৪. আযাযকাচৰিয-পৰিচ্ছেদো
গন্থা পন সিযা আযাচনেন আচৰিযেহি কতা, সিযা অনাযাচনেন আচৰিযেহি কতা. কতমে গন্থা আযাচনেন, কতমে অনাযাচনেন কতা? মহাকচ্চাযন গন্থো, মহাঅট্ঠকথা গন্থো, মহাপচ্চৰিয গন্থো, মহাকুৰুন্দি গন্থো, মহাপচ্চৰিযগন্থস্স অট্ঠকথা গন্থো, মহাকুৰুন্দি গন্থস্স অট্ঠকথা গন্থোতি. ইমেহি ছ গন্থেহি অত্তনো মতিযা সাসনুগ্গহনত্থায সদ্ধম্মঠিতিযা কতা.
ক. বুদ্ধঘোসাচৰিয-গন্থদীপনা
বুদ্ধঘোসাচৰিয গন্থেসু পন ৱিসুদ্ধিমগ্গো, সঙ্ঘপালেন নাম সঙ্ঘথেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. দীঘনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো দাঠা নামেন সঙ্ঘথেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. মজ্ঝিমনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো বুদ্ধমিত্তনামেন থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. সংযুত্তনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো জোতিপালেন নাম থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. অঙ্গুত্তৰনিকাযস্স অট্ঠকথা গন্থো ভদ্দন্তা নাম থেৰেন সহআজীৱকেন উপাসকেন চ আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. সমন্তপাসাদিকা নাম অট্ঠকথা গন্থো বুদ্ধসিৰি নামেন থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. সত্তন্নং অভিধম্ম-গন্থানং অট্ঠকথা গন্থো চুল্লবুদ্ধঘোসেন ভিক্খুনা আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. ধম্মপদস্সঅট্ঠকথা গন্থো কুমাৰকস্সপনামেন থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. জাতকস্সঅট্ঠকথা গন্থো অত্থদস্সী, বুদ্ধমিত্ত, বুদ্ধপিযদেৱ সঙ্খাতেহি তীহি থেৰেহি আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. খুদ্দকপাঠস্স অট্ঠকথা গন্থো, সুত্তনিপাতস্স অট্ঠকথা গন্থো অত্তনো মতিযা বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো. অপদানস্স অট্ঠকথা গন্থো পঞ্চনিকায ৱিঞ্ঞূহি পঞ্চহি থেৰেহি আযাচিতেন বুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতো.
বুদ্ধঘোসাচৰিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
খ. বুদ্ধদত্তাচৰিয-গন্থদীপনা
বুদ্ধত্তাচৰিয গন্থেসু পন ৱিনয-ৱিনিচ্ছযগন্থো অত্তনো সিস্সেন বুদ্ধসীহেন নাম থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধত্তাচৰিযা কতো. উত্তৰ-ৱিনিচ্ছযগন্থো সঙ্ঘপালেন নামেন থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচৰিযেন কতো. অভিধম্মাৱতাৰো নাম গন্থো অত্তনো সিস্সেন সুমতি থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচৰিযেন কতো. বুদ্ধৱংসস্স অট্ঠকথা গন্থো তেনেৱ বুদ্ধসীহনাম থেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধদত্তাচৰিযেন কতো.
বুদ্ধদত্তাচৰিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
অভিধম্মকথায মূলটীকা নাম টীকা গন্থো বুদ্ধমিত্তা নাম থেৰেন আযাচিতেন আনন্দাচৰিযেন কতো.
গ. ধম্মপালাচৰিযেন-গন্থদীপনা
নেত্তিপকৰণস্স অট্ঠকথা গন্থো ধম্মৰক্খিত নাম থেৰেন আযাচিতেন ধম্মপালাচৰিযেন কতো. ইতিৱুত্তকঅট্ঠকথা গন্থো, উদানঅট্ঠকথা গন্থো, চৰিযাপিটকঅট্ঠকথা গন্থো, থেৰকথাঅট্ঠকথা গন্থো, থেৰিকথাঅট্ঠকথা গন্থো, ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথা গন্থো, পেতৱত্থুঅট্ঠকথা গন্থো, ইমে সত্ত গন্থা অত্তনো মতিযা ধম্মপালাচৰিযেন কতো. ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকা গন্থো দাঠা নামেন নাম থেৰেন আযাচিতেন ধম্মপালাচৰিযেন কতো, দীঘনিকায-অট্ঠকথাদীনং চতুন্নং অট্ঠকথানং টীকা গন্থো, অভিধম্মট্ঠকথায অনুটীকা গন্থো, নেত্তিপকৰণট্ঠকথায টীকা গন্থো, বুদ্ধৱংসট্ঠকথায টীকা গন্থো, জাতকট্ঠকথায টীকা গন্থো চেতি ইমে পঞ্চ গন্থা অত্তনো মতিযা ধম্মপালাচৰিযেন কতো.
