৩. কাৰককণ্ড
পঠমাৱিভত্তিৰাসি
অথ নামৱিভত্তীনং অত্থভেদা ৱুচ্চন্তে.
কস্মিং অত্থে পঠমা?
২৮৯. পঠমত্থমত্তে [চং. ২.১.৯৩; পা. ২.৩.৪৬].
নামস্স অভিধেয্যমত্তে পঠমাৱিভত্তি হোতি.
ৰুক্খো, মালা, ধনং.
এত্থ চ মত্তসদ্দেন কত্তু, কম্মাদিকে ৱিভত্যত্থে নিৱত্তেতি. তস্মা অত্থমত্তন্তি লিঙ্গত্থোযেৱ ৱুচ্চতি.
তত্থ অনুচ্চাৰিতে সতি সুণন্তস্স অৱিদিতো অত্থো লীনত্থো নাম. তং লীনমত্থং গমেতি বোধেতীতি লিঙ্গং, উচ্চাৰিতপদং.
তং পন পকতিলিঙ্গং, নিপ্ফন্নলিঙ্গন্তি দুৱিধং. তত্থ ৱিভত্তিৰহিতং পকতিলিঙ্গং ইধাধিপ্পেতং লিঙ্গ, ৱিভত্তীনং ৱিসুং ৱিসুং ৱিভাগট্ঠানত্তা.
লীনং অঙ্গন্তি লিঙ্গং. তত্থ ‘লীন’ন্তি অপাকটং. ‘অঙ্গ’ন্তি অৱযৱো. লিঙ্গং, নামং, পাটিপদিকন্তি অত্থতো একং.
লিঙ্গস্স অত্থো পৰমত্থো, পঞ্ঞত্তিঅত্থোতি দুৱিধো. তথা ৱিসেসনত্থো, ৱিসেস্যত্থোতি.
তত্থ ৱিসেসনত্থো নাম সকত্থো, তস্স তস্স সদ্দস্স পটিনিযতো পাটিপুগ্গলিকত্থোতি ৱুত্তং হোতি. সোযেৱ তস্মিং তস্মিং অত্থে আদিম্হি সদ্দুপ্পত্তিযা চিৰকালঞ্চ সদ্দপৱত্তিযা নিবদ্ধকাৰণত্তা নিমিত্তত্থোতি চ ৱুচ্চতি. সো সুতি, জাতি, গুণ, দব্ব, ক্ৰিযা, নাম, সম্বন্ধৱসেন সত্তৱিধো হোতি.
ৱিসেস্যত্থো নাম সামঞ্ঞত্থো, বহুনিমিত্তানং সাধাৰণত্থোতি ৱুত্তং হোতি, সোযেৱ তংতংনিমিত্তযোগা নেমিত্তকত্থোতি চ ৱুচ্চতি, সো জাতি, গুণ, দব্ব, ক্ৰিযা, নামৱসেন পঞ্চৱিধো. গো, সুক্কো, দণ্ডী, পাচকো, তিস্সোতি.
তত্থ গোসদ্দো যদা জাতিমত্তং ৱদতি গো জাতীতি, তদা সুতি ৱিসেসনং. যদা দব্বং ৱদতি গো গচ্ছতীতি, তদা সুতি চ জাতি চ ৱিসেসনং.
সুক্কসদ্দো যদা গুণমত্তং ৱদতি সুক্কো গুণোতি, তদা সুতি ৱিসেসনং. যদা গুণৱিসেসং ৱদতি গোস্স সুক্কোতি, তদা সুতি চ গুণজাতি চ ৱিসেসনং. যদা গুণৱন্তং দব্বং ৱদতি সুক্কো গোতি, তদা সুতি চ গুণজাতি চ গুণৱিসেসো চ সম্বন্ধো চ ৱিসেসনং.
দণ্ডীসদ্দো যদা জাতিমত্তং ৱদতি দণ্ডী জাতীতি, তদা সুতি চ দব্বঞ্চ ৱিসেসনং. যদা দব্বৱন্তং দব্বং ৱদতি দণ্ডী পুৰিসোতি, তদা সুতি চ দব্বঞ্চ জাতি চ সম্বন্ধো চ ৱিসেসনং.
পাচকসদ্দো যদা জাতিমত্তং ৱদতি পাচকো জাতীতি, তদা সুতি চ ক্ৰিযা চ ৱিসেসনং. যদা ক্ৰিযানিপ্ফাদকং দব্বং ৱদতি পাচকো পুৰিসোতি, তদা সুতি চ ক্ৰিযা চ জাতি চ ক্ৰিযাকাৰকসম্বন্ধো চ ৱিসেসনং.
তিস্সসদ্দো যদা নামমত্তং ৱদতি তিস্সো নামন্তি, তদা সুতি ৱিসেসনং. যদা নামৱন্তং দব্বং ৱদতি, তিস্সো ভিক্খূতি, তদা সুতি চ নামজাতি চ সম্বন্ধো চ ৱিসেসনং.
সব্বত্থ যং যং ৱদতীতি ৱুত্তং, তং তং ৱিসেস্যন্তি চ দব্বন্তি চ ৱেদিতব্বং. এত্থ চ সুতি নাম সদ্দসভাৱা এৱ হোতি, সদ্দপক্খিকা এৱ. সব্বো সদ্দো পঠমং সত্তাভিধাযকোতি চ ঞাসে ৱুত্তং. তস্মা সব্বত্থ সুতিট্ঠানে সত্তা এৱ যুত্তা ৱত্তুন্তি. সত্তাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স ৱোহাৰমত্তেনপি লোকে ৱিজ্জমানতা ৱুচ্চতি, তং তং সদ্দং সুণন্তস্স চ ঞাণং তংতদত্থস্স অত্থিতামত্তং সব্বপঠমং জানাতি, ততো পৰং জাতিসদ্দে জাতিং জানাতি. গুণসদ্দে গুণন্তি এৱমাদি সব্বং ৱত্তব্বং. লিঙ্গ, সঙ্খ্যা, পৰিমাণানিপি ৱিসেসনত্থে সঙ্গয্হন্তি.
