৯. কম্মট্ঠানসঙ্গহঅনুদীপনা

১৭০. কম্মট্ঠানসঙ্গহে. ৱিদিতো ৱিঞ্ঞাতো নামৰূপ ৱিভাগো যেনাতি ৱিগ্গহো. যোগী পুগ্গলো. ‘‘কিলেসে সমেতী’’তি কামচ্ছন্দাদিকে নীৱৰণকিলেসে উপসমেতি. ‘‘তথা পৱত্তো’’তি ভাৱনাৱসেন পৱত্তো. ৱূপসমনৱসেন ৱা পৱত্তো. ‘‘তাযা’’তি তাযভাৱনা পঞ্ঞায, পস্সন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘পস্সিতং’’তি সমনুপস্সিতং. কথং কসিণভাৱনাদিকং যোগকম্মং অত্তাৱ অত্তনো ঠানং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘আদিমজ্ঝপৰিযোসানানংহী’’তিআদি. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘পদট্ঠানতাযা’’তি এতেন তিট্ঠতি অনিৱত্তমানং পৱত্ততি এতেনাতি ঠানন্তি অত্থেন পদট্ঠানমেৱ ঠানন্তি ৱুচ্চতীতি দীপেতি. ‘‘সুখৱিসেসানং’’তি ঝানসুখ মগ্গসুখ ফলসুখানং. ‘‘দসকসিণানী’’তিআদীসু মুখ্যতো ৱা উপচাৰতো ৱা দ্ৱিধাপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দসকসিণানী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সেসানিপী’’তি অপ্পমঞ্ঞাদীনি সেসকম্মট্ঠানানিপি. যং যং অনুৰূপং যথানুৰূপং. ‘‘সমুদাচৰণং’’তি পুনপ্পুনং ভুসং পৱত্তনং. ‘‘সংসগ্গ ভেদো’’তি একমেকস্স পুগ্গলস্স কস্সচি দ্ৱেচৰিযা, কস্সচি তিস্সোতিআদিনা সম্মিস্স ৱিভাগো. অট্ঠকথাযং’’তি ৱিসুদ্ধিমগ্গ অট্ঠকথাযং. ‘‘সব্বাযপি অপ্পনাযা’’তি ঝানপ্পনায চ মগ্গপ্পনায চ ফলপ্পনায চ. ‘‘যা আসন্নে পৱত্তা দূৰে পৱত্তাতি অধিকাৰো. ‘‘ইতৰা পনা’’তি দূৰে পৱত্তাপন. ‘‘তাসং পনা’’তি তিস্সন্নং ভাৱনানং পন. ‘‘তেসং পী’’তি দ্ৱিন্নং নিমিত্তানংপি. ‘‘ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলং’’ নাম ৱিত্থাৰতো চতুৰঙ্গুলাধিকং ৱিদত্থিপ্পমাণং. ৱিদত্থিপ্পমাণং ৱা চতুৰঙ্গুলপ্পমাণং ৱাতিপি যুজ্জতি. তথাহি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱাযোকসিণ ৱিধানে চতুৰঙ্গুলপ্পমাণং সীসং ৱাতেন পহৰিযমানং দিস্ৱাতি ৱুত্তং. খলমণ্ডলং নাম কস্সকানং কস্সমদ্দনভূমিভাগমণ্ডলং. ‘‘কতং ৱা’’তি নীলাদিৱণ্ণৱিসেসৰহিতং অৰুণৱণ্ণং মত্তিকক্খণ্ডং উদকেন মদ্দিত্ৱা চক্কমণ্ডলং ৱিয পৰিমণ্ডলং সুমট্ঠতলং পথৱিমণ্ডলং কৰোন্তি. এৱং কতং ৱা. ‘‘অকতং ৱা’’তি কত্থচি ভূমিভাগে কেনচি অকতং সযং জাতং ৱা. ‘‘কসিণেন জম্বুদীপস্সা’’তি এত্থ.

বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;

ৱৰমেৱ হি সাপীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্সাতি.

গাথাসেসো. তত্থ জম্বুদীপস্স কসিণতো সাপীতিৱৰা এৱাতি যোজনা. ‘‘কসিণতো’’তি চ সকলমণ্ডলতো. সকলস্স জম্বুদীপমণ্ডলস্স ইস্সৰিযাধিপতিতো পীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সন্নিৱিট্ঠা’’তি সমং সণ্ঠিতা. ‘‘সণ্ঠান পঞ্ঞত্তী’’তি মণ্ডলসণ্ঠানেন উপট্ঠিতা নিমিত্তপঞ্ঞত্তি এৱ ৱুচ্চতি. ‘‘ফুট্ঠট্ঠানে’’তি কাযেৱা ৰুক্খগ্গাদীসুৱা ৱাতেন পহতট্ঠানে. ‘‘ৱাযু ৱট্টী’’তি ৱাতপৰিমণ্ডলং. চন্দসূৰিযানং অগ্গিস্স চ ওভাসেন ৱিসিট্ঠাতি সমাসো. ‘‘ৱিসিট্ঠা’’তি ৱিসেসিতা.

‘‘ধূমাতং’’তি ধূমাযিতং. ধূমপূৰিতপটং ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সূনভাৱং গতং’’তি. অন্তে ককাৰো নিন্দত্থজোতকোতি ৱুত্তং ‘‘কুচ্ছিতত্তা’’তি. জেগুচ্ছি তব্বত্তাতি অত্থো. ‘‘ছৱসৰীৰস্সা’’তি লামকসৰীৰস্স. ‘‘তদেৱা’’তি ছৱসৰীৰমেৱ. ৱিপুব্বকং ৱিচ্ছিন্নকং নামাতি সম্বন্ধো. তত্থ ৱিসেসেন নীলন্তিৱিনীলং. তমেৱ কুচ্ছিতত্তা ৱিনীলকং. ‘‘তদেৱ পুন পচ্চিত্ৱা’’তি ৱিনীলকসৰীৰমেৱ পুন কালাতিক্কমে পচ্চিত্ৱা. পূতিলোহিতানং পৰিপক্কভাৱং পত্ৱাতি অত্থো. ততো ততো দ্ৱাৰচ্ছিদ্দতো. যুত্তং তদেৱ সৰীৰন্তি সম্বন্ধো. ৱিচ্ছিন্নকং নাম, ৱিচ্ছিদ্দকন্তিপি পঠন্তি. ‘‘অপকড্ঢিত্ৱা’’তি খণ্ডানি সৰীৰতো মোচেত্ৱা তং তং পদেসং কড্ঢিত্ৱা. ‘‘পগ্ঘৰিতলোহিত সৰীৰং’’তি ছিন্নৱিদ্ধট্ঠানেসু ৱণমুখেহি পগ্ঘৰিতলোহিতসৰীৰং.

‘‘বুদ্ধানুস্সতী’’তি এত্থ বুদ্ধসদ্দো গুণ্যূপচাৰ ৱচনং হোতি. গুণিনো দব্বস্স নামেন গুণানং গহেতব্বত্তাতি ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধগুণস্স অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতী’’তি. এসনযো ধম্মানুস্সতাদীসু. ‘‘অৰহতাদী’’তি অৰহতাদিগুণো. ৱিগতানি দুস্সিল্যাদি মলানি চ মচ্ছেৰঞ্চ যস্স তং ৱিগতমলমচ্ছেৰং. তস্স ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘অত্তনা অধিগতনিব্বানঞ্চা’’তি এতেন অৰিযপুগ্গলানং কিলেসানং অচ্চন্তৱূপসমো ৱুত্তো. ‘‘যং আৰব্ভা’’তি যং পুগ্গলং আৰব্ভ. হিতূপসংহাৰো নাম অযং পুগ্গলো অৱেৰো হোতু, অব্যাপজ্জো হোতূতিআদিনা অৱেৰতাদীনি হিতসুখানি তস্মিং পুগ্গলে চিত্তেন উপসংহৰণং. কৰুণা, মুদিতা, হেট্ঠা চেতসিকসঙ্গহে ৱুত্তত্থা এৱ. হিতূপসংহাৰো চ হিতমোদনা চ অহিতাপনযনঞ্চাতি দ্ৱন্দো. তত্থ হিতূপসংহাৰো মেত্তায কিচ্চং. হিতমোদনা মুদিতায. অহিতাপনযনং কৰুণায কিচ্চং. তত্থ পৰং হিতসুখসম্পন্নং দিস্ৱা তেন পৰহিতেন অত্তনি পীতিপামোজ্জৱড্ঢনং হিতমোদনা নাম. পৰং দুক্খিতং দিস্ৱা অযং ইমম্হাদুক্খা মুচ্চতু, মাকিলমতূতি এৱং চিত্তেন পৰস্মিং অহিতস্স দুক্খস্স অপনযনং অহিতাপনযনং নাম. ‘‘তেসং’’তি পৰসত্তানং. সস্স অত্তনো ইদন্তি সকং. ‘‘ইদং’’ সুখদুক্খকাৰণং. অত্তনা কতকম্মং এৱ সকং যেসং তে কম্মস্সকা. পৰসত্তা এৱ. তেসং ভাৱো. তস্স অনুব্ৰূহনন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘সীমসম্ভেদো’’তি অত্তা চ পিযপুগ্গলো চ মজ্ঝত্তপুগ্গলো চ ৱেৰিপুগ্গলো চাতি চতস্সো সীমা. সম্ভিন্দনং সম্ভেদো. সম্মিস্সনং অনানত্তকৰণন্তি অত্থো. সীমানং সম্ভেদো সীমসম্ভেদো. সব্বা ইত্থিযো, সব্বেপুৰিসাতিআদিনা ওধিসো পৰিচ্ছেদতো ফৰণং ওধিসোফৰণং নাম. সব্বেসত্তা, সব্বেপাণা, সব্বেভূতাতিআদিনা অনোধিসো অপৰিচ্ছেদতো ফৰণং অনোধিসোফৰণং নাম. পুৰত্থিমাযদিসায সব্বেসত্তা অৱেৰাহোন্তূতিআদিনা দিসাৱিভাগৱসেন ফৰণং দিসাফৰণং নাম. ‘‘তং সমঙ্গীনো চা’’তি তাহি অপ্পমঞ্ঞাহি সমঙ্গীনো পুগ্গলা. ‘‘নিচ্চং সোম্মহদযভাৱেনা’’তি সব্বকালং সন্তসীতল হদযভাৱেন. ব্ৰহ্মসদ্দো ৱা সেট্ঠপৰিযাযো ‘ব্ৰহ্মং পুঞ্ঞং পসৱতী’তিআদীসু ৱিয. অসিতব্বং ভুঞ্জিতব্বন্তি অসিতং. পঞ্চভোজনং. পাতব্বন্তি পীতং. অট্ঠৱিধং পানং. দন্তেন খাযিতব্বং খাদিতব্বন্তি খাযিতং. পূৱক্খজ্জফলক্খজ্জাদিকং নানাখাদনীযং. অঙ্গুলীহিপি গহেত্ৱা সাযিতব্বং লেহিতব্বন্তি সাযিতং. মধুপ্ফাণিতাদিকং সাযনীযং. সৰসপ্পটিকূলতা নাম অত্তনো সভাৱতো পটিকূলতা. চতুব্বিধোপি হি আহাৰো ভাজনেসু ৱা হত্থমুখাদীসু ৱা যত্থ যত্থ সম্মক্খেতি, লগ্গতি, লিম্পতি. তং উদকেন ধোৱিতব্বং হোতি. অধোতং পন তম্পি জেগুচ্ছনীযং হোতি. আসযতো পটিকূলতা নাম তস্স অজ্ঝোহৰীযমানস্স কণ্ঠাদীসু ঠিতেহি পিত্তসেম্হাদীহি আসযেহি সম্মিস্সনৱসেন পটিকূলতা. নিধানতো পটিকূলতা নাম নিধানতো পটিকূলতা. ‘‘নিধানং’’তি চ আমাসযো ৱুচ্চতি. পক্কতো পটিকূলতা নাম তস্স নিধানগতস্স পৰিপক্ককালে গূথমুত্তাদিভাৱপত্তিতো পটিকূলতা. অপক্কতো পটিকূলতা নাম তস্মিং অপৰিপক্কে অজিণ্ণে সতি সৰীৰে নানাৰোগুপ্পত্তিৱসেন পটিকূলতা. ফলতো পটিকূলতা নাম তস্স পৰিপক্ককালতো পট্ঠায সৰীৰে কেসলোমাদীনং পটিকূলৰাসীনং ৱড্ঢনৱসেন পটিকূলতা. নিস্সন্দতো পটিকূলতা নাম তস্স ন ৱহিদ্ৱাৰেহি ৱা লোমকূপেহিৱা অঞ্ঞেহি নানাৱণমুখেহি ৱা উগ্ঘৰণ পগ্ঘৰণাদিৱসেন পটিকূলতা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং চতুব্বিধে আহাৰে. ‘‘নিকন্তিপ্পহানসঞ্ঞা’’তি কন্তাৰমগ্গে মাতাপিতূনং কন্তাৰনিত্তৰণত্থায পুত্ত মংসখাদনে ৱিয অতি মনুঞ্ঞেপি আহাৰে ৰসতণ্হা পহানৱসেন পৱত্তা সঞ্ঞা. ‘‘সলক্খণাদিৱসেনা’’তি সলক্খণসসম্ভাৰাদিৱসেন. ‘‘ৰাগেন চৰতী’’তি এত্থ ‘‘ৰাগেনা’’তি কৰণত্থে, ইত্থম্ভূতলক্খণেৱা কৰণ ৱচনং. তত্থ কৰণত্থেতাৱ ‘‘ৰাগেন চৰতী’’তি চতূসু ইৰিযাপথেসু যেভূয্যেন ৰাগচিত্তেন চৰতি. ৰাগচিত্তেন নিয্যমানো ৱিচৰতীতি ৱুত্তং হোতি. ইত্থম্ভূত লক্খণে পন ‘‘ৰাগেন চৰতী’’তি তেসু ৰাগকেতু ৰাগধজো হুত্ৱা ৱিচৰতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অস্সা’’তি তস্সপুগ্গলস্স. ‘‘উস্সন্নো’’তি উগ্গতো পাকটতৰো. বহুতৰোতিপি ৱদন্তি. ‘‘পহানাযা’’তি এত্থ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন কৰুণা ভাৱেতব্বা ৱিহিংসায পহানায. মুদিতা ভাৱেতব্বা অৰতিযা পহানাযাতি ইমং পাড়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘নিস্সৰণতাৱচনতো’’তি নিস্সৰণঞ্হেতং ব্যাপাদস্স যদিদং মেত্তাচেতো ৱিমুত্তি. নিস্সৰণঞ্হেতং ৱিহেসাযযদিদং কৰুণা চেতোৱিমুত্তি. নিস্সৰণঞ্হেতং অৰতিযা যদিদং মুদিতা চেতো ৱিমুত্তীতি এৱং নিস্সৰণ ভাৱৱচনতো চ. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. ল. দোস চৰিতস্সাতি ৱুত্তং. ‘‘দোস ৱত্থুত্তাভাৱতো চা’’তি দোসুপ্পত্তিযা ৱত্থু ভাৱস্সকৰণ ভাৱস্স অভাৱতো চ. নীলাদীনি চত্তাৰি কসিণানি দোস চৰিতস্সাতি ৱুত্তং. কস্মাপনেত্থ দোস চৰিতস্স উপেক্খা সপ্পাযকাৰণং ৱিসুং ন ৱুত্তন্তি. অঞ্ঞকাৰণত্তা ন ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তিস্সো’’তি তিস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. ‘‘মনাপিযৰূপানী’’তি মনাপিযৱণ্ণানি. ৱিক্খিত্তচিত্তো চ হোতীতি অধিকাৰো. ‘‘তস্সা’’তি পমাদ বহুলস্স ৱিক্খিত্তচিত্তস্স চ পুগ্গলস্স. ৱুত্তং সিযা. ৱিসুদ্ধি মগ্গে পন এৱং ৱুত্তং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘বুদ্ধিৱিসয ভাৱেনা’’তি ৱুত্তং. যদি বুদ্ধিৱিসযত্তা মোহচৰিতস্স সপ্পাযং. বুদ্ধিৱিসযভূতানি মৰণ উপসমসঞ্ঞা ৱৱত্থানানিপি মোহচৰিতস্স সপ্পাযানি সিযুন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱঞ্হিসতী’’তিআদিং. ‘‘ভূতকসিণানী’’তি পথৱীকসিণাদীনি মহাভূতকসিণানি. ‘‘তত্থাপী’’তি ৱা তেসু চত্তালীস কম্মট্ঠানেসুপি. এৱংসতি ৱণ্ণকসিণানং পুথুলখুদ্দকতাপি এত্থ সঙ্গহিতা হোতীতি. ‘‘মহন্তং’’তি ৱিদত্থি চতুৰঙ্গুলতো মহন্তং. যদি এৱসদ্দো যথাৰুতমেৱ যুজ্জেয্য. এৱংসতি খুদ্দকং ৱিতক্কচৰিতস্সেৱ সপ্পাযং, ন বুদ্ধিচৰিতাদীনন্তি এৱমত্থোপি গণ্হেয্য. অথ বুদ্ধিচৰিতস্স পন অসপ্পাযং নাম নত্থীতি অট্ঠকথাৱচনেন ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘খুদ্দকন্তি পদেযুজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অথৱা, পুথুলং মোহচৰিতস্স, খুদ্দকং ৱিতক্কচৰিতস্সেৱ, নমোহচৰিতস্সাতি অত্থে সতি, বুদ্ধিচৰিতাদীনং পন পুথুলংপি খুদ্দকংপি অনুঞ্ঞাতং হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘সব্বঞ্চেতং’’তি সব্বঞ্চ এতংচৰিতৱিভাগৱচনং. উজুৱিপচ্চনীকৱসেন তীসু অকুসল চৰিতেসু পুগ্গলেসু. ৱিতক্ক চৰিতে চ অতিসপ্পাযতায সদ্ধাবুদ্ধি চৰিতেসূতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৰাগাদীনং পন অৱিক্খম্ভিকা’’তিআদিং.

