পঞ্চিকাটীকা
পণামাদিকথা
ৱিজ্জাধনস্স সমনুস্সৰণম্পি যস্স,
পঞ্ঞাৱিসুদ্ধৰতনানযনেকহেতু;
তং ধম্মৰাজমমলুজ্জলকিত্তিমালং,
সামোদমাদৰমযে হদযে নিধায.
লদ্ধম্মহোদয মহাদয (সম্পসাদা) [জপসো (পোত্থকে)],
সক্কা(দি) সক্কতগুণং ৰতন (দ্ৱযঞ্চ) [ত্তযতা (পোত্থকে)];
(যাপঞ্চিকা) গুৰুৱৰপ্প(ভৱাত্যগাহা) [হপা ত্য গাযা (পোত্থকে)],
তং সাধু সিস্সজন মজ্জৱগাহ যাম.
জযতীহ মহাপঞ্ঞো, সো মোগ্গল্লাযনো মুনি;
যস্স সাধুগুণুব্ভূত,কিত্তি সব্বত্থ পত্থটা.
ইচ্চেৱ মনৱসেস মত্তনো ভযাদ্যূপদ্দৱোপঘাভকৰসামত্থিয যোগেন সকলজ্ঝত্তিকবাহিযন্তৰায নিৱাৰণ মধিপ্পেতসিদ্ধি ৱিসেস মভিকঙ্খিয ৰতনত্তয ৱিসযভূতং তংসাধনে কন্তনিদান ভূতস্স আলোকিযযাতিসযগুণৱিসেসযুত্তস্স মহতো প্যতিমহনীযস্স ৰতনত্তযস্স সপ্পসাদানুৰূপং পূজাৱিসযং তদনুস্স(ৰণং কত্ৱা) গুৰুসন্নিযোগমনুট্ঠাতুং–
কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুৰূনিহ;
যে তপ্পাদৰজোকিণ্ণা, তেৱ সাধূ ৱিৱেকিনোতি.
ৱচনতো অত্তনো গুৰুপূজা পুৰস্সৰং পঞ্চিকাৱিৱৰণং পথি’যা পঞ্চিকা’তিআদিনা কতপটিঞ্ঞত্তা সম্পতি মহাদযোতিআদিনো গন্থস্স সাধুজনৱণ্ণনং ৱণ্ণনমাৰভিস্সাম.
ননু চ ৱুত্তিগন্থস্স ৱণ্ণনাযং কতাভিনিৱেসো-যমাচৰিযোতি কথমিহানধিকতে মহাদযোতিআদিকে পটিপন্নোতি ৰতনত্তপ্পণামগন্থকত্তুগন্থনিস্সযগন্থাৰম্ভফলঅভিধেয্যসঙ্খাত- পযোজনসোতুজনসমুস্সাহনানং সন্দস্সনত্থং. তত্থ ৰতনত্তযপ্পণাম কৰণং অন্তৰাযকৰাপুঞ্ঞৱিঘাতকৰপুঞ্ঞৱিসেসুপ্পাদনেন কত্তু মিচ্ছিতস্স গন্থস্স অনন্তৰাযেনং পৰিসমাপনত্থং. ৱচীপণামো পনেত্থ সোতূনম্পি যথাৱুত্তত্থনিপ্ফাদনকো আচৰিযেনাপ্যয মত্থো দস্সিতোযেৱ’তত্থ ৰতনত্তযপ্পণামসন্দস্সন’ন্তিআদিনা, ৱাচসিকসত্থাধিকাৰতোপি ৱচীপণামোতি কাযপ্পণামো মনোপণামো চ. ন কতো, গন্থকত্তুসন্দস্সনং গন্থস্স পমাণ ভাৱৱিভাৱনত্থং, গন্থনিস্সযসন্দস্সনং অত্তনিযভাৱসন্ধস্সনেন তব্বিসুদ্ধিদস্সনত্থং, গন্থাৰম্ভফলদস্সনং তপ্পটিক্খেপকজননিসেধায, অভিধেয্যসঙ্খাতযযোজনসন্দস্সনং ৱীমংসাপুব্বকাৰীনং পযোজনো পালম্ভপুব্বিকা সত্থে পৱত্ততীতি সোতুজনসমুস্সাহনং (কত্ৱা) আদৰেন গন্থে পৱত্তনত্থং, যদাহু –
সব্বস্সেৱ হি সত্থস্স, কম্মস্সাপি চ কস্সচি;
কেনেতং গয্হতে তাৱ, যাৱ-ৱুত্তম্পযোজনংতি.
ননু সত্থপ্পযোজনানং সম্বন্ধোপি ৱত্তব্বো ইদমস্স পযোজনন্তি যতো–
সিদ্ধপ্পযোজনং সিদ্ধ,সম্বন্ধং সোতুমিচ্ছতি;
সোতাদো তেন ৱত্তব্বো, সম্বন্ধো সপ্পযোজনোতি.
তত্ৰেদমুত্তৰং–
সত্তং পযোজনঞ্চেৱ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;
তং ৱুত্তন্তোগধত্তা ন, ভিন্নো ৱুত্তো পযোজনাতি.
পযোজনপ্পযোজনম্পন সামত্থিযলদ্ধব্বং সযমাচৰিযেন ‘‘কো পন সদ্দলক্খণস্স অজাননে দোসো’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন ৱিঞ্ঞাতব্বং.
তত্থ‘মহাদযো’ত্যাদিনা গাথাদ্ৱযেন ৰতনত্তযপণামো দস্সিতো, ‘যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিনা গন্থকত্তা, ‘সদ্দসত্থ’ন্তিআদিনা গন্থনিস্সযো, ‘সঙ্খেপনযেনা’তিচ ‘সাৰভূতং ৱিপুলত্থগা হিং অনাকুল’ন্তি চ ইমেহি গন্থাৰম্ভফলং সোতুজনসমুস্সাহনঞ্চ, অভিধেয্যসঙ্খাতপ্পযোজনম্পন‘সংৱণ্ণন’ন্তি ইমিনা দস্সিতং অন্ৱত্থ ব্যপদেসেন সংৱণ্ণীযতি ৱিৱৰিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা কথীযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনাভি কত্ৱা, তম্পন ৱিৱৰিত্ৱা কথনং সদ্দানুসাসনসত্থসন্নিস্সযত্তা অভিধেয্যো নাম সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থো তং [ৱচনীযত্থোতি (পোত্থকে)] ৱুত্তসদ্দানুসিট্ঠিসঙ্খাতপযোজনমেৱাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযম্পনেত্থ অৱযৱত্থো-যোতি অনিযমৱচনং ধম্মৰাজসদ্দা পেক্খায চেত্থ পুল্লিঙ্গতা, তেনেত্থ ৱুচ্চমানগুণৱিসেসা ধাৰপুগ্গলৱিসেসনিদস্সনং, দযতি দুক্খং অপনেত্ৱা পৰেসং সুখং দদাতি, দযীযতি ৱা সপ্পুৰিসেহি গমিয(তি স) সন্তানে পৱত্তীযতি, দযতি ৱা পৰদুক্খং হিংসতি, দযতি ৱা পৰদুক্খং গণ্হাতি তংৱসেন অত্তনো হদযখেদং কৰোতীতি দযা, ‘‘দয=দানগতি হিংসাদানেসু’’ ইচ্চস্মা ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যাচে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযো, ৱিসযমহন্ততায মহতী পসত্থা ৱা দযা অস্সাতি মহাদযো, ৱিসেসন সমাসে ‘‘সদ্ধাদিত্ৱ’’ (৪-৮৪) ৱক্খমানপাৰমিতাসম্ভৰণদুক্খানুভৱ নানমিদং হেতুৱচনং, কম্মকিলেসেহি জনিতাতি জনা সত্তলোকো, ইমিনা খীণাসৱাপি সঙ্গয্হন্তি তেসম্পি দিট্ঠধম্মিকসুখৱিহাৰসঙ্খাত হিতস্স দানতো, জনানং সমূহো জনতা তস্সা হিতায অভিৱড্ঢিযা সকলৱট্ট দুক্খনিস্সটনিব্বানসুখভাগিযকৰণাযাতি ৱুত্তং হোতি, অস্সচ’সম্পূৰয’ন্তি ইমিনা’দুক্খমনুভৱী’তি ইমিনা চ সম্বন্ধো, সম্বোধীতি এত্থ সংসদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি, তস্মা সংসযমেৱ অনঞ্ঞবোধিতো হুত্ৱা চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সংপুব্বা বুধধাতুতো ‘‘ই’’ইতি ণ্ৱাদি (কো) ইপ্পচ্চযো, সৱাসনসকলসংকিলেসপ্পহাযকং ভগৱতো অৰহত্তমগ্গঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তিপি ৱদন্তি, সম্পাপযতীতি সম্পাপকং, সম্বোধিযা সম্পাপকন্তি ছট্ঠীসমাসো, কিন্তি ধম্মজাতং ধম্মসদ্দেনেত্থ পাৰমিধম্মা পঞ্চমহাপৰিচ্চাগাদযো চ অধিপ্পেতা, তেপি হি অত্তানং ধাৰেন্তং ধাৰেন্তি সম্বোধি সম্পাপনসামত্থিযযোগেন পৰেপি ধাৰেন্তি নামাতি ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি, ‘ধৰ=ধাৰণে’ইচ্চস্মা খীসু, ৱিযাদিসুত্তেন ণ্ৱাদি(কো) মপ্পচ্চযো, ধম্মানংজাতং, ধম্মাএৱৱা জাতং, সম্বোধিসম্পাপকঞ্চ তং ধম্মজাতং চেতি ৱিসেসনসমাসো, ‘সম্পূৰয’ন্তি মস্সেতং কম্মং, সম্পূৰযন্তি পযোগসম্পত্তিযোগা দীপঙ্কৰ (পাদ)মূলে হত্থোপগতম্পি নিব্বানম্পহায যথাৱুত্তকৰুণাগুণযোগসীতলীভূতহদযতায ‘‘কথন্নামেতে অচ্চন্ত দুস্সহৱট্টদুক্খোপগতে সত্তে তংমহাদুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৱট্টদুক্খনিস্সৰণেকহেতুতায সম্মা পূৰেন্তো ৱড্ঢেন্তো ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হং ৱেপুল্লং গমেন্তোতি ৱুত্তং হোতি, হেতুযেৱেদমপি দুক্খানুভৱনস্স, মহাদযতা পনস্স পৰম্পৰহেতু, দুট্ঠু খনতি কাযিকং অস্সাদন্তি’দুপুব্বা খনিস্মা’ ‘‘ক্ৱী’’তি (৫-৪) ক্ৱি, দুক্খং কাযিকদুক্খ ৱেদনা, কীদিসন্তি আহ-’অনন্তৰূপ’ন্তি, সভাৱৱচনো যং ৰূপসদ্দো ‘‘পিযৰূপ’’ন্তিআদীসুৱিয, তে চ দুক্খসভাৱা (অনন্তা) অনন্তকাৰণানং ৱসেন, তস্মা অনন্তং ৰূপং সভাৱো অস্সাতি অনন্তৰূপং, তং দুক্খং অনুভৱী ৱিন্দী, কিমিৱাতি আহ-‘সুখং ৱা’তি, সুট্ঠু খনতি কাযিকং আবাধন্তি সুখং, ইৱসদ্দো সধম্মত্তসঙ্খাতোপমাজোতকো, সধম্মত্তঞ্হি উপমা, ৱুত্তঞ্হি ‘‘উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো পমা’’তি, কিং ৱুত্তং হোতি ‘‘অনিট্ঠানুভৱনসভাৱাযাপি দুক্খৱেদনায অনুভৱনসভাৱসামঞ্ঞেন অজ্ঝাসযসম্পত্তিৱিসেসযোগা মহাকাৰুণিকস্স সুখেন সদিসতাপত্তিহোতীতি দুক্খম্পি সমানং তং সুখমিৱ ৱিন্দী’’তি. কথমঞ্ঞথা ৱট্টদুক্খতো সকললোকস্স সমুদ্ধৰণং সিযাতি, অথৱা সুখমিৱ সুখং ৱিন্দন্তো ৱিয অনঞ্ঞৱিন্দিযমপি তাদিসং দুক্খং সকললোকহিতাৱ হিতমনতায ৱিন্দীতি অত্থো, তেনাহ ‘অখিন্নৰূপো’তি, অখিন্নং পৰিস্সমমপ্পত্তং ৰূপং সভাৱো অস্সাতি ৱিগ্গহো.
তং ধম্মৰাজন্তি যোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স ৱুত্তগুণৱিসেসাধাৰ পুগ্গলস্সনিযমনৱচনং, ধম্মেন ৰাজতি নো অধম্মেনাতি ৱা, অত্তনা পটিৱিদ্ধস্স সামিভাৱেন ধম্মস্স ৰাজা সামীতি ৱা, অত্তনা পটিৱিজ্ঝিযমানে ধম্মে পটিৱিজ্ঝন্তোৱ তত্থ ৰাজতি দিপ্পতীতি ৱা, পৰূপকাৰৱসেন তদত্থাযেৱ পটিপন্নত্তা পৰেসং ধম্মং ৰাজেতি পকাসেতীতি ৱা ধম্মৰাজা, তং ধম্মৰাজং নমিত্ৱাতি সম্বন্ধো, নমস্সিত্ৱাতি অত্থো, কীদিসন্তি আহ-‘জিতমাৰৱীৰং সুধন্ত সোৱণ্ণনিভ’ন্তি. তত্থ মাৰো চ সো ৱীৰোচাতি মাৰৱীৰো জিতো ৱিদ্তেধস্তবলো মাৰৱীৰো নাতি জিতমাৰৱীৰো, তং, কিঞ্চাপি দেৱপুত্তকিলেসাভিসঙ্খাৰমচ্চুক্খন্ধ মাৰা-নেন জিতা এৱ, তথাপি ৱীৰসদ্দসন্নিধানেন দেৱপুত্তমাৰে গহিতে তংৱিজযা অঞ্ঞেপি জিতা এৱ নাম হোন্তীতি ৱিঞ্ঞেয্যং, সুট্ঠু ধন্তং ধমিতং উদ্ধৰিতং সুধন্তং, সুৱণ্ণমেৱ সোৱণ্ণং, সুধন্ত চ তং সোৱণ্ণঞ্চ, তস্সেৱ নিভা সোভা অস্সেতি সমাসো, অথৱা সুধন্তঞ্চ তং সুৱণ্ণং চেতি সমাসে তস্সিদন্তি ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে ‘‘মজ্ঝে’’তি (৪-১২৬) মজ্ঝৱুদ্ধিযং সুধন্তসোৱণ্ণং পটিমাৰূপং, তেন নিভো সদিসো, তং.
এত্তাৱতা চ –
হেতু ফলং পৰত্থো চ, সব্বোপি থুতিসঙ্গহো;
হেতু সম্বোধিতো, পুব্বেৱ, যমঞ্ঞং ততোপৰীতি.