তত্থ লিঙ্গং নাম যে ইত্থি, পুৰিসানং লিঙ্গ, নিমিত্ত, কুত্তা’কপ্পা নাম অভিধম্মে ৱুত্তা, যে চ নপুংসকানং লিঙ্গ, নিমিত্ত, কুত্তা’কপ্পা নাম অৱুত্তসিদ্ধা, যে চ সদ্দেসু চেৱ অত্থেসু চ ৱিসদা’ৱিসদাকাৰ, মজ্ঝিমাকাৰা সন্দিস্সন্তি, সব্বমেতং লিঙ্গং নাম.
এৱং ৱিসেসন, ৱিসেস্যৱসেন দুৱিধো অত্থো পুব্বে ৱুত্তস্স সদ্দলিঙ্গস্স অত্থো নাম, সো সলিঙ্গো, সসঙ্খ্যো, সপৰিমাণো চাতি তিৱিধো হোতি.
তত্থ সলিঙ্গো যথা? সঞ্ঞা, ফস্সো, চিত্তং. কঞ্ঞা, পুৰিসো, কুলং. মালা, ৰুক্খো, ধনন্তি.
সসঙ্খ্যো যথা? একো, দ্ৱে, তযো, বহূ ইচ্চাদি.
সপৰিমাণো যথা? ৱিদত্থি, হত্থো, দোণো, আড়্হকং ইচ্চাদি.
অপি চ সুদ্ধো, সংসট্ঠোতি দুৱিধো লিঙ্গত্থো. তত্থ কম্মাদিসংসগ্গৰহিতো সুদ্ধো নাম. সো সলিঙ্গো, সসঙ্খ্যো, সপৰিমাণো, উপসগ্গত্থো, নিপাতত্থো, পাটি-পদিকত্থোতি ছব্বিধো. অত্থি, সক্কা, লব্ভাইচ্চাদি ইধ পাটিপদিকং নাম. তুন, ত্ৱান, ত্ৱা, তৱে, তুং, খত্তুংপচ্চযন্তাপি নিপাতেসু গয্হন্তি.
সংসট্ঠো ৱুত্তসংসট্ঠো, অৱুত্তসংসট্ঠোতি দুৱিধো. তত্থ ৱুত্তসংসট্ঠো চতুব্বিধো সমাসেন ৱুত্তসংসট্ঠো, তদ্ধিতেন, আখ্যাতেন, কিতেনাতি. তত্থ সমাসেন ৱুত্তো ছকাৰকসম্বন্ধৱসেন সত্তৱিধো, ভাৱেন সদ্ধিং অট্ঠৱিধো ৱা, তথা তদ্ধিতেন ৱুত্তো. আখ্যাতেন ৱুত্তো কত্তু, কম্ম, ভাৱৱসেন তিৱিধো. কিতেন ৱুত্তো ছকাৰক, ভাৱৱসেন সত্তৱিধো. সব্বো সুদ্ধো চেৱ ৱুত্তসংসট্ঠো চ পঠমায ৱিসযো.
অৱুত্তসংসট্ঠোপি কত্তুসংসট্ঠো, কম্মসংসট্ঠোতিআদিনা অনেকৱিধো. সো দুতিযাদীনং এৱ ৱিসযোতি. এত্থ চ ৱিভত্তিযা ৱিনা কেৱলো সদ্দো পযোগং নাৰহতীতি কত্ৱা পযোগাৰহত্থমেৱ ছব্বিধে সুদ্ধে চতুব্বিধে চ ৱুত্তসংসট্ঠে পঠমা পযুজ্জতি, ন অত্থজোতনত্থং.
কেনচি ৱাচকেন অৱুত্তানি পন কম্মাদীনি ৱিভত্তীহি ৱিনা ৱিদিতানি ন হোন্তীতিকত্ৱা অত্থজোতনত্থম্পি কম্মাদীসু দুতিযাদযো পযুজ্জন্তি. তস্মা অত্থমত্তেতি ইধ দেসন্তৰাৱচ্ছেদকে ৱিসযমত্তে ভুম্মং. কম্মে দুতিযাইচ্চাদীসু পন নিপ্ফাদেতব্বে পযোজনে ভুম্মন্তি এৱং দ্ৱিন্নং ভুম্মানং নানত্তং ৱেদিতব্বন্তি.
২৯০. আমন্তনে [ক. ২৮৫; ৰূ. ৭০; নী. ৫৭৮; চং. ২.১.৯৪; পা. ২.৩.৪৭; আমন্তণে (বহূসু)].
পগেৱ সিদ্ধস্স ৱত্থুনো নামেন ৱা নিপাতেন ৱা অত্তনো অভিমুখীকৰণং আমন্তনং নাম. অধিকামন্তনে অত্থমত্তে পঠমা হোতি. এত্থ চ আমন্তনপদং নাম ক্ৰিযাপেক্খং ন হোতি, তস্মা কাৰকসঞ্ঞং ন লভতি.
তং পন দুৱিধং সাদৰা’নাদৰৱসেন. এহি সম্ম, এহি জেতি.
তথা সজীৱ, নিজ্জীৱৱসেন, ভো পুৰিস, ৱদেহি ভো সঙ্খ, ৱদেহি ভো সঙ্খ [দী. নি. ২.৪২৬]. উম্মুজ্জ ভো পুথুসিলে, উম্মুজ্জ ভো পুথুসিলেতি [সং. নি. ৪.৩৫৮].
তথা পচ্চক্খা’পচ্চক্খৱসেন, ভো পুৰিস, কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকাতি [সং. নি. ২.৬৩; ধ. প. অট্ঠ. ১.২].
