১. পিটকত্তযপৰিচ্ছেদো

নমস্সেত্ৱান সম্বুদ্ধং, অগ্গৱংসৱৰংৱৰং;

নত্ৱান ধম্মং বুদ্ধজং, সঙ্ঘঞ্চাপিনিৰঙ্গণং.

গন্থৱংসম্পি নিস্সায, গন্থৱংসং পকথিস্সং;

তিপেটকসমাহাৰং, সাধুনং জঙ্ঘদাসকং.

ৱিমতিনোদনমাৰম্ভং, তং মে সুণাথ সাধৱো;

সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং, ৱিমুত্তি চ সহেতুকং.

হোতি একৱিধংযেৱ, তিৱিধং পিটকেন চ;

তঞ্চ সব্বম্পি কেৱলং, পঞ্চৱিধং নিকাযতো.

অঙ্গতো চ নৱৱিধং, ধম্মক্খন্ধগণনতো;

চতুৰাসীতি সহস্স, ধম্মক্খন্ধপভেদনন্তি.

কথং পিটকতো পিটকঞ্হি তিৱিধং হোতি?

ৱিনযপিটকং, অভিধম্মপিটকং সুত্তন্তপিটকন্তি. তত্থ কতমং ৱিনয পিটকং? পাৰাজিককণ্ডং, পাচিত্তিযকণ্ডং, মহাৱগ্গকণ্ডং, চুল্লৱগ্গকণ্ডং, পৰিৱাৰকণ্ডন্তি. ইমানি কণ্ডানি ৱিনযপিটকং নাম.

কতমং অভিধম্মপিটকং? ধম্মসঙ্গণী-পকৰণং, ৱিভঙ্গ-পকৰণং, ধাতুকথা-পকৰণং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি-পকৰণং, কথাৱত্থু-পকৰণং, যমক-পকৰণং, পট্ঠান-পকৰণন্তি. ইমানি সত্ত পকৰণানি অভিধম্মপিটকং নাম. কতমং সুত্তন্তপিটকং? সীলক্খন্ধৱগ্গাদিকং, অৱসেসং বুদ্ধৱচনং সুত্তন্তপিটকং নাম.

কথং নিকাযতো? নিকাযা পঞ্চ ৱিধা হোন্তি. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি.

তত্থ কতমো দীঘ-নিকাযো? সীলক্খন্ধৱগ্গো, মহাৱগ্গো, পাথিকৱগ্গোতি, ইমে তযো ৱগ্গা দীঘনিকাযো নাম. ইমেসু তীসু ৱগ্গেসু, চতুতিংস ৱগ্গানি চ হোন্তি. [চতুতিংসেৱ সুত্তন্তা, সীলক্খন্ধৱগ্গাদিকা, যস্স ভৱন্তি সো যেৱ দীঘনিকায নাম হোতি.]

কতমো মজ্ঝিমনিকাযো? মূলপণ্ণাসো, মজ্ঝিমপণ্ণাসো, উপৰিপণ্ণাসোতি, ইমে তযো পণ্ণাসা মজ্ঝিমনিকাযো নাম. ইমেসু তীসু পণ্ণাসেসু দ্ৱেপঞ্ঞাসাধিক-সুত্ত-সতানি হোন্তি [দিযড্ঢসতসুত্তন্তা, দ্ৱি সুত্তং যস্স সন্তিসো, মজ্ঝিমনিকাযো নামো মূলপণ্ণাসমাদি হোতি.]

কতমো সংযুত্তনিকাযো? সগাথাৱগ্গো, নিদানৱগ্গো, খন্ধকৱগ্গো, সড়াযতনৱগ্গো, মহাৱগ্গোতি, ইমে পঞ্চ ৱগ্গা সংযুত্তনিকাযো নাম. ইমেসু পঞ্চসু ৱগ্গেসু দ্ৱাসট্ঠিসুত্তসত্তসতাধিকসত্ত-সুত্তসহস্সানি হোন্তি. [দ্ৱাসট্ঠি-সত্ত-সতানি, সত্তসহস্সকানি চ.] সুত্তানি যস্স হোন্তি সো, সগাথাদিকৱগ্গকো, সংযুত্তনিকাযো নামো ৱেদিতব্বো চ ৱিঞ্ঞূনাতি.

কতমো অঙ্গুত্তৰনিকাযো? এক্কনিপাতো, দুক্কনিপাতো, তিক্কনিপাতো, চতুক্কনিপাতো, পঞ্চকনিপাতো, ছক্কনিপাতো, সত্তকনিপাতো, অট্ঠকনিপাতো, নৱকনিপাতো, দসকনিপাতো, একাদসনিপাতোতি, ইমে একাদস নিপাতা অঙ্গুত্তৰনিকাযো নাম. ইমেসু একাদস নিপাতেসু সত্ত-পঞ্ঞাস-পঞ্চ-সতাধিকনৱ-সুত্ত-সহস্সানি হোন্তি. [নৱসুত্তসহস্সানি, পঞ্চসতমত্তানি চ, সত্তপঞ্ঞাসাধিকানি, সুত্তানি যস্স হোন্তি সো, অঙ্গুত্তৰনিকাযোতি, এক্কনিপাতকাদিকোতি.]

