱিপল্লাসো.
উপৰিগঙ্গা, হেট্ঠানদী, অন্তোৱিহাৰো, অন্তোসমাপত্তি, হংসানং ৰাজা ৰাজহংসো হংসৰাজা ৱা, মাসস্স অড্ঢং অড্ঢমাসং, কহাপণস্স অড্ঢং অড্ঢকহাপণং, অড্ঢমাসং, ৰত্তিযা অড্ঢং অড্ঢৰত্তং. এৱং পুব্বৰত্তং, পৰৰত্তং, ইস্স অত্তং. কাযস্স পুব্বভাগো পুব্বকাযো, পৰকাযো, অহস্স পুব্বো পুব্বণ্হো, মজ্ঝণ্হো, সাযন্হো, পুব্বেদিট্ঠো দিট্ঠপুব্বো, তথাগতং দিট্ঠপুব্বো থেৰো, তথাগতো দিট্ঠপুব্বো থেৰেন ইচ্চাদি.
ইতি লুত্ততপ্পুৰিসো.
অলুত্ততপ্পুৰিস
ইদানি অলুত্ততপ্পুৰিসা ৱুচ্চন্তে.
দীপঙ্কৰো, পভঙ্কৰো, অমতন্দদো, পুৰিন্দদো, ৱেস্সন্তৰো, অত্তন্তপো, পৰন্তপো, ৰণঞ্জহো, জুতিন্ধৰো, ৱিজ্জন্ধৰো, দস্সনেনপহাতব্বধম্মো, কুতোজো, ততোজো, ইতোজো, ভযতো উপট্ঠানং ভযতুপট্ঠানং, কটত্তাকম্মং, কটত্তাৰূপং, পৰস্সপদং, অত্তনোপদং, দেৱানমিন্দো, দেৱানংপিযতিস্সো, গৱম্পতিত্থেৰো, পুব্বেনিৱাসো, মজ্ঝেকল্যাণং, দূৰেৰূপং, সন্তিকেৰূপং, দূৰেনিদানং, সন্তিকেনিদানং, অন্তেৱাসিকো, জনেসুতো, কামেসুমিচ্ছাচাৰো ইচ্চাদি [ক. ৩২৭; ৰূ. ৩৫১; নী. ৬৮৬].
ইতি অলুত্ততপ্পুৰিসো.
সব্বো চাযং অমাদিতপ্পুৰিসো অভিধেয্যৱচনো পৰপদলিঙ্গো চ.
অমাদিতপ্পুৰিসো নিট্ঠিতো.
কম্মধাৰযসমাস
অথ কম্মধাৰযসঞ্ঞিতো পঠমাতপ্পুৰিসো ৱুচ্চতে.
কম্মমিৱ দ্ৱযং ধাৰেতীতি কম্মধাৰযো. যথা কম্মং ক্ৰিযঞ্চ পযোজনঞ্চ দ্ৱযং ধাৰেতি কম্মে সতি তস্স দ্ৱযস্স সম্ভৱতো, তথা অযং সমাসো একস্স অত্থস্স দ্ৱে নামানি ধাৰেতি ইমস্মিং সমাসে সতি একত্থজোতকস্স নামদ্ৱযস্স সম্ভৱতোতি [ক. ৩২৪; ৰূ. ৩৩৯; নী. ৭০২].
অপি চ কত্তব্বন্তি কম্মং, ধাৰেতব্বন্তি ধাৰিযং, কম্মঞ্চ তং ধাৰিযঞ্চাতি কম্মধাৰিযং, যংকিঞ্চি হিতকম্মং, কম্মধাৰিযসদ্দসদিসত্তা সব্বো চাযং সমাসো কম্মধাৰযোতি ৱুচ্চতি ইস্স অত্তং কত্ৱা. যথা হি কম্মধাৰিযসদ্দো একস্স অত্থস্স দ্ৱে নামানি ধাৰেতি, তথা অযং সমাসোপীতি. সো এৱ উত্তৰপদত্থপধানতাসঙ্খাতেন তপ্পুৰিসলক্খণেন যুত্তত্তা ‘তপ্পুৰিসো’তি চ ৱুচ্চতি. ভিন্নপৱত্তিনিমিত্তানং দ্ৱিন্নং পদানং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন একস্মিং অত্থে পৱত্তি তুল্যাধিকৰণতা নাম, তেন তুল্যাধিকৰণলক্খণেন যুত্তত্তা ‘তুল্যাধিকৰণসমাসো’তি চ ৱুচ্চতি. সো এৱ চ ৱিসেসনপদৱসেন গুণৱিসেসদীপনত্তা ‘ৱিসেসনসমাসো’তি চ ৱুচ্চতি. তস্মিং ৱিসেসনসমাসে –
৩৪৬. ৱিসেসনমেকত্থেন [ক. ৩২৪; ৰূ. ৩৩৯; নী. ৭০২; চং. ২.২.১৮; পা. ২.১.৫৭].