‘‘বুদ্ধধম্ম. ল. গুণানং’’তি এত্থ গুণসদ্দো পুব্বপদেসু যোজেতব্বো বুদ্ধগুণানঞ্চ ধম্মগুণানঞ্চাতিআদিনা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং গুণপদে. ন তপ্পেতীতি অতপ্পনীযো. তপ্পনং সন্তুট্ঠিং ন জনেতীতি অত্থো. সংৱেজনং সংৱেগং জনেতীতি সংৱেজনিযো. ‘‘ধম্মো’’তি সভাৱো. সংৱেজনিযো ধম্মো যস্সাতি সংৱেজনিয ধম্মং. মৰণং. ‘‘পঞ্চমজ্ঝানসমাধিস্সা’’তি ৰূপাৱচৰ পঞ্চমজ্ঝান সমাধিস্স. ‘‘উদযমত্তানী’’তি ৱড্ঢিতমত্তানি. ‘‘তত্থা’’তি পটিকূলাৰম্মণেসু. ‘‘পুব্বচ্ছট্টকস্সা’’তি পুৰাণচ্ছট্টকস্স. গূথমুত্তৱিস্সজ্জন কস্সাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘গূথৰাসি দস্সনে ৱিযা’’তি. ন তে কদাচি সোমনস্সেন ৱিনা অপ্পনং পাপুণন্তি. ব্যাপাদৱিহিংসা অৰতীনং দূৰিভাৱেন সোমনস্সুপ্পত্তিযা অতিসুকৰত্তা পঞ্চমজ্ঝানে ৱিয সুখসোমনস্সানঞ্চ অৱিক্খম্ভনতো. ‘‘উদাসিনপক্খে’’তি অজ্ঝুপেক্খনপক্খে. ‘‘দড়্হং’’তি ভুসং. ‘‘ৱিভূতং’’তি পাকটং. নিমিত্তং দড়্হৱিভূতং কত্ৱা গহণং দড়্হ ৱিভূতগ্গহণং. ‘‘কস্সচি আৰম্মণস্সা’’তি বুদ্ধগুণাদি আৰম্মণস্স. ‘‘পটিভাগনিমিত্তং’’তি এত্থ পটিভাগসদ্দো তস্স দিসে পৱত্তোতি আহ ‘‘তাদিসে’’তিআদিং. ‘‘তংসণ্ঠানে’’তি এতেন পথৱিমণ্ডলাদীসু ৱিয সণ্ঠানাকাৰেন ঠিতেসু সভাৱ ধম্ম পুঞ্জেসু এৱ তস্সদিসং পটিভাগনিমিত্তং নাম সিজ্ঝতীতি দস্সেতি. ‘‘এৱ’’ন্তি সমথসঙ্গহে তাৱ দসকসিণানি, দসঅসুভাতিআদিনা ৱুত্তেন ৱচনক্কমেন. ‘‘উগ্গহকোসল্লং’’তি ভাৱনাকম্মং আৰভিতুকামেন ভিক্খুনা আচৰিযস্স সন্তিকে সব্বস্স কম্মট্ঠান ৱিধানস্স উগ্গহণং উগ্গহো. তস্মিং কোসল্লং উগ্গহকোসল্লং. অপিচেত্থ. সব্বং উগ্গহিতুং অসক্কোন্তেন যং অত্তনা আৰভিস্সতি. তস্স একস্স ৱিধানং পৰিপুণ্ণং উগ্গহেতব্বং. ‘‘উগ্গণ্হন্তস্সা’’তি এত্থ উকাৰো উপৰি অত্থো. ‘‘গহণং’’তি চ যথা চিত্তে অৱিনস্সমানং হুত্ৱা লব্ভতি, তথা কত্ৱা চিত্তেন গহণন্তি দস্সেতুং ‘‘উপৰূপৰী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সমনুপস্সন্তস্সা’’তি সম্মা পুনপ্পুনং চক্খুনা দস্সনসদিসং কৰোন্তস্স. পৰিতো সমন্ততো কৰণং পৰিকম্মং. তস্মিং নিমিত্তগ্গহণকম্মে যং যং কত্তব্বৱিধানং অত্থি, তং তং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা গহণন্তি ৱুত্তং হোতি. ভাৱনাতি ৱড্ঢনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘নিৰন্তৰং পদহন্তস্সা’’তি ৰত্তিদিৱং নিৰন্তৰং আৰভন্তস্স. উগ্গহ নিমিত্তে সণ্ঠানং গণ্হন্তোপি ৱণ্ণৰূপাদিনা সভাৱ ধম্মেন সহেৱ গণ্হাতি. পটিভাগনিমিত্তে পন সভাৱধম্মং মুঞ্চিত্ৱা তস্স দিসং নিমিত্ত পঞ্ঞত্তি সঙ্খাতং সুদ্ধসণ্ঠানমেৱ গণ্হাতি. এত্থ সিযা, পটিভাগনিমিত্তেপি ৱণ্ণো নাম সন্দিস্সতি যেৱাতি. সচ্চং. সো পন পটিভাগমত্তং হোতি. ন একন্তৱণ্ণো. তেনাহ ‘‘তপ্পটিভাগং ৱত্থু ধম্মৱিমুচ্চিতং’’তি. ‘‘সন্নিসিন্নং’’তি অচলং. ‘‘পৱেসিতং’’তি ভাৱনাচিত্তস্স অব্ভন্তৰে পক্খিত্তং ৱিয হোতীতি অধিপ্পাযো. ওভাসতীতি ওভাসো. ওভাসো হুত্ৱা জাতন্তি ওভাসজাতং. ওভাসনং ৱা ওভাসো. জাতো ওভাসো অস্সাতি ওভাসজাতং. ‘‘পাতেন্তী’’তি পটিপাতেন্তি. পুন উপ্পজ্জনৱসেন উট্ঠাতুং ন দেন্তি. ‘‘এতাযা’’তি কত্তু অত্থে কৰণৱচনং. ‘‘নিমিত্তৰক্খণৱিধানং’’তি সমুপ্পন্নস্স নিমিত্তস্স অনস্সনত্থায সত্তৱিধেহি পলিবোধ ধম্মেহি ৰক্খণত্থং. কতমে পন তেসত্তৱিধা পলিবোধধম্মা নামাতি. ইধ অম্হেহি ৱত্তব্বং নত্থি. ৱিসুদ্ধি মগ্গে এৱ তে ৱুত্তাতি দস্সেতুং গাথমাহ. ‘‘আৱাসো’’তি অসপ্পাযাৱাসো. ‘‘গোচৰো’’তি অসপ্পাযগোচৰগামো. ‘‘ভস্সং’’তি অসপ্পাযৱচনং. এৱং পুগ্গলাদীসু. ‘‘সেৱেথা’’তি সেৱেয্য. ‘‘এৱঞ্হিপটিপজ্জতো’’তি এৱংহিৱজ্জিতব্বে ৱজ্জনৱসেন সেৱিতব্বে সেৱনৱসেন পটিপজ্জন্তস্স. ‘‘কামতণ্হায ৱিসযভাৱং অতিক্কমিত্ৱা’’তি এতেন কামভূমি কামভৱসমতিক্কমো, ৰূপভূমিৰূপভৱ ওক্কমো চ ৱুত্তো. ৱসনং ৱসী. সত্তি. সামত্থিযন্তি অত্থো. ৱসিং ভূতং পত্তন্তি ৱসিভূতং. ৱসী এৱ ৱসিতা. যথা পাৰমিতাতি. ‘‘ততো ৱিচাৰন্তি’’ এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. তেন ততো পীতিংতিআদিং সঙ্গণ্হাতি. ইচ্ছন্তানং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং. ‘‘যত্থা’’তি যেসুদ্ৱীসুভৱঙ্গেসু. ‘‘ভৱঙ্গচাৰে’’তি ভৱঙ্গপ্পৱত্তিযং. ‘‘দন্ধাযিতত্তং’’তি দন্ধং হুত্ৱা অযতি পৱত্ততীতি দন্ধাযিতং. তস্স ভাৱো দন্ধাযিতত্তং. ‘‘ঠপেতুং’’তি অধিট্ঠানং কত্ৱা ঠপেতুং. ততো অনতিক্কমিতুং. ‘‘যত্থিচ্ছকং’’তিআদীনি ক্ৰিযাৱিসেসনপদানি. ‘‘যত্থিচ্ছকং’’তি যত্থ যত্থ ঠানে ইচ্ছানু ৰূপং. যদিচ্ছকন্তিযস্মিং যস্মিং খণে ইচ্ছানু ৰূপং. ‘‘যাৱতিচ্ছকং’’তি যত্তকেন পমাণেন ইচ্ছানু ৰূপং. ‘‘ৱিতক্কাদিকং ওড়াৰিকঙ্গং পহানাযা’’তি এত্থ কস্স বলেন পহানং হোতি. তং তং ৱিৰাগ ভাৱনা বলেন পহানং হোতি. কাচ তং তং ৱিৰাগভাৱনা নাম হোতি. অজ্ঝাসয ৱিসেস পৰিগ্গহিতা উপচাৰভাৱনা এৱাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পথমজ্ঝানং তাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘আতাপৱীৰিযং’’তি যেনৱীৰিযেন যোগিনো অত্তানং ৱা কিলেস ধম্মে ৱা আতাপেন্তি পৰিতাপেন্তি. তং আতাপৱীৰিযং নাম. উগ্ঘাটীযমানম্পি আকাসমেৱ হোতি. তং আৰব্ভ উপৰিঝানন্তৰুপ্পত্তিযা ভাৱনং কৰোন্তস্সপি পুনপ্পুনং তমেৱ পঞ্চমজ্ঝানং উপ্পজ্জতি. আৰম্মণে চ অনতিক্কন্তে ঝানংপি অনতিক্কন্তমেৱ হোতীতি. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং আকাসকসিণে. ‘‘তদতিক্কমনসম্ভৱো’’তি কসিণ নিমিত্তাতিক্কমনসম্ভৱো. ‘‘যথাদিট্ঠে’’তি ঝানচক্খুনা দিট্ঠপ্পকাৰে. ‘‘সম্ভাৱেত্ৱা’’তি থোমেত্ৱা. সম্মা অনুস্সৰণং সমনুস্সৰণং. ‘‘ইতৰেসংপি ৱা’’তি পুথুজ্জন পণ্ডিতানংপি ৱা. মৰণ সঞ্ঞা ৱৱত্থানেসু পৰিকম্মঞ্চ সমাধিযতি, উপচাৰো চ সম্পজ্জতীতি যোজনা তিক্খপঞ্ঞানং পন পুথুজ্জনানংপি সতং বুদ্ধগুণাদীসুপি উপচাৰ সম্ভৱো অট্ঠকথাযং ৱুত্তোযেৱ. ‘‘সমথজ্ঝানেসূ’’তি ইদং অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং. ৱিপস্সনা কম্মংপি গহেতব্বমেৱাতি দট্ঠব্বং. পুব্বেদানং দত্ৱা ইমিনা পুঞ্ঞেন আযতিং ঝানাভিঞ্ঞাযো ৱা মগ্গফলানি ৱা পটিলভিস্সামীতি পত্থনং কত্ৱা আগতোপি কতাধিকাৰো এৱাতিপি ৱদন্তি. কতমো পন কতাধিকাৰো নামাতি আহ ‘‘আসন্নভৱে’’তিআদিং. অট্ঠৱিধেসু চতুক্কনযৱসেন, নৱৱিধেসু পঞ্চকনযৱসেন ৱুত্তোতি তেসং ৱাদীনং সাধকৱচনং. ৱিচাৰেত্ৱা পন গহেতব্বং. আকাস কসিণেন ৱিনা অৰূপজ্ঝানানি লভিত্ৱা পুন অভিঞ্ঞত্থায পৰিকম্মেকতে আকাসকসিণেপি কত্তব্বত্তা তস্স অভিঞ্ঞাপাদকতা সম্ভৱো ৱুত্তোতি অত্থস্স সম্ভৱতো. পুব্বে অভাৱিত ভাৱনোতি চ অকতাধিকাৰোতি চ অত্থতো একং. ‘‘আদিকম্মিকো’’তি অভিঞ্ঞাকম্মে আদিকম্মিকো. ‘‘তাদিসানং’’তি পুব্বে অকতাধিকাৰানং অভাৱিতভাৱনানং ইদানি ইদ্ধিৱিকুব্বনং কৰিস্সামীতি আৰভন্তানং অভিঞ্ঞাকম্মে আদিকম্মিককুলপুত্তানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইদ্ধিৱিকুব্বনং’’তি চ উপলক্খণৱচনং. দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সৱনং কৰিস্সামীতিআদিকংপি গহেতব্বং. ইদঞ্চ আদিকম্মিকৱিধানাধিকাৰত্তা ৱুত্তং. অভিঞ্ঞাসু ৱসিপত্তানম্পি তং পঞ্চমজ্ঝানং ছসুআৰম্মণেসু যথাৰহং অপ্পেতিযেৱ. ‘‘অধিট্ঠাতব্বং’’তি যথিচ্ছিত নিপ্ফত্তত্থায সতং হোতু সহস্সং হোতূতিআদিনা চিত্তেন অভিৱিধাতব্বং. অভিনীহৰিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমীতি ৱা’’তি অত্তানং সতং ৱা সহস্সং ৱা নিম্মিননৱসেন ৱুত্তং. সেসং পন অঞ্ঞথানিম্মিননৱসেন. সোতুং ৱা সদ্দং, পস্সিতুং ৱা ৰূপং, জানিতুং ৱা পৰচিত্তং. অনুস্সৰিতুং ৱা পুব্বেনিৱুত্থং. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘অধিট্ঠাতী’’তি অভিঞ্ঞায অধিট্ঠাতি. অভিৱিধাতি নিব্বত্তেতীতি ৱুত্তং হোতি. দুৱিধংহি অধিট্ঠানং পৰিকম্মেন অধিট্ঠানং অভিঞ্ঞায অধিট্ঠানন্তি. ইধ পন অভিঞ্ঞায অধিট্ঠানং ৱুত্তং. ‘‘অধিট্ঠান চিত্তেনা’’তি অভিঞ্ঞাচিত্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পৰিকম্মচিত্তস্সা’’তি পুব্বভাগে আৱজ্জন পৰিকম্ম অধিট্ঠানপৰিকম্মচিত্তস্স. পচ্ছিমং পন পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং. পৰিকম্মচিত্তস্স সমাধানত্থাযাতি ৱুত্তং. পৰিকম্মচিত্তে সমাহিতে কিং পযোজনন্তি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. ‘‘সেসাভিঞ্ঞাসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বো’’তি দিব্বসোতপৰিকম্মে তেনেৱপৰিকম্ম সমাধিঞ্ঞাণসোতেন আসন্নে দিব্বৱিসযংপি সদ্দং সুণাতীতিআদিনা ৱত্তব্বো. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি ইতি মনসিকত্ৱা. ‘‘তং’’তি পচ্ছিমং পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং. ‘‘ইধ নগহিতন্তি দট্ঠব্বং’’তি থেৰস্স মতেন দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইধ পন আদিকম্মিকৱিধানপ্পধানত্তা পচ্ছিমংপি পাদকজ্ঝান সমাপজ্জনং ৱত্তব্বমেৱাতি. ‘‘কাযগতিকং অধিট্ঠহিত্ৱা’’তি অযং কাযো ৱিয ইদং চিত্তংপি দন্ধগমনং হোতূতি এৱং চিত্তং কাযগতিকং কৰণেন অধিট্ঠহিত্ৱা. ‘‘দিস্সমানেন কাযেনা’’তি দন্ধগমনেন গচ্ছন্তত্তা বহুজনানম্পি দিস্সমানেন ৰূপকাযেন. তব্বি পৰীতেন সীঘগমনং ৱেদিতব্বং. ‘‘আৰম্মণমত্তং হোতী’’তি অনিপ্ফন্নৰূপং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘আৰম্মণ পুৰেজাতং’’তি নিপ্ফন্নৰূপং. ইতৰং পন হদয ৱত্থুৰূপং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পৰচিত্ত ৱিজাননট্ঠানে অট্ঠকথাটীকাচৰিযানং ৱিচাৰণা অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চ অট্ঠকথাযং তাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ধম্মসঙ্গণি অট্ঠকথাযংপি ৱিসুদ্ধিমগ্গ অট্ঠকথাযংপি. ‘‘খণিকৱসেনা’’তি খণিকপচ্চুপ্পন্নৱসেন. আৱজ্জনে নিৰুদ্ধেতি সম্বন্ধো. ‘‘একং চিত্তং’’তি পৰস্স চিত্তং. তদেৱ অতীতং চিত্তং গণ্হন্তি. ‘‘তানী’’তি জৱনানি. ‘‘তেসং’’তি জৱনানং. ‘‘তেনা’’তি আৱজ্জনেন. ‘‘ইতৰথা’’তি অঞ্ঞথা সন্ততি অদ্ধাৱসেন ৱুত্তন্তি গহিতে সতি. ৱুত্তো সিযা. কস্মা, সন্ততি অদ্ধাৱসেন পচ্চুপ্পন্নে গহিতে সতি, সব্বায একজৱনৱীথিযা একপচ্চুপ্পন্নত্তা. ‘‘সব্বানি চিত্তানী’’তি জৱনচিত্তানি. ‘‘সহুপ্পন্নানী’’তি ইদং সহুপ্পন্নানংপি অত্থিতায ৱুত্তং. আৱজ্জনাদীনি পন খণভেদং নগণ্হন্তি. সব্বং পৰস্স চিত্তং একচিত্তমিৱ গণ্হন্তি. তস্মা কালভেদোপি নত্থীতি দট্ঠব্বং. ‘‘নিব্বানঞ্চা’’তি ৱুত্তং, কথং নিব্বানং পুব্বেনিৱুত্থং নাম সিযাতি. অতীতে পৰিনিব্বুতানং মগ্গফলানি অনুস্সৰণকালে তেসং আৰম্মণভূতং নিব্বানংপি অনুস্সৰতিযেৱ. তত্থ তেসং মগ্গফলানং অতীতত্তা নিব্বানংপি পুব্বেনিৱুত্থং নাম হোতীতি.