তথা নিযমা’নিযমৱসেন, ভো পুৰিস, অচ্ছৰিযং ৱত ভো অব্ভুতং ৱত ভো [দী. নি. ২.১৯২]. যত্ৰ হি নাম সঞ্ঞী সমানোতিআদি [দী. নি. ২.১৯২]. ইদং আমন্তনং নাম পগেৱ সিদ্ধে এৱ হোতি, ন ৱিধাতব্বে, ন হি পগেৱ ৰাজভাৱং ৱা ভিক্খুভাৱং ৱা অপ্পত্তং জনং ‘‘ভো ৰাজা’’তি ৱা ‘‘ভো ভিক্খূ’’তি ৱা আমন্তেন্তীতি.
পঠমাৱিভত্তিৰাসি নিট্ঠিতো.
দুতিযাৱিভত্তিৰাসি
কস্মিং অত্থে দুতিযা?
২৯১. কম্মে দুতিযা [ক. ২৯৭; ৰূ. ২৮৪; নী. ৫৮০; চং. ২.১.৪৩; পা. ১.৪.৪৯-৫১].
কম্মত্থে দুতিযা হোতি. কৰিযতেতি কম্মং, তং নিব্বত্তিকম্মং, ৱিকতিকম্মং, পত্তিকম্মন্তি তিৱিধং হোতি.
তত্থ নিব্বত্তিকম্মং যথা? ইদ্ধিমা হত্থিৱণ্ণং মাপেতি, ৰাজা নগৰং মাপেতি, মাতা পুত্তং ৱিজাযতি, বীজং ৰুক্খং জনেতি, কম্মং ৱিপাকং জনেতি, আহাৰো বলং জনেতি, জনো পুঞ্ঞং কৰোতি, পাপং কৰোতি, বুদ্ধো ধম্মং দেসেসি, ৱিনযং পঞ্ঞপেসি, ভিক্খু ঝানং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি ইচ্চাদি.
ৱিকতিকম্মং যথা? গেহং কৰোতি, ৰথং কৰোতি, ঘটং কৰোতি, পটং ৱাযতি, ওদনং পচতি, ভত্তং পচতি, কট্ঠং অঙ্গাৰং কৰোতি, সুৱণ্ণং কটকং কৰোতি, গেহং ঝাপেতি, ৰুক্খং ছিন্দতি, পাকাৰং ভিন্দতি, ৱিহযো লুনাতি, পাণং হনতি, ভত্তং ভুঞ্জতি ইচ্চাদি.
পত্তিকম্মং যথা? গামং গচ্ছতি, গেহং পৱিসতি, ৰুক্খং আৰোহতি, নদিং তৰতি, আদিচ্চং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, বুদ্ধং ৱন্দতি পযিৰুপাসতি ইচ্চাদি.
পকতিকম্মং, ৱিকতিকম্মন্তি দুৱিধং. সুৱণ্ণং কটকং কৰোতি, কট্ঠং অঙ্গাৰং কৰোতি, পুৰিসং ঠিতং পস্সতি, পুৰিসং গচ্ছন্তং পস্সতি, ভিক্খুং পস্সতি সতং, সম্পজানং, অভিক্কমন্তং, পটিক্কমন্তং, আলোকেন্তং, ৱিলোকেন্তং, সমিঞ্জেন্তং, পসাৰেন্তং.
এত্থ ‘পুৰিসং, ভিক্খু’ন্তি পকতিকম্মং, ‘ঠিতং, সতং’ইচ্চাদীনি ৱিকতিকম্মানি.
ধাতুকম্মং, কাৰিতকম্মন্তি দুৱিধং. গামং গচ্ছতি, পুৰিসং গামং গমেতি.
ধাতুকম্মঞ্চ দ্ৱিকম্মিকধাতূনং দুৱিধং পধানকম্মং, অপ্পধানকম্মন্তি. অজপালো অজং গামং নেতি, পুৰিসো ভাৰং গামং ৱহতি, হৰতি, গামং সাখং কড্ঢতি, গাৱিং খীৰং দোহতি, ব্ৰাহ্মণং কম্বলং যাচতি, ব্ৰাহ্মণং ভত্তং ভিক্খতি, গাৱিযো ৱজং অৱৰুন্ধতি, ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি, ৰুক্খং ফলানি ওচিনাতি, সিস্সং ধম্মং ব্ৰৱীতি, ভগৱা ভিক্খূ এতদৱোচ [উদা. ২৩ (থোকং ৱিসদিসং)], সিস্সং ধম্মং অনুসাসতি ইচ্চাদি.
এত্থ চ ‘অজং, খীৰং’ ইচ্চাদি পধানকম্মং নাম কত্তাৰা পৰিগ্গহেতুং ইট্ঠতৰত্তা. ‘গামং, গাৱিং’ইচ্চাদি অপ্পধানকম্মং নাম তথা অনিট্ঠতৰত্তা.
তত্থ পধানকম্মং কথিনকম্মং নাম, কম্মভাৱে থিৰকম্মন্তি ৱুত্তং হোতি. অপ্পধানকম্মং অকথিনকম্মং নাম, অথিৰকম্মন্তি ৱুত্তং হোতি. তঞ্হি কদাচি সম্পদানং হোতি, কদাচি অপাদানং, কদাচি সামি, কদাচি ওকাসো. যথা – সো মং দকায নেতি, গাৱিতো খীৰং দোহতি, গাৱিযা খীৰং দোহহি, গাৱিযং খীৰং দোহতি ইচ্চাদি.
কম্মে দুতিযাতি ৱত্ততে.
২৯২. গতিবোধাহাৰসদ্দত্থা কম্মক ভজ্জাদীনং পযোজ্জে [ক. ৩০০; ৰূ. ২৮৬; নী. ৫৮৭; চং. ২.১.৪৪; পা. ১.৪.৫২].
নিচ্চৱিধিসুত্তমিদং. গমনত্থানং বোধনত্থানং আহাৰত্থানং সদ্দত্থানং অকম্মকানং ভজ্জাদীনঞ্চ ধাতূনং পযোজ্জে কম্মনি দুতিযা হোতি. এত্থ চ পযোজ্জকম্মং নাম কাৰিতকম্মং ৱুচ্চতি.