ৱিসেসনভূতং স্যাদ্যন্তপদং একত্থেন ৱিসেস্যভূতেন স্যাদ্যন্তপদেন সদ্ধিং একত্থং হোতি.
এত্থ চ ৱিসেসীযতি দব্বং ৱিসিট্ঠং কৰীযতি এতেনাতি ৱিসেসনং. একো অত্থো যস্সাতি একত্থং, ‘একো’তি সমানো, ‘অত্থো’তি অভিধেয্যত্থো, নেমিত্তকত্থো, সোযেৱ দ্ৱিন্নং পৱত্তিনিমিত্তানং অধিট্ঠানট্ঠেন ‘অধিকৰণ’ন্তি চ ৱুচ্চতি. পৱত্তিনিমিত্তানঞ্চ অধিট্ঠানত্তে সতি পদানম্পি অধিট্ঠানতা সিদ্ধা হোতি. ইতি একত্থন্তি তুল্যাধিকৰণং, সমানাধিকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি, তেন একত্থেন. ‘একত্থং হোতী’তি একত্থীভূতং হোতীতি অত্থো.
সো চ সমাসো নৱৱিধো ৱিসেসনপুব্বপদো, ৱিসেসনুত্তৰপদো, ৱিসেসনোভযপদো, উপমানুত্তৰপদো, সম্ভাৱনাপুব্বপদো, অৱধাৰণপুব্বপদো, ননিপাতপুব্বপদো, কুনিপাতপুব্বপদো, পাদিপুব্বপদো চাতি.
তত্থ ৱিসেসনপুব্বপদো যথা? মহাপুৰিসো, মহানদী, মহব্ভযং. এত্থ চ ‘‘সা সেনা দিস্সতে মহা [জা. ২.২২.৭৭১], বাৰাণসিৰজ্জং নাম মহা’’তি [জা. অট্ঠ. ১.১.মহাসীলৱজাতকৱণ্ণনা] পাড়ি দিস্সতি. তস্মা সমাসেপি তিলিঙ্গে নিপাতৰূপো মহাসদ্দো যুজ্জতি. মহা চ সো পুৰিসো চাতি মহাপুৰিসো, মহা চ সা নদী চাতি মহানদী, মহা চ তং ভযঞ্চাতি মহব্ভযং, দ্ৱিত্তং সংযোগে চ ৰস্সত্তং. মহাসদ্দৱেৱচনেন মহন্তসদ্দেনপি ৱাক্যং দস্সেতুং যুজ্জতি, মহন্তো পুৰিসো মহাপুৰিসো, মহন্তী নদী মহানদী, মহন্তং ভযং মহব্ভযন্তি. চ, তসদ্দেহি চ সদ্ধিং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং যুজ্জতি, মহন্তো চ সো পুৰিসো চাতি মহাপুৰিসো, মহন্তী চ সা নদী চাতি মহানদী, মহন্তঞ্চ তং ভযঞ্চাতি মহব্ভযন্তি. মহন্তসদ্দো ৱা মহা হোতি, ‘ট ন্তন্তূন’ন্তি সুত্তেন উত্তৰপদে পৰে ন্তস্স সব্বস্স অত্তং, মহাৱুত্তিনা দীঘো চ.