ৱুত্তহেতুফলসত্তোপকাৰৱসেন বুদ্ধৰতনস্স থুতিপুব্বকম্পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি ধম্মৰাজেন তেনাপি পূজনীযস্স ধম্মৰতনস্স নিপচ্চকাৰং দস্সেতুং‘ধম্মঞ্চ মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি আহ, তত্থ চ সদ্দো ‘ধম্মঞ্চ নমিত্ৱা’তি [নমস্সিত্ৱা (পোত্থকে)] নমস্সনক্ৰিযায ধম্মং সম্পিণ্ডেতি, কিম্ভূতন্তি আহ, ‘মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি, মুয্হতীতি মোহো=অঞ্ঞাণং, অন্ধযতি সমত্থচক্খুৱিঞ্ঞাণপৰিহানেনাতি অন্ধং, অন্ধঞ্চ তং তমঞ্চেতি অন্ধতমং=বাড়্হতিমিৰং, মোহোযেৱ তংসদিসতায অন্ধতমন্তি মো হন্ধতমং, তং পধংসেতি পকাৰেন নাসেতি সীলেনাতি মোহন্ধতমপ্পধংসী, পসদ্দস্সপকাসনত্থং হিত্ৱা পকাৰত্থস্সেৱ গহণতো পৰিযত্তিযা সহ–
সোতাপত্তাদযো মগ্গা,চত্তাৰো তপ্ফলানিচ;
চত্তাৰি অথ নিব্বানং, ধম্মা লোকুত্তৰা নৱাতি.
ৱুত্তনৱলোকুত্তৰম্মো গহিতাতি ৱিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা অৰহত্তমগ্গোৱ গয্হেয্য, কস্মা পনেত্থ মোহস্সেৱ পহানং ৱুত্তং, নেতৰেসন্তি তম্মূলকত্তা সব্বকিলেসানং, তপ্পহানস্মিঞ্হি ৱুচ্চমানে তম্মুখেনেতৰেসম্পি পহানং ৱুত্তমেৱ হোতীতি.
এৱং ধম্মৰতনস্স নমক্কাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তদাধাৰভূতসঙ্ঘৰতনং নমস্সিতুং ‘সঙ্ঘং তথা সঙ্ঘটিতং গুণেহী’তি ৱুত্তং, তত্থ তথাসদ্দো সমুচ্চযে ৱা, ৱচোযুত্তিযং ৱা, ৱচোযুত্তিপক্খে চ সদ্দো আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো, কিলেসাদযো সংহনতি হিংসতীতি সঙ্ঘো, সংপুব্বতো হনতিস্মা ক্ৱিম্হি ‘‘ক্ৱিম্হি ঘোপৰিপচ্চসমো হী’’তি (৫.১০০) হনস্স ঘো, কিলেসহিংসনঞ্চেত্থ তদঙ্গাদিৱসেন গহিতং, গুণেহীতি সামঞ্ঞনিদ্দেসতো সম্মুতিসঙ্ঘেন সদ্ধিং
চত্তাৰো চ পটিপন্না, চত্তাৰো চ ফলেঠিতা;
এস সঙ্ঘো উজুভূতো, পঞ্ঞাসীলসমাহিতোতি.
ৱুত্তঅট্ঠঅৰিযপুগ্গলা গয্হন্তি, গুণেহীতি লোকিযলোকুত্তৰেহি সীলাদিগুণেহি, সঙ্ঘটিতন্তি সংহতং.
এৱমনন্তৰাযেন গন্থপৰিসমাপনত্থমনন্ত গুণৱিসিট্ঠলোকত্তযগ্গসীখামণিভূতস্স ৰতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি গন্থ কত্তাদিযথাৱুত্তত্থোপদস্সন পুব্বঙ্গমমত্তনা সমাৰভিতব্বং গন্থ কৰণং পটিঞ্ঞাতুকামো’যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিমাহ, তত্থ ‘যো’তি ইমস্স ‘তন্নামধেয্যেনা’তি ইমিনা সম্বন্ধো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি=ইদ্ধিৱিধাদযো লোকিযা লোকুত্তৰা চ সা এতেসমত্থীতি ইদ্ধিমন্তো, তেসু ইদ্ধিমন্তেসু, ইদ্ধিমন্তানং মহাসাৱকানং মজ্ঝেতি অত্থো, মহত্তপ্পত্তোতি মহত্তং মহন্তভাৱং গতো, তন্নামধেয্যেনাতি তস্সেৱ নামধেয্যমস্সাতি তন্নামধেয্যো, তেন, তপোধনেনাতি মুনিনা, কিং ৱুত্তং হোতি- ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৱে মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মোগ্গল্লানো’’তি ভগৱতা ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো মহামোগ্গল্লানত্থেৰো নাম যো দুতিযো অগ্গসাৱকো… (তেন সমাননামধেয্যেনাতি) তমপদিসন্তো-যমাচৰিযো অনুদ্ধতভাৱেন উজুনাক্কমেন নামাদিকমৱত্ৱা ৱঙ্কৱুত্তিযা অত্তনো মোগ্গল্লানোতি নামং মহাসামিট্ঠানন্তৰপ্পত্তিং কালোচিতপঞ্ঞা ৱেয্যত্তিযং বুদ্ধসাসনোপকাৰিতাদিঞ্চ ৱিভাৱেতি. ‘যং ৰচিত’ন্তি সম্বন্ধো, ৰচিতন্তি কতং, কিন্তি আহ সদ্দসত্থ’ন্তি, সদ্দসত্থং নাম সুত্ত, সদ্দলক্খণব্যাকৰণাদ্যপৰনামধেয্যং, সুত্তং(হি) ‘সদ্দা (লক্খীযন্তি) সাসীযন্তি অনুসাসীযন্তি পকতিপ্পচ্চযাদিৱিভাগকপ্পনায এতেনা’তি সদ্দলক্খণন্তি চ ‘ব্যাকৰীযন্তি সদ্দনিপ্ফাদনৱসেন কথীযন্তি এতেনা’তি ব্যাকৰণন্তি চ ৱুচ্চতি, অপৰম্পন ৱুত্যাদি তদুপকৰণভাৱেন সদ্দসত্থং সদ্দলক্খণং ব্যাকৰণন্তি চ ৱুচ্চতীতি দট্ঠব্বং, অনুনন্তি তব্বিসেসনং, অসেসলক্খিযোপসঙ্গাহকভাৱেন ৱত্তব্বস্সাপৰস্সাভাৱা সম্পুণ্ণন্তি অত্থো, অথাতি অনন্তৰত্থে নিপাতো, সদ্দসত্থৰচনানন্তৰন্তি অত্থো, তস্সেতি সদ্দসত্থস্স, ৱুত্তি চ সমাসা কতাতি সম্বন্ধো, সুত্তং ৱিৱৰীযতি এতাযাতি ৱুত্তি, সমস্সতে সঙ্খিপীযতীতি সমাসা.
তস্সাপীতি ৱুত্তিযাপি, সঙ্গহেত্ৱা সদ্দৱসেন সঙ্কুচিতং ৱিয কত্ৱা খিপনং সঙ্খেপো, তস্স নযো কমো সঙ্খেপনযো, তেন, ভোৱাতি যো সদ্দসত্থস্স ৱুত্তিযা চ কত্তা সো এৱ, ইদানি সুত্তৱুত্তিৰচনানন্তৰমৱসৰপ্পত্তে ইমস্মিং কালে, সমাৰভেয্য সম্মা আৰম্ভং কৰেয্য বহুন্নং ক্ৰিযাক্খণানমাদিভূতং ক্ৰিযাক্খণমনুতিট্ঠেয্য, কিন্তি সংৱণ্ণনং, সংৱণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনা, পঞ্চীযতি ৱিপঞ্চীযতি ব্যত্তী কৰীযতি ৱুত্তি অত্থো এতাযাতি ৱা, তং পঞ্চযতীতি ৱা লদ্ধনামপঞ্চিকা, তং.