পুৰিসো পুৰিসং গামং গমযতি, সামিকো অজপালং অজং গামং নযাপেতি, আচৰিযো সিস্সং ধম্মং বোধেতি, পুৰিসো পুৰিসং ভত্তং ভোজেতি, আচৰিযো সিস্সং ধম্মং পাঠেতি, পুৰিসো পুৰিসং সযাপেতি, অচ্ছাপেতি, উট্ঠাপেতি, পুৰিসো পুৰিসং ধঞ্ঞং ভজ্জাপেতি, কোট্টাপেতি, উদ্ধৰাপেতি.
এতেসমীতি কিং? পুৰিসো পুৰিসেন ওদনং পাচেতি.
এত্থ চ গমনত্থাদীনং পযোজ্জে ততিযাপি ৰূপসিদ্ধিযং [১৪১ পিট্ঠে] সদ্দনীতিযঞ্চ [সুত্ত-১৪৮ পিট্ঠে] ৱুত্তা. সদ্দনীতিযং ততিযাপযোগেপি কম্মত্থমেৱ ইচ্ছতি. ঞাসাদীসু কত্ৱত্থং ইচ্ছন্তি.
যদা পন পঠমং পযোজকং অঞ্ঞো দুতিযো পযোজেতি, তদা পঠমো পযোজ্জো নাম. তস্মিং ততিযাএৱাতি ৱুত্তিযং ৱুত্তং. অত্তনা ৱিপ্পকতং কুটিং পৰেহি পৰিযোসাপেতি [পাৰা. ৩৬৩].
২৯৩. হৰাদীনং ৱা [ক. ৩০০; ৰূ. ২৮৬; নী. ৫৮৭; চং. ২.১.৪৫; পা. ১.৪.৫৩].
হৰাদীনং পযোজ্জে কম্মনি ৱিকপ্পেন দুতিযা হোতি.
সামিকো পুৰিসং ভাৰং হাৰেতি পুৰিসেন ৱা, পুৰিসং আহাৰং অজ্ঝোহাৰেতি পুৰিসেন ৱা, পুৰিসং কম্মং কাৰেতি পুৰিসেন ৱা, ৰাজা পুৰিসং অত্তানং দস্সেতি পুৰিসেন ৱা, পুৰিসং বুদ্ধং ৱন্দাপেতি পুৰিসেন ৱা.
১৯৪. ন খাদাদীনং [ক. ৩০০; ৰূ. ২৮৬; নী. ৫৮৭; চং. ২.১.৪৭; পা. ১.৪.৫৭].
খাদাদীনং পযোজ্জে কম্মনি ন দুতিযা হোতি.
সামিকো পুৰিসেন খজ্জং খাদাপেতি, অদ-ভক্খনে, ভত্তং আদেতি, সামিকো দাসেন পুৰিসং অৱ্হাপেতি, সদ্দাযাপেতি, কন্দযতি, নাদযতি. এত্থ চ ‘সদ্দাযাপেতী’তি সদ্দং কাৰাপেতি, নামধাতু চেসা. কন্দ, নদাপি সদ্দত্থাযেৱ.
২৯৫. ৱহিস্সানিযন্তুকে [ক. ৩০০; ৰূ. ২৮৬; নী. ৫৮৭; চং. ২.১.৪৮; পা. ১.৪.৫২].
ৱহিস্সাতি ধাতুনিদ্দেসো ই-কাৰো, নিযামেতি পযোজেতীতি নিযন্তা, নত্থি নিযন্তা এতস্সাতি অনিযন্তুকো. যস্স অঞ্ঞেন পযোজকেন কিচ্চং নত্থি, সযমেৱ ঞত্ৱা ৱহতি, সো অনিযন্তুকো নাম, ৱহধাতুস্স তাদিসে অনিযন্তুকে পযোজ্জে কম্মনি দুতিযা ন হোতি.
সামিকো দাসেন ভাৰং ৱাহেতি.
অনিযন্তুকেতি কিং? বলীবদ্দে ভাৰং ৱাহেতি.
২৯৬. ভক্খিস্সাহিংসাযং [ক. ৩০০; ৰূ. ২৮৬; নী. ৫৮৭; চং. ২.১.৪৯; পা. ১.৪.৫].
ভক্খিতুং ইচ্ছন্তস্স ভক্খাপনং হিংসা নাম ন হোতি, অনিচ্ছন্তস্স ভক্খাপনং হিংসা নাম, ভক্খধাতুস্স পযোজ্জে কম্মনি অহিংসাৱিসযে দুতিযা ন হোতি.
সামিকো পুৰিসেন মোদকে ভক্খাপেতি.
অহিংসাযন্তি কিং? বলীবদ্দে সস্সং ভক্খাপেতি. এত্থ ‘সস্স’ন্তি থূলতৰং সস্সন্তি ৱদন্তি.
পাড়িযং ‘‘সব্বেসং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱান [অপ. থেৰ ১.১.৪৩৮], তোসেন্তি সব্বপাণিনং [অপ. থেৰ ১.১.৩০০]. থেৰস্স পত্তো দুতিযস্স গাহেতব্বো’’ ইচ্চাদিনা [পাৰা. ৬১৫] পযোজ্জে ছট্ঠীপি দিস্সতি.
২৯৭. ঝাদীহি যুত্তা [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫০; পা. ২.৩.২].
ধীইচ্চাদীহি নিপাতোপসগ্গেহি যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
ধী ব্ৰাহ্মণস্স হন্তাৰং [ধ. প. ৩৮৯], ধীৰত্থু’মং পূতিকাযং [জা. ১.৩.১২৯], ধীৰত্থু তং ধনলাভং [জা. ১.৪.৩৬], ধীৰত্থু বহুকে কামে. ততিযাপি দিস্সতি, ধীৰত্থু জীৱিতেন মে [জা. ২.১৭.১৩৫]. অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং [দী. নি. ১.১], অভিতো গামং ৱসতি, পৰিতোগামং ৱসতি, নদিং নেৰঞ্জৰং পতি [সু. নি. ৪২৭], এতেসু ছট্ঠ্যত্থে দুতিযা.