‘‘যং যং অধিট্ঠাতী’’তি যং যং সতাদিকং সংৱিধাতি. ‘‘যথা যথা অধিট্ঠাতী’’তি যেন যেন আৱিভাৱাদিকেন পকাৰেন সংৱিধাতি. ‘‘পকতিৱণ্ণং’’তি পকতিসণ্ঠানং. ‘‘তস্সেৱা’’তি পকতিৱণ্ণস্সেৱ. দেৱানং পসাদসোতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘আৰম্মণ সম্পটিচ্ছন সমত্থং’’তি আৰম্মণস্স উপট্ঠানং সম্পটিচ্ছন সমত্থং. তদেৱ চেতোপৰিযঞাণন্তিপি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘চেতো’’তি চিত্তং. ‘‘পৰিচ্ছিজ্জা’’তি ইদং সৰাগচিত্তং, ইদং ৱিৰাগচিত্তন্তিআদিনা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. ‘‘গোচৰ নিৱাসৱসেনা’’তি গোচৰং কত্ৱা নিৱসনৱসেন. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং অনাগতং সঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. অনাগতে সত্তদিৱসতো ওৰিমা চিত্তচেতসিক ধম্মা চেতোপৰিযঞ্ঞাণস্স ৱিসযোতি কত্ৱা অনাগতে সত্তদিৱসতোতি ৱুত্তং. পট্ঠায পৱত্তমানাতি পাঠসেসো. ইমস্মিং দিৱসে চ অনাগতপক্খে সব্বংপি আৰম্মণং পকতিঞাণস্স ৱিসযোতি কত্ৱা ‘‘দুতীযদিৱসতো পট্ঠাযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘এতং’’তি এতং অনাগতং সঞ্ঞাণং. ‘‘যথা চেতং’’তি যথা চ এতং ইমস্মিং ভৱে অনাগত ধম্মে জানাতি. ‘‘অসাধাৰণকালৱসেনা’’তি অঞ্ঞেনঞাণেন অসাধাৰণ কালৱসেন. পচ্চুপ্পন্নভৱোহি অঞ্ঞঞ্ঞাণসাধাৰণোতি.

সমথকম্মট্ঠানানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৭১. ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানে. ‘‘যথাদিট্ঠং’’তি সক্কাযদিট্ঠিযা যথাদিট্ঠং. নিচ্চনিমিত্তং নাম সত্তপুগ্গলাদিনিমিত্তমেৱ. সত্তনিমিত্তঞ্হি পঞ্ঞত্তি ধম্মত্তা খণেখণে খযৱযভেদাভাৱতো সো এৱগচ্ছতি সো এৱ তিট্ঠতীতিআদিনা নিচ্চাকাৰসণ্ঠিতং হোতীতি. ‘‘ধুৱনিমিত্তং’’তি থিৰনিমিত্তং. ইদম্পি সো গচ্ছন্তোপি ননস্সতি, তিট্ঠন্তোপি ননস্সতীতিআদিনা থিৰাকাৰসণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৱ. ‘‘সুখনিমিত্তং’’তি খণেখণে খযৱযভেদ দুক্খানং অভাৱতো সুখিতো নিদ্দুক্খো নিব্ভযোতিআদিনা সুখাকাৰসণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৱ. ‘‘অত্তনিমিত্তং’’তি গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি, ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতীতিআদিনা ৱসৱত্তনাকাৰ সণ্ঠিতং সত্তনিমিত্তমেৱ. ‘‘কিৰিযা’’তি ভাৱনাকিৰিযা.

ৱিসুজ্ঝতীতি ৱিসুদ্ধি. ৱিসোধেতীতি ৱা ৱিসুদ্ধি. সীলমেৱ ৱিসুদ্ধি সীলৱিসুদ্ধীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘নিচ্চসীলমেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ নিচ্চসীলমেৱ উপৰিঝানাদিৱিসেসানং অধিট্ঠান কিচ্চসাধকত্তা ইধ অধিপ্পেতন্তি ৱুত্তং ‘‘নিচ্চসীলমেৱা’’তি. সমাধি অধিপ্পেতো. ৱক্খতিহি ‘‘দুৱিধোপি সমাধি চিত্তৱিসুদ্ধি নামা’’তি. এতেন ৱিসুজ্ঝতি এতাযাতি ৱিসুদ্ধি. চিত্তস্স ৱিসুদ্ধি চিত্তৱিসুদ্ধি. সমাধি এৱাতিপি দীপেতি. ৱিসুজ্ঝনং ৱা ৱিসুদ্ধি. চিত্তস্স ৱিসুদ্ধি চিত্তৱিসুদ্ধি. অত্থতোপন ৱিসুদ্ধচিত্তমেৱ ৱুচ্চতীতিপি যুজ্জতি. ৱিসুদ্ধিসদ্দ সম্পন্নে হি সতি, চিত্তৱিসুদ্ধি ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি. ন সমাধিৱিসুদ্ধীতি. ‘‘সোড়সৱিধং কঙ্খং’’তি অহোসিং নু খো অহ মতীতমদ্ধানন্তিআদিনা সুত্তন্তেআগতং সোড়সৱিধং ৱিচিকিচ্ছং. ‘‘অট্ঠৱিধং ৱা কঙ্খং’’তি সত্থৰিকঙ্খতীতিআদিনা অভিধম্মে আগতং অট্ঠৱিধং ৱিচিকিচ্ছং. ৱিসমহেতুদিট্ঠি নাম সত্তানং উপ্পত্তিযা অকাৰণমেৱ কাৰণং কত্ৱা গহণদিট্ঠি. ‘‘মনসিকাৰৱিধী’’তি অনিচ্চলক্খণাদীসু মনসিকাৰৱিধি. অনুপাযভূতো মনসিকাৰো নাম নিচ্চাদিৱসেন মনসিকাৰো. অধিমানৱত্থু নাম ওভাসাদীনি. ‘‘মগ্গতো’’তি মগ্গভাৱেন. ‘‘অমগ্গতো’’তি অমগ্গভাৱেন. ‘‘দস্সনঞ্চা’’তি তেসংঅধিমানৱত্থূনং অনিচ্চতাদিদস্সনঞ্চ. তমেৱ ৱিসুদ্ধিনামাতি সম্বন্ধো. ‘‘সম্মোহমলতো’’তি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদক সম্মোহমলতো. ননু দস্সনন্তি ঞাণমেৱ. এৱংসতি, ঞাণন্তি ৱুত্তে সিদ্ধে কত্ৱা দস্সনসদ্দেন সহ ঞাণদস্সনন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এত্থচা’’তিআদিং. ‘‘সুতমযাদিৱসেনা’’তি সুতময চিন্তামযৱসেন. তত্থ যথাসুতস্স পাড়িধম্মস্স অত্থমত্তজাননং সুতমযঞ্ঞাণং নাম. অত্থং ঞত্ৱা অত্থানুৰূপস্স সভাৱলক্খণস্স চিন্তনাৱসেন উপ্পন্নং ঞাণং চিন্তামযঞ্ঞাণং নাম. ‘‘অনুমানাদিঞাণংপী’’তি নামৰূপ ধম্মেসু সভাৱানুমানঞ্ঞাণ সভাৱজাননঞ্ঞাণংপি. ‘‘অত্তপচ্চক্খঞ্ঞাণমেৱা’’তি অত্তনা পচ্চক্খকৰণঞ্ঞাণমেৱ. ‘‘সব্বত্থা’’তি মগ্গামগ্গঞ্ঞাণদস্সনাদীসু সব্বেসু ঠানেসু. এত্থ চ দসসু ৱিপস্সনাঞাণেসুপি ৱিপস্সনা ৱচনেন পচ্চক্খদস্সনমেৱ অধিপ্পেতন্তি কত্ৱা সব্বত্থগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সম্মসনঞ্ঞাণতো পট্ঠায হি দস্সনমেৱ অধিপ্পেতং. ন সভাৱজাননমত্তং. যতো চক্খুনা পস্সন্তস্সেৱ সুট্ঠু পচ্চক্খতো দস্সনত্থায পুনপ্পুনং ভাৱনা কম্মং নাম তত্থ ইচ্ছিতব্বং হোতি.

‘‘ধম্মা’’তি সঙ্খত ধম্মা. অনিচ্চতা এৱ লক্খণন্তি অনিচ্চলক্খণং. অনিচ্চানং ৱা সঙ্খত ধম্মানং লক্খণন্তি অনিচ্চলক্খণন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘অভিণ্হসম্পটিপ্পীড়নাকাৰো’’তি যথা সীঘসোতাযং নদিযং নাৱায উদ্ধং গচ্ছন্তং সানাৱা অভিসঙ্খৰণদুক্খেন অভিণ্হং সুট্ঠু পটিপ্পীড়েতি. কস্মা, অসতি অভিসঙ্খাৰে তঙ্খণে এৱ অধোৱুয্হনতো. অধোৱুয্হনঞ্হি নাৱায পকতি কিচ্চং. উদ্ধং আৰূহনং অভিসঙ্খাৰ সিদ্ধং. এৱমেৱং সীঘসোতে সংসাৰে অত্তভাৱেন উদ্ধং খণতো খণং দিৱসতো দিৱসং গচ্ছন্তং পুগ্গলং অযং অত্তভাৱো অভিসঙ্খৰণ দুক্খেন অভিণ্হং সুট্ঠু পটিপ্পীড়েতি. কস্মা, অসতি অভিসঙ্খাৰে, পচ্চযৱেকল্লে চ সতি, তঙ্খণে এৱ ৱিপৰিণমনতো. ৱিপৰিণমনঞ্হি অত্তভাৱস্স পকতি কিচ্চং. উদ্ধংগমনং অভিসঙ্খাৰ সিদ্ধং. এৱং অভিণ্হ সম্পটিপ্পীড়নং ৱেদিতব্বং. এত্থ চ সংসাৰস্স সীঘসোততা নাম অত্তভাৱপৰিযাপন্নানং নাম ৰূপধম্মানং পৱত্তিনিৱত্তি সীঘতা ৱুচ্চতি. এত্থ চ মৰণং দুৱিধং সম্মুতি মৰণঞ্চ পৰমত্থ মৰণঞ্চ. তত্থ সম্মুতি মৰণং নাম সম্মুতি সচ্চভূতস্স সত্তস্স মৰণং. তং একভৱপৰিযন্তে সন্দিস্সতি. পৰমত্থ মৰণং নাম পৰমত্থ সচ্চভূতানং নামৰূপ ধম্মানং মৰণং. ইদমেৱ একন্তমৰণং, সচ্চমৰণং, সভাৱমৰণং হোতি. ইমস্মিং ৱিপস্সনা কম্মে ইদং পৰমত্থ মৰণং এৱ অনিচ্চতাতি চ ৱুচ্চতি. ধম্মানং সুসানক্খেত্তন্তি চ সুসানভূমীতি চ ৱুচ্চতীতি. সা চ সুসানভূমিনাম সত্তানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায সন্তানং অনুবন্ধতিযেৱ. অনুবন্ধত্তা চ সত্তানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায সো নাম সমযো নত্থি, যত্থ সত্তা ন মৰন্তীতি. ইদঞ্চ অনুবন্ধনং সত্তানং অভিণ্হসম্পটিপ্পীড়নমেৱ হোতি. তেসং সব্বিৰিযাপথেসু জীৱিতস্স চ অঙ্গপচ্চঙ্গানঞ্চ কাযৱচীমনো কম্মানঞ্চ সম্বাধপত্তিতো. অৱসৱত্তনাকাৰো পন অভিসঙ্খাৰ দুক্খং অভিণ্হং পচ্চনুভৱন্তানং পাকটোযেৱ. ৱসৱত্তনেহি সতি, অভিসঙ্খৰণ কিচ্চস্স ওকাসো নত্থি. ৱসৱত্তনেনেৱ যথিচ্ছি তস্স কিচ্চস্স সম্পজ্জনতো. লোকস্মিঞ্হি সব্বংপি অভিসঙ্খাৰ কিচ্চং নাম অন্তমসো অস্সাসনপস্সাসন কিচ্চং উপাদায ধম্মানং ৱসৱত্তনাভাৱতো কৰোন্তীতি.