ধম্মপালাচৰিয-গন্থদীপনা নিট্ঠিতা.
নিৰুত্তিমঞ্জূসা নাম চুল্লনিৰুত্তিটীকা গন্থো, মহানিৰুত্তিসঙ্খেপো নাম গন্থো চ অত্তনো মতিযা পুব্বাচৰিযেহি ৱিংসু কতো.
পঞ্চ ৱিনযপকৰণানং ৱিনযগণ্ঠি নাম গন্থো অত্তনো মতিযা মহাৱজিৰবুদ্ধাচৰিযেন কতো. ন্যাসসঙ্খাতো মুখমত্তদীপনী নাম গন্থো অত্তনো মতিযা ৱিমলবুদ্ধি আচৰিযেন কতো. অত্থব্যক্খ্যানো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লৱজিৰবুদ্ধাচৰিযেন কতো. ৰূপসিদ্ধি তস্স চ গন্থস্স টীকা গন্থো সব্ব পঞ্চসুত্তঞ্চ অত্তনো মতিযা দীপঙ্কৰাচৰিযেন কতো. সচ্চসঙ্খেপো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লধম্মপালাচৰিযেন কতো. মোহচ্ছেদনী গন্থো, ৱিমতিচ্ছেদনী গন্থো, দস বুদ্ধৱংসো, অনাগতৱংসো চ. অত্তনো মতিযা কস্সপাচৰিযেন কতো. পটিসম্ভিদামগ্গস্স অট্ঠকথা গন্থো মহানামেন উপাসকেন আযাচিতেন মহানামাচৰিযেন কতো. দীপৱংসো, থূপৱংসো, বোধিৱংসো, চুল্লৱংসো, পোৰাণৱংসো, মহাৱংসো চাতি ইমে ছ গন্থা অত্তনো মতিযা মহানামাচৰিযেহি ৱিসুং কতা. নৱো মহাৱংসগন্থো অত্তনো মতিযা চুল্লমহানামাচৰিযেন কতো. সদ্ধম্মপজ্জোতিকা নাম মহানিদ্দেসস্স অট্ঠকথা গন্থো দেৱেন থেৰেন আযাচিতেন উপসেনাচৰিযেন কতো. মোগ্গলানব্যাকৰণগন্থে অত্তনো মতিযা মোগ্গলানাচৰিযেন কতো. সুবোধালঙ্কাৰ নাম গন্থো অত্তনো মতিযা সঙ্ঘৰক্খিতাচৰিযেন কতো. ৱুত্তোদয গন্থো অত্তনো মতিযা ৱুত্তোদযকাৰাচৰিযেন কতো. খুদ্দসিক্খা নাম গন্থো অত্তনো মতিযা ধম্মসিৰাচৰিযেন কতো. পোৰাণখুদ্দসিক্খা টীকা চ মূলসিক্খা চাতি, ইমে দ্ৱে গন্থে অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰেহি দ্ৱিহাচৰিযেহি ৱিংসু কতা.