তথা পটিভাতি মং ভগৱা [উদা. ৪৫; সং. নি. ১.২১৭], অপিস্সু মং তিস্সো উপমাযো পটিভংসু [ম. নি. ১.৩৭৪], পটিভাতু তং ভিক্খু ধম্মো ভাসিতুং [মহাৱ. ২৫৮]. পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা [সং. নি. ৩.৭৯] – ‘ম’ন্তি মম, ‘ত’ন্তি তৱ, সম্পদানত্থে দুতিযা. ‘ম’ন্তি মমঞাণে, ‘ত’ন্তি তৱঞাণেতিপি ৱণ্ণেসুং. ন উপাযমন্তৰেন অত্থস্স সিদ্ধি, নত্থি সমাদানমন্তৰেন সিক্খাপটিলাভো, নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন, এসেৱন্তো দুক্খস্স [ম. নি. ৩.৩৯৩; উদা. ৭৪]. তত্থ ‘অন্তৰেনা’তি নিপাতপদমেতং, ৱজ্জেত্ৱাত্যত্থো. পুব্বেন গামং, দক্খিণেন গামং, উত্তৰেন গামং, গামস্স পুব্বেতি অত্থো.
উপসগ্গপুব্বানং অকম্মকধাতূনং পযোগে আধাৰে দুতিযা, পথৱিং অধিসেস্সতি, গামং অধিতিট্ঠতি, ৰুক্খং অজ্ঝাৱসতি, মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা অভিনিসীদেয্য ৱা অভিনিপজ্জেয্য ৱা [পাচি. ১৩০], গামং উপৱসতি, গামং অনুৱসতি, পব্বতং অধিৱসতি, ঘৰং আৱসতি, অগাৰং অজ্ঝাৱসতি [দী. নি. ১.২৫৮; পাৰা. ৫১৯], উপোসথং উপৱসতি, কামাৱচৰং উপপজ্জতি, ৰূপাৱচৰং উপপজ্জতি, অৰূপাৱচৰং উপপজ্জতি, সক্কস্স সহব্যতং উপপজ্জতি, নিপন্নং ৱা উপনিপজ্জেয্য [দী. নি. ৩.২৮২], নিসিন্নং ৱা উপনিসীদেয্য [দী. নি. ৩.২৮২], ঠিতং ৱা উপতিট্ঠেয্য [দী. নি. ৩.২৮২] ইচ্চাদি.
তপ্পান, চাৰেপি দুতিযা, নদিং পিৱতি, সমুদ্দং পিৱতি, গামং চৰতি, অৰঞ্ঞং চৰতি, নদিযং, গামেতি অত্থো.
কাল, দিসাসুপি আধাৰে এৱ দুতিযা, তং খণং, তং মুহুত্তং, তং কালং, একমন্তং [খু. পা. ৫.১], একং সমযং [খু. পা. ৫.১; দী. নি. ১.১], পুব্বণ্হসমযং [পাৰা. ১৬], সাযন্হসমযং, তং দিৱসং, ইমং ৰত্তিং [দী. নি. ৩.২৮৫], দুতিযম্পি, ততিযম্পি, চতুত্থং ৱা পঞ্চমং ৱা অপ্পেতি, ততো পুব্বং, ততো পৰং, পুৰিমং দিসং [দী. নি. ২.৩৩৬], দক্খিণং দিসং [দী. নি. ২.৩৩৬], পচ্ছিমং দিসং [দী. নি. ২.৩৩৬], উত্তৰং দিসং [দী. নি. ২.৩৩৬], ইমা দস দিসাযো, কতমং দিসং তিট্ঠতি নাগৰাজা [জা. ১.১৬.১০৪], ইমাসু দিসাসু কতমায দিসায তিট্ঠতি ছদ্দন্তনাগৰাজাতি অত্থোইচ্চাদি.
২৯৮. লক্খণিত্থম্ভূতৱিচ্ছাস্ৱভিনা [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৪; পা. ১.৪.৯০, ৯১; ২.৩.৮].
লক্খণাদীসু অত্থেসু পৱত্তেন অভিনা যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
লক্খীযতি লক্খিতব্বং অনেনাতি লক্খণং. অযং পকাৰো ইত্থং, ঈদিসো ৱিসেসোতি অত্থো. ইত্থং ভূতো পত্তোতি ইত্থম্ভূতো. ভিন্নে অত্থে ব্যাপিতুং ইচ্ছা ৱিচ্ছা.
তত্থ লক্খণে –
ৰুক্খমভি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, ৰুক্খং অভি ব্যাপেত্ৱা ৱিজ্জোততেতি অত্থো, ৱিজ্জোভাসেন ব্যাপিতো ৰুক্খো ৱিজ্জুপ্পাদস্স লক্খণং সঞ্ঞাণং হোতি.
ইত্থম্ভূতে –
সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভি, মাতৰং অভি ৱিসিট্ঠং কত্ৱা সাধূতি অত্থো, দেৱদত্তো সক্কচ্চং মাতুপট্ঠানে অগ্গপুৰিসোতি ৱুত্তং হোতি. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো [পাৰা. ১]. এত্থ চ ‘অব্ভুগ্গতো’তি অভি ৱিসিট্ঠং কত্ৱা উগ্গতোতি অত্থো, অযং কিত্তিসদ্দো ভোতো গোতমস্স সকললোকগ্গভাৱং পকাসেত্ৱা উগ্গতোতি ৱুত্তং হোতি, কিত্তিসদ্দসম্বন্ধে পন তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো.