অনিচ্চস্স ধম্মস্স অনুঅনুপস্সনাতি সম্বন্ধো. ‘‘অনুঅনুপস্সনা’’তি চ ঞাণচক্খুনা পুনপ্পুনং নিজ্ঝাযনা ওলোকনা. ‘‘ধম্মানং’’তি পঞ্চক্খন্ধ ধম্মানং. ‘‘যত্থ যত্থা’’তি যস্মিং যস্মিং সৰীৰঙ্গে. ‘‘পুৰাণ ধম্মানং’’তি পুৰাণানং পাতুব্ভূতানং, ৱড্ঢিতানঞ্চ ধম্মকোট্ঠাসানং অন্তৰধানং ৱযো ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনা কম্মং পত্ৱা খণিকৱসেন একেকধম্মৱিভাগৱসেন চ অনুপস্সনা কিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘সমূহ সন্ততিৱসেন পনা’’তি. একেকধম্মৱিভাগৱসেন অনুপস্সনাপি পন পকতিযা সুপাকটেসু চিত্তৱেদনাদীসু ইচ্ছিতব্বাযেৱ. ‘‘অনিচ্চতায পৰমাকোটী’’তি ততো উত্তৰি অনিচ্চতা নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ধম্মানং তথা তথা ভাযিতব্বপ্পকাৰো নাম পঞ্চক্খন্ধে ‘অনিচ্চতো, দুক্খতো, ৰোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, তিআদিনা ৱুত্তো ভাযিতব্বপ্পকাৰো. তস্স সমনুপস্সনাঞাণং ভযঞাণং. এতেন অপাযদুক্খ সংসাৰ দুক্খভীৰুকেহি জনেহি ভাযিতব্বন্তি ভযং. তে ৱা ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং. ভযস্স সমনু পস্সনাঞাণং ভযঞাণন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ‘‘কিঞ্চিভযৱত্থুং’’তি সীহব্যগ্ঘাদিকং ভযৱত্থুং. ‘‘পটিস্সৰণে’’তি গুহালেণাদিকে পটিস্সৰণে. ‘‘তেসং’’তি ভিজ্জনসভাৱানং ধম্মানং. ‘‘তেহী’’তি ভিজ্জনসভাৱেহি. উক্কণ্ঠতা নাম চিত্তস্স ৱিৰুদ্ধতা নিক্খমাভিমুখতা. ‘‘চত্তালীসায আকাৰেহী’’তি পঞ্চক্খন্ধে ‘অনিচ্চতো, দুক্খতো, ৰোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, পৰতো, পলোকতো, ঈতিতো,. উপদ্দৱতো, ভযতো, উপসগ্গতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৱতো, অতাণতো, অলেণতো, অস্সৰণতো, ৰিত্ততো,. তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততো, আদীনৱতো, ৱিপৰিণাম ধম্মতো, অসাৰকতো, অঘমূলতো, ৱধকতো, ৱিভৱতো, সাসৱতো,. সঙ্খততো, মাৰামিসতো, জাতিধম্মতো, জৰাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, মৰণধম্মতো, সোকপৰিদেৱধম্মতো, দুক্খদোমনস্স ধম্মতো, উপাযাস ধম্মতো, সংকিলেসিক ধম্মতো, পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খতীতি এৱং মহানিদ্দেসে মোঘপঞ্হনিদ্দেসে আগতেহি চত্তালীসায আকাৰেহি. তত্থ পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো পস্সন্তোতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘অনিচ্চতো’’তি চ অনিচ্চভাৱেনাতি অত্থো. সব্বেপি পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা এৱাতি পস্সন্তোতি ৱুত্তং হোতি. কথং পন অনিচ্চতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খতীতি. নিচ্চগুণ সুঞ্ঞতায সুঞ্ঞতো পঞ্চক্খন্ধভূতং লোকং অৱেক্খতি. সেসপদেসুপি এসেৱনযো. তত্থ ‘‘অনিচ্চা এৱা’’তি পটিসন্ধিক্খণতো পট্ঠায যদাকদাচি মৰণ ধম্মত্তা অনিচ্চা এৱ. ‘‘দুক্খা এৱা’’তি অনিচ্চ ধম্মত্তাযেৱ দুক্খা এৱ. যদনিচ্চং, তং দুক্খংতিহি ৱুত্তং. দুক্খ সচ্চধম্মত্তা ৱা. ‘‘ৰোগা এৱা’’তি ৰোগজাতিকত্তা ৰোগা এৱ. যেহি কেচি লোকে চক্খু ৰোগাদিকা অনেকসহস্সা ৰোগা নাম সন্দিস্সন্তি. সব্বেতে ইমেপঞ্চক্খন্ধা এৱ. ইতো অঞ্ঞোকোচি ৰোগো নাম নত্থি. তস্মা তে একন্তেন ৰোগজাতিকা এৱাতি. অপি চ, দুক্খসচ্চ ধম্মত্তাতীহি দুক্খতাহি চতূহি দুক্খট্ঠেহি চ অভিণ্হসম্পটিপ্পীড়নতো ৰুজ্জনট্ঠেন ৰোগা এৱ. তত্থ ‘‘তীহি দুক্খতাহী’’তি দুক্খদুক্খতা সঙ্খাৰ দুক্খতা ৱিপৰিণাম দুক্খতাতি ইমাহি তীহিদুক্খতাহি. ‘‘চতূহি দুক্খট্ঠেহী’’তি দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো,তি ইমেহি চতূহি দুক্খট্ঠেহি. দুক্খ কিচ্চেহীতি অত্থো. এসনযো গণ্ডাদীসু. তত্থ গণ্ডোনাম পীড়কাবাধো. সল্লং নাম ৱিজ্ঝনট্ঠেন কিলেস সল্লঞ্চ দুক্খসল্লঞ্চ. অঘন্তি নিৰত্থকং. ইমে চ খন্ধা ৱিপত্তিপৰিযোসানত্তা নিৰত্থকা এৱ হোন্তি. সব্বাসম্পত্তিযো ৱিপত্তিপৰিযোসানাতি হি ৱুত্তং. অৱিস্সাসিকট্ঠেন পৰে এৱ. ন হি তে এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তাতি এৱং ৱিস্সাসং অৰহন্তি. তথা ৱিস্সাসং কৰোন্তস্স নানাদুক্খেহি নিচ্চং ৱিহিংসনতো. পটিসন্ধিতো পট্ঠায যদাকদাচি পলুজ্জনধম্মত্তা পলোকধম্মা এৱ. ‘‘ঈতী’’তি অন্তৰাযো ৱুচ্চতি. খন্ধা অন্তৰায জাতিকা এৱাতি ৱুত্তং হোতি. অজ্ঝত্তভাৱং উপগন্ত্ৱা দুতত্তা ৱিবাধকত্তা উপদ্দৱা এৱ. ভাযিতব্বত্তা ভযা এৱ. অনত্তা এৱ সমানা অজ্ঝত্তভাৱং উপগন্ত্ৱা সজ্জনতো লগ্গনতো দুম্মো চযতো উপসগ্গা এৱ. নিচ্চকালং লোকধম্মেহি চলনত্তা ৱিপ্ফন্দনত্তা চলাএৱ. নানপ্পকাৰেন ভঞ্জনধম্মত্তা পভঙ্গুনো এৱ. খণমত্তম্পি অথিৰত্তা অদ্ধুৱা এৱ. জৰামৰণাদিতো অপাযৱিনিপতনাদিতো ভযতো তাযতি ৰক্খতীতি তাণং. তে চ খন্ধা কস্সচিতাণা ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিতাণং নাম নত্থি. তস্মা অতাণা এৱ. ভযতো ভীৰুকা জনা লীযন্তি নিলীযন্তি এত্থাতি লেণং. তে চ কস্সচিলেণা ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিলেণং নাম নত্থি. তস্মা অলেণা এৱ. ভযং সৰতিহিংসতীতি সৰণং. তে চ কস্সচিসৰণং ন হোন্তি. তেসঞ্চ কিঞ্চিসৰণং নাম নত্থি. তস্মা অস্সৰণা এৱ. নিচ্চতাদীহি সব্বেহি সোভণগুণেহি সব্বসো ৰহিতত্তা তুচ্ছত্তা সুঞ্ঞত্তাৰিত্তা এৱ. তুচ্ছা এৱ. সুঞ্ঞা এৱ. অত্তা ৱুচ্চতি যস্সকস্সচি কোচি সাৰভূতো পটিস্সৰণো. তে সযঞ্চ কস্সচি অত্তান হোন্তি. অত্তনো চ কোচি অত্তানাম নত্থি. তস্মা অনত্তা এৱ. অনিচ্চতাদীহি আদীনৱেহি দোসেহি সম্পুণ্ণত্তা আদীনৱা এৱ. ৱিপৰিণাম সভাৱত্তা ৱিপৰিণামা এৱ. সাৰভূতস্স কস্সচি অধিট্ঠানস্স অভাৱা অসাৰাএৱ. অঘস্স সব্বনিৰত্থকস্স পতিট্ঠানত্তা অঘমূলা এৱ. তে সযং মৰণ ধম্মসমঙ্গীনো হুত্ৱা তেন মৰণসত্থেন মৰণাৱুধেন সংসাৰে সত্তানং নিচ্চং মাৰকত্তা জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকত্তা ৱধকা এৱ. নিচ্চসুখহিত ৱুড্ঢিৱিগতত্তা ৱিভৱা এৱ. আসৱেহি পৰিগ্গহিতত্তা সাসৱা এৱ. নিচ্চকালং পচ্চযাযত্তৱুত্তিকত্তা সঙ্খতা এৱ. কিলেসমাৰমচ্চুমাৰানং আমিসাহাৰত্তা মাৰামিসা এৱ. অনিচ্ছন্তস্সেৱ সতো চক্খুৰোগাদিভাৱেন অপাযভৱাদিভাৱেন জাতসভাৱত্তা জাতিধম্মা এৱ. অনিচ্ছন্তস্সেৱ সতো হাযনমৰণসভাৱত্তা জৰামৰণ ধম্মা এৱ. সোকাদীনং ৱত্থুভাৱেন ধাৰণত্তা সোকাদি ধম্মা এৱ. তণ্হা সংকিলেস দিট্ঠিসংকিলেস দুচ্চৰিত সংকিলেসেহি নিযুত্তত্তা সংকিলেসিক ধম্মা এৱাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চত্তালীসায আকাৰেহী’’তি. ‘‘পটিসঙ্খানৱসেনা’’তি পৰিৱীমংসনৱসেন.‘‘নিকন্তিযা’’তি নিকন্তিতণ্হায. ‘‘পৰিযাদিন্নাযা’’তি সুক্খভাৱপত্তায. ‘‘ভযঞ্চা’’তি ভযঞাণৱসেন উপ্পন্নং ওত্তপ্পভযঞ্চ.

লোকে অত্তজীৱা নাম সত্তানং অজ্ঝত্ত ধম্মেসু সাৰধম্মা হোন্তি. তেসু ৱিগতেসু সেসধম্মা নিস্সত্ত নিজ্জীৱভাৱং পত্ৱা ফেগ্গুভূতা কচৱৰভূতাতি লোকস্স অভিমানো. তে চ অত্তজীৱা নাম সব্বসো নত্থীতি দিট্ঠে খন্ধেসু কচৱৰভাৱদস্সনং অত্তজীৱ সুঞ্ঞতা দস্সনং নাম. ‘‘ৱিমুচ্চমানো’’তি এতেন ৱিমুচ্চতীতি ৱিমোক্খোতি অত্থং দস্সেতি. ৱিমুচ্চন্তি এতেনাতি ৱিমোক্খোতিপি যুজ্জতি. ‘‘নিমিত্তানী’’তি ৱিপল্লাসধম্মেহি নিম্মিতানি নিচ্চনিমিত্ত সুখনিমিত্ত অত্তনিমিত্ত জীৱনিমিত্তানি. সত্ত পুগ্গল ইত্থি পুৰিস হত্থ পাদ সীস গীৱাদীনি নিমিত্তানি চ. তত্থ সঙ্খাৰানং খণিক ধম্মত্তা অনিচ্চানংযেৱ সতং সন্ততি ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা হিয্যোপি সো এৱ, অজ্জপি সো এৱাতিআদিনা নিচ্চাকাৰেন উপট্ঠানং নিচ্চনিমিত্তং নাম. কিলেসমলেহি পৰিগ্গহিতত্তা অসুভানংযেৱ সতং অৱিজ্জায পটিচ্ছন্নত্তা ইদং ইট্ঠং, কন্তং, মনাপং, পিযৰূপ, ন্তিআদিনা সুভাকাৰেন উপট্ঠানং সুভনিমিত্তং নাম. ভযট্ঠেন অখেমট্ঠেন দুক্খানংপি সতং তাযেৱ পটিচ্ছন্নত্তা ইদং সুখং, নিব্ভযং, খেমং, সাতৰূপ, ন্তিআদিনা সুখাকাৰেন উপট্ঠানং সুখনিমিত্তং নাম. পচ্চযা যত্তৱুত্তিকত্তা পচ্চযেন ৱিনা কেৱলং অত্তনো ৱসাযত্তৱুত্তিতা ভাৱতো অনত্তানংযেৱ সতং অত্তনো ইচ্ছাৱসেন কৰোতি, কথেতি, চিন্তেতি, গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি, ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতী, তিআদিনা ৱসৱত্তনাকাৰেন উপট্ঠানং অত্তনিমিত্তং নাম. তথা সত্তোনাম সত্তাহংপি জীৱতি, মাসংপি জীৱতি, সংৱচ্ছৰংপি জীৱতীতিআদিনা জীৱাকাৰেন উপট্ঠানং জীৱনিমিত্তং নাম. ননু চেত্থ অত্তনো ইচ্ছাৱসেন কৰোতীতিআদীসু ইচ্ছানাম তণ্হাৱাছন্দো ৱা. তদুভযম্পি চিত্তসম্পযুত্তং. কৰণঞ্চ নাম কাযিকক্ৰিযাভূতানং চিত্তজৰূপকলাপানং পৱত্তিৱিসেসো. এৱঞ্চসতি তেসং চিত্তৱসেন পৱত্তত্তা অত্তনো ইচ্ছাৱসেন কৰোতীতি ইদং অভিধম্মৱিৰুদ্ধং ন হোতীতি. ন ন হোতি. অত্তনোতি চ কৰোতীতি চ ৱুত্তত্তা. ন হি অত্তানাম অত্থি, যো অত্তনোতি ৱুচ্চেয্য. ন চ কত্তানাম অত্থি, যো কৰোতীতি ৱুচ্চেয্য. ইধ পন তস্মিং সমযে পৱত্তং খন্ধপঞ্চকমেৱ অত্তাতি চ কত্তাতি চ গহেত্ৱা অত্তনোতি চ কৰোতীতি চ ৱুত্তং. ‘‘অৱস্সযো হোতী’’তি পতিট্ঠা হোতি. ‘‘ৱিধমিত্ৱা’’তি ঞাণেন অন্তৰধাপেত্ৱা. সভাৱতো ৱিজ্জমানানি ন হোন্তীতি দস্সনঞাণেন ৱিনিচ্ছযং পাপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ভাৱদস্সনং নাম সোকদুক্খাদীনং অভাৱদস্সনং.

‘‘তং তং ঘনৱিনিব্ভুজ্জনৱসেনা’’তি সমূহসন্ততি ঘনাদীনং ভিন্দন ছিন্দনৱসেন. তত্থ সমূহঘনভিন্দনং আদিতো ধম্মৱৱত্থানঞাণকিচ্চং. তদা অত্তদিট্ঠি ৱিক্খম্ভিতা হোতি. জীৱদিট্ঠি চ নাম সুখুমতৰা অত্তদিট্ঠি এৱ ৱুচ্চতি. মগ্গক্খণং পত্ৱা এৱ তদুভযংপি সব্বসো সমুচ্ছিন্দতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘পণিহিতগুণস্সা’’তি পত্থিতগুণস্স.

‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি এত্থ ‘‘পতী’’তি জেট্ঠকো ৱুচ্চতি. ‘‘মুখং’’তি মূলকাৰণং. পতি চ সো মুখঞ্চাতি পতিমুখং. পতিমুখমেৱ পাতিমোক্খন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তং হী’’তিআদিমাহ. সব্বলোকিযসীলানি নাম চতুপাৰিসুদ্ধিসীলানি. তেসং মজ্ঝে. ‘‘জেট্ঠকত্তা’’তি জেট্ঠকসীলত্তা. ‘‘তমেৱা’’তি ৱিনযপঞ্ঞত্তিসীলমেৱ +. ‘‘যেসং ধম্মানং’’তি উদ্ধচ্চ মুট্ঠস্সচ্চাদি ধম্মানং. ‘‘ৱিপ্ফন্দিতানি নামা’’তি ৱিপ্পকিণ্ণানি নামাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘লোলানি নামা’’তি. ‘‘তদনুবন্ধা’’তি তানিৱিপ্ফন্দিতানি ইন্দ্ৰিযানি অনুগতা. ‘‘বুদ্ধপ্পটিকুট্ঠেহী’’তি বুদ্ধেনভগৱতা পটিক্কোসিতেহি নীৱাৰিতেহি. ‘‘মিচ্ছাপযোগেহী’’তি অট্ঠকুলদূসনকম্মেহি চেৱ একৱীসতিঅনেসনকম্মেহি চ. ‘‘তিৱিধকুহনৱত্থূহী’’তি পচ্চযপ্পটিসেৱনঞ্চ, সামন্তজপ্পনঞ্চ, ইৰিযা পথ সন্নিস্সিতঞ্চাতি ইমেহি তিৱিধেহি কুহনৱত্থূহি. তিৱিধেহি অচ্ছৰিয কম্মৱিধানেহীতি ৱুত্তং হোতি. পৰিসুজ্ঝতীতি পৰিসুদ্ধি. পৰিসুদ্ধি এৱ পাৰিসুদ্ধি. ‘‘সম্মোহস্সা’’তি ধাতুমনসিকাৰাদীসু সম্মুয্হনস্স. ‘‘গেধস্সা’’তি সম্মোহত্তাযেৱ পচ্চযেসু ভত্তনিক্খিত্তকা কস্সৱিয গেধস্স, অভিকঙ্খস্স. ‘‘মদস্সা’’তি লাভসক্কাৰা দিমূলকস্স মানমদস্স. ‘‘পমাদস্সা’’তি কুসলেসু ধম্মেসু পমাদস্স মুট্ঠস্সচ্চস্স. তং তং পযোজন মৰিযাদো নাম চীৱৰপচ্চযে তাৱ সীতপ্পটিঘাতাদিকো পযোজনমৰিযাদো. ‘‘মৰিযাদো’’তি চ যাৱদেৱাতি পদেন দস্সিতো সীতপ্পটিঘাতাদিকো চীৱৰপ্পযোজন পৰিচ্ছেদো. সো চ চীৱৰপচ্চযে সম্মোহাদিকে সাৱজ্জপক্খে অপতনত্থায ঠপিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সম্মোহস্স গেধস্স মদস্স পমাদস্স পহানত্থং’’তি. এসনযো পিণ্ডপাতপচ্চযাদীসুপি. এতেন পচ্চৱেক্খনাপাঠেসু অযমত্থো দস্সিতো. ইধ ভিক্খু চীৱৰং পটিসেৱতি যাৱদেৱ সীতস্স পটিঘাতায উণ্হস্স পটিঘাতাযাতিআদীসু যাৱদেৱ সীতস্স পটিঘাতায পটিসেৱতি. ন ততো উত্তৰি সম্মোহত্থায গেধত্থায মদত্থায পমাদত্থায পটিসেৱতীতিআদি. এৱঞ্চসতি, যং চীৱৰং পটিসেৱন্তস্স সম্মোহগেধমদপ্পমাদা উপ্পজ্জন্তি. তং ন সেৱিতব্বং. ইতৰং সেৱিতব্বন্তি দস্সিতং হোতীতি.

