১৬. কত্তু
কিং লক্খণো-যং কত্তাইচ্চাহ-‘কত্তৰি’চ্চাদি, গচ্ছতি দেৱদত্তোচ্চাদো কত্তৰি পতিট্ঠিতং, পচত্যোদনং দেৱদত্তোচ্চাদো কম্মে পতিট্ঠিতং কিৰিযং কৰোতীতি সম্বন্ধো, কৰোতীতি চ ইমিনা অন্ৱত্থ ব্যপদেসোৱ সিদ্ধো-যং কত্তু ৱোহাৰোতি ঞাপেতি, কেনচি পযুজ্জমানোপি সকে কম্মে সযমেৱ পধানত্তমনুভৱতীতি‘পযুত্তো ৱা পধানভাৱেনা’তি ৱুত্তং হোতি চেত্থ-
পধানতায যো কত্তু, কম্মট্ঠং কুৰুতে ক্ৰিযং;
সা কত্তা নামপ্পযুত্তো, পযুত্তো ৱাত্যযং দ্ৱিধাতি.
তত্থ পুৰিসেন কতন্তি অপ্পযুত্তো, পুৰিসেন কৰোতি দেৱদত্তোতি পযুত্তো, ননু কিৰিযা-যমব্যৱধানেন কৰণাধিকৰণে হেৱ সাধ্যতে কত্তাৰা তু দূৰট্ঠেন, তথাসতি কথমনেকসাধনসাধনীযং কিৰিযং কত্তাৱ কৰোতি মুখ্যভাৱেনাপৰেত্ৱমুখ্যভাৱেনাতি ৱুচ্চতে-
কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা, ৱিৱিত্তালোচনাদিনা [ৱৱিৱেকেচ দস্সনাতি ৱাক্যপদীযে, পৱিৱেকেচ কাৰকন্থৰামভাৱেদিস্সভে কত্তৰিক্ৰিযা অত্থি ভৱতি ৱিজ্জতিচ্চাদো তিতটীকা, ততিযপাথানংপাত ১০০, নংপাত ২৪৩];
দূৰাদপ্যুপকাৰিত্তে, কত্তু ৱাত্তপ্পধানতা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘কত্তুনো সকাসা অঞ্ঞেসং কৰণাদীনং উব্ভূত্যা সম্ভৱেনচ, তথাহি পসিদ্ধকৰণসভাৱোপি ফৰসু কত্তাযত্তৱুত্তিতাযাধিকৰণম্ভ ৱতি‘ফৰসুম্হি ঠপেত্ৱা ছিন্দতী’তি, ৱিৱিত্তস্স কৰণাদীহি পুথব্ভূতস্স, কত্তুনো কিৰিযায আলোচনেন দস্সনেন চ ‘দেৱদত্তো অত্থি ভৱতি ৱিজ্জতী’তি [ৱুথব্ভূতস্সানেন আলোচনেন দস্সনেনচ কত্তুনোদেৱদত্তেনদেৱদত্তং ভৱতি ৱিজ্জতীতি (পোত্থকে)], আদিসদ্দেন কৰণাদিনো (তদধীন) পৱত্তিআদীনং গহণং, ইমিনা কাৰণেন দূৰতো উপকাৰিত্তেপি কত্তুযেৱ সপ্পধানতা সিযা’’তি, পুনপি-
থাল্যাদীনন্তু কত্তুত্তং, হোতেৱাচেতনানপি;
যতো সদ্দস্স ৱুত্যত্থে, মিচ্ছাত্যাসেন-নাদিনা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘অচেতনানম্পি থালীঅসিআদীনং কত্তুত্তম্ভৱতি যথাৱণ্ণিতসপ্পধানত্তনিমিত্তাভাৱেপি, কস্মাতি চে যতো কাৰণা অত্থে অত্তনো অভিধেয্যেসদ্দস্স ৱুত্তি পটিপত্তি অনাদিনা মিচ্ছাভ্যাসেনভৱতি তস্মা থাল্যাদীনন্তিআদি পকতং, কিং ৱুত্তং হোতি ‘‘অঞ্ঞথা সদ্দত্থো, অঞ্ঞথা সভাৱত্থো, ন হি সদ্দো বাহ্যে ৱত্থুম্হি ব্যাপাৰমাপজ্জতি, তথাহি–
অঞ্ঞথে ৱাগ্গি সংসগ্গা, দাহং দড্ঢোতি মঞ্ঞতি;
অঞ্ঞথা দাহসদ্দেন, দাহত্থো সম্পতীযতে.
বাহ্যপদত্থস্স সভাৱো ৱিয হুত্ৱা মিচ্ছাভ্যাসেন অনাদিনা পন পৱত্তেন বাহ্যে ৱত্থূনি অৱিজ্জমানেন কৰণভূতেন থাল্যাদীনং কত্তুত্তং হোতী’’তি. অথ চ পন–
ৱত্তিচ্ছাদো পৱত্তেহি, সপ্পধানত্ত হেতুহি;
কত্তুধম্মেহি ৱুত্তেহি, কত্তা সদ্দাৱ ঞাযতে.
একস্সামুখ্যৱত্থাহি, ভেদেন পৰিকপ্পনে;
কম্মত্তং কৰণত্তঞ্চ, কত্তুত্তং চোপজাযতে.