ৱিচ্ছাযং –
ৰুক্খং ৰুক্খং অভি ৱিজ্জোততে চন্দো, ব্যাপেত্ৱা ৱিজ্জোততেত্যত্থো.
এত্থ চ লক্খণাদিঅত্থা অভিসদ্দেন জোতনীযা পিণ্ডত্থা এৱ, ন ৱচনীযত্থা, ব্যাপনাদিঅত্থা এৱ ৱচনীযত্থাতি.
২৯৯. পতিপৰীহি ভাগে চ [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৫; পা. ১.৪.৯০].
লক্খণি’ত্থম্ভূত, ৱিচ্ছাসু চ ভাগে চ পৱত্তেহি পতি, পৰীহি যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
লক্খণে –
ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু. তত্থ ‘পতী’তি পটিচ্চ, ‘পৰী’তি ফৰিত্ৱা.
ইত্থম্ভূতে –
সাধু দেৱদত্তো মাতৰং পতি, সাধু দেৱদত্তো মাতৰং পৰি.
ৱিচ্ছাযং –
ৰুক্খং ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে চন্দো, ৰুক্খং ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে চন্দো.
ভাগে –
তং দীযতু, যদেত্থ মং পতি সিযা, তং দীযতু, যদেত্থ মং পৰি সিযা. তত্থ ‘পতী’তি পটিচ্চ, ‘পৰী’তি পৰিচ্চ, উদ্দিস্সাতি অত্থো, ‘ঠপিত’ন্তি পাঠসেসো. এত্থ মং উদ্দিস্স যং ৱত্থু ঠপিতং সিযা, তং মে দীযতূত্যত্থো, এতেসু বহূসু ভাগেসু যো মম ভাগো, সো ময্হং দীযতূতি ৱুত্তং হোতীতি.
৩০০. অনুনা [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৬; পা. ১.৪.৮৪, ৯০].
লক্খণি’ত্থম্ভূত, ৱিচ্ছাসু চ ভাগে চ পৱত্তেন অনুনা যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
লক্খণে –
ৰুক্খং অনু ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, ৰুক্খং অনু ফৰিত্ৱাতি অত্থো. চতুৰাসীতিসহস্সানি, সম্বুদ্ধমনুপব্বজুং [বু. ৱং. ২১.৫], ‘সম্বুদ্ধ’ন্তি বোধিসত্তং, অনু গন্ত্ৱা পব্বজিংসূতি অত্থো, ৱিপস্সিবোধিসত্তে পব্বজিতে সতি তানিপি চতুৰাসীতিকুলপুত্তসহস্সানি পব্বজিংসূতি ৱুত্তং হোতি. সচ্চক্ৰিযমনু ৱুট্ঠি পাৱস্সি, ‘অনূ’তি অন্ৱায, পটিচ্চাতি অত্থো, সচ্চক্ৰিযায সতি সচ্চক্ৰিযহেতু দেৱো পাৱস্সীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘হেতু চ লক্খণং ভৱতী’’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং. সচ্চক্ৰিযায সহেৱাতিপি যুজ্জতি. ‘‘সহ সচ্চে কতে ময্হ’’ন্তি [চৰিযা. ৩.৮২] হি ৱুত্তং.
ইত্থম্ভূতে –
সাধু দেৱদত্তো মাতৰমনু. তত্থ ‘অনূ’তি অন্ৱায পটিচ্চ.
ৱিচ্ছাযং –
ৰুক্খং ৰুক্খং অনু ৱিজ্জোততে চন্দো. তত্থ ‘অনূ’তি অনু ফৰিত্ৱা.
ভাগে –
যদেত্থ মং অনু সিযা, তং দীযতু. তত্থ ‘অনূ’তি অন্ৱায. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩০১. সহত্থে [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৭; পা. ১.৪.৮৫].
সহত্থে অনুনা যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
পব্বতং অনু তিট্ঠতি [পব্বতমনুসেনা তিট্ঠতি (মোগ্গল্লানৱুত্তিযং)]. নদিং অন্ৱাৱসিতা বাৰাণসী. ‘অনূ’তি অনুগন্ত্ৱা, নদিযা সহ আবদ্ধা তিট্ঠতীতি ৱুত্তং হোতি.
৩০২. হীনে [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৮; পা. ১.৪.৮৬].
হীনে পৱত্তেন অনুনা যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
অনু সাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো, অনুগতা পচ্ছতো গতাতি অত্থো, সব্বে পঞ্ঞৱন্তো সাৰিপুত্ততো হীনাতি ৱুত্তং হোতি.
৩০৩. উপেন [ক. ২৯৯; ৰূ. ২৮৮; নী. ৫৮২, ৫৮৬; চং. ২.১.৫৯; পা. ১.৪.৮৭].
হীনে উপেন যুত্তা লিঙ্গম্হা দুতিযা হোতি.
উপ সাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো, উপেচ্চ গতা সমীপে গতাতি অত্থো, হীনাত্ৱেৱ ৱুত্তং হোতি.
এত্থ চ অভিইচ্চাদযো কম্মপ্পৱচনীযাতি সদ্দসত্থেসু ৱুত্তা. তত্থ পকাৰেন ৱুচ্চতীতি পৱচনীযং, পকাৰো চ লক্খণি’ত্থম্ভূত, ৱিচ্ছাদিকো পিণ্ডত্থো ৱুচ্চতি, কম্মন্তি ব্যাপনাদিক্ৰিযা, কম্মং পৱচনীযং যেহি তে কম্মপ্পৱচনীযা.
তত্থ ব্যাপনাদিক্ৰিযাৱিসেসৱাচীহি উপসগ্গেহি সম্বন্ধেসতি কম্মত্থে দুতিযা হোতি, অসম্বন্ধে পন আধাৰ, সাম্যাদিঅত্থেসু হোতি, লক্খণাদযো পন সামত্থিযসিদ্ধা পিণ্ডত্থা এৱাতি.