এৱমত্তনা কৰণীযসত্থম্পটিজানিত্ৱা তদনন্তৰং ‘‘দ্ৱে মে ভিক্খৱে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায (কতমে দ্ৱে) পৰতো চ ঘোসো (অজ্ঝত্তঞ্চ) যোনিসো মনসিকাৰো’’তি ৱচনতো সম্মাসৱনপটিবদ্ধা সব্বাপি সাসন (প্পটি) সম্পত্তীতি সাসনপ্পটিপত্তিযা ব্যাকৰণস্স মূলকাৰণত্তা তং সৱনে সাধুজনে নিযোজেন্তো ‘তং সাৰভূত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ তন্তি যসদ্দৱিৰহেপি অধিকতত্তা সংৱণ্ণনং পৰামসতি, তং সুণন্তূ’তি সম্বন্ধো, সাধূতি সৱনক্ৰিযাৱিসেসনং, অত্থানুৰূপং ব্যঞ্জনং, ব্যঞ্জনানুৰূপঞ্চ অত্থংসল্লক্খেত্ৱা অনঞ্ঞমনা হুত্ৱা সক্কচ্চং সুণন্তূতি অত্থো সুৱণ্ণভাজনে নিক্খিত্তসীহৱসাৱিয অৱিনস্সমানং কত্ৱা হদযে ঠপনৱসেন, সক্কচ্চসৱনমেৱ হি সোতূনমত্থাৱহং হোতীতি, সন্তোতি সৱনক্ৰিযায কত্তাৰো দস্সেতি, তথা সাতিসযব্যাকৰণং… তথাৱিধা এৱ সপ্পুৰিসা সাধুকং সোতুকামা হোন্তীতি, কিম্ভূতন্তি আহ ‘সাৰভূত’ন্তিআদি, ভূতসদ্দো এত্থ ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’ন্তিআদীসু ৱিয ৱিজ্জমানত্থো, ফেগ্গুত্তাভাৱেন অপৰিচ্চজনীযতায সাৰো থিৰং সো অত্থো ব্যঞ্জনঞ্চ অস্সা অত্থীতি সাৰা চ সা ভূতাচ, অথ ৱা লোকিযলোকুত্তৰগুণাতিসযসাধনেকসাধনভাৱতো সেট্ঠট্ঠেন সাৰঞ্চ সা ভূতাচাতি সাৰভূতা, তং গন্থো যেৱেত্থ সঙ্খেপিতো, অত্থো পন নযগ্গাহিততাযপি সব্বথা দস্সিতোযেৱাতি ৱিপুলং অত্থং গণ্হাতীতি ৱিপুলত্থগাহী, তং, ৱিধীযমানৱণ্ণনাক্কমৱিসেসেন ব্যাকুলস্স ৱণ্ণনাক্কমস্স নিৰসনতো নত্থি আকুলং কিঞ্চি অস্সাতি অনাকুলং, তং, ইমিনা চ কচ্চাযনৱুত্তিৱণ্ণনাসু ন তথাভাৱং দস্সেতি.
তদেৱমধিকতত্তাযেৱাযমাচৰিযো গন্থাৰম্ভে’মহাদযো যো’তিআদিকে পটিপজ্জিত্ৱা দানি অত্তনা ৱণ্ণনীযস্স গন্থস্সাদি ভূতং ৱাক্যমনধিকতপৰিহাৰমুখেনেৱোপন্যস্য ব্যাখ্যাতুমাহ- ‘ইধা’তিআদি, তত্থ ইধাতি ইমস্মিং মাগধিকসদ্দলক্খণৱিৰচনাধিকাৰে, মাগধানং সদ্দানং ইদন্তি মাগধিকং, মাগধিকং সদ্দলক্খণন্তি ৱিসেসন সমাসো, ৱিৰচযিতুকামোতি কত্তুকামো, ৰতিংজনেতীতি ৰতনং, ৰমযতী [ৰ তযতী (পোত্থকে)] তি (ৱা) ৰতনং অনপ্পচ্চযেন, অথৱা যং লোকে চিত্তীকতাদিকং ৰতনন্তি ৱুচ্চতি, ইদম্পি তং সদিসতায ৰতনন্তি ৱুচ্চতি, তথাচাহু–
চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতীতি.
বুদ্ধাদীনমেতমধিৱচনং, তযো অৱযৱা অস্সাতি তযং, সমুদাযো, ৰতনানং তযং ৰতনত্তযং, অৱযৱৱিনিম্মুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৱতো তীণি এৱ ৰতনানি ৱুচ্চন্তি, পণমনং পণামো, ৰতনত্তযগুণনিন্নতা, পণমন্তি এতাযাতি ৱা পণামো, পণামক্ৰিযানিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, ৰতনত্তযস্স পণামোতি ছট্ঠীসমাসো, অভিধীযতি পটিপাদীযতীত্যভিধেয্যো সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থো, যেন চ যো পটিপাদীযতি সো তস্স অত্থো হোতীতি, সো চ পকতিপ্পচ্চযাদিৱিভাগকপ্পনায সদ্দানং সঙ্খৰণং, সদ্দসত্থেন হি সদ্দসঙ্খৰণমেৱ পটিপাদীযতি, (ৰতনত্তযপ্পণামো চ অভিধেয্যো চ) ৰতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যন্তি চত্থসমাসো, তস্স সন্দস্সনং অত্থো যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, কিন্তং ৱাক্যং, তা ৱাতি ৱাক্যালঙ্কাৰে, ননুচেৱমধিকতত্তেপি অভিধেয্যমত্তমেৱদস্সেতব্বং সিযা কিং ৱাচাপণামেন, কাযমনোমযেনাপি পুঞ্ঞাতি সযপ্পত্তিযা অভিসমীহিতত্থসিদ্ধি হোতেৱাতি চোদনং মনসি নিধায ৱচীপণামস্স পৰত্থসন্নিস্সযতঞ্চ তস্সেৱ ৱিভাগেন পযোজনঞ্চ দস্সেতুমাহ- ‘তত্থ’ইচ্চাদি, গুণসদ্দো এত্থ ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খা’’তিআদীসু ৱিয আনিসংসট্ঠো, গুণানমানিসংসানং অনুকূলং অনুগুণং, হেতুমন্তৱিসেসনমেতং, পধানভাৱং নীতং পণীতং অতিউত্তমন্তি অত্থো, অতীসযেন পণীতং পণীততৰং, চিত্তস্সসন্তানং পবন্ধো চিত্তসন্তানং, পণীততৰঞ্চ তং চিত্তসন্তানঞ্চ, অনুগুণঞ্চ তং পণীততৰচিত্তসন্তানঞ্চাতি ৱিসেসনসমাসো, তপ্পণামকৰণেন অনুগুণ…পে… সন্তানং যেসন্তি অঞ্ঞপদত্থো, তেসং, যথা তে সোতাৰো ৰতনত্তযস্স পণামকৰণেন পুঞ্ঞাতিসযপ্পটিলাভা অনেকানিসংসাতিসযপ্পটিলাভানুকূল চিত্তসন্তানতায পধানতৰচিত্তসন্তানা হোন্তি, তথা পৱত্তানন্তি অধিপ্পাযো, ইদম্পি অধিগতা…পে… ন্তৰাধানন্তীমেসং হেতুভাৱেন তিট্ঠতি, অধিগতা পত্তা অনেকে বহূ আনিসংসৱিসেসা আযু ৱণ্ণসুখবলপটিভানাদযো যেসন্তি ৱিগ্গহো, ৱিসোসিতা সুক্খাপিতা অন্তৰাযা ভযাদযো অজ্ঝত্তিকা বাহিযা ৱা যেসং তথাৱিধানং সোতূনং, এতেপি অভি,পে,দ্ধত্থন্তি ইচ্চস্স হেতূ, অভিসমীহিতস্স অনুট্ঠিতস্স কতনিট্ঠিতস্স গন্থস্স অৱবোধোযেৱ ফলং, তস্স সিজ্ঝনত্থং, কিন্তং ৰতনত্তযপ্পণামসন্দস্সনং.