পৰমত্থৱিনিচ্ছযং নাম গন্থো সঙ্ঘৰক্খিতেন থেৰেন আযাচিতেন অনুৰুদ্ধাচৰিযেন কতো. নামৰূপ-পৰিচ্ছেদো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা অনুৰুদ্ধাচৰিযেন কতো. অভিধম্মত্থসঙ্গহং নাম গন্থো নম্ম নামেন উপাসকেন আযাচিতেন অনুৰুদ্ধাচৰিযেন কতো. খেমো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা খেমাচৰিযেন কতো. সাৰত্থদীপনী নাম ৱিনযট্ঠকথায টীকা গন্থো, ৱিনযসঙ্গহং, ৱিনযসঙ্গহস্স টীকা গন্থো, অঙ্গুত্তৰট্ঠকথায নৱো টীকা গন্থোতি ইমে চত্তাৰো গন্থা পৰক্কমবাহু নামেন লঙ্কাদীপিস্সৰেন ৰঞ্ঞা আযাচিতেন সাৰিপুত্তাচৰিযেন কতো. সকটসদ্দসত্থস্স পঞ্চিকায টীকা গন্থো অত্তনো মতিযা সাৰিপুত্তাচৰিযেন কতো. কঙ্খাৱিতৰণিযা ৱিনযত্থমঞ্জূসা নাম টীকা গন্থো সুমেধা নামথেৰেন আযাচিতেন বুদ্ধনাগাচৰিযেন কতো. অভিধানপ্পদীপিকো নাম গন্থো অত্তনো মতিযা চূলমোগ্গলানাচৰিযেন কতো. সুবোধালঙ্কাৰস্স মহাসামি নাম টীকা, ৱুত্তোদয ৱিৱৰণঞ্চাতি ইমে দ্ৱে গন্থা অত্তনো মতিযা ৱাচিস্সৰেন কতা. খুদ্দসিক্খায সুমঙ্গলপ্পসাদনি নাম নৱো টীকা গন্থো সুমঙ্গলেন আযাচিতেন নৱাচিস্সৰেন কতো. সম্বন্ধচিন্তাটীকা বালাৱতাৰো, মোগ্গলানব্যাকৰণস্স টীকা চাতি ইমে তযো গন্থা, সুমঙ্গল, বুদ্ধমিত্ত, মহাকস্সপ সঙ্খাতেহি তীহি থেৰেহি চ, ধম্মকিত্তি নাম উপাসকেন, ৱানিজ্জা ভাতু উপাসকেন চ আযাচিতেন ৱাচিস্সৰেন কতো. নামৰূপপৰিচ্ছেদস্স ৱিভাগো, সদ্দত্থস্স পদৰূপ-ৱিভাৱনং, খেমপকৰণস্স টীকা, সীমালঙ্কাৰো, মূলসিক্খায টীকা, ৰূপৱিভাগো, পচ্চযসঙ্গহো চাতি ইমে সত্ত গন্থা অত্তনো মতিযা ৱাচিস্সৰেন কতা. সচ্চসঙ্খেপস্স টীকা গন্থো সাৰিপুত্ত-নামেন থেৰেন আযাচিতেন ৱাচিস্সৰেন কতো. অভিধম্মাৱতাৰস্স টীকা, অভিধম্মত্থসঙ্গহস্স টীকা চাতি ইমে দ্ৱে গন্থা অত্তনো মতিযা সুমঙ্গলাচৰিযেন কতা. সাৰত্থসঙ্গহং নাম গন্থো অত্তনো মতিযা বুদ্ধপ্পিযেন কতো দন্তধাতুৱণ্ণনা নাম পকৰণং
লঙ্কাদীপিস্সৰস্স ৰঞ্ঞো সেনাপতিনা আযাচিতেন ধম্মকিত্তিনামাচৰিযেন কতং. জিনচৰিতং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা মেধঙ্কৰাচৰিযেন কতং. জিনালঙ্কাৰো, জিনালঙ্কাৰস্স টীকা অত্তনো মতিযা বুদ্ধৰক্খিতাচৰিযেন কতো. অমতধৰস্স নাম অনাগতৱংসস্স অত্তনো মতিযা অট্ঠকথা উপতিস্সাচৰিযেন কতা. কঙ্খাৱিতৰণীযা লীনত্থপকাসিনী, নিসন্দেহো, ধম্মানুসাৰণী, ঞেয্যা-সন্ততি, ঞেয্যা-সন্ততিযা টীকা, সুমতাৱতাৰো, লোকপঞ্ঞত্তি পকৰণং, তথাগতুপ্পত্তি পকৰণং, নলাটধাতুৱণ্ণনা, সীহড়ৱত্থু, ধম্মদীপকো পটিপত্তি সঙ্গহো, ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স গণ্ঠি, অভিধম্মগণ্ঠি, নেত্তিপকৰণগণ্ঠি, ৱিসুদ্ধিমগ্গচূল-নৱটীকা, সোতব্বমালিনী, পসাদজননী, ওকস্সলোকো, সুবোধালঙ্কাৰস্স নৱ টীকা চেতি, ইমে ৱীসতি গন্থা অত্তনো মতিযা ৱীসতাচৰিযেহি ৱিংসু ৱিংসু কতা.