এত্থ চ দ্ৱীহি চসদ্দেহি দ্ৱিন্নং পদানং সকত্থনানাত্তং দীপেতি. তংসদ্দেন সকত্থনানাত্তেপি সকত্থানং অধিকৰণভূতস্স দব্বত্থস্স একত্তং দীপেতি. ইমস্মিং ব্যাকৰণে ৱিসুং ৰূপৱিধানকিচ্চং নাম নত্থি, তংতংসুত্তৱিধানঞ্চ তদনুৰূপং দস্সিতৱিগ্গহৱাক্যঞ্চ দিস্ৱা তস্স তস্স সিদ্ধপদস্স অত্থব্যঞ্জনৱিনিচ্ছযে ঞাতে ৰূপৱিধানকিচ্চং সিদ্ধং হোতি, সন্তো চ সো পুৰিসো চাতি সপ্পুৰিসো, সেতহত্থী, নীলুপ্পলং, লোহিতচন্দনং.
ৱিসদিসলিঙ্গ, ৱচনাপি সদ্দা একত্থা হোন্তি, ৱিনযো চ সো পৰিযত্তি চাতি ৱিনযপৰিযত্তি, ৱিনযো চ সো পিটকঞ্চাতি ৱিনযপিটকং, অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো, অৱিজ্জা চ সা নীৱৰণঞ্চাতি অৱিজ্জানীৱৰণং. এৱং ইত্থিৰতনং, সীলঞ্চ তং গুণো চাতি সীলগুণো, সীলঞ্চ তং পতিট্ঠা চাতি সীলপতিট্ঠা ইচ্চাদি.
তথা ৱীসতি চ সা পুৰিসা চাতি ৱীসতিপুৰিসা, সতঞ্চ তং পুৰিসা চাতি সতপুৰিসা, সঙ্খাৰা চ তে পচ্চযো চাতি সঙ্খাৰপচ্চযো, অঙ্গা চ তে জনপদঞ্চাতি অঙ্গজনপদং, মগধা চ তে ৰট্ঠঞ্চাতি মগধৰট্ঠং. এৱং কাসিৰট্ঠং ইচ্চাদি.
ইধ ন হোতি [ৰূ. ৩৪১; নী. ৬৮১], পুণ্ণো মন্তানীপুত্তো, চিত্তো গহপতি, সক্কো দেৱৰাজা, ব্ৰহ্মা সহম্পতি ইচ্চাদি.
ক্ৱচি নিচ্চসমাসো, কণ্হসপ্পো, লোহিতমালং ইচ্চাদি.
ৱিসেসনুত্তৰপদো যথা? সাৰিপুত্তত্থেৰো, বুদ্ধঘোসাচৰিযো, আচৰিযগুত্তিলো ৱা, মহোসধপণ্ডিতো, পুৰিসুত্তমো, পুৰিসৱৰো, পুৰিসৱিসেসো ইচ্চাদি.
ৱিসেসনোভযপদো যথা? ছিন্নঞ্চ তং পৰূড়্হঞ্চাতি ছিন্নপৰূড়্হং, সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো. এৱং অন্ধবধিৰো, কতঞ্চ তং অকতঞ্চাতি কতাকতং, ছিদ্দাৱছিদ্দং, ছিন্নভিন্নং, সিত্তঞ্চ তং সম্মট্ঠঞ্চাতি সিত্তসম্মট্ঠং, সন্তস্স ভাৱো সচ্চং, অখেমট্ঠেন দুক্খঞ্চ তং অৱিপৰীতট্ঠেন সচ্চঞ্চাতি দুক্খসচ্চং ইচ্চাদি.
উপমানুত্তৰপদো যথা? সীহো ৱিযাতি সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো. এৱং মুনিপুঙ্গৱো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো, ৰংসি ৱিযাতি ৰংসি, সদ্ধম্মো চ সো ৰংসি চাতি সদ্ধম্মৰংসি. এৱং ৱিনযসাগৰো, সমণপদুমো, সমণপুণ্ডৰীকো ইচ্চাদি.