‘‘পচ্চত্তসভাৱো’’তি পচ্চেকসভাৱো. ‘‘কাৰিযসঙ্খাতং’’তি কাতব্বং অভিনিপ্ফাদেতব্বন্তি কাৰিযং. আসন্নপ্ফলং. তেনাহ ‘‘অগ্গিস্সধূমোৱিযা’’তি. আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নাম অগ্গিকাৰকো ৱিয. পজ্জতি গচ্ছতি পৱত্ততি ফলং এতেনাতি পদং. তিট্ঠতি ফলং এত্থাতি ঠানং. উভযংপি কাৰণ পৰিযাযো এৱ. তেন অতিস্সযত্থোপি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘আসন্নকাৰণং’’তি. ‘‘সদ্ধিং সঞ্ঞা চিত্ত ৱিপল্লাসেহী’’তি দিট্ঠিসম্পযুত্তেহীতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা পন সঞ্ঞা চিত্ত ৱিপল্লাসা ৱিক্খম্ভিতুং সক্কোতীতি ন ৱত্তব্বা. ‘‘সাসন ধম্মে’’তি অনত্তলক্খণ সুত্তন্তাদিকে সুঞ্ঞত ধম্মপ্পটিসংযুত্তে দেসনাধম্মে. ‘‘দিট্ঠিৱিপল্লাসো ৱিক্খম্ভিতো’’তি তাদিসং ধম্মদেসনং সুত্ৱা দেসকে সত্থৰি চ দেসিতে ধম্মে চ সদ্ধং পটিলভিত্ৱা সচ্চমেৱ ভগৱা আহ, অহং পন এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা,তি গণ্হামি, মিচ্ছাৱতাযং মমগাহোতি এৱং ৱিক্খম্ভিতো হোতি. ততো পট্ঠায এসো মে অত্তাতি ৱদন্তোপি দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তেন ন ৱদতি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন এৱ ৱদতীতি অধিপ্পাযো. ইদম্পন দড়্হগ্গাহ ৱিক্খম্ভনমত্তং এৱ. ন অত্তদস্সন ৱিক্খম্ভনং. তং পন ধম্মৱৱত্থানঞ্ঞাণে সিদ্ধে এৱ সিজ্ঝতীতিপি ৱদন্তি. চতুন্নং আহাৰানং ৱসেন চতুধা নামৰূপং পৰিগ্গহেতব্বমেৱ. কস্মা, চত্তাৰো আহাৰে পৰিগ্গহেত্ৱা তেস্ৱেৱ লক্খণত্তযং সমনুপস্সন্তস্স অন্তে লোকুত্তৰঞ্ঞাণদস্সনপ্পটিলাভকিচ্চস্স সিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পঞ্চধাতিআদীসু এসনযো. আদিকম্মিকানং অৱিসযো, ৱিসুং ৱিসুং লক্খণ ৰসাদীহি পৰিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. পৰিগ্গহণে সক্কোন্তস্সপি ৱিপস্সনা কম্মে ৱিসুং ৱিসুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা চ. তথাহি ৱক্খতি ‘‘কলাপৱসেন সংখিপিত্ৱা’’তি. ‘‘অঞ্ঞস্স কস্সচী’’তি অত্তজীৱাদিকস্স. সো কৰোতি কুসলাকুসলং কম্মং. সো পটিসংৱেদেতি ভৱন্তৰং পত্ৱা তব্বিপাকং. সংসৰতি ভৱতো ভৱং. সন্ধাৱতি কম্মৱেগেন খিত্তো. সুদ্ধে নামে এৱ ৱা ৰূপে এৱ ৱা ঈহাব্যাপাৰানং অভাৱদস্সনতোতি যোজনা. পুগ্গলসত্তানং ক্ৰিযাযোতি সঞ্ঞিতাতি ৱিগ্গহো. ‘‘অত্তাতি পৱত্তা দিট্ঠী’’তি কাৰক দিট্ঠি. ‘‘তদত্থা ভিনিৱেসৱসেনা’’তি সত্তো, পুগ্গলো, তিআদি ৱোহাৰস্স সব্ভাৱতো তস্স অত্থভূতো সত্তপুগ্গলাদিকোপি সভাৱতো অত্থিযেৱ. নো নত্থীতি এৱং দড়্হং হদযে সন্নিধানকৰণ ৱসেন. ‘‘অতিধাৱনঞ্চা’’তি ৱোহাৰ পঞ্ঞত্তিমত্তে অট্ঠত্ৱা তং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্চক্খন্ধে সত্তাদিভাৱেন গহণঞ্চাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কম্মচিত্তোতুকাহাৰৱসেনা’’তি এত্থ ককাৰো সন্ধি ৱসেন আগমো. কম্মৱসেন চিত্তৱসেন উতুৱসেন আহাৰৱসেনাতি অত্থো. অনুৰূপানং পচ্চযানং সামগ্গীতি ৱিগ্গহো. ‘‘অঞ্ঞথা পৱত্তিযা’’তি অঞ্ঞেন পকাৰেন পৱত্তনস্স. ‘‘হেতুসম্ভাৰপচ্চযেহী’’তি হেতুপচ্চয সম্ভাৰপচ্চযেহি. জনক পচ্চযা হেতুপচ্চযা নাম. পৰিৱাৰপচ্চযা সম্ভাৰপচ্চযা নাম. ‘‘কম্মপ্পৱত্তিযা’’তি কম্মপ্পৱত্তিতো. ‘‘ৱিপাকপ্পৱত্তিযা’’তি ৱিপাকপ্পৱত্তিতো. একস্স সত্তস্স অনমতগ্গে সংসাৰে সংসৰন্তস্স ৰূপকাযোপি অত্থি নামকাযোপি অত্থি. ততো অঞ্ঞো কোচিসভাৱো নাম নত্থি. দ্ৱে চ কাযা পঞ্চৱোকাৰে সংসৰন্তস্স একতো পৱত্তন্তি. অসঞ্ঞসত্তে সংসৰন্তস্স ৰূপকাযো এৱ পৱত্ততি. সো এৱ তত্থ একোসত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. অৰূপে সংসৰন্তস্স নাম কাযো এৱ পৱত্ততি. সো এৱ তত্থ একো সত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ‘‘সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি চ পঞ্ঞত্তিমত্তং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. তেসু চ কাযেসু ৰূপকাযে চুতি পটিসন্ধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তৰ পচ্চযতা নাম নত্থি. একমেকস্মিং ভৱে একমেকো হুত্ৱা চুতিকালে ভিজ্জতি. ৰূপসন্ততি ছিজ্জতি. পটিসন্ধিৰূপেন সহ পচ্চয পচ্চযুপ্পন্নতা পবন্ধো নপ্পৱত্ততি. নাম কাযে পন চুতি পটিসন্ধীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তৰপচ্চযতা অত্থি. চুতিকালেপি নামসন্ততি ন ছিজ্জতি. পটিসন্ধি নামেন সহ পচ্চয পচ্চযুপ্পন্নতা পবন্ধো পৱত্ততিযেৱ. তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদ কুসলো ভিক্খু পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞাণে ঠত্ৱা একস্মিংভৱে একস্স সত্তস্স পৱত্তিং পস্সন্তো সত্তং নাম ন পস্সতি. পুগ্গলং নাম ন পস্সতি. অহন্তিপি ন পস্সতি. পৰোতিপি ন পস্সতি. অহং অতীতেসু ভৱেসু অহোসিন্তিপি ন পস্সতি. ইমস্মিংভৱে অস্মীতিপি ন পস্সতি. অনাগতেসু ভৱিস্সামীতিপি ন পস্সতি. অথ খো অৱিজ্জা পচ্চযা সঙ্খাৰা পৱত্তন্তি. সঙ্খাৰ পচ্চযা ভৱন্তৰে ৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততীতিআদিনা নযেন নামৰূপ ধম্মানং হেতুফল পৰম্পৰাৱসেন অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিমেৱ পস্সতি. একস্মিংভৱে পৱত্তিং পস্সন্তে সতি, অনমতগ্গেসংসাৰে অনন্তেসু ভৱেসু তস্স সত্তস্স পৱত্তি দিট্ঠা এৱ হোতি তত্থপি এৱমেৱ, তত্থপি এৱমেৱাতি. তদা তস্স সোড়সৱিধা কঙ্খা পহীযতীতি ইমমত্থং ‘‘দস্সেন্তো অনমতগ্গে সংসাৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ কতমা সোড়সৱিধা কঙ্খাতি. অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং. ন নু খো অহোসিং. কিং নু খো অহোসিং. কথং নু খো অহোসিং. কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানন্তি এৱং পুব্বন্তে পঞ্চৱিধা কঙ্খাৱুত্তা. ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং. ন নু খো ভৱিস্সামি. কিং নু খো ভৱিস্সামি. কথং নু খো ভৱিস্সামি. কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানন্তি এৱং অপৰন্তে পঞ্চৱিধা কঙ্খা ৱুত্তা. অহং নু খো স্মি. নো নু খো স্মি. কিন্নু খো স্মি. কথং নু খো স্মি. অহং নু খো সত্তো কুতো আগতো. সো কুহিং গামী ভৱিস্সামীতি এৱং পচ্চুপ্পন্নে ছব্বিধা কঙ্খা ৱুত্তা. ইমা সোড়সৱিধা কঙ্খাতি. তত্থ অহোসিং নু খো, ন নু খো অহোসিন্তি ইমিনা পদদ্ৱযেন অতীতকালে অত্তনো অত্থি নত্থিভাৱে কঙ্খতি. সচে অত্থি, কিং নু খো অহোসিন্তি কঙ্খতি. কেনচি হেতুনা পচ্চযেন ৱা অহোসিং. কেনচি ইদ্ধিমন্তেন ৱা নিম্মিতো অহোসিং. অহেতু অপচ্চযা ৱা অনিম্মিতো ৱা সযংজাতো অহোসিন্তি অত্থো. যদি তেসুপকাৰেসু অঞ্ঞতৰেন অহোসিং. কথং নু খো অহোসিং. অপাদকোৱা অহোসিং. দ্ৱিপাদকো ৱা. চতুপ্পাদকোৱা. বহুপ্পাদকোৱা. ৰূপীৱা. অৰূপীৱা. সঞ্ঞীৱা. অসঞ্ঞীৱা ইচ্চাদি. অথ তেসু অপাদকাদীসু অঞ্ঞতৰো অহং অহোসিং. কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং. পথমভৱে কিং হুত্ৱা দুতীয ভৱাদীসু কিং অহোসিন্তি ইদং ভৱপৰম্পৰাৱসেন ৱুত্তং. এসনযো অপৰন্তেপি. পচ্চুপ্পন্নে ‘‘অহং নু খো স্মি, নো নু খো স্মী’’তি যথা খুদ্দকৱত্থু ৱিভঙ্গে অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতেসু. সতস্মীতি হোতি. সীতস্মীতি হোতীতি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘সতস্মী’’তি অহং সস্সতো ৱা ভৱামি. ‘‘সীতস্মী’’তি অহং উচ্ছিন্নোৱা ভৱামীতি অত্থো. যথা চ. অত্থীতি খো একো অন্তো. নত্থীতি খো দুতীযো অন্তোতি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অত্থী’’তি অত্তানাম ভৱাভৱেসু নিচ্চকালং অত্থি. ‘‘নত্থী’’তি তথা নত্থি, উচ্ছিজ্জতি. ন হোতি পৰম্মৰণাতি অত্থো. তথা ইধাপি অহং নু খো স্মি. নো নু খো স্মীতি কঙ্খতি. তত্থ ‘‘অহং নু খোস্মী’’তি অযং অহং নাম ভৱাভৱেসু নিচ্চকালং অস্মি নু খো, মম অত্তানাম সস্সতো হুত্ৱা সব্বকালং অত্থি নু খোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘নো নু খো স্মী’’তি তথা নো অস্মি নু খো. মম অত্তা তথা নত্থি নু খোতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘ভৱাভৱেসূ’’তি পৱত্তেপি পচ্চুপ্পন্নে ৱত্তমানং অত্তানং গহেত্ৱা পৱত্তা পচ্চুপ্পন্নে সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কিং নু খো স্মী’’তি অহং নাম সন্তো জাতো কিং নু খো অস্মি. কেনচি হেতুনা পচ্চযেন ৱা অস্মি নু খো. কেনচি ইদ্ধিমন্তেন ৱা নিম্মিতো ভৱামি নু খো. উদাহু অহেতু অপচ্চযা ৱা কেনচি অনিম্মিতো ৱা সযং নু খো ভৱামি নু খোতি অত্থো. ‘‘কথং নু খো স্মী’’তি এত্থ পন অপদাদীহি অযোজেত্ৱা অহং নু খো কিং গোত্তো ভৱামি. গোতমগোত্তো ৱা ৱাসেট্ঠ গোত্তো ৱা তিআদিনা যোজেতব্বং. আদি কপ্পকালে তানি গোত্তানি এতৰহি সম্ভেদং গচ্ছন্তি. তস্মা তেসু কঙ্খন্তো কঙ্খতিযেৱ. ‘‘অহং কুতো আগতো’’তি অহং অতীতে কুতোভৱতো আগতো অস্মি. ‘‘সোকুহিংগামী ভৱিস্সামী’’তি সো অহং আযতিং ভৱে কুহিং গামিকো ভৱিস্সামীতি কঙ্খতি. ‘‘কঙ্খায অতিক্কমো’’তি সো ভিক্খু পটিচ্চসমুপ্পাদে অৱিজ্জাদিকং অতীতহেতু পঞ্চকং পস্সন্তো তস্মিংভৱে সব্বংপি পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতিযেৱ. এৱং পস্সন্তো ন তত্থ অহং নাম কোচি অত্থি, যং পটিচ্চ অতীত ৱিসযা পঞ্চৱিধা কঙ্খা উপ্পজ্জতি. ধম্ম মত্তমেৱ তত্থ অত্থীতি এৱং অতীতে কঙ্খা ৱত্থুস্স অভাৱদস্সনেন পঞ্চৱিধায কঙ্খায অতিক্কমো হোতি. ননু তথা পস্সন্তস্সপি কথং নু খো স্মি, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খোতি অযং কঙ্খা অত্থিযেৱ. তথা পস্সন্তোপি হি ৱিনা পুব্বেনিৱাসঞ্ঞাণেন অতীতে ভৱে অহং দ্ৱিপাদকো অহোসিন্তিৱা চতুপ্পাদকো অহোসিন্তি ৱা ততো চুতো অসুকভৱে উপ্পন্নোতি ৱা ন জানাতি ন পস্সতীতি. ৱুচ্চতে. সা পন কঙ্খা ধম্ম মত্তপ্পৱত্তি দস্সনতো পট্ঠায অন্তৰাযিক কঙ্খা ন হোতি. ৱিচিকিচ্ছা পটিৰূপিকা এৱ. সা হি অৰিযানংপি লব্ভতি যেৱাতি. তথা অনাগতে ফলপঞ্চকং পস্সন্তো অপৰন্তে পঞ্চৱিধং কঙ্খং অতিক্কমতি. পচ্চুপ্পন্নে ফলপঞ্চকঞ্চ হেতুপঞ্চকঞ্চ পস্সন্তো পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খা ছক্কং অতিক্কমতি. সেসং সব্বং পুব্বন্তে ৱুত্তনযমেৱাতি. অট্ঠৱিধায কঙ্খায অতিক্কমনে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপ্পটিলোমং পস্সন্তো দেসনা ধম্মে চ লোকুত্তৰ ধম্মেসু চ কঙ্খং অতিক্কমতি. ধম্মে কঙ্খাতিক্কমনেন সহেৱ দেসেন্তে সত্থৰি চ, যথানুসিট্ঠং পটিপন্নে সঙ্ঘে চ, তীসু সিক্খাসু চ, যথাৱুত্তে পুব্বন্তে চ, অপৰন্তে চ, পুব্বন্তা পৰন্তেসু চ, পটিচ্চসমুপ্পাদেন সহ পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু চ সব্বং কঙ্খং অতিক্কমতিযেৱ. তেনাহ ‘‘সভাৱ ধম্মপ্পৱত্তিযা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘সভাৱধম্মপ্পৱত্তিযা চা’’তি পচ্চযপৰম্পৰাৱসেন সভাৱধম্মানং পৰম্পৰপ্পৱত্তিযা চ. ধম্মসু ধম্মতা নাম দেসনা ধম্মস্স স্ৱাক্খাততাদিভাৱেন সুন্দৰ ধম্মতা. অনৱজ্জধম্মতা. বুদ্ধসুবুদ্ধতা নাম তং ধম্মং দেসেন্তস্স বুদ্ধস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধতা.