সদ্দত্থ ভেদচিন্তা নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা সদ্ধম্মসিৰিনামাচৰিযেন কতং. সুমন-কূটৱণ্ণনং নাম পকৰণং, ৰাহুলা নাম থেৰেন আযাচিতেন ৱাচিস্সৰেনদেৱথেৰেন কতং. সোতত্থ কিং মহানিদানং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা চুল্লবুদ্ধঘোসাচৰিযেন কতং. মধুৰসঙ্গাহনি নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা ৰট্ঠপালাচৰিযেন কতং. লিঙ্গত্থৱিৱৰণং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা সুভূতচন্দাচৰিযেন কতং. সদ্দনীতিপকৰণং অত্তনো মতিযা অগ্গৱংসাচৰিযেন কতং. ন্যাসপকৰণস্স মহাটীকা নাম টীকা অত্তনো মতিযা ৱজিৰবুদ্ধাচৰিযেন কতা. মুখমত্তসাৰো অত্তনো মতিযা গুণসাগৰাচৰিযেন কতো. মুখমত্তসাৰস্স টীকা সুতসম্পন্ন নামেন ধম্মৰাজিনো গুৰুনা সঙ্ঘথেৰেন আযাচিতেন গুণসাগৰাচৰিযেন কতা. সদ্দত্থভেদচিন্তায মহাটীকা অত্তনো মতিযা অভযাচৰিযেন কতা. লিঙ্গত্থৱিৱৰণপ্পকাসকং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা ঞাণসাগৰাচৰিযেন কতং. গুড়্হত্থস্স টীকা বালপ্পবোধনঞ্চ দুৱিধং পকৰণং অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতং. সদ্দত্থভেদচিন্তায মজ্ঝিমটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতা. বালাৱতাৰস্স টীকা, লিঙ্গত্থৱিৱৰণা টীকা চ অত্তনো মতিযা উত্তমাচৰিযেন কতা. সদ্দত্থভেদচিন্তায নৱ টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতা. অভিধানপ্পদীপিকায টীকা দণ্ডীপকৰণস্স মগঘ-ভূতা টীকা চাতি দুৱিধা টীকাযো অত্তনো মতি, সীহসূৰ নাম ৰঞ্ঞো একেন অমচ্চেন কতা. কোলদ্ধজনস্সটীকা পাসাদিকেন নাম থেৰেন আযাচিতেন তেনেৱ মহামচ্চেন কতা. কাৰিকং নাম পকৰণং ঞাণগম্ভীৰনামেন ভিক্খুনা আযাচিতেন ধম্মসেনাপতাচৰিযেন কতং. এতিমাসমিদীপনী [ৱা এতিমাসমিদীপিকা] নাম পকৰণং মনোহাৰঞ্চ অত্তনো মতিযা তেনেৱ ধম্মসেনাপতাচৰিযেন কতং. কাৰিকায টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতা. এতিমাসমিদীপিকায টীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতা.
সদ্দবিন্দুপকৰণং অত্তনো মতিযা ধম্মৰাজস্স গুৰুনা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতং. সদ্দৱুত্তিপ্পকাসকং নাম পকৰণং অঞ্ঞতৰেন ভিক্খুনা আযাচিতেন সদ্ধম্মগুৰু নামাচৰিযেন কতং. সদ্দৱুত্তিপ্পকাসকস্স টীকা অত্তনো মতিযা সাৰিপুত্তাচৰিযেন কতা.
কচ্চাযন সাৰো চ কচ্চাযনসাৰস্স টীকা চাতি দুৱিধং পকৰণং অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতং. লোকদীপকসাৰং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা নৱেনমেধঙ্কৰাচৰিযেন কতং. লোকুপ্পত্তিপকৰণং অত্তনো মতিযা অগ্গপণ্ডিতাচৰিযেন কতং. জঙ্ঘদাসকস্স টীকা ভূতা মগধটীকা অত্তনো মতিযা চীৱৰাচৰিযেন কতা. মাতিকত্থদীপনী, অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনা, সীমালঙ্কাৰস্সটীকা, গণ্ঠিসাৰো, পট্ঠানগণনানযো চাতি ইমে পঞ্চ পকৰণানি অত্তনো মতিযা সদ্ধম্মজোতিপালাচৰিযেন কতানি. সঙ্খেপৱণ্ণনা পৰক্কমবাহু-নামেন জম্বুদীপিস্সৰেন ৰঞ্ঞো আযাচিতে তেনেৱ সদ্ধম্মজোতিপালাচৰিযেন কতা. কচ্চাযনস্স সুত্তনিদ্দেসো অত্তনো সিস্সেন ধম্মচাৰিনা থেৰেন আযাচিতেন সদ্ধম্মজোতিপালাচৰিযেন কতো. ৱিনযসমুট্ঠানদীপনী নাম পকৰণং, অত্তনো গুৰুনা সঙ্ঘথেৰেন আযাচিতেন সদ্ধম্ম-জোতিপালাচৰিযেন কতং.