ৱুত্তেহীতি ‘কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা’চ্চাদিনা, সদ্দাৱাতি সদ্দে তেধম্মা হোন্তু ৱা মা ৱা কত্তুসম্বন্ধিযথাৱুত্তধম্মৱচনিচ্ছায সদ্দতোৱ কত্তা পতীযতে, নিযমেন ন ৱত্থুতোতি অত্থো, অমুখ্যা ৱত্থাহীতি বুদ্ধিযা তদাকাৰতায পৰিণামাৱত্থাহি, হন্ত্যত্ত নাৱত্তানন্তি একস্সেৱাত্তনো কম্মত্তাদি জাযতে, অতোযেৱাচ্চন্তমসন্তোপি অঙ্কুৰো জননকিৰিযায কত্তা ভৱতি ‘অঙ্কুৰো জাযতে’তি, ৱুত্তং হি–
পুৰাসঞ্জনিতো [পুৰাসঞ্জাতিতো] ভাৱা, বুদ্ধযৱত্থানি বন্ধনো;
অৱসিট্ঠো সতাঞ্ঞেন, কত্তা ভৱতি জাতিযাইতি.
সতা অঞ্ঞেন দেৱদত্তাদিনা.
কিন্তং কৰণং নামাতি আহ-‘যো পনা’তিআদি, যোতি যো পদত্থো, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘কৰণব্যপদেসায সুত্তন্তৰাভাৱেপি কৰোত্যনেনেতি কৰণন্ত্যন্ৱত্থতো পসিদ্ধো-যং কৰণৱোহাৰো’’তি, অত্ৰেদং পটিভানং–
যং ৱত্তুমিচ্ছিতং কত্তু, ক্ৰিযাযচ্চন্তসাধনং;
কৰণন্তং দ্ৱিধা হোতি, বাহ্যব্ভন্তৰভেদতোতি.
তত্থ যংৱত্তুমিচ্ছিতংত্যাদিনা ইদং দস্সেতি-‘‘ন ৱত্থুতো কিঞ্চি কৰণং নাম অত্থি, ৱচনিচ্ছাৱসেন পন পসিদ্ধকৰণানম্পি ফৰসুআদীনং ‘ফৰসু ছিন্দতি, ফৰসুম্হি ছিন্দতী’তি কত্তুঅধিকৰণত্তস্সপি, পসিদ্ধাধিকৰণানম্পি তদনুত্তাদিৱিসেসসম্ভৱে থাল্যা পচতী’তি কৰণত্তস্সপি দস্সনতো ৱচনিচ্ছাতোযেৱ কৰণং কাৰকং ৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি, তঞ্চ দুৱিধন্তি আহ-‘দ্ৱিধা হোতী’তিআদি, তত্থ অসিনা ছিন্দতীতি বাহ্যং, চক্খুনা পস্সতীত্যব্ভন্তৰং. কিৰিযানিমিত্তত্তা কাৰকন্তি ইমিনা কাৰকসদ্দস্স নিমিত্তপৰিযাযত্তমাহ. পকতি যাভিৰূপোচ্চাদো কিৰিযাযাৱিজ্জমানত্তা সম্বন্ধমত্তং ৱিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধলক্খণা ছট্ঠী সিযা, সমেন ধাৱতীত্যাদো তু কিৰিযায ৱিজ্জমানত্তেপি কম্মত্তং ৱত্তুমিচ্ছিতন্তি দুতিযা সিযা, সমং ধাৱতি ৱিসমং ধাৱতীত্যত্থো, তথা দ্ৱিদোণেনাতি দ্ৱেদোণে কিণাতীত্যত্থো, পঞ্চকেনাতি পঞ্চ পৰিমাণস্স পঞ্চকো পঞ্চকং ৱগ্গং কত্ৱা পসৱো কিণাতি পঞ্চপঞ্চ কত্ৱা কিণাতীত্যত্থোতি ৱাত্তিককাৰেন ‘ততিযা ৱিধানাযোপসঙ্খ্যানং’কতং, তং দস্সেতুমাহ- ‘পকতিআদীহী’তিআদি, যত্থেসংকৰণভাৱোতি যস্সং কিৰিযাযমে সম্পকত্যাদীনং কৰণত্তং, তং কিৰিযং কথযতীতি সম্বন্ধো, সব্বস্সেৱ পদত্থস্স সত্তাব্যভিচাৰতো আহ-‘ভূ’ইচ্চাদি, পকতিযাভিৰূপোতি সভাৱেনাযমভিৰূপো ভৱতি, ন তু ৱত্থালঙ্কাৰাদিনেত্যত্থো, কৰোতিস্স গম্মমানত্তে পন পকতিযাভিৰূপো কতোতিআদি, তদা কত্তৰিযেৱ ততিযা, যং যস্মা অঞ্ঞগোত্তো গোতমো ন হোতি অতোচ গোতমো ভৱতীতি সম্বন্ধো, ননুচ দ্ৱিদোণ পঞ্চকা কযম্পটিচ্চ কম্মভূতা হোন্তি দ্ৱিদোণাদিনা কেযত্তা ততো কিমুচ্চতে‘কযম্পটিচ্চ দ্ৱিদোণপঞ্চকা কৰণানি ভৱন্তী’ত্যা সঙ্কীযাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, ইদং ৱুত্তং হোতি-‘‘দ্ৱিদোণাদিসদ্দেন হি ন গয্হুপগং ৱত্থুমুচ্চতি, তেহি পন দ্ৱিদোণাদ্যত্থং মূলং তাদত্থিযা ভিহিতন্তি ন ৱুত্তদোসাৱসৰো’’তি.