পৰিযুট্ঠিতানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং ৱিক্খম্ভনং নাম হেট্ঠা ধম্মৱৱত্থান ৱসেন পচ্চযপৰিগ্গহৱসেন চ সিজ্ঝতি. ৱিপস্সনা কম্মং পন অনুসযভূতানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং সল্লিখনত্থায কৰীযতীতি ৱুত্তং ‘‘অনুসয সমূহননত্থঞ্চা’’তিআদি. ‘‘তত্থ পনা’’তি তস্মিং পটিসম্ভিদা মগ্গে পন. ৱিভত্তেসূতি পাঠসেসো. ‘‘যস্সা’’তি যোগী পুগ্গলস্স. ‘‘যং দূৰে সন্তিকেৱা’’তি যং দূৰে পৱত্তং ৰূপং ৱা, সন্তিকে পৱত্তং ৰূপংৱাতি পাঠসেসো. ‘‘তদত্থস্স পনা’’তি সম্মসিতধম্মুদ্ধাৰত্থস্স. ‘‘ঞাণেন দড়্হং গহেত্ৱা’’তি ধম্মৱৱত্থানঞ্ঞাণেন সুট্ঠুৱিভূতং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ইদানি যং যং দড়্হং গহেতব্বং. তং তং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. পুন দড়্হং গহিতস্স ৰূপস্স অনিচ্চলক্খণং দস্সেতুং ‘‘সা চ ক্ৰিযা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘নস্সন্তী’’তি ভিজ্জন্তি. অনিচ্চতং গচ্ছন্তি. ‘‘ৱিত্থম্ভন ক্ৰিযা’’তি এত্থ ৱিৱিধেন থম্ভনং ৱিত্থম্ভনং. নানাদিসাভিমুখৱসেন থম্ভনং ৱহনন্তি অত্থো. ‘‘ইমাসঞ্চা’’তি চতুন্নং মহাভূতানঞ্চ. ৱিসুং ৱিসুন্তি ৱুত্তত্তা তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সহজাতেসু গহণং সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘আপাদীনং’’তি. আপাদীনং সেসমহাভূতানঞ্চাতি অত্থো. সন্ততিযা সৰীৰানি সন্ততি সৰীৰানি. ‘‘তথা তথা কপ্পেত্ৱা’’তি ৰূপধম্মানং সন্ততি পৰিৱত্তি নাম অভিক্কমন্তস্স এৱং ভৱেয্য, পটিক্কমন্তস্স এৱং ভৱেয্য, তথা সমিঞ্জন্তস্স পসাৰেন্তস্সাতিআদিনা পৰিকপ্পেত্ৱা. ‘‘সেসখন্ধেসুপি তং তং সন্ততি নানত্তং’’তি ৱেদনাক্খন্ধে তাৱ কাযে কাযিকসুখসন্ততি দুক্খসন্ততীনং নানত্তং. চিত্তে সোমনস্স দোমনস্স সন্ততীনং. উপেক্খা সন্ততি পন অৱিভূতা হোতি. কপ্পেত্ৱা গহেতব্বা. যদা চিত্তে সোমনস্স দোমনস্সানি ন সন্দিস্সন্তি, তদা ইদানি উপেক্খা মে ৱেদনা পৱত্ততীতি ৱা, যদা তানি সন্দিস্সন্তি, তদা সা নিৰুজ্ঝতীতি ৱা এৱং তক্কেত্ৱা সম্মসিতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. সঞ্ঞাক্খন্ধে ৰূপসঞ্ঞাসদ্দসঞ্ঞাদীনং ৱসেন. সঙ্খাৰক্খন্ধে ৰূপসঞ্চেতনা সদ্দসঞ্চেতনাদীনং ৱসেন, নানাৱিতক্ক ৱিচাৰাদীনং ৱসেন, লোভালোভ দোসাদোস মোহামোহাদীনং ৱসেন চ. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং, কুসলা কুসলৱিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ ৱসেন সন্ততি নানত্তং ৱেদিতব্বং. ৱিস্সাসং কৰোতীতি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিৱৰতি ‘‘এতং মে’’তিআদিনা. তত্থ তযোৱিস্সাসা তণ্হাৱিস্সাসো, মানৱিস্সাসো, দিট্ঠিৱিস্সাসো. তত্থ এতং মমাতি তণ্হাৱিস্সাসো. এসোহমস্মীতি মানৱিস্সাসো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিৱিস্সাসো. ‘‘পৰিহৰতী’’তি ভৱাভৱেসু পৰিগ্গহেত্ৱা হৰতি ৱহতি. ‘‘পৰমজ্ঝত্তভাৱেনা’’তি পধানঅজ্ঝত্তভাৱেন. অজ্ঝত্তসাৰভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পৰিগ্গহিতো’’তি এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিপৰিগ্গহেন পৰিগ্গহিতো. তযো হি পৰিগ্গহা তণ্হা পৰিগ্গহো, মানপৰিগ্গহো, দিট্ঠিপৰিগ্গহোতি. ৱসে সব্বসো ৱত্তন্তো নাম কেৱলং ৱসাযত্তৱুত্তিকো এৱ সিযা, ন পচ্চযাযত্তৱুত্তিকোতি দস্সেন্তো ‘‘যথাৱুত্তেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যথাৱুত্তেহী’’তি সব্বসঙ্গহে ৱুত্তপ্পকাৰেহি কম্মাভিসঙ্খৰণাদীহি. ‘‘তথাপৰিগ্গহেতব্বো’’তি এসো মে অত্তাতি এৱং পৰমজ্ঝত্তভাৱেন পৰিগ্গহেতব্বো. তথা হি যো অত্তনো ৱসেন ৱত্ততি, তস্মিং অত্তনো সামিভাৱো নত্থি. যস্মিঞ্চ সামিভাৱো নত্থি, তস্মিং ৰূপাদিকে ধম্মে অত্তানং সামিকং কত্ৱা এসো মম অত্তাতি পৰিগ্গহো নাম মিচ্ছা এৱ. তথা যো চ খণিক ধম্মো হোতি, খণে খণে ভিজ্জতি, তং ৰূপাদিকং খন্ধপঞ্চকং অত্তনো সাৰং কত্ৱা তথা পৰিগ্গহোপি মিচ্ছা এৱ. এত্থ চ ‘‘মিচ্ছা এৱা’’তি পৰমত্থ সচ্চং পত্ৱা মিচ্ছা এৱ. ৱিপল্লাসো এৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সুখং ৱিদ্ধংসেতী’’তি কাযিকসুখঞ্চ চেতসিক সুখঞ্চ ৱিদ্ধংসেতি. ৱিনাসেতি. ‘‘নানাদুক্খং জনেতী’’তি কাযিকদুক্খঞ্চ চেতসিক দুক্খঞ্চ জনেতি উপ্পাদেতি. ‘‘ইদঞ্চ ৰূপং এদিসমেৱ হোতী’’তি কথং হোতি. মনুস্সত্তভাৱে ঠিতানং সত্তানং যথাপৱত্তং মনুস্স সুখং ৱিদ্ধংসেতি, জিণ্ণভিন্নভাৱং পাপেতি, নানাদুক্খং জনেতি. সযং অপাযত্তভাৱং গহেত্ৱা তেসং নানাঅপায দুক্খং জনেতি. তথা দেৱত্তভাৱে সক্কত্তভাৱে ব্ৰহ্মত্তভাৱে ঠিতানন্তিআদিনা ৱত্তব্বং. তথা মনুস্সত্তভাৱে ঠিতানং নানাৱিপৰিণাম কিচ্চেহি যথাপৱত্তং সুখং ৱিদ্ধংসেতি, নানাপচ্চযাভিসঙ্খৰণকিচ্চেহি নানাদুক্খং জনেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইদঞ্চ ৰূপং এদিসমেৱা’’তি. ‘‘সাৰোনাম থামবলৱিসেসো ৱুচ্চতী’’তি এতেন থামবলৱিসেসেন সম্পন্নং ৱত্থুংপি সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অসাৰকট্ঠেনা’’তি এত্থ সাৰো এৱ সাৰকং, ন সাৰকং অসাৰকন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘ৰূপং পন সযংপি এৱৰূপো সাৰো ন হোতী’’তি ৱুত্তং. সত্তানং অত্তসাৰো জীৱসাৰো ন হোতীতি অত্থো. নত্থি সাৰো এতস্সাতি অসাৰকন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘ন চ এৱৰূপেন সাৰেন যুত্তং’’তি ৱুত্তং. অত্তসাৰেন জীৱসাৰেন সংযুত্তং হোতীতি অত্থো. তত্থ পুৰিমো অত্থো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইদং সন্ধায ৱুত্তো. পচ্ছিমো ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানংতি ইমানি সন্ধায ৱুত্তো. এতেন অসাৰকট্ঠেনাতি অসাৰভাৱেন, অসাৰযুত্তভাৱেন ৱাতি চ. অনত্তাতি এত্থপি ন অত্তা অনত্তা, নত্থি অত্তা এতস্সাতি ৱা অনত্তাতি চ দ্ৱিধা অত্থো সিজ্ঝতি. ‘‘যঞ্চা’’তি যঞ্চ ৰূপং. ‘‘পীড়েতী’’তি তং সমঙ্গী পুগ্গলং পীড়েতি. এতেন অনত্তভাৱে সিদ্ধে দুক্খভাৱোপি সিদ্ধোতি দস্সেতি. ‘‘তিণ্ণং ৱযানং ৱসেন অদ্ধাভেদো যোজেতব্বো’’তি পথমৱযে পৱত্তং ৰূপং দুতীযৱযং ন পাপুণাতি, পথমৱযে এৱ নিৰুজ্ঝতীতিআদিনা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে অন্তোগধভেদো যোজেতব্বো. ‘‘সভাগেকসন্তানৱসেনা’’তি সভাগানং ধম্মানং সভাগট্ঠেন একীভূতা সন্ততি সভাগেকসন্ততি. ‘‘সভাগানং ধম্মানং’’তি চ চিত্তজেসুতাৱ নিৰন্তৰপ্পৱত্তেন লোভসম্পযুত্তচিত্তেন সহজাতা ৰূপধম্মা সভাগৰূপধম্মা নাম. তথা নাম ধম্মা চ. এৱং দোসসম্পযুত্তাদীসুপি. উতুজেসু নিৰন্তৰপ্পৱত্তেন সীতউতুনা সমুট্ঠিতা ৰূপধম্মা সভাগৰূপ ধম্মা নাম. তথা উণ্হউতুনা সমুট্ঠিতা. এসনযো আহাৰজেসুপীতি এৱং সভাগেকসন্ততিৱসেন. ‘‘সম্পাপুণিতুং’’তি ঞাণেন সম্পাপুণিতুং. ‘‘অদ্ধাসন্ততিৱসেনা’’তি এত্থ সন্ততিৱসেন সম্মসনং ৱিসেসতো অধিপ্পেতং. এৱঞ্চ কত্ৱা হেট্ঠা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি পদে চতুন্নং মহাভূতানং সন্ততি ৱিভাগনযো সুট্ঠু দস্সিতোতি. ‘‘অনিচ্চলক্খণ দস্সনমেৱ পধানং’’তি ইমস্মিং ঞাণেপি উদযব্বযঞ্ঞাণেপি ভঙ্গঞ্ঞাণেপি অনিচ্চলক্খণ দস্সনমেৱ পধানং. ভযঞ্ঞাণে চ আদীনৱঞ্ঞাণে চ নিব্বিদাঞাণে চ দুক্খলক্খণ দস্সনং পধানং. উপৰি চতূসু ঞাণেসু অনত্তলক্খণ দস্সনং পধানন্তি. ‘‘সমুদিতেসূ’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনাভাৱসহাযভাৱেন সমুপ্পন্নেসু. ইদঞ্চ অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো. তণ্হাসমুদযা উপাদান সমুদযো. আহাৰ সমুদযা ৰূপসমুদযোতি পাড়িৱসেন ৱুত্তং. অপ্পহীন ৱসেনাতি পাড়িপদে পন অৱিজ্জা তণ্হা দিট্ঠানুসযানং অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে ৱিজ্জমানতা এৱ পমাণন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সমুদেন্তী’’তি পটিসন্ধিতো পট্ঠায একতো উদেন্তি. উপৰূপৰি এন্তি. আগচ্ছন্তীতি অত্থো. একভৱভাৱেন পাতুব্ভৱন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যাৱমৰণকালা’’তিআদিং. ‘‘পসৱন্তী’’তি পৱড্ঢমানা সৱন্তি, পৱত্তন্তি, সন্দন্তি. ‘‘তেসু পনা’’তি অৱিজ্জা তণ্হুপাদান কম্মেসু. ‘‘নিৰুজ্ঝন্তী’’তি তস্মিংভৱে এৱ নিৰুজ্ঝন্তি. তস্মিং ভৱে নিৰোধো নাম ভৱন্তৰে পুন অনুপ্পাদো যেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ভৱন্তৰে’’তিআদি. ‘‘তং সন্ততিযং’’তি তস্মিং পচ্চুপ্পন্ন ভৱেতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পুন অনুপ্পাদসঙ্খাতং নিৰোধং’’তি সন্ততি নিৰোধো নাম ৱুত্তো. ন নিব্বান নিৰোধো. এতাহি পচ্চযে সতি, ভৱন্তৰে উপ্পজ্জীস্সন্তি যেৱাতি. ইদানি যথাপৱত্ত সন্ততীসু পৰিযাপন্নানং সব্বপচ্ছিমানং নামৰূপানং খণিকনিৰোধৱসেন অত্থং ৱদন্তো ‘‘যথাপৱত্ত সন্ততিযো ৱা ছিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘উদযব্বযং সমনুপস্সন্তস্স চা’’তি এত্থ কতমো উদযো নাম, কতমো ৱযো নাম, কথঞ্চ তদুভযং সমনুপস্সতীতি আহ ‘‘উদযব্বযং পস্সন্তস্সাতি এত্থ যথা নামা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তমো খন্ধো’’তি তমোৰাসি. ‘‘ৱেতী’’তি ৱিগচ্ছতি. অন্তৰ ধাযতি.‘‘উদযো’’তি উপ্পাদো চেৱ ৱড্ঢি চ. ‘‘ৱযো’’তি ৱিগমনং, অন্তৰধানং. ‘‘নানাপযোগৱসেনৱা’’তি সমিঞ্জনপ্পসাৰণাদি নানাপযোগৱসেন ৱা. উদযপক্খানং নানাসন্ততীনং উদযঞ্চ উদযতো. ৱযপক্খানং নানাসন্ততীনং ৱযঞ্চ ৱযতোতি যোজনা.

বোজ্ঝঙ্গ ধম্মেহি সম্পন্নত্তা আৰাধেতি অত্তনো চিত্তংতি আৰদ্ধো. তুট্ঠচিত্তোতি অত্থো. ৱিপস্সতীতি ৱিপস্সকো. আৰদ্ধো হুত্ৱা ৱিপস্সকো আৰদ্ধৱিপস্সকো. দুৱিধোহি ৱিপস্সকো তৰুণ ৱিপস্সকো চ আৰদ্ধ ৱিপস্সকো চ. তত্থ খন্ধানং উদযব্বযং সুট্ঠু অপস্সন্তো দুব্বলৱিপস্সকো তৰুণ ৱিপস্সকো নাম. খন্ধানং উদযব্বযং সুট্ঠু পস্সন্তো ৱিপস্সনা কম্মে আৰাধিত চিত্তো বলৱৱিপস্সকো আৰদ্ধৱিপস্সকো নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং.

[ক]

‘সুঞ্ঞাগাৰে পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতী হোতি, সম্ম ধম্মং ৱিপস্সতো,তি চ.

[খ]

‘যো চ ৱস্সসতং জীৱে, অপস্সং উদযব্বযং;

একাহং জীৱিতং সেয্যো, পস্সতো উদযব্বযং,তি চ.

অযমিধ অধিপ্পেতো. ৱিপস্সনং উপেচ্চ কিলেসেন্তি, মলীনভাৱং গমেন্তীতি ৱিপস্সনুপক্কিলেসা. পৰিবন্ধন্তি নীৱাৰেন্তীতি পৰিবন্ধকাতি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ অন্তৰাযিক ধম্মানং নামং. ‘‘সৰীৰোভাসো’’তি সকলসৰীৰতো নিক্খন্তো ওভাসো. ‘‘পঞ্চৱিধা পীতী’’তি খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফৰণা পীতীতি. ‘‘দুৱিধা পস্সদ্ধী’’তি অতিবলৱন্তী কাযপস্সদ্ধিচেৱ চিত্তপস্সদ্ধি চ. ৱিপস্সনা কম্মে ওকপ্পনাকাৰপ্পৱত্তা সদ্ধাএৱ অধিমুচ্চনট্ঠেন অধিমোক্খো সদ্ধাধিমোক্খো. ‘‘ৱীৰিযং’’তি তস্মিং কম্মে অনিক্খিত্তধুৰং পগ্গহিতসীসং ৱীৰিযং. ‘‘সুখং’’তি চিত্তসুখং. তেনাহ ‘‘সোমনস্সং’’তি. ‘‘ৱিপস্সনাঞাণং’’তি ইন্দৱিস্সট্ঠৱজিৰসদিসং বলৱৱিপস্সনাঞাণং. ‘‘সতী’’তি তস্মিং কম্মে অপ্পমুট্ঠা সতি. ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি চিত্তস্স লীনুদ্ধচ্চাদীহি ৱিসমন্তেহি ৱিমুত্তা তত্ৰমজ্ঝত্ততাসঙ্খাতা উপেক্খা. ‘‘আৱজ্জনুপেক্খা’’তি ৱসিভাৱপত্তা আৱজ্জনসঙ্খাতা উপেক্খা. ‘‘আলযং’’তি তণ্হালযং. ‘‘কুৰুমানা’’তি কৰোন্তী. ‘‘সুখুমা তণ্হা’’তি কুসলেহি মিস্সকত্তা ইদং অকুসলন্তিপি জানিতুং অসক্কুণেয্যা সুখুমতণ্হা. ‘‘ন ৱতমে’’তি মম ন উপ্পন্নপুব্বোৱতাতি যোজনা. ‘‘অস্সাদসহিতা’’তি ওভাসাদীসু অস্সাদতণ্হা সহিতা. ‘‘অধিমান ৱসেনা’’তি অধিকতৰং মঞ্ঞনাৱসেন. ‘‘তাৱদেৱা’’তি নিকন্তিযা উপ্পত্তিক্খণেযেৱ. ‘‘নিকামনাকাৰো’’তি ইচ্ছনাকাৰো. অস্সাদনাকাৰো. ‘‘নিকামনস্সৱত্থূ’’তি নিকন্তিযা ৱত্থু. ‘‘অদ্ধা’’তি একন্তেন. ‘‘হন্দা’’তি চিত্তৱিস্সট্ঠকৰণে নিপাতপদং. ইদানেৱ নং ৱিসোধেমি, ন চিৰং পৱত্তিতুং দস্সামীতি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘তেস্ৱেৱা’’তি তেসুওভাসাদীসু এৱ. অট্ঠকথায ন সমেতি. অট্ঠকথাযং নিকন্তি ৱিক্খম্ভনস্স ৱিসুং ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱিপস্সনাপৰিপাকো নাম ৱিসেসন্তৰপ্পৱত্তেন পাকটোতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাভাৱং পত্তা’’তিআদিমাহ. ৱুট্ঠানগামিনি ৱিপস্সনাভাৱপত্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দ্ৱে ৱিপস্সনা চিত্তানী’’তি উপচাৰানুলোমচিত্তানি. সো হি ৱুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. সঙ্খাৰ নিমিত্ততো ৱা ৱুট্ঠাতি. নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তিতো. যদি এৱং গোত্ৰভুপি ৱুট্ঠানং নাম সিযাতি. ন সিযা. মগ্গস্স আৱজ্জনমত্তে ঠিতত্তা. পটিৱেধকিচ্চস্সচ সম্মোহ সমুচ্ছেদকিচ্চস্স অভাৱতো. ‘‘সযং’’তি মগ্গসঙ্খাতো সযং. ‘‘তং সমঙ্গীপুগ্গলং ৱা’’তি তেন মগ্গেন সমঙ্গীপুগ্গলং ৱা. ‘‘ৱট্টপ্পৱত্ততো চা’’তি আযতিং ভৱেসু অপাযৱট্টপ্পৱত্ততো ৱা, অট্ঠম ভৱতো পট্ঠায কামসুগতি ৱট্টপ্পৱত্ততো ৱা. অৱস্সং ৱুট্ঠানং গমেতি সম্পাপেতীতি ৱুট্ঠানগামিনীতি ৱচনত্থো. ‘‘অৱস্সং ৱুট্ঠানং গচ্ছন্তী’’তি ইধ ঠিতানং ৱুট্ঠানতো নিৱত্তি নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধানং বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱসেন দট্ঠব্বং. সব্বঞ্ঞু বোধিসত্তা পন পুব্ববুদ্ধানং সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনা কম্মং আৰভন্তা অনুলোমঞ্ঞাণং আহচ্চ ঠপেন্তীতি অট্ঠক থাসু ৱুত্তং. তত্থ ‘‘আহচ্চা’’তি ইদং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স মত্থকপত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘আৱজ্জনট্ঠানিযং’’তি ততো পুব্বভাগে কেনচি চিত্তেন অগ্গহিতে নিব্বানা ৰম্মণে আৱজ্জনট্ঠানিযং. ‘‘তং’’তি গোত্ৰভুঞ্ঞাণং. গোত্তং ভৱতি অভিভৱতি ছিন্দতীতি গোত্ৰভু. গোত্তং ৱা অভিসম্ভুণাতি পাপুণাতীতি গোত্ৰভূতি ৱচনত্থো. কথং পন গোত্ৰভু চিত্তং গোত্ৰভুঞ্ঞাণং পুথুজ্জনগোত্তং ছিন্দতি, অৰিযগোত্তং পাপুণাতীতি যুজ্জেয্য, সোহি পুগ্গলো তস্মিংখণে পুথুজ্জনগোত্তপৰিযাপন্নোএৱাতি. সচ্চং. অত্তনি পন ছিন্নত্তা সযং ছিন্দতি নাম. নিব্বানস্স চ অৰিযগোচৰত্তা তং আৰম্মণ কৰণৱসেন অৰিযগোত্তং পাপুণাতি নামাতি দট্ঠব্বং. পচ্চযসত্তিৱিসেসেন অত্তনো অনন্তৰে অৰিযগোত্তং ভাৱেতি, পাতুভাৱেতীতি গোত্ৰভূতিপি যুজ্জতি. ‘‘পৰিচ্ছিজ্জা’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদীহি সব্বৱিপ্ফন্দনেহি মুঞ্চিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. সম্মোহস্স পহানমেৱ দট্ঠব্বং. ন তে ধম্মে আৰম্মণ কৰণ ৱসেন জাননং. কথং তে ধম্মে আৰম্মণং অকৰোন্তো মগ্গো তে ধম্মে পৰিজানাতি নামাতি. কিচ্চসিদ্ধি ৱসেন. সো হি সম্মোহং পজহন্তো আৰম্মণং কৰোন্তানিপি হি পুব্বভাগঞ্ঞাণানি তপ্পহানকিচ্চস্স অসাধকত্তা দুক্খ সচ্চং পৰিজানন্তানীতি ন ৱুচ্চন্তি. মগ্গো পন আৰম্মণং অকৰোন্তোপি তপ্পহানকিচ্চস্স সাধকত্তাতং সচ্চং পৰিজানাতীতি ৱুচ্চতি. কস্মা. ততো পট্ঠায তস্সপুগ্গলস্স সব্বকালং তস্মিংসচ্চে পৰিজানন কিচ্চস্স সিদ্ধত্তা. যথাহি একো পুৰিসো চক্খুম্হি পিত্তসেম্হাদিদোসেহি পলিবুদ্ধত্তা অন্ধো হোতি. ন কিঞ্চি পস্সতি. যদা পন সো একং তেজৱন্তং অঞ্জনং লভিত্ৱা চক্খুং অঞ্জযন্তো সব্বৰত্তিং নিদ্দাযতি. তস্স নিদ্দাযন্তস্সেৱ চক্খুম্হি সব্বদোসা নস্সন্তি. চক্খু ৱিপ্পসন্নং হোতি. তঙ্খণতো পট্ঠায সো নিদ্দাযন্তোপি ৰূপানি পস্সতীতি ৱুচ্চতি. কস্মা, অন্ধভাৱৱিগমেন দস্সনকিচ্চস্স সিদ্ধত্তা. এৱমেৱমিদং দট্ঠব্বন্তি. একদেসেন ৱা হেট্ঠিমমগ্গেসু, অনৱসেসেন ৱা অৰহত্তমগ্গে. ‘‘অপচ্ছাৱত্তিকং’’তি এত্থ পচ্ছতো আৱত্তনং পচ্ছাৱত্তং. নত্থি পচ্ছাৱত্তং অস্সাতি অপচ্ছাৱত্তিকন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘পুন অনুপ্পাদধম্মতাপত্তিৱসেন নিৰোধসঙ্খাতং’’তি মগ্গক্খণে এৱ তানিৱট্টানি পুন অনুপ্পাদসভাৱং আপজ্জন্তি, নিৰুজ্ঝন্তি. তথা নিৰোধসঙ্খাতং. ‘‘উপ্পাদনসঙ্খাতায ভাৱনাযা’’তি এতেন মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা ৱড্ঢনসঙ্খাতায ভাৱনায ওকাসো নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অৰিযমগ্গং পটিলাভত্থায পন পৱত্তিতা পুব্বভাগভাৱনাপি মগ্গভাৱনা এৱ. সা চ অৰিযমগ্গং পত্ৱা মত্থকপত্তা হোতি. তস্মা অৰিযমগ্গো এৱ মত্থকপত্তো ভাৱনানুত্তৰো হোতীতি ইমিনাপৰিযাযেন ৱড্ঢন সঙ্খাতায ভাৱনাযাতিপি যুজ্জতিযেৱ. অত্তনো অনন্তৰে পৱত্তং আনন্তৰিকং. আনন্তৰিকং ফলং এতস্সাতি ৱিগ্গহো. তস্স চ ততোপৰং দ্ৱে ৱা তীণি ৱা ফলচিত্তানি পৱত্তন্তীতি ইমিনা সম্বন্ধো. অপনীতো অগ্গি এতস্মাতি অপনীতগ্গিকো. ‘‘নিব্বাপেন্তো ৱিযা’’তি এতেন পটিপ্পস্সম্ভনপ্পহানকিচ্চেন মগ্গানুকুলপ্পৱত্তিং দস্সেতি. ‘‘তেসং’’তি তেসং চক্খূনং. তং ৰূপং তস্স পাকটং ন তাৱ হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি তস্স পুগ্গলস্স. ‘‘পচ্চৱেক্খনৱাৰেসূ’’তি এত্থ পসাদচক্খুনা দিট্ঠে পৱত্তা অনুবন্ধক ৱীথিযোপি সঙ্গয্হন্তি.