সম্ভাৱনাপুব্বপদো যথা? হেতু হুত্ৱা পচ্চযো হেতুপচ্চযো. এৱং আৰম্মণপচ্চযো, মনুস্সভূতো, দেৱভূতো, ধম্মো ইতি সঙ্খাতো ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, ধম্মসঞ্ঞিতো, ধম্মলক্খিতো, এৱ ইতি সঙ্খাতো সদ্দো এৱসদ্দো. এৱং চসদ্দো, ৱাসদ্দো, অৰিযভূতো সঙ্ঘো অৰিযসঙ্ঘো. এৱং বুদ্ধমুনি, পচ্চেকমুনি ইচ্চাদি. এত্থ চ সম্ভাৱনা নাম সামঞ্ঞভূতস্স উত্তৰপদত্থস্স দড়্হং কত্ৱা থোমনা সৰূপৱিসেসদীপনা, ন গুণমত্তদীপনাতি অধিপ্পাযো. গৰূ পন ‘‘ধম্মো ইতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি. এৱং ধম্মসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, মাতুসঞ্ঞা, পাণসঞ্ঞিতা, অত্তদিট্ঠি’’ ইচ্চাদীনিপি এত্থ আহৰন্তি, ইমানি পন ‘‘সৰণং ইতি গতো উপগতো সৰণঙ্গতো’’তি পদং ৱিয ইতিলুত্তানি পঠমাতপ্পুৰিসপদানি নাম যুজ্জন্তীতি [ৰূ. ৩৪৩; নী. ৭০২].
অৱধাৰণপুব্বপদো যথা? গুণো এৱ ধনং ন মণিসুৱণ্ণাদীতি গুণধনং. এৱং সদ্ধাধনং, সীলধনং, চক্খু এৱ দ্ৱাৰং ন গামদ্ৱাৰাদীতি চক্খুদ্ৱাৰং. এৱং চক্খুৱত্থু, চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, খন্ধা এৱ ভাৰা খন্ধভাৰা. এত্থ চ যদি ভৰিতব্বট্ঠেন ভাৰা নাম সিযুং, পঞ্চক্খন্ধা এৱ ভাৰা নাম সিযুং, ন সীসভাৰ, অংসভাৰাদযো. খন্ধা হি নিচ্চভাৰা হোন্তি, ইতৰে তাৱকালিকা, খন্ধমূলিকা চাতি. এৱং অতিসযত্থসম্ভাৱনত্থং খন্ধা এৱ ভাৰাতি অৱধাৰণৱাক্যং পযুজ্জতি, ন সীসভাৰাদীনং সব্বসো ভাৰভাৱপটিক্খিপনত্থন্তি. এৱং সব্বত্থ, অৱিজ্জা এৱ মলং ন কংসমলাদিকন্তি অৱিজ্জামলং, অৱিজ্জা এৱ আসৱো ন মধ্ৱাসৱাদিকোতি অৱিজ্জাসৱো. এৱং তণ্হাসল্লং, পঞ্ঞাসত্থং, পঞ্ঞালোকো, পঞ্ঞাপজ্জোতো, ৰাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি ইচ্চাদি. গৰূ পন ‘‘ধনং ৱিযাতি ধনং, সদ্ধা এৱ অৰিযানং ধনং সদ্ধাধনং, সত্থং ৱিযাতি সত্থং, পঞ্ঞা এৱ সত্থং পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি যোজেন্তি, এৱং সতি অতিসযসম্ভাৱনত্থো ন সিজ্ঝতি [ৰূ. ৩৪৩; নী. ৭০২].
৩৪৭. ননিপাতপুব্বপদে নউ [ক. ৩২৬; ৰূ. ৩৪১; নী. ৭০৭].
ঞানুবন্ধো পটিসেধম্হা অঞ্ঞনকাৰ নিৱত্তনত্থো, নউইচ্চেতং স্যাদ্যন্তং অঞ্ঞেন স্যাদ্যন্তেন সহ একত্থং হোতি. ইমিনা নঞে কত্থসঞ্ঞং কত্ৱা –
৩৪৮. ট নউস্স [ক. ৩৩৩; ৰূ. ৩৪৪; নী. ৭১৭; চং. ২.২.২০; পা. ২.২.৬; ‘‘নউ’’ (বহূসু)].