সচ্চং পুনপি সচ্চন্তি, ভুজমুক্খিপ্প ৱুচ্চতে;
সকত্থো নত্থী নত্থেৱ,পৰস্সত্থমকুব্বতোতি.
ৱচনতো পৰত্থোৱ সপ্পুৰিসেহি কত্তব্বো, পৰত্থে সম্পাদিতে পন সকত্থো সম্পন্নোৱ নাম সিযাতি মনসি কত্ৱা আহ- ‘এতদেৱা’তিআদি. কাযমনোসমাচৰণেন সম্পজ্জমানঞ্চ ৱচীসমাচৰণেন সম্পজ্জতেৱাতি অনেনেৱ ৱাক্যেন ৱিঞ্ঞাযতীতি অৱগন্তব্বং, বুদ্ধি পুব্বা যস্মিং কৰণে তং বুদ্ধি পুব্বং, তং সীলেন কৰোন্তা বুদ্ধিপুব্বকাৰিনো, অভিধেয্যস্স অধিগমো জাননং পুব্বো যস্স সো অভিধেয্যাধিগমপুব্বকো, অৱতাৰো পৱত্তি, একদেসদস্সনে ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি ৱিয একদেসেপি সমুদাযৱোহাৰদস্সনতো পচ্ছিম পাদেনাতি ৱুত্তং, পচ্ছিমপাদস্সেকদেসভূতেন ‘সদ্দলক্খণ’মিচ্চনেনাতি অত্থো, সাধিযং সদ্দানং সঙ্খৰণং, সাধনং ব্যাকৰণং, তং লক্খণং সভাৱো অস্সাতি সাধিযসাধনলক্খণো, সাধিযস্সেদং সাধনং, সাধনস্স চেদং সাধিযন্তি এৱমস্সেদম্ভাৱহেতুসভাৱো সম্বন্ধোতি ৱুত্তং হোতি, পযোজনং অভিধেয্যসদ্দোপদস্সিতং সদ্দসঙ্খৰণং, তত্থ সম্বন্ধস্সন্তোগধত্তং… সাধিযোপদস্সনমুখেন সাধনস্সাপি দস্সিতত্তা নিস্সযোপদস্সনতো, উস্সুক্কং সম্মাৱাযামং, বুদ্ধত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, পূৰেত্ৱাতি–
মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতীতি.
ৱুত্তঅট্ঠধম্মসমন্নাগতেন অভিনীহাৰেন সমন্নাগতা হুত্ৱা যথাৱুত্তে পাৰমিতাদযো ধম্মে পূৰেত্ৱাতি অত্থো, আগতাতি সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানুব্ৰূহনেন আগতা, ইধাতি ইমস্মিং লোকে, আগতাতি পত্তা উপ্পন্না, তথাগতোতি যথা সম্পতি জাতা তে ভগৱন্তো সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, তথা অযম্পি উত্তৰাভিমুখং গতোতি অত্থো, মুহুত্তজাতোৱাতি সম্পতিজাতো এৱ, জাতসমনন্তৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি, ৱিক্কমীতি অগমাসি, সত্ত পদানি গন্ত্ৱান দিসা ৱিলোকেসীতি ইদং ‘‘ধম্মতা এসা ভিক্খৱে সম্পতি জাতো বোধিসত্তা সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৱা’’তি এৱ মাদিকায পাড়িযা সত্তপদৱীতিহাৰূপৰিঠিতস্স সব্বদিসানুৱিলোকনস্স ৱুত্তত্তা ৱুত্তং, দিসা ৱিলোকেসি সমন্ততোতি ইদম্পন ‘সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰ’ন্তি এতস্স অনন্তৰং দট্ঠব্বং… পাদেহি ৱসুন্ধৰাফুসনানন্তৰমেৱ দসদিসাৱলোকিতত্তা, অট্ঠঙ্গানি নাম–
ৱিসট্ঠং মঞ্জু ৱিঞ্ঞেয্যং, সৱনীযা-ৱিসাৰিনো;
বিন্দু গম্ভীৰনিন্নাদি,চ্চেৱমট্ঠঙ্গিকো সৰোতি.
ৱুত্তানি অট্ঠঙ্গানি, তথাগতোতি ইমস্সেৱ ৱিসুং অত্থপৰিযাযং দস্সেতুং ‘অথৱা’তিআদিমাহ, অৰিযেন সেতুনাতি সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেন উত্তমেন মগ্গেন, এৱমাদিনাতিআদিসদ্দেন তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণং তথং আগতো যথাৱতো অধিগতো’যেগত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা, যে বুদ্ধ্যা তে গত্যত্থা’তিতথাগতোতি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি, তত্থতত্থাতি তেসু তেসু দীঘাগমাদীসু, তথাগতভাৱোতি তথাগতোতি ভৱনং নিপ্ফত্তি নমস্সনকিৰিযাভিসম্বন্ধাতি’নমস্সিত্ৱা’তি এত্থ নমস্সনকিৰিযায অভিসম্বন্ধা ইমিনা তথাগতাদীনং কম্মত্তং ৱিভাৱেতি, নমস্সনকিৰিযাৱিসেসনত্তাতি ‘নমস্সিত্ৱা’তি নমস্সনং কত্ৱাতি ৱুত্তং নাম সিযাতি নমস্সনন্তি ৱুত্তনমস্সনকিৰিযায ৱিসেসনত্তা, বোধিযাতি বোধিৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং ভগৱা এত্থ পত্তোতি (বোধি, তস্সা) বোধিৰুক্খস্সাতি অত্থো, মূলেতি মূলসমীপে ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি এতাৱতা ৰুক্খমূলং’’তিআদীসু ৱিয, ননু অঞ্ঞেপি খীণাসৱা ‘অগ্গমগ্গেনে’চ্চাদিনা ৱক্খমান নযেন নিপ্ফন্না এৱাতি অনুযোগং মনসিকত্ৱা ৱুত্তং ‘সহেৱ ৱাসনাযা’তি, ন হি ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞে সহ ৱাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সেতি, তেনেৱ ইদ্ধসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো’তেপি হি’চ্চাদিকং ৱক্খতি, কাপনাযং ৱাসনা নাম পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৱিসেসো’আযস্মতো পিলিন্দৱচ্ছস্স ৱসলসমুদাচাৰনিমিত্তং ৱিয’, অগ্গমগ্গেনাতি অৰহত্তমগ্গেন, সব্বকিলেসে ৰাগাদিকে, অৰহত্তং অগ্গফলং, সম্মুতি উপপত্তিদেৱভাৱতো অঞ্ঞেন ৱিসুদ্ধি দেৱভাৱেনাতিনিপ্ফন্নত্তা আহ-‘ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱেনা’তি, সকলকিলেসকালুস্সিযাপগমেন ৱিসুদ্ধিপ্পত্তিযা সব্বঞ্ঞুগুণা লঙ্কাৰেন ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱেনাতি অত্থো.