সত্তপকৰণানি পন তেন পুক্কামনগৰে কতানি. সঙ্খেপৱণ্ণনাৱ লঙ্কাদীপে কতা. অভিধম্ম-পন্নৰসট্ঠানৱণ্ণানং নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা নৱেন-ৱিমলবুদ্ধাচৰিযেন কতা. সদ্দসাৰত্থজালিনী নাম পকৰণং অত্তনো মতিযা নৱেন-ৱিমলবুদ্ধাচৰিযেন কতং. সদ্দসাৰত্থ-জালিনিযা টীকা, পংযনগৰে ৰঞ্ঞো গুৰুনা সঙ্ঘৰাজেন আযাচিতেন তেনেৱ নৱেন ৱিমলবুদ্ধাচৰিযেন কতা. ৱুত্তোদযস্স টীকা, অভিধম্মসঙ্গহস্স টীকায পৰমত্থমঞ্জূসা নাম অনুটীকা, দসগণ্ঠিৱণ্ণনং নাম পকৰণং, মগধভূতৱিদগ্গমুখমণ্ডনিযাটীকা চাতি ইমানি চত্তাৰি পকৰণানি অত্তনো মতিযা তেনেৱ নৱেন ৱিমলবুদ্ধাচৰিযেন কতানি.
পঞ্চপকৰণটীকায নৱানুটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰো চৰিযেন কতা. অভিধম্মসঙ্গহস্স নৱটীকা অত্তনো মতিযা অঞ্ঞতৰাচৰিযেন কতা. অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকায [মণি] মঞ্জূসা [মণিসাৰমঞ্জূসা] নাম নৱানুটীকা অত্তনো মতিযা অৰিযৱংসাচৰিযেন কতা.
পেটকোপদেসস্স টীকা অত্তনো মতিযা উদুম্বৰিনামাচৰিযেন পুক্কামনগৰে কতা. চতুভাণৱাৰস্স অট্ঠকথা, মহাসাৰপকাসিনি, মহাদীপনী, সাৰত্থদীপনী, গতিপকৰণং, হত্থাসাৰো, ভুম্মসঙ্গহো, ভুম্মনিদ্দেসো, দসৱত্থুকাযৱিৰতিটীকা, চোদনানিৰুত্তি, ৱিভত্তিকথা, সদ্ধম্মমালিনি, পঞ্চগতিৱণ্ণনা, বালচিত্ত-পবোধনং, ধম্মচক্কসুত্তস্স নৱট্ঠকথা, দন্তধাতু-পকৰণস্স টীকা চ সদ্ধম্মোপাযনো বালপ্পবোধনটীকা চ, জিনালঙ্কাৰস্স নৱটীকা চ, লিঙ্গত্থ-ৱিৱৰণং, লিঙ্গত্থ-ৱিনিচ্ছযো, পাতিমোক্খৱিৱৰণং, পৰমত্থকথাৱিৱৰণং, সমন্তপাসাদিকৱিৱৰণং, চতুভাণৱাৰট্ঠকথা ৱিৱৰণং, অভিধম্মসঙ্গহৱিৱৰণং, সচ্চসঙ্খেপৱিৱৰণং, সদ্দত্থভেদচিন্তাৱিৱৰণং, সদ্দৱুত্তিৱিৱৰণং, কচ্চাযনসাৰৱিৱৰণং, কচ্চাযনৱিৱৰণং, অভিধম্মসঙ্গহস্সটীকাৱিৱৰণং, মহাৱেস্সন্তৰজাতকস্স ৱিৱৰণং, সক্কাভিমতং, মহাৱেস্সন্তৰজাতকস্স নৱট্ঠকথা, পঠম-সম্বোধি চ লোকনেত্তি, বুদ্ধঘোসাচৰিযনিদানং, মিলিন্দ-পঞ্হো ৱণ্ণনা, চতুৰাৰক্খা, চতুৰাৰক্খাযঅট্ঠকথা, সদ্দৱুত্তিপ্পকৰণস্স নৱটীকা চাতি ইমানি, তিচত্তালীস পকৰণানি অত্তনো মতিযা সাসনস্স জাতিযা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা চ লঙ্কাদীপাদীসু ৱিংসু ৱিংসু কতানি.
সম্বুদ্ধে গাথা চ…পে… নৱহাৰগুণৱণ্ণনা চাতি ইমে বুদ্ধপণামাদিকা গাথাযো. অত্তনো অত্তনো বুদ্ধগুণপকাসনত্থায অত্তনো চ পৰে চ অনন্তপঞ্ঞাপৱত্তনত্থায চ পণ্ডিতেহি লঙ্কাদীপাদীসু ৱিংসু ৱিংসু কতা.
[ইতি চুল্ল-গন্থৱংসে আযাচকাচৰিযদীপকো নাম চতুত্থো পৰিচ্ছেদো.]