উত্তৰপদে পৰে নউইচ্চেতস্স টানুবন্ধো অ হোতীতি নস্স অত্তং.
ন ব্ৰাহ্মণো অব্ৰাহ্মণো. এত্থ সিযা – কিং ৱিজ্জমানস্স ৱাযং নিসেধো, উদাহু অৱিজ্জমানস্স ৱাতি, কিঞ্চেত্থ – যদি ৱিজ্জমানস্স নিসেধো, এৱং সতি লোকে ৱিজ্জমানা সব্বে ব্ৰাহ্মণা অব্ৰাহ্মণা নাম ভৱেয্যুং. তস্মা ‘‘ইধ জনো ন ব্ৰাহ্মণো, তত্থ জনো ন ব্ৰাহ্মণো’’তিআদিনা দেসাদিনিযমং ৱিনা লোকে ৱিজ্জমানস্স ব্ৰাহ্মণস্স নিসেধো ন যুজ্জতি, অথ লোকে অৱিজ্জমানস্স নিসেধো, এৱঞ্চ সতি কিং অৱিজ্জমানস্স নিসেধেন নিসেধনীযস্সেৱ অৱিজ্জমানত্তাতি? ৱুচ্চতে – তংসদিসাদিঅত্থেসু তব্বোহাৰস্সেৱাযং নিসেধো. তথা হি ব্ৰাহ্মণসদিসে অব্ৰাহ্মণে কেসঞ্চি ব্ৰাহ্মণসঞ্ঞা সণ্ঠাতি, সঞ্ঞানুৰূপঞ্চ ব্ৰাহ্মণৱোহাৰো তস্মিং পৱত্ততি, এৱং পৱত্তস্স অব্ৰাহ্মণে ব্ৰাহ্মণৱোহাৰস্স অযং পটিসেধো হোতি. যথা তং? লোকস্মিং বালজনানং মিচ্ছাসঞ্ঞাৱসেন মিচ্ছাৱোহাৰো পৱত্ততিযেৱ ‘‘ৰূপং অত্তা, ৱেদনা অত্তা’’ ইচ্চাদি, তেসং তস্স মিচ্ছাভাৱখ্যাপনত্থং পটিসেধো যোজিযতি ‘‘ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা’’ [মহাৱ. ২০] ইচ্চাদি. এত্তাৱতা সুদ্ধব্ৰাহ্মণসদ্দস্সপি মিচ্ছাৱসেন তংসদিসে অত্থে পৱত্তিসম্ভৱো সিদ্ধো হোতি, নকাৰস্স চ তদত্থজোতকমত্ততা সিদ্ধা হোতি, এৱঞ্চ সতি উত্তৰপদত্থপধানতাসঙ্খাতং তপ্পুৰিসলক্খণম্পি ইধ ন ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা অব্ৰাহ্মণোতি ব্ৰাহ্মণসদিসোতি ৱুত্তং হোতি. এস নযো তদঞ্ঞ, তব্বিৰুদ্ধ, তদভাৱত্থাদীসু.
তত্থ তদঞ্ঞত্থে –
সঙ্খতা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা [ধ. স. দুকমাতিকা ৮]. এত্থ চ ন সঙ্খতা অসঙ্খতা, সঙ্খতধম্মেহি অঞ্ঞে ধম্মাতি অত্থো.
তব্বিৰুদ্ধে –
অকুসলো, কুসলপটিপক্খো ধম্মোতি অত্থো.
তদভাৱে –
ন কত্ৱা অকত্ৱা, কৰণেন সব্বসো ৱিনাতি অত্থো.
দুৱিধো পটিসেধো পসজ্জপটিসেধো, পযিৰুদাসপটিসেধো চাতি.
তত্থ অত্তনা যুত্তপদত্থং পসজ্জ লগ্গেত্ৱা পটিসেধেতীতি পসজ্জপটিসেধো, তদভাৱমত্তজোতকো নকাৰো, ক্ৰিযামত্তনিসেধোতি ৱুত্তং হোতি. অকত্ৱা, অকাতুং, অকৰোন্তো, ন কৰোতি, ন কাতব্বং ইচ্চাদি.