‘ইধ=সংসিদ্ধিযং’ ইদ্ধৱন্তো ইদ্ধাত্তপ্পচ্চযেন, ‘গুণ=আমন্তণে’ ভূৱাদিসেসো, গুণীযন্তি পৰিচীযন্তি সেয্যত্তিকেহীতি গুণা কপ্পচ্চযেন, তেপীতি সাৱকপচ্চেকবুদ্ধাপি, হি সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা অগ্গং…পে… অনূনগুণা, তস্মাতি অত্থো, সব্বঞ্ঞুতাদীনন্তিআদিকং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেহি ঊনগুণতায হেতুৱচনং, কেচি ‘সিদ্ধো মিদ্ধগুণো অস্সাতি সিদ্ধমিদ্ধগুণন্তি দুট্ঠমত্থং পৰিকপ্পেত্ৱা ৱাক্যমিদং দূসেন্তি, তে পন ‘মিদ্ধো নাম কোচি গুণো নত্থী’তি চ, ‘তথাগতো নাম মিদ্ধ গুণো ন হোতী’তি চ, ‘তাদিসো চে সিযা ন ঞাণনিস্সিতপূজা পকতোপযোগিনী ভৱতী’তি চ অজানিত্ৱা ৱদথ তুম্হেহি ৱত্ৱা উয্যোজেতব্বা, মঙ্গলত্থঞ্চেত্থাদো সিদ্ধসদ্দোপাদানং, মঙ্গলাদীনি হি সত্থান্যব্যাহতপ্পসৰানি হোন্ত্যাযস্মন্তব্যাখ্যাতুসোতুকানি চ, ধম্মসঙ্ঘানম্পীতি ইমিনা অৱযৱেন ৱিগ্গহেপি সমুদাযস্স সমাসত্থত্তা অঞ্ঞপদত্থসমাসোযং তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণোতি দীপেতি, তেনাহ- ‘অঞ্ঞপদত্থে’চ্চাদি, গুণীভূতানম্পীতি অপ্পধানভূতানম্পি ৱিসেসনভূতানম্পি অঞ্ঞপদত্থস্স পধানত্তা, কিৰিযাতিসম্বন্ধো ৱগম্যতে ধম্মসঙ্ঘানং গুণীভূতানম্পি তদৱিনাভাৱিত্তেন নমস্সনাতিসম্বন্ধা, তদেৱ সমত্থেতি ‘তথাহ’চ্চাদিনা, পুত্তেন সহ ৱত্তমানোতি তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণঅঞ্ঞপদত্থসমাসত্তা তুল্যমুভিন্নম্পি আগমনন্তি পুত্তোপি আগতোতি পতীযতে, তত্থাতি নিদ্ধাৰণে সত্তধী, অত্তানন্তি ধম্মং দস্সেতি, ধাৰেন্তেতি অত্তনি ঠপেন্তে পৱত্তেন্তে উপ্পাদেন্তে, চত্তাৰোপি অপাযা সামঞ্ঞৱসেন’অপাযে’তি ৱুত্তা, কিলেসৱট্ট কম্মৱট্ট ৱিপাকৱট্টৱসেন তযো ৱট্টা, তেসু দুক্খং, তস্মিং, ধাৰেতীতি ৱুত্তধাৰণং নাম অত্থতো অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনং, তঞ্চ যথাৰূপং কিলেসসমুচ্ছিন্দনতপ্পটিপ্পস্সদ্ধি আলম্বনভাৱেন হোতীতি আহ- ‘সো…পে… ৱসেনা’তি, নৱন্নম্পি, তে সমধিগমহেতুতায ধম্মোযেৱ নামাতি ‘দসা’তিআদি ৱুত্তং, তত্থ কাৰণমাহ- ‘তম্মূলকত্তা’তিআদি, তম্মূলকত্তাতি তং কাৰণত্তা, সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেনাতি অৰিযেন সীলেন অৰিযায চ দিট্ঠিযা সমানভাৱেন, অৰিযানঞ্হি সীলদিট্ঠিযো মগ্গেনাগতত্তা সব্বথা সমানাৱ, তেন তে যত্থকত্থচি ঠিতাপি সহগতাৱাতি সংহতোতি ইমস্মিং অত্থে সঙ্ঘোতি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা, অধিপ্পেতৱসেন পনেতং ৱুত্তং, লোকিযসীলদিট্ঠিযা সামঞ্ঞেন সংহতত্তা সম্মুতিসঙ্ঘোপি পণামাৰহোযেৱাতি দট্ঠব্বং.
অথ কেতে সদ্দা, যেসমিদং লক্খণং ভাসিস্সন্তি পটিঞ্ঞাতন্তি আহ-‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি, আদিসদ্দেন ৰুক্খাদযো, ননু সন্তি মেঘসদ্দসমুদ্দসদ্দাদযোপীতি ন নিৰত্থকানমিধানুপযোগিত্তা, যে লোকসঙ্কেতানুৰোধেনাত্থপ্পকাসকা তেসং সাত্থকানমে ৱিদং লক্খণন্তি, অপিচ ‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি ৱদন্তো ৱেদিকানং ৱিয উন্তি [ঞত্থি (পোত্থকে)] আদীনং অনুপুব্বীনিযমাৱত্থানমসম্ভৱা তদনুক্কমেন নিপ্ফাদিযমাননম্পি সদ্দানং লোকিযত্তানভিৱত্তনঞ্চ বোধেতীতি দট্ঠব্বং, নু তত্থ পকাসকত্থং সদ্দস্স সমুদাযৱসেন ৱা সিযা পচ্চেকৱণ্ণৱসেন ৱা, তত্থ যদি পচ্চেকৱণ্ণা পকাসযেয্যুং, ঘটসদ্দে ঘকাৰোযেৱ ঘটত্থং, পকাসযেয্য, তথা চাঞ্ঞেসমকাৰাদীনমনত্থ কতা সিযা, অথ সমুদিতা পকাসযেয্যুং, তদা ৱণ্ণানমুচ্চাৰণানন্তৰৱিনাসিত্তা সমুদাযোযেৱ ন সিযা, তথা সতি কথ মত্থং সদ্দো পকাসযতীতি চে কমেন সোতচিত্তাদিগহিতক্খৰ পাড়িযা চ যো সদ্দোতি ৱিঞ্ঞেয্যো সাত্থকো চিত্তগোচৰো, চিত্তগোচৰস্সাপি সদ্দস্স পন বালজনপ্পবোধায কপ্পনামত্তেন পকত্যাদিৱিভাগতো, ন সভাৱেনান্ৱাখ্যানং, তেনাহ-‘পকত্যা’দি আদি, ননু গোইচ্চাদিসাধুসদ্দনিযমে সতি গোতাদযো অসাধু সদ্দাতি ৱিঞ্ঞাযন্তি গন্তব্বমগ্গনিযমে অগন্তব্বমগ্গো ৱিয, গোতাদি অসাধুসদ্দনিযমে ৱা গোইচ্চাদযো সদ্দা সাধৱোতি অগন্তব্বমগ্গনিযমে গন্তব্বমগ্গো ৱিয, কিং সদ্দানমন্ৱাখ্যানেনা তিদমাসঙ্কিয পযোজনমাহ- ‘লক্খণাভিধানংচে’চ্চাদি, সদ্দানম্পটিপত্তিযং পটিপদপাঠস্সানূপাযত্তং দস্সেতুমাহ- ‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অসতি