উপৰিমগ্গেহি ৱধিতব্বা মাৰেতব্বাতি উপৰিমগ্গৱজ্ঝা. ‘‘কিলেসৱিভাগেসূ’’তি অসুকমগ্গেন অসুকাকিলেসা পহীযন্তীতি এৱং কিলেসৱিভাগেসু. ‘‘পাড়িযং’’তি পটিসম্ভিদা মগ্গপাড়িযং. ৱুচ্চমানে পন ৱত্তব্বন্তি সম্বন্ধো. মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গাদীনং পচ্চৱেক্খনং নাম মগ্গপচ্চৱেক্খনমেৱ. তথা পচ্ছা ৱা পৱত্ততীতি সিদ্ধং. ‘‘অৱিৰুদ্ধা হোতী’’তি ৱিসুদ্ধিমগ্গেন অসমেন্তাপি পচ্চৱেক্খন্তানং ইচ্ছানুৰূপসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অধিমাননিদ্দেস অট্ঠকথাসূ’’তি ৱিনযে চতুত্থপাৰাজিকে অধিমানপদনিদ্দেস অট্ঠকথাসু. ‘‘সো’’তি অৰিযভূতো ভিক্খু. ‘‘নো লদ্ধুং ন ৱট্টতী’’তি অলদ্ধুং ন ৱট্টতীতি অত্থো. লদ্ধুং নো ন ৱট্টতীতি ৱা যোজনা. চতুব্বিধং মগ্গঞ্ঞাণং গহিতং. ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নামাতি ৱুত্তত্তা.

‘‘অভিনিৱিসনং’’তি অজ্ঝত্তং দড়্হতৰং পতিট্ঠানং. ‘‘নিখাতসিনেৰুপা দস্সৱিযা’’তি তস্স পৱত্তনং ৱিয. ‘‘কেৱলং পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতায অদিট্ঠত্তা’’তি এতেন এসো মে অত্তা, ন পৰস্স অত্তাতি এৱং অত্তানং অত্তস্স সামিকং কত্ৱা গহণকাৰণং ৱদতি. তত্থ কেৱলসদ্দেন পৰমত্থ সচ্চং পত্ৱা অত্তস্সেৱ অভাৱতো খন্ধপঞ্চকস্স অত্তনোৱসাযত্ত ৱুত্তিতং নিৱত্তেতি. সম্মুতি সচ্চং পন পত্ৱা অত্তস্স ৱিজ্জমানত্তা মহাজনো অত্তনো খন্ধপঞ্চকং অত্তনো ৱসাযত্ত ৱুত্তিং মঞ্ঞমানো এসো মে অত্তাতি গণ্হাতি. ‘‘খণভঙ্গস্স চ অদিট্ঠত্তা’’তি এতেন এসো মে সাৰট্ঠেন অত্তা. এসো মম সাৰো. এতং মম সৰীৰং. যাৱ ৱস্সসতংপি ৱস্সসহস্সম্পি এতং খন্ধপঞ্চকং ন ভিজ্জতি, ন ৱিনস্সতি. তাৱ অহং ন মৰামি. যদা এতং ভিজ্জতি, ৱিনস্সতি. তদা অহং মৰামি. অহঞ্চ মম খন্ধপঞ্চকঞ্চ অদ্ৱযং অনানত্তন্তি এৱং গহণকাৰণং ৱদতি. তত্থ ‘‘খণভঙ্গস্সা’’তি নামৰূপধম্মানং খণে খণে ভঞ্জনস্স ভিজ্জনস্স মৰণস্স. ইদম্পনমৰণং সম্মুতি সচ্চে নত্থি. পৰমত্থ সচ্চে এৱ অত্থি. তস্মা তং অপস্সন্তো মহাজনো অত্তনো খন্ধপঞ্চকং অত্তনোসাৰং মঞ্ঞমানো এসো মে অত্তাতি গণ্হাতীতি. ‘‘তং দ্ৱযং সুদিট্ঠং কত্ৱা’’তি খন্ধপঞ্চকস্স কেৱলং পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতঞ্চ খণভঙ্গঞ্চ ঞাণ চক্খুনা সুট্ঠুদিট্ঠং কত্ৱা. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং পটিচ্চসমুপ্পাদং সুট্ঠুপস্সন্তো কেৱলং পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতঞ্চ অৱসাযত্ত ৱুত্তিতঞ্চ সুট্ঠু পস্সতি. যো চ অত্তনো ৱসাযত্তৱুত্তি ন হোতি. সো পৰমত্থসচ্চং পত্ৱা এসো মম সন্তকন্তিপি ৱত্তুং নাৰহতি. কুতো মম অত্তাতি. অপি চ, সত্তো নাম সভাৱতো নত্থি. পঞ্ঞত্তিমত্তং হোতি. যো ‘অহন্তি ৱা, মেতি ৱা, মমাতি ৱা, গয্হেয্য. অসন্তে চ অত্তস্মিং কো মম অত্তা নাম ভৱেয্যাতি. খণভঙ্গো হোতি. খণে খণে ভিজ্জতি. সত্তো চ নাম একস্মিংভৱে আদিম্হি সকিং এৱ জাযতি. অন্তে সকিং এৱ মৰতি. অন্তৰা ৱস্সসতংপি ৱস্সসহস্সংপি মৰণং নাম নত্থি. অঞ্ঞাহি খণিকধম্মানং গতি. অঞ্ঞা সত্তস্স. এৱংসন্তে কথং খণিকধম্মা সত্তস্স সাৰট্ঠেন অত্তানাম ভৱেয্যুন্তি. তস্মা তে অৱসৱত্তনট্ঠেন অসাৰকট্ঠেন চ অনত্তা এৱ. অপিচ ‘‘অৱসৱত্তনট্ঠেনা’’তি এত্থ ৱসো নাম সত্তসন্তানে একো পধানধম্মো. সচে অত্তানাম অত্থি. সো এৱ পধানভূতস্স ৱসস্সপি অত্তা ভৱেয্য. এৱংসতি, যো ৱসো, সো অত্তা. যো অত্তা, সো ৱসোতি ভৱেয্য. তথা চ সতি, ৰূপং অত্তাতি গণ্হন্তো ৰূপঞ্চ ৱসঞ্চ অত্তানঞ্চ একত্তং কত্ৱা গণ্হাতি নাম. তথা ৱেদনং অত্তাতি. সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং অত্তাতি গণ্হন্তেপি. এৱঞ্চসতি, সত্তো চ খন্ধপঞ্চকঞ্চ ৱসো চ অত্তা চ সব্বমেতং একত্তং গচ্ছতি, একো সত্তোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ন হি ইমস্মিং ৱসৱত্তনট্ঠে একস্সসত্তস্স দ্ৱে অত্তা তযো অত্তা বহূঅত্তাতি সক্কা ভৱিতুং. অথ যথা যথা সত্তস্স ৱসো ৱত্ততি, ইচ্ছা পৱত্ততি. তথা তথা খন্ধপঞ্চকম্পি নিচ্চকালং সত্তস্সৱসং অনুগচ্ছেয্য. কস্মা, সত্তস্স চ খন্ধপঞ্চকস্স চ ৱসস্স চ নানত্তাভাৱতো. এৱং অনুগচ্ছন্তে সতি. ৰূপং মে অত্তা, ৱেদনা মে অত্তাতিআদিগ্গহণং ৱট্টেয্য. সভাৱতো অৱিৰুদ্ধং ভৱেয্য. ন পন তথা অনুগচ্ছতি. ন হি দুব্বণ্ণো দুৰূপো পুৰিসো অত্তনো ৰূপকাযং অত্তনো ৱসেনেৱ সুৱণ্ণং সুৰূপং কাতুং সক্কোতি. তথা দুস্সদ্দোৱা সুসদ্দং, দুগ্গন্ধোৱা সুগন্ধং. ন চ অন্ধোৱা অনন্ধং. বধিৰোৱা অবধিৰং. ৰোগীৱা অৰোগং. কুট্ঠীৱা অকুট্ঠং. গণ্ডীৱা অগণ্ডং. জিণ্ণোৱা তৰুণং. অজৰং ৱা অমৰণং ৱা কাতুং সক্কোতি. নাপি অপাযেসু চ অপতন্তং. পতিত্ৱা ৱা ততো ৱিমুত্তং কাতুং সক্কোতি. তথা দেৱো ৱা দেৱত্তা অচাৱেতুং. সক্কোৱা সক্কত্তা, মাৰো ৱা মাৰত্তা, ব্ৰহ্মা ৱা ব্ৰহ্মত্তাতি. এসনযো সেসখন্ধেসুপি. তথা পন অৱসানুগমনতো পৰমত্থ সচ্চং পত্ৱা খন্ধপঞ্চকে অত্তনো সামিকিচ্চং ইস্সৰকিচ্চং নাম নত্থি. অসামিকমেৱ তং হোতি, অনিস্সৰং. তথা চ সতি, অত্তানং তস্স সামিং ইস্সৰং কত্ৱা ৰূপং মে অত্তাতি গহণং মিচ্ছাগহণং নাম হোতীতি. লোকে পন মহাজনো ধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদং ন জানন্তি, ন পস্সন্তি, ন পটিৱিজ্ঝন্তি. তেসং পৰম্পৰ পচ্চযৱসেন পৱত্তমানে খন্ধসন্তানে সম্মুতি সচ্চৱসেন নানাৱসৱত্তনাকাৰা নাম সন্তি. নানাসামি ইস্সৰাধিপতিৱোহাৰা চ লোকে সন্দিস্সন্তি. তে সম্মুতি সচ্চৱসেন উপ্পন্নেসু তেসু সামিইস্সৰাধিপতি ৱোহাৰেসু ৱোহাৰমত্তে অঠত্ৱা সভাৱসচ্চং মঞ্ঞন্তা মিচ্ছাগহণং গণ্হন্তি. এত্থ সিযা. ন নু ৱসোনাম ইচ্ছা. সত্তো চ গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতি. ঠাতুং ইচ্ছন্তো তিট্ঠতি. এৱংসতি. তস্স খন্ধপঞ্চকং তস্স ৱসাযত্ত ৱুত্তি এৱ হোতীতি. ন হোতি. কস্মা, পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিত্তা এৱ. তথাহি গন্তুং ইচ্ছানাম বহিদ্ধা ধনহেতুৱা উপ্পজ্জেয্য. নানাভোগহেতু ৱা. অঞ্ঞেন ৱা নানাকাৰণেন. তত্থ যেসং ধনে অসতি, যং যং দুক্খং আগচ্ছেয্য কাযিকং ৱা চেতসিকং ৱা. তেসং তং তং দুক্খপচ্চযা ধনিচ্ছা নাম উপ্পজ্জতি. ধনিচ্ছা পচ্চযা গন্তিচ্ছাদযো উপ্পজ্জন্তি. তথা নানাভোগিচ্ছা নানাকম্মিচ্ছাসু চাতি. নানাদুক্খভযুপদ্দৱমূলিকাসু ইচ্ছাসু ৱত্তব্ব মেৱ নত্থি. তথা নানাৰম্মণানং পলোভন দুক্খমূলিকাসু চ নানাৱিতক্কানং ৱিপ্ফন্দনমূলিকাসু চ ইচ্ছাসু. এৱং ৱসোপি পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিকো এৱ হোতি. ‘‘গমনং’’তি গমনাকাৰেন পৱত্তং খন্ধপঞ্চকং. যেনযেনধনাদিহেতুনা সো সো ৱসো উপ্পজ্জতি. গমনম্পি তেন তেনেৱ উপ্পজ্জতি আহাৰুপত্থম্ভনাদিপচ্চযেন চ. ৱসো পন গমনস্স পচ্চযেক দেসমত্তং হোতি. সো হি তদঞ্ঞপচ্চযেহি ৱিনা সযং উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. কুতো গমনং উপ্পাদেতুং. এৱং ঠানাদীসু. এৱঞ্চ সতি, ইদং খন্ধপঞ্চকং পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিকন্তিচ্চেৱ ৱত্তুং অৰহতি. নো ৱসাযত্ত ৱুত্তিকন্তি. অপি চ গন্তুং ইচ্ছন্তো গচ্ছতীতি পঞ্ঞত্তি মত্তভূতো সত্তো গচ্ছতি. খন্ধপঞ্চকং পন খণিক ধম্মত্তা ন গচ্ছতি. উপ্পন্নুপ্পন্নং তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জতি. সন্ততি ৱসেন গমনাকাৰ নিমিত্তং পঞ্ঞাযতি. এৱং অৱসৱত্তনং হোতীতি. হোতু তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জনং. অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিযা সতি, গমনং সম্পজ্জতিযেৱ. গমনে চ সম্পজ্জমানে খণিকভিজ্জনেন দোসো নত্থীতি চে. অত্থি. খণিকমৰণঞ্হি সত্তস্স সুসানভূমি নাম হোতি. অন্তৰাযেৱা আগতে পক্খলন্তে ৱা সতি, গচ্ছন্তো সত্তো যদা কদাচি মৰণং ৱা নিগচ্ছতি মৰণ মত্তং ৱা দুক্খন্তি. কিলেসে নিমিনাতি পৱত্তেতীতি নিমিত্তন্তি ৱচনত্থো. ‘‘ৱিপল্লাসনিমিত্তং’’তি চ ৱিপল্লাস ধম্মানং ৱসেন উপট্ঠিতং কিচ্চ নিমিত্তং. তণ্হা এৱ পণিধীতি সম্বন্ধো. মহন্তানং আদীনৱানং ৰাসি মহাআদীনৱৰাসি. খন্ধেসু সুঞ্ঞতলক্খণং নাম অতি গম্ভীৰং হোতি. ঞাণস্সেৱ ৱিসযভূতং. সুঞ্ঞত দস্সনঞ্চ দিট্ঠিযা উজুপ্পটিপক্খন্তি আহ ‘‘সঙ্খাৰেসু সুঞ্ঞতদস্সনৱসেনা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘অত্থ সিদ্ধি নামা’’তি মগ্গফলপ্পটিলাভসঙ্খাতস্স অত্থস্স সিদ্ধি নাম. অত্তাতি অভিনিৱেসো অত্তাভিনিৱেসো. গণ্হাতীতি গাহো. উপাদীযতীতি অত্থো. দিট্ঠিসঙ্খাতো গাহো দিট্ঠিগ্গাহো. অত্থাভিনিৱেসো চ সো দিট্ঠিগ্গাহো চাতি ৱিগ্গহো. তস্স পটিপক্খং অনত্তানুপস্সনাঞাণং. অনু অনু ভৱনং আনুভাৱো. পৰম্পৰতো ৱড্ঢনন্তি অত্থো. ‘‘তথা সমনুপস্সিত্ৱা’’তি সুঞ্ঞতা কাৰেন সমনুপস্সিত্ৱা. ৱিমুঞ্চন্তস্স অৰিযপুগ্গলস্স. ‘‘অনিচ্চলক্খণং নাম নাতি গম্ভীৰং হোতি. সদ্ধাযপি ৱিসযভূতং. উন্নতিলক্খণো চ অহং মানো খন্ধেসু নিচ্চধুৱৱিপল্লাসমূলকো সদ্ধায চ পটিপক্খোতি আহ ‘‘অনিচ্চদস্সনৱসেনা’’তিআদিং. ‘‘নিমিত্তাভিনিৱেসভূতস্সা’’তি নিচ্চধুৱনিমিত্তাভিনিৱেসভূতস্স. ‘‘মানগ্গাহস্সা’’তি মানসঙ্খাতস্স গাহস্স. ‘‘সদ্ধায পী’’তিপিসদ্দেন ঞাণং সম্পিণ্ডেতি. দুক্খলক্খণং নাম ভযসংৱেগ জনকং হোতি. আৰম্মণেসু তণ্হালোলস্স তণ্হাৱিপ্ফন্দনস্স পটিপক্খং. ৱিসেসতো সমাধিস্স অনুৰূপন্তি আহ ‘‘দুক্খদস্সন ৱসেনা’’তিআদিং. ‘‘তিণ্ণং ধম্মানং’’তি পঞ্ঞিন্দ্ৰিয সদ্ধিন্দ্ৰিয সমাধিন্দ্ৰিয সঙ্খাতানং তিণ্ণং ইন্দ্ৰিয ধম্মানং. ‘‘ৱিপস্সনা গমনৱসেনে ৱা’’তি ৱুট্ঠানগামিনি ৱিপস্সনা সঙ্খাতস্স আগমন কাৰণস্স ৱসেনেৱ.

