৬. নখা
খাদযতি আদযতি খাদ, অদ=ভক্খণে, অৱ্হাপযতি ৱ্হে=অৱ্হানে আপুব্বো, ‘‘পযোজকব্যাপাৰে ণাপিচে’’তি (৫-১৬) ণাপিম্হি পুব্বসৰলোপো, কন্দযতি কন্দ=অৱ্হানৰোদনেসু.
‘‘ৱহিস্সানিযন্তুকে’’তি গণসুত্তে অযমেত্থো ‘‘ৱহিস্সধাতুস্স পযোজ্জে কত্তৰি নিযন্তুৰহিতে দুতিযা ন ভৱতী’’তি, নিযন্তা সাৰথি কিৰিযাসিদ্ধিং নিযামকোতি ৱত্ৱা তমেৱ পকাসেতুমাহ-‘কিৰিযঙ্গ’মিচ্চাদি, কিৰিযঙ্গ কিৰিযোপকৰণভূতং বলী বদ্দাদিং কিৰিযাকাৰণং, নিযমেত্ৱাতি একস্মিং কৰণীযে কিৰিযা ৱিসযে পতিট্ঠপেত্ৱা, ৱাহযতি ভাৰং দেৱদত্তেনেত্যত্ৰ হি দেৱদত্তো পঞ্ঞৱা পুৰিসো নিযন্তাৰমন্তৰেনেৱ ভাৰং ৱহতীত্যনিযন্তুকো কত্তা, ৱাহযতি ভাৰং বলীবদ্দে ইচ্চত্ৰ তু বলীবদ্দা নিযন্তা ৰমন্তৰেন ন ৱহন্তীতি সনিযন্তুকা.
‘‘ভিক্খিস্সাহিংসায’’ন্তি গণসুত্তস্সাযমত্থো ‘‘ভক্খিস্সাহিংসত্থস্স পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা ন ভৱতী’’তি, অথ কথমেত্থ হিংসত্থতা ভক্খিস্স হিংসা হি চেতনাৱতি সম্ভৱতি, ন চেত্থসস্সং চেতনাৱন্তন্তি আহ-‘সব্বে’ইচ্চাদি, সব্বেতি ৰুক্খাদযো, ভাৱা পদত্থা, ইদানি সব্বদস্সনানুকূলহিংসত্থতমুপদস্সেতুমাহ-‘যদিৱে’চ্চাদি, ননু বুদ্ধৱচন নিস্সিতমিদং ব্যাকৰণং, তথা সতি সম্মতমেৱে-ত্থো-পদস্সেত্ৱা গন্তব্বং কিন্নামাঞ্ঞদস্সনোপগাতাধিৰেনাতি তুণ্হী হোতি নিক্কাৰণিস্সা [নিক্কম্মিস্সা (পোত্থকে)] ভৱতো-পাযোতি ৱিঞ্ঞাযতি, পৰত্থানুবদ্ধকিচ্ছং পন মহাপুঞ্ঞপঞ্ঞা ন কিঞ্চি ৱিয মঞ্ঞন্তি, হোতি (হি) এতেন পৰত্থো ‘‘মতন্তৰেপি সিদ্ধি সিস্সানং, তংতং মতঞ্ঞুনো ৱা কদাচি কৰহচি যদিদমৱলোকেয্যুং তে চেত্থাৱতাৰং [চেত্থকাৰং (পোত্থকে)] লভেয্যুং এতাদিসো চ পঞ্ঞৱা পটিলদ্ধবুদ্ধৱচনপ্পসাদো’তি তদৱতাৰেন চ বুদ্ধে ভগৱতি কমেন দড়্হং পসাদং পটিলভেয্যু’’ন্তি, এৱমেৱং তত্থ তত্থ তংতংব্যাকৰণোদাহৰণপ্পসঙ্গেপি তদনুসাৰেনেৱ তন্তংপযোজনং ৱেদিতব্বং, ন নিৰত্থককথাপসুতো-যমাচৰিযোতি.