লক্খণাভিধানে, সক্কতাদীতিআদিসদ্দেন পাকতাদিং সঙ্গণ্হাতি, বহুৱিধত্তং সক্কতপাকতপেসাচিকঅপব্ভংসৱসেন, মগধেসু ৱিদিতাতি ইমস্মিং অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪-১২১) মাগধানং ইদন্তি অত্থে ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে মাগধা মাগধন্তি চ পদনিপ্ফত্তি ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুমাহ- ‘মগধেস্মি’চ্চাদি, মগধেসু ৱিদিতাতিআদিনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুমাহ- ‘ইদং ৱুত্তং হোতী’তিআদি, তত্থ ইদন্তি ইদানি ৱক্খমানং মাগধং…পে… হোতীতি এতং ৱুত্তং হোতীতি মগধেসু…পে… লক্খণং মাগধন্তি ৱদতা পকাসিতং হোতীতি অত্থো, হিসদ্দো’মগধেস্ৱি’চ্চাদিনা ৱুত্তং সমত্থযতি, লক্খণং ৱিসেসযতাতি সদ্দলক্খণ সদ্দস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা মাগধন্তি ইমিনা লক্খণং ৱিসেসযতা ব্যৱচ্ছেদযতা ৱুত্তিকাৰেন, অত্থতোতি সামত্থিযতো, সদ্দে চ ৱিসেসিতো হোতীতি সদ্দলক্খণসদ্দো মাগধে এৱ [সদ্দেএৱ (পোত্থকে)] ব্যৱচ্ছেদিতো হোতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘মগধেসু ৱিদিতা মাগধাতি সদ্দে গহেত্ৱা তেসমিদং মাগধন্তি মাগধসদ্দেন যস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে লক্খণং ৱিসেসিতং, তস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে সদ্দো যদি অমাগধো কথং লক্খণং মাগধং সিযাতি সামত্থিযা সদ্দোপি ৱিসেসিতো হোতী’তি, ননু মাগধন্তি লক্খণস্স মাগধ সদ্দসম্বন্ধিত্তঝাপনতো সদ্দলক্খণন্তি এত্থ সদ্দসদ্দস্স নিৰত্থক তাপত্তি হোতীতি, ন হোতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচাৰত্তা সদ্দলক্খণসদ্দস্স ৱা সমাসত্থে নিৰুড়্হত্তা ‘‘তত্ৰিদং সুগতস্স সুগতচীৱৰপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৱিয, কোপনাতিআদিসদ্দলক্খণন্তি ইমিনা অভিধেয্যসঙ্খাতপযোজনস্স দস্সিতত্তা তপ্পযোজনপুচ্ছনপৰা চোদনা, ৱুচ্চতেচ্চাদি পৰিহাৰো, যথা সব্বথাত্তপৰহিতকামেন.
পিযো চ গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা,নোচা ঠানে নিযোজকোতি.
ৱুত্তেহি ততো পৰেহি চ পসত্থতৰেহি গুণৱিসেসেহি সমুপেতং গুৰুং.
তস্মা অক্খৰকোসল্লং, সম্পাদেয্য হিতত্থিকো;
উপট্ঠহং গুৰুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহীতি.
ৱচনতো উট্ঠান-উপট্ঠান-পৰিচৰিযা-সুস্সূসা সক্কচ্চসিপ্পপটিগ্গহণেহি সম্মা উপট্ঠহন্তেন সৱন,উগ্গহন-ধাৰণ-পৰিপুচ্ছা-ভাৱনা হি কঙ্খাৱিচ্ছেদং কত্ৱা ৱিঞ্ঞাতব্বং সদ্দলক্খণং, তথা অৱিঞ্ঞাতং সদ্দলক্খণমনেনাতি অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণো পুগ্গলো, হিসদ্দো অৱধাৰণে, সো ‘ধম্মৱিনযেসু কুসলো ন হোতী’তি এত্থ দট্ঠব্বো, কুসলো দক্খো ন হোতি, তত্থ ধম্মৱিনযেসু সুত্তন্তাতাভিধম্মসঙ্খাতেসু ধম্মেসু চেৱ ৱিনযে চ, কস্মা–
যো নিৰুত্তিং ন সিক্খেয্য, সিক্খন্তো পিটকত্তযং;
পদেপদে ৱিকঙ্খেয্য, ৱনে অন্ধগজো যথাতি.
ৱচনতো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যথা ৱুত্তনযেন সম্ভূতপদ ব্যামোহৱসেন পদত্থেপি ব্যামোহসম্ভৱতো সুত্তন্তোপদস্সিতায দিট্ঠিৱিনিৱেট্ঠনায চ অভিধম্মাগতে নামৰূপপৰিচ্ছেদে চ ৱিনয নিদ্দিট্ঠে সংৱৰাসংৱৰে চ অকোসল্লং সিযা’’তি, যথাধম্মন্তি ধম্মৱিনয সদ্দস্স যো-ত্থো ৱিনযসুত্তাভিধম্মসঙ্খাতো, তস্স সো-ত্থো, তদনতিক্কমেন, পটিপজ্জিতুমসক্কোন্তোতি তত্থতত্থেৱ ৱুত্তাসু অধিসীল অধিচিত্ত অধিপঞ্ঞাসিক্খাসু পৱত্তিতুং অসমত্থো, কুসলো পন সমত্থো পঞ্ঞাৱিসেসালোকপটিলাভতো, ৱুত্তং হি–
যাৱ তিট্ঠন্তি সুত্তন্তা, ৱিনযো যাৱ দিপ্পতি;
তাৱ দক্খন্তি আলোকং, সূৰিযে অব্ভুগ্গতে যথাতি.
পটিপত্তিন্তি পটিপজ্জীযতীতি পটিপত্তীতি যথাৱুত্তং তিৱিধম্পি পটিপত্তিং, ৱিৰাধেত্ৱাতি নাসেত্ৱা, নস্সতি হি পটিপত্তি তেসুযেৱা কো সল্লতমগতত্তা, তথা চাহু–
সুত্তন্তেসু অসন্তেসু, পমুট্ঠে ৱিনযম্হি চ;
তমো ভৱিস্সতি লোকে, সূৰিযে অত্থঙ্গতে যথাতি.
সংসাৰদুক্খস্সেৱ ভাগী হোতি… যথাৱুত্তা-নুক্কমপৰিচ্চাগেন অনুৰূপপটিপত্তিযা পটিলভিতব্বত্তা অধিগমৱিসযস্স [ৱিসথত্তা (পোত্থকে)] যো গক্খেমস্স, ৱুত্তঞ্হি তস্সানুলোমপটিপত্তিমূলকত্তং–
সুত্তন্তে ৰক্খিতে সন্তে, পটিপত্তি হোতি ৰক্খিতা;
পটিপত্তিযং ঠিতো ধীৰো, যোগক্খেমা ন ধংসতীতি.