৩০৪. কালদ্ধানমচ্চন্তসংযোগে [ক. ২৯৮; ৰূ. ২৮৭; নী. ৫৮১; পা. ২.৩.৫]
কালস্স ৱা অদ্ধুনো ৱা দব্ব, গুণ, ক্ৰিযাহি অচ্চন্তং নিৰন্তৰং সংযোগে কাল’দ্ধানৱাচীহি লিঙ্গেহি পৰং দুতিযা হোতি.
কালে –
সত্তাহং গৱপানং, মাসং মংসোদনং, সৰদং ৰমণীযা নদী, সব্বকালং ৰমণীযং নন্দনং, মাসং সজ্ঝাযতি, ৱস্সসতং জীৱতি, তযো মাসে অভিধম্মং দেসেতি.
অদ্ধানে –
যোজনং ৱনৰাজি, যোজনং দীঘো পব্বতো, কোসং সজ্ঝাযতি.
অচ্চন্তসংযোগেতি কিং? মাসে মাসে ভুঞ্জতি, যোজনে যোজনে ৱিহাৰো.
এত্থ চ ক্ৰিযাৱিসেসনম্পি কত্তাৰা সাধেতব্বত্তা কম্মগতিকং হোতি, তস্মা তম্পি ‘কম্মে দুতিযা’তি এত্থ কম্মসদ্দেন গয্হতি.
সুখং সেতি, দুক্খং সেতি, সীঘং গচ্ছতি, খিপ্পং গচ্ছতি, দন্ধং গচ্ছতি, মুদুং পচতি, গৰুং এস্সতি, লহুং এস্সতি, সন্নিধিকাৰকং ভুঞ্জতি, সম্পৰিৱত্তকং ওতাপেতি, কাযপ্পচালকং গচ্ছতি [পাচি. ৫৯০], হত্থপ্পচালকং গচ্ছতি, সীসপ্পচালকং গচ্ছতি [পাচি. ৫৯৪-৫৯৫], সুৰুসুৰুকাৰকং ভুঞ্জতি [পাচি. ৬২৭], অৱগণ্ডকাৰকং ভুঞ্জতি [পাচি. ৬২২], পিণ্ডুক্খেপকং ভুঞ্জতি [পাচি. ৬২০], হত্থনিদ্ধুনকং ভুঞ্জতি [পাচি. ৬২৩], হত্থনিল্লেহকং ভুঞ্জতি [পাচি. ৬২৮], চন্দিমসূৰিযা সমং পৰিযাযন্তি, ৱিসমং পৰিযাযন্তি ইচ্চাদি.
দুতিযাৱিভত্তিৰাসি নিট্ঠিতো.
ততিযাৱিভত্তিৰাসি
কস্মিং অত্থে ততিযা?
৩০৫. কত্তুকৰণেসু ততিযা [ক. ২৮৬, ২৮৮; ৰূ. ২৯১, ২৯৩; নী. ৫৯১, ৫৯৪; চং. ২.১.৬২-৩; পা. ২.৩.১৮].
কত্তৰি কৰণে চ ততিযা হোতি. কত্তাতি চ কাৰকোতি চ অত্থতো একং ‘‘কৰোতীতি কত্তা, কৰোতীতি কাৰকো’’তি, তস্মা ‘‘কত্তুকাৰকো’’তি ৱুত্তে দ্ৱিন্নং পৰিযাযসদ্দানং ৱসেন অযমেৱ ক্ৰিযং একন্তং কৰোতি, সামী হুত্ৱা কৰোতি, অত্তপ্পধানো হুত্ৱা কৰোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, ততো ক্ৰিযা নাম কত্তুনো এৱ ব্যাপাৰো, ন অঞ্ঞেসন্তি চ, অঞ্ঞে পন ক্ৰিযাসাধনে কত্তুনো উপকাৰকত্তা কাৰকা নামাতি চ, তথা অনুপকাৰকত্তা অকাৰকা নামাতি চ ৱিঞ্ঞাযন্তীতি.
তত্থ কত্তা তিৱিধো সযংকত্তা, পযোজককত্তা, কম্মকত্তাতি.
তত্থ ধাত্ৱত্থং সযং কৰোন্তো সযংকত্তা নাম, পুৰিসো কম্মং কৰোতি.
পৰং নিযোজেন্তো পযোজককত্তা নাম, পুৰিসো দাসং কম্মং কাৰেতি.
কম্মকত্তা নাম পযোজ্জককত্তাপি ৱুচ্চতি, পুৰিসো দাসেন কম্মং কাৰেতি দাসস্স ৱা, যো চ অঞ্ঞেন কতং পযোগং পটিচ্চ কম্মভূতোপি সুকৰত্তা ৱা কম্মভাৱেন অৱত্তুকামতায ৱা অজাননতায ৱা ৱঞ্চেতুকামতায ৱা কত্তুভাৱেন ৱোহৰীযতি, সো কম্মকত্তা নাম, কুসূলো সযমেৱ ভিজ্জতি, ঘটো সযমেৱ ভিজ্জতি. অপিচ সুকৰো ৱা হোতু দুক্কৰো ৱা, যো কম্মৰূপক্ৰিযাপদে পঠমন্তো কত্তা, সো কম্মকত্তাতি ৱুচ্চতি. সদ্দৰূপেন কম্মঞ্চ তং অত্থৰূপেন কত্তা চাতি কম্মকত্তা, কুসূলো ভিজ্জতি, ঘটো ভিজ্জতি, পচ্চতি মুনিনো ভত্তং, থোকং থোকং ঘৰে ঘৰে ইচ্চাদি.