কতমো খুদ্দকনিকাযো? খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৱিমানৱত্থু, পেতৱত্থু, থেৰকথা, থেৰীকথা, জাতকং, মহানিদ্দেসো, পটিসম্ভিদামগ্গো, অপদানং, বুদ্ধৱংসো, চৰিযাপিটকং, ৱিনযপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. ইমেসু সত্তৰসসু গন্থেসু অনেকানি সুত্ত-সহস্সানি হোন্তি. [অনেকানি সুত্ত-সহস্সানি, নিদ্দিট্ঠানি মহেসিনা, নিকাযে পঞ্চমে ইমে, খুদ্দকে ইতি ৱিসুতেতি.]

কথং অঙ্গতো অঙ্গহি নৱ ৱিধং হোতি? সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথা, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লন্তি, নৱপ্পভেদং হোতি. তত্থ উভতো ৱিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপৰিৱাৰা, সুত্তনিপাতে, মঙ্গলসুত্ত, ৰতনসুত্ত, তুৱট্টকসুত্তানি. অঞ্ঞম্পি সুত্তনামকং তথাগতৱচনং, সুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বং সগাথকং গেয্যন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিসেসনসংযুত্তকে সকলোপি সগাথকৱগ্গো, সকলং অভিধম্মপিটকং নিগাথকঞ্চ সুত্তযঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৱচনং তং ৱেয্যাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেৰকথা, থেৰীকথা, সুত্তনিপাতে, নো সুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা, গাথাতি ৱেদিতব্বা. সোমনস্স ঞাণমযিকগাথা পটিক-সংযুত্তা দ্ৱে অসীতিসুত্তন্তা উদানন্তি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতাতিআদিনযপ্পৱত্তা দসুত্তৰসতসুত্তন্তা, ইতিৱুত্তকন্তি ৱেদিতব্বা. অপণ্ণকজাতকাদীনি পঞ্ঞাসাদিকানি. পঞ্চজাতকসতানি, জাতকন্তি ৱেদিতব্বং. চত্তাৰো মে ভিক্খৱে অচ্ছৰিযা অভূতধম্মা, আনন্দেতিআদিনযপ্পৱত্তা সব্বেপি অচ্ছৰিয অভূতধম্মপটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অভূতধম্মন্তি ৱেদিতব্বা. চুল্লৱেদল্ল, মহাৱেদল্ল, সম্মাদিট্ঠি, সক্কপঞ্হ, সঙ্খাৰভাজনিয, মহাপুণ্ণমসুত্তন্তাদযো সব্বেপি ৱেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা [পুচ্ছ] লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা, ৱেদল্লন্তি ৱেদিতব্বা. কতমানি চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি দুজানানি, চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি সচে ৱিত্থাৰেন কথিস্সং অতিপপঞ্চো ভৱিস্সতি. তস্মা নয ৱসেন কথিস্সামি. একং ৱত্থু, একো ধম্মক্খন্ধো, একং নিদানং একো ধম্মক্খন্ধো, একং পঞ্হা পুচ্ছন্তং একো ধম্মক্খন্ধো, একং পঞ্হা ৱিসজ্জনং একো ধম্মক্খন্ধো, চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি কেন ভাসিতানি, কত্থ ভাসিতানি, কদা ভাসিতানি, কমাৰব্ভ ভাসিতানি, কিমত্থং ভাসিতানি, কেন ধাৰিতানি, কেনাভতানি, কিমত্থং পৰিযাপুণিতব্বানি. তত্ৰাযং ৱিসজ্জনা, কেন ভাসিতানীতি? বুদ্ধানু বুদ্ধেহি ভাসিতানি. কত্থ ভাসিতানীতি? দেৱেসু চ মানুস্সেসু চ, ভাসিতানি. কদা ভাসিতানীতি? ভগৱতো ধৰমানকালে চেৱ পচ্ছিমকালে চ ভাসিতানি. কতমাৰব্ভ ভাসিতানীতি? পঞ্চৱগ্গিযাদিকে ৱেনেয্য বন্ধৱে আৰব্ভ ভাসিতানীতি. কিমত্থং ভাসিতানীতি? তিৱজ্জঞ্চ অৱজ্জঞ্চ ঞত্ৱা ৱজ্জং পহায অৱজ্জে পটিপত্তিত্ৱা নিব্বানপৰিযন্তে. দিট্ঠ-ধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে সম্পাপুণিতুং.

কেন ধাৰিতানীতি? অনুবুদ্ধেহি চেৱ সিস্সানুসিস্সেহি চ ধাৰিতানি. কেনা ভতানীতি? আচৰিয পৰংপৰেহি আভতানি. কিমত্থং পৰিযাপুণিতব্বানীতি? ৱজ্জঞ্চ অৱজ্জঞ্চ ঞত্ৱা ৱজ্জং পহায অৱজ্জে পটিপত্তিত্ৱা নিব্বানপৰিযন্তে দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে, সংপাপুণিতুং, যদেৱং তায নিব্বানপৰিযন্তে দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে সাধিকানি হোন্তি. তেৱ তত্থ কেহি অপ্পমত্তেন পৰিযাপুণিতব্বানি ধাৰেতব্বানি ধাৰেতব্বানি ৱাচেতব্বানি সজ্ঝাযং কাতব্বানীতি [ইতি চুল্লগন্থৱংসে পিটকত্তয দীপকো নাম পঠমো পৰিচ্ছেদো.]