দুহাদীনং ত্যেৱমাদো অম্হাকম্পৰমগুৰুনা ৰতনমতিপঞ্চিকালঙ্কাৰাদিকাৰেন নানাকাৰসাৰত্থৱেদৱেদিতু [ৱেদাৱেদিত (পোত্থকে)] মহাপঞ্ঞাপাটৱানং পঞ্ঞৱন্তানং সামিনা মহাসামিনা সম্বুদ্ধসাসনৰতনৱৰোপকাৰকেন ‘ইদমেত্থ ৱিচাৰণীযং’ত্যভিধায নানামতন্তৰমাকড্ঢিয বহুং সম্পৱেদিতমত্থি, মযম্পনেত্থ আচৰিযেনাধিপ্পেতমত্তমেৱালম্ব অত্থম্প কাসযিস্সাম. সত্যপ্যনেকদস্সনভেদে সিট্ঠপ্পযোগানুসাৰেন যত্থ পধানেকম্মনিত্যাদিপ্পভুতযোদিস্সন্তি, যত্ৰ ত্ৱপ্পধানেত্যাদী, যত্ৰোভযত্ৰপি, তংসব্বমিহ ভস্সকাৰাদ্যনুমতক্কমেন পটিপাদযমাহ-দুহাদীন’মিচ্চাদি, এত্থাদিসদ্দো পকাৰৱাচী, তেন যাচিপ্পভুতযো গয্হন্তি, কম্মদ্ৱযযুত্তানন্তি নিদ্ধাৰণে ছট্ঠী, তেন কম্মদ্ৱযযুত্তানং মজ্ঝে দুহাদীনমপ্পধানেপি গৱাদো কম্মে ত্যাদিপ্পভুতযোতি যোজনা. ইচ্চাদিতিআদিসদ্দেন ‘অৱৰুন্ধতি ৱজং গাৱং অৱৰুন্ধীযতে ৱজং গো’ইচ্চাদীনং পৰিগ্গহো, গমনাদ্যত্থান মিত্যাদিসদ্দেন বোধত্থাদীনং গহণং. গমীযতে গামো দেৱদত্তন্তি এত্থ কথং পযোজ্জত্তসম্ভৱোতি আহ-‘পুৰিসে’চ্চাদি, যজ্জপি গামো তুণ্হী হোতি নিব্যাপাৰত্তা পুৰিসোৱ তু গমনকিৰিযং নিপ্ফাদেতি, তথাপি পুৰিসস্স গমনকিৰিযায যংফলপ্পত্তিলক্খণং, তমুভিন্নম্পি গামপুৰিসানং সমানন্তি পুৰিস কিৰিযাতুল্যফলত্তা গামোপি গমনকিৰিযায কত্তুব্যপদেসে কাৰণং ভৱতীতি অধিপ্পাযো, তথাহি গামং গচ্ছন্তো কোচি গামে আসন্নে সতি ৱদতি ‘আগতো গামো পত্তো গামো’তি, অতোঞ্ঞেসন্তি যে কম্মদ্ৱযযুত্তা দুহাদযো গমনাদ্যত্থাচোদাহটা, এতেহি অঞ্ঞেসং, পধানে কম্মেভি অজাদিম্হি পধানে কম্মে, পধানত্তম্পন অজাদীনং কিৰিযায পযোজনত্তা, অজাদ্যত্থা হ্যানযনকিৰিযাৰভ্যতে. অযম্পনেত্থ সঙ্গহো-
‘‘দুহি যাচি ৰুধি পুচ্ছি, ভিক্খি চি ব্ৰুৱি সাসি চ;
জি দণ্ডি পত্থি মন্থী চ, ধাতূ হোন্তি দুহাদযো.
গত্যাদিসুত্তপট্ঠিতা, গত্যাদ্যত্থা ভৱন্তি তে;
নীৱহহৰকসাচ, নীৱহাদী ভৱন্তি তে.
দ্ৱিকম্মকেসু চেতেসু, অপ্পধানে দুহাদিনং;
ত্যাদিপ্পভুতযো হোন্তি, পধানে নীৱহাদিনং;
উভযত্থ পযোগানু, সাৰা গত্যত্থআদিনং’’তি.
পযোগো পন সম্বন্ধচিন্তাযমিহ চ ৱুত্তানুসাৰেন সব্বথা ৱিঞ্ঞেয্যা.