এত্থ চ সদ্দত্থো দুৱিধো পৰমত্থো, পঞ্ঞত্তত্থোতি. তত্থ পৰমত্থো একন্তেন ৱিজ্জমানোযেৱ. পঞ্ঞত্তত্থো পন কোচি ৱিজ্জমানোতি সম্মতো. যথা? ৰাজপুত্তো, গোৱিসাণং, চম্পকপুপ্ফন্তি. কোচি অৱিজ্জমানোতি সম্মতো. যথা? ৱঞ্ঝাপুত্তো, সসৱিসাণং, উদুম্বৰপুপ্ফন্তি. সদ্দো চ নাম ৱত্তিচ্ছাপটিবদ্ধৱুত্তী হোতি, ৱত্তমানো চ সদ্দো অত্থং ন দীপেতীতি নত্থি, সঙ্কেতে সতি সুণন্তস্স অত্থৱিসযং বুদ্ধিং ন জনেতীতি নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইতি অৱিজ্জমানসম্মতোপি অত্থো সদ্দবুদ্ধীনং ৱিসযভাৱেন ৱিজ্জমানো এৱ হোতি. ইতৰথা ‘ৱঞ্ঝাপুত্তো’তি পদং সুণন্তস্স তদত্থৱিসযং চিত্তং নাম ন পৱত্তেয্যাতি, সদ্দবুদ্ধীনঞ্চ ৱিসযভাৱেন ৱিজ্জমানো নাম অত্থো সদ্দনানাত্তে বুদ্ধিনানাত্তে চ সতি নানা হোতি, ৱিসুং ৱিসুং ৱিজ্জমানো নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. এৱং সদ্দবুদ্ধিৱিসযভাৱেন ৱিজ্জমানঞ্চ নানাভূতঞ্চ অত্থং পটিচ্চ কাৰকনানাত্তং ক্ৰিযাকাৰকনানাত্তঞ্চ হোতি, ন পন সভাৱতো ৱিজ্জমানমেৱ নানাভূতমেৱ চ অত্থন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. তস্মা ‘‘সংযোগো জাযতে’’ ইচ্চাদীসু সদ্দবুদ্ধীনং নানাত্তসিদ্ধেন অত্থনানাত্তেন দ্ৱিন্নং সদ্দানং দ্ৱিন্নং অত্থানঞ্চ ক্ৰিযাকাৰকতাসিদ্ধি ৱেদিতব্বাতি.
কযিৰতে অনেনাতি কৰণং, ক্ৰিযাসাধনে কত্তুনো সহকাৰীকাৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. তং দুৱিধং অজ্ঝত্তিককৰণং, বাহিৰকৰণন্তি.
তত্থ কত্তুনো অঙ্গভূতং কৰণং অজ্ঝত্তিকং নাম, পুৰিসো চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, হত্থেন কম্মং কৰোতি, পাদেন মগ্গং গচ্ছতি, ৰুক্খো ফলভাৰেন ওণমতি.
কত্তুনো বহিভূতং বাহিৰং নাম, পুৰিসো যানেন গচ্ছতি, ফৰসুনা [পৰসুনা (সক্কতগন্থেসু)] ছিন্দতি, ৰুক্খো ৱাতেন ওণমতি.
৩০৬. সহত্থেন [ক. ২৮৭; ৰূ. ২৯৬; নী. ৫৯২; চং. ২.১.৬৫; পা. ২.৩.১৯].
সহসদ্দস্স অত্থো যস্স সোতি সহত্থো, সহত্থেন সদ্দেন যুত্তা লিঙ্গম্হা ততিযা হোতি. সহসদ্দস্স অত্থো নাম সমৱাযত্থো.
সো তিৱিধো দব্বসমৱাযো, গুণসমৱাযো, ক্ৰিযাসমৱাযোতি. পুত্তেন সহ ধনৱা পিতা, পুত্তেন সহ থূলো পিতা, পুত্তেন সহ আগতো পিতা. সহ, সদ্ধিং, সমং, নানা, ৱিনাইচ্চাদিকো সহত্থসদ্দো নাম.
নিসীদি ভগৱা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন [মহাৱ. ৫৯], সহস্সেন সমং মিতা [সং. নি. ১.৩২], পিযেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো [দী. নি. ২.১৮৩, ২০৭], সঙ্ঘো সহ ৱা গগ্গেন ৱিনা ৱা গগ্গেন উপোসথং কৰেয্য [মহাৱ. ১৬৭].
৩০৭. লক্খণে [ৰূ. ১৪৭ পিট্ঠে; নী. ৫৯৮; চং. ২.১.৬৬; পা. ২.৩.২১].
লক্খণং ৱুচ্চতি ইত্থম্ভূতলক্খণং, তস্মিং ততিযা হোতি.
অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি, পিতৰং সো উদিক্খতি [জা. ২.২২.২১২৩]. ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি [অ. নি. ৩.৬৭], অসম্ভিন্নেন ৱিলেপনেন ৰাজানমদক্খি, তিদণ্ডকেন পৰিব্বাজকমদক্খি, ঊনপঞ্চবন্ধনেন পত্তেন অঞ্ঞং পত্তং চেতাপেতি [পাৰা. ৬১২ (থোকং ৱিসদিসং)], ভিক্খু পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন গামং পিণ্ডায পাৱিসি, সা কাড়ী দাসী ভিন্নেন সীসেন লোহিতেন গলন্তেন পতিৱিস্সকানং উজ্ঝাপেসি [ম. নি. ১.২২৬], উক্খিত্তকায অন্তৰঘৰে গচ্ছন্তি [পাচি. ৫৮৪], পল্লত্থিকায অন্তৰঘৰে নিসীদন্তি [পাচি. ৫৯৯].
অঙ্গৱিকাৰোপি ইধ সঙ্গয্হতি [ক. ২৯১; ৰূ. ২৯৯; নী. ৬০৩], অক্খিনা কাণং পস্সতি, ‘অক্খী’তি ইদং ‘কাণ’ন্তি পদে ৱিসেসনং, ৱিকলেন চক্খুঅঙ্গেন সো কাণো নাম হোতি. হত্থেন কুণিং পস্সতি, পাদেন খঞ্জং পস্সতি.
৩০৮. হেতুম্হি [ক. ২৮৯; ৰূ. ২৯৭; নী. ৬০১].