এতাৱতা অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণস্স সকত্থপৰিহানিং দস্সেত্ৱা ইদানি সকত্থসম্পত্তিমূলিকা পৰত্থসম্পত্তীতি তদভাৱা তাদিসো পুগ্গলো পৰেসম্পি পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘নচা’তিআদি ৱুত্তং, পতিট্ঠাতি ধাৰণং, তঞ্চেত্থ তেসং তেসং কুল পুত্তানং ধম্মৱিনযসিক্খাপনং তংতং কম্মতো নিত্থৰণাদি চ, তদুভয মেৱা-ন্হসঙ্গিকং পতিট্ঠং, মুখ্যভূতম্পন তম্মূলকে সুপৰিসুদ্ধসীলে পতিট্ঠাপনমেৱ, তদুপকৰণত্থো সিক্খাপনাদি, ইধ পন তং সাধনভূতো পুগ্গলো উপচাৰতো পতিট্ঠাতি গহেতব্বো, হিসদ্দো যথাৱুত্ত সমত্থনত্থে নিপাতো, সদ্দলক্খণঞ্ঞূযেৱাতি অৱধাৰণম্পন তেসু তব্বিদূযেৱ সমত্থোতি দস্সনত্থং পকৰণৱসেন ৱুত্তং, অত্তনো পন সুগুত্তসীলক্খন্ধৱিৰহেন কদাচি কোচি যথাৱুত্তানং পতিট্ঠাভৱিতুং ন সক্কোতি… তম্মূলকত্তা সদ্ধম্মট্ঠিতিযা সপৰপতিট্ঠা ভাৱস্স চ, তেনেৱ ৱিনযধৰে আনিসংসং দস্সেন্তেন ভগৱতা তপ্পধানং তপ্পমুখংৱ কত্ৱা ‘‘পঞ্চিমে ভিক্খৱে আনিসংসা ৱিনযধৰ পুগ্গলে, কতমে পঞ্চ অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তো হোতি সু ৰক্খিতো, কুক্কুচ্চপকতানং পটিসৰণং হোতি, ৱিসাৰদো সঙ্ঘ মজ্ঝে ৱিহৰতি, পচ্চত্ত্থিকে সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হাতি, সদ্ধম্মট্ঠিতিযা পটিপন্নো চ হোতী’’তি ৱুত্তং, অত্থানুৰূপন্তি অত্তনো ৱচনীযস্সত্থস্স ৱাচকত্তেন যোগ্যং, ব্যঞ্জনানুৰূপন্তি অত্তনো ৱাচকস্স ৱচনীযত্তেন যোগ্যং, পৰিৱাসাদীসূতিআদিসদ্দেন অব্ভানাদিং সঙ্গণ্হাতি, তংতংকম্মন্তি পৰিৱাসাদিকং তংতংকম্মং, অঞ্ঞোতি অসদ্দলক্খণঞ্ঞূ, ন কেৱলমনেন সকত্থপৰত্থাৱ নাসিতা, অথ খোতি ৱিধো সদ্ধম্মোপি নাসিতোযেৱাতি ৱত্থুমাহ ‘অজানন্তো পনা’তিআদি, অযথাপটিপজ্জমানোতি সদ্দলক্খণঞ্ঞুনা যথা যেন পকাৰেন অত্থানুৰূপং ব্যঞ্জনে ব্যঞ্জনানুৰূপঞ্চ অত্থে পটিপজ্জিতব্বং, তথা অপ্পটিপজ্জমানো, তথা চ ৱক্খতি– তথা হি সো সদ্দলক্খণ মজানন্তো’তিআদি. তিৱিধম্পি সদ্ধম্মন্তি পৰিযত্তিপটিপত্তিঅধিগমৱসেনতি ৱিধমেৱ সদ্ধম্মং, তত্থ তিপিটকবুদ্ধৱচনং পৰিযত্তিসদ্ধম্মো নাম, তেৰস ধুতগুণা চুদ্দস খন্ধকৱত্তানি দ্ৱে অসীতি মহাৱত্তানীতি অযং পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম, চত্তাৰো মগ্গা চত্তাৰি চ ফলানি অযং অধিগমসদ্ধম্মো নাম, তথাহিচ্চাদিনা ৱুত্তমত্থং সমত্থেতি, তম্পি পাড়িযা থিৰীকাতুং ‘ৱুত্তং হেত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ ধম্মাতি হেতূ, সদ্ধম্মস্সাতি যথাৱুত্তস্স তিৱিধস্স সদ্ধম্মস্স, পদব্যঞ্জনন্তি পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ তং, তত্থ পদং নাম স্যাদ্যন্তং ত্যাদ্যন্তঞ্চ, ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেনাতি ব্যঞ্জনং-ৱাক্যং অথৱা পজ্জতে গম্যতে অত্থো এতেনাতি পদং-স্যাদ্যন্তাদি, ৱাক্যংৱ ব্যঞ্জনং, সিথিলধনিতাদিপদমেৱৱা ৱুত্তনযেন ব্যঞ্জনন্তি পদব্যঞ্জনং, তং, দুন্নিক্খিত্তং দুট্ঠু নিক্খিত্তং ঠপিতং ৱিৰাধেত্ৱা কথিতং, অত্থো চ দুন্নীতোতি দুন্নিক্খিত্তত্তাযেৱ পদব্যঞ্জনস্স তব্বচনীযোপি দুট্ঠুৱিঞ্ঞাতো হোতি, ৱুত্তপটিপক্খতোতি ‘অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণোহি’চ্চাদিনা ৱুত্তস্স ৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণত্তাদিনা পটিপক্খভাৱতো, ভাৱপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো,ত্তপ্পচ্চযলোপো ৱা, ন হি অত্তাৱ অত্তনা ৱেদিতব্বোতি যুত্তন্তি.
তদেৱন্তিআদিনা যথাৱুত্তং নিগমেত্ৱা সঞ্ঞাৱিধানে পযোজনং দস্সেতি, তন্তি হেত্ৱত্থে নিপাতো, যস্মা সদ্দলক্খণস্স জাননংসানি সংসং তস্মাতি অত্থো, এৱন্তি নিদস্সনত্থে নিপাতো, এৱং সপ্পযোজনন্তি সম্বন্ধো, তদেৱন্তি ৱা নিপাতসমুদাযো যং, ৱুত্তেন পকাৰেনেত্যস্মিং অত্থে ৱত্ততে. ননুচ সঞ্ঞীনং সঞ্ঞানং ৱত্তব্বত্তে ‘‘অআদযো তিতালীসৱণ্ণা’’তিআদীনং ৱাক্যানং ৱিসুংৱিসুং মহন্তত্তা কুতো লাঘৱং সত্থস্সাতি মঞ্ঞমানো ‘তথাহি’চ্চাদিনা সঞ্ঞাৱিধানে লাঘৱসব্ভাৱং সমত্থেতি, হোতেৱাতি অৱধাৰণেন কত্থচি পৰসত্থে ৱিয নো ন হোতীতি দস্সেতি, পটিপত্তিলাঘৱম্পি চেত্থ হোতেৱ, তথাহি ‘‘ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি’’চ্চাদো (১-২৪) ৱণ্ণাদিসঞ্ঞাসমুদ্ধৰিতা নাত্তানমত্তাৱগমেতুমলন্তি পৰে পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বা অস্স, ততো সঞ্ঞা-ৱসেযা, ততোস্স সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসঞ্ঞীৱিৱেচনং তদনুট্ঠানন্তি পৰম্পৰাপেক্খায ভৱিতব্বং পটিপত্তি গাৰৱাভাৱা. ইদানি সঙ্খেপতো সত্থক্কমং দস্সেতুমাহ-এৱং তাৱি’চ্চাদি, তাৱাতি পঠমং, উপযুজ্জমানত্তাতি ব্যাপাৰিযমানত্তা, ৱিসযো গোচৰো যত্থেতে স্যাদযো ৱিধী যন্তে, সহ ৱিসযেনাতি সৱিসযা, পঠমং কৰীযতীতি পকতি যতো স্যাদযো ৱিধীযন্তে, সহ পকতিযাতি সপ্পকতিকা, লিঙ্গাদিকন্তি আদিসদ্দেন‘সলভচ্ছায’মিচ্চাদো একত্তাদি, লিঙ্গেভৱা লিঙ্গিকা-ইত্থিৱিধযো, একত্থীভাৱো সমাসো, তেন, সামঞ্ঞতো সমানত্তা, সমানত্তন্তুণাদিৱুত্তিযা ‘‘ৰাজাদিৱিসিট্ঠে পুৰিসা দোৱিয’ৱসিট্ঠাদিৱিসিট্ঠে অপচ্চাদিম্হি অত্থে পৱত্তনতো.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং
ৰতনত্তযপণামাদিকথা সমত্তা.