ইদানি পুব্বে যং ৱুত্তং ‘সত্তঅৰিয পুগ্গলৱিভাগস্স পচ্চযভাৱপত্তিযা চা’তি. তত্থ সত্ত অৰিযপুগ্গলৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ধম্মানুসাৰী নামাতি এত্থ ‘‘ধম্মো’’তি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি ‘সচ্চং, ধম্মো, ধীতি, চাগো,তি এত্থ ৱিয. তিক্খতৰং ধম্মং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. পঞ্ঞাবলানুসাৰেন আদিম্হি মগ্গং লভতীতি ৱুত্তং হোতি. অথৱা. ‘‘ধম্মো’’তি নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন সঙ্খাৰ ধম্মো ৱুচ্চতি. সুঞ্ঞতদস্সনঞ্চ নাম ৱিসেসতো সুদ্ধধম্ম দস্সনং নাম. ইতি সুদ্ধধম্মং অনুস্সৰতি, ঞাণগতিযা অনুগচ্ছতীতি ধম্মানুসাৰী. দিট্ঠিপত্তোতি এত্থ দিট্ঠিনাম দস্সনঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি. আদিতো পট্ঠায পৰিসুদ্ধ দস্সনসম্পন্নত্তা দিট্ঠিবলেনেৱ সুখেন তং তং মগ্গফলং পত্তোতি দিট্ঠিপত্তো. তেনেৱ দস্সন পঞ্ঞাবলেন কিলেসবন্ধনতো ৱিমুত্তোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. সঙ্খাৰ ধম্মানং খণিক ধম্মভাৱে সুট্ঠু সদ্দহনং অৱেচ্চপ্পসাদো সদ্ধা নাম. তত্থ ‘‘অৱেচ্চপ্পসাদো’’তি ঞাণসম্পযুত্তপ্পসাদো. ‘‘ঞাণং’’তি চ সঙ্খাৰ ধম্মানং খণিকভাৱনিমিত্তানং দস্সনঞ্ঞাণং. তাদিসে হি ঞাণে সতি, তত্থ অৱেচ্চপ্পসাদো নাম জাযতি, নো অঞ্ঞথাতি. সদ্ধং অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী. সদ্ধাবলেনেৱ আদিম্হি অৰিযমগ্গং পাপুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. সদ্ধাবলেন ৱিমুত্তোতি সদ্ধাৱিমুত্তো. ‘‘কাযসক্খি নামা’’তি এত্থ সক্খংতি সন্দিট্ঠং. যং সাধকন্তিপি ৱুচ্চতি. অত্তনো কাযে এৱ লদ্ধং সক্খং যস্সাতি কাযসক্খী. দুক্খানু পস্সী পুগ্গলো হি সংৱেগ বহুলো হোতি. সংৱেগো চ পধান ৱীৰিযস্স পদট্ঠানং. সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতীতি হি ৱুত্তং. তস্মা সো সংৱেগৱসেন ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো যং যং পুৰিসথামেন পত্তব্বং হোতি. তং তং পাপুণাতি. পাপুণন্তো চ অত্তনো কাযে এৱ সক্খং লভতি. সন্দিট্ঠং ঝানসুখং ৱা মগ্গফলসুখং ৱা লভতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘উভতোভাগ ৱিমুত্তো’’তি অৰূপজ্ঝানেহি ৰূপকাযতো অৰহত্তমগ্গফলেহি নামকাযতোতি এৱং উভোহি কাযভাগেহি ৱিমুত্তো. এত্থ চ তযো অৰিযপুগ্গলা পঞ্ঞাধিকো চ সদ্ধাধিকো চ ৱীৰিযাধিকো চ. তত্থ ধম্মানুসাৰী চ দিট্ঠিপত্তো চ পঞ্ঞাৱিমুত্তো চ পঞ্ঞাধিকো নাম. সদ্ধানুসাৰী চ সদ্ধাৱিমুত্তো চ সদ্ধাধিকো নাম. কাযসক্খী চ উভতোভাগৱিমুত্তো চ ৱীৰিযাধিকো নামাতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চ পুগ্গলৱিভাগনযো পটিসম্ভিদামগ্গনযেন ৱুত্তো. অভিধম্মে পন পুগ্গল পঞ্ঞত্তিযং সদ্ধাৱিমুত্তো চ কাযসক্খী চ দ্ৱেপুগ্গলা সেক্খেসু এৱ ৱুত্তা. অৰহত্তং পত্তা পন এতে দ্ৱেপি পঞ্ঞাৱিমুত্তা এৱাতি দট্ঠব্বা. এত্থ সিযা, সঙ্খাৰ ধম্মানং খণিক ধম্মভাৱে সুট্ঠু সদ্দহনং অৱেচ্চপ্পসাদো সদ্ধা নামাতি ৱুত্তং. কিং পন তাদিসেন সদ্ধামত্তেন সোতাপত্তি মগ্গং পাপুণাতীতি. এত্থ অম্হেহি ৱত্তব্বং নত্থি. ভগৱতা এৱ ৱুত্তং. যথাহ মহাৱগ্গে ওক্কন্ত সংযুত্তে চক্খু ভিক্খৱে অনিচ্চং ৱিপৰিণামী অঞ্ঞথাভাৱী, যো এৱং সদ্দহতি, এৱং অধিমুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতি সদ্ধানুসাৰী. ওক্কন্তো অৰিযভূমিং. অতিক্কন্তো পুথুজ্জনভূমিং. সো যেনকম্মেন অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং উপ্পজ্জেয্য. ন তং কম্মং কৰোতীতি. সোতং ভিক্খৱে অনিচ্চং. ৱিপৰিণামী অঞ্ঞথাভাৱীতিআদিনা দ্ৱাদসাযতনানি ৱিত্থাৰে তব্বানি. তত্থ ‘‘ৱিপৰিণামী’’তি ৱিপৰিণামো যস্স অত্থীতি ৱিপৰিণামী. ৱিপৰিণামোতি চ খণে খণে জীৰণতা ভিজ্জনতা ৱুচ্চতি. ‘‘অঞ্ঞথাভাৱী’’তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ‘‘এৱং অধিমুচ্চতী’’তি এতেন ঞাণসম্পযুত্তসদ্ধং দীপেতি. সা এৱ সোতাপত্তিযঙ্গেসু বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, ধম্মে, সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতোতি ৱুত্তা. তত্থ ঞাণসম্পযুত্তসদ্ধা নাম চক্খাদীনং অনিচ্চনিমিত্ত দস্সনঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা ওকপ্পনসদ্ধা. অনিচ্চনিমিত্তঞ্চ নাম ৰূপং অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিপদে ৱুত্তনযেন চক্খাদিনিস্সযানং মহাভূতানং সন্ততি পৰিৱত্তনাদিকং ৱুচ্চতি. তঞ্হি পস্সন্তো চক্খাদীনং অনিচ্চভাৱে সদ্দহতি, অধিমুচ্চতি. তানিপি খণে খণে একন্তেন ভিজ্জতি যেৱাতি সদ্ধাধিমোক্খং সদ্ধাৱিনিচ্ছযং পটিলভতীতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেনা’’তি এত্থ পন অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধতাদীনং বুদ্ধগুণাদীনং দস্সনঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তো পসাদো অৱেচ্চপ্পসাদো নাম. অৰিযভূমি নাম দিট্ঠানুসয ৱিচিকিচ্ছানুসযেহি পৰিসুদ্ধা অৱত্থাভূমি ৱুচ্চতি. তেহি সহিতা অৱত্থাভূমি পুথুজ্জনভূমি নাম. কথং পন তস্স পুগ্গলস্স পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কন্ততা অৰিযভূমিং ওক্কন্ততা চ ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘সো যেনা’’তিআদিং. যো অত্তনো জীৱিতহেতুপি কিঞ্চি কম্মপথপত্তং অপাযগামি কম্মং ন কৰোতি. সো একন্তেন পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কন্তো, অৰিযভূমিং ওক্কন্তোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তং হোতি. ইদং সদ্ধানুসাৰিসুত্তং. অপৰংপি ৱুত্তং চক্খু ভিক্খৱে ৱিপৰিণামী অঞ্ঞথাভাৱী. যস্স এৱং মত্তসো নিজ্ঝানং খমতি. অযং ৱুচ্চতি ধম্মানুসাৰী তিআদি. তত্থ ‘‘মত্তসো নিজ্ঝানং খমতী’’তি সদ্ধানুসাৰীৱিয সদ্দহনমত্তে অট্ঠত্ৱা চক্খাদীনং তাদিসং অনিচ্চতং সমনুপস্সন্তো থোকং থোকং দস্সনং লভতিযেৱ. এৱংসতি, চক্খাদীনি তস্স পুগ্গলস্স নিজ্ঝানং ওলোকনং মত্তসো খমন্তি নাম. ইদং ধম্মানুসাৰিসুত্তং. অপৰংপি ৱুত্তং চক্খু ভিক্খৱে অনিচ্চং ৱিপৰিণামী অঞ্ঞথাভাৱী. যো এৱং পজানাতি পস্সতি. অযং ৱুচ্চতি সোতাপন্নো তিআদি. তত্থ ‘‘পজানাতি পস্সতী’’তি ধম্মানুসাৰীৱিয মত্তসো নিজ্ঝানক্খমমত্তে অট্ঠত্ৱা পঞ্ঞায পজানাতি, ঞাণচক্খুনো পচ্চক্খতো পস্সতীতি অত্থো. ইদং দিট্ঠিপত্তাদীনং সুত্তং.

‘‘যথা সকং ফলং’’তি এত্থ সস্স অত্তনো ইদং সকং. যং যং সকং যথাসকন্তি অত্থং দস্সেতি সোতাপন্নস্সাতিআদিনা. ফলসমাপত্তি ৱীথিযং পন অনুলোমজৱনানি এৱ ফলানং আসন্নকাৰণানি, ন মগ্গজৱনানীতি আহ ‘‘ন মগ্গাগমনৱসেনা’’তি. ‘‘সো’’তি মগ্গো. সন্তো সংৱিজ্জমানো সব্ভাৱো. ‘‘অস্সা’’তি মগ্গস্স.

অনিচ্চানুপস্সনা কিচ্চতো অনিমিত্তা হোতি. সভাৱতো সনিমিত্তাএৱ. নিচ্চনিমিত্তসহিতাএৱ. যতো সা এসোহমস্মীতিগ্গহণং লভতি. ইদংপি ৱিপস্সনাঞাণং অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সমনুপস্সিতব্বা চ হোতীতি. তত্থ চ অভিধম্মং পত্ৱা সভাৱপ্পধানং হোতি, ন কিচ্চপ্পধানং. তস্মা অভিধম্ম নযেন ৱিপস্সনা অত্তনো নিমিত্ত নামং মগ্গস্স দাতুং ন সক্কোতি. অযং অট্ঠকথায অধিপ্পাযো. কিলেস ধম্মা নাম যস্স উপ্পজ্জন্তি, তং পুগ্গলং পলিবুন্ধন্তি. সম্বাধং কৰোন্তি. তস্মা পলিবোধকৰানাম. তং পুগ্গলং নিচ্চনিমিত্ত সুভনিমিত্ত সুখনিমিত্ত অত্তনিমিত্তানি গাহেন্তি. তস্মা নিমিত্তকৰানাম. তং পুগ্গলং আৰম্মণেসু ভুসং নিহিতং নিৱিট্ঠং কৰোন্তি. তস্মা পণিধিকৰানাম. তে চ মগ্গফলানি আৰম্মণং ন কৰোন্তি. মগ্গফলেহি চ সম্পযোগং ন গচ্ছন্তি. এৱং আৰম্মণকৰণা দিৱসেন মগ্গফলেসু তেসং অভাৱো. অভাৱত্তাএৱ চ তানি মগ্গফলানি অত্তনো ধম্মতায তীণিনামানি লভন্তীতি দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণ কৰণৱসেনৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অত্তনো সভাৱেনা’’তি অত্তনো ধম্মতায.

‘‘অত্তদিট্ঠিযা উপ্পন্নায উপ্পজ্জন্তী’’তি ইদং তাসং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং অত্তদিট্ঠিযা অৱিনাভাৱং দীপেতি. ন পন অত্তদিট্ঠিযা তাহি অৱিনাভাৱন্তি দট্ঠব্বং. ৱিপচ্চন্তীতি অপাযেসু ৱিপচ্চন্তি. অপাযপটিসন্ধিং জনেন্তি. দিট্ঠসচ্চানঞ্চ অৰিযপুগ্গলানং. দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তা অকুসলধম্মা দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা ৱিপ্পযুত্তা’’তি. ‘‘অকুসলধম্মাচে ৱা’’তি পচ্চুপ্পন্নভূতা দসাকুসলকম্মপথ ধম্মা চেৱ. ‘‘সত্তহি ভৱেহী’’তি ক্ৰিযাপৱগ্গে কৰণৱচনং. যথা সত্তহি মাসেহি ৱিহাৰং নিট্ঠাপেতীতি. ক্ৰিযাপৱগ্গোতিচ ক্ৰিযাযসীঘতৰং নিট্ঠাপনং ৱুচ্চতি. ‘‘সত্তক্খত্তুং’’তি সত্তৱাৰা. তীণি সংযোজনানিনাম ‘সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসসংযোজনানি,. ‘‘অৱিনিপাত ধম্মো’’তি ৱিৰূপং হুত্ৱা পতনং ৱিনিপাতো. অপাযনিপাতোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ধম্মো’’তি সভাৱো. নত্থি ৱিনিপাতো ধম্মো যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘নিযতো’’তি সুগতিভৱেসু নিযত গতিকো. সম্মা বুজ্ঝতীতি সম্বোধি. মগ্গঞ্ঞাণং. ‘‘পৰাযনং’’তি পৰভাগে গন্তব্বট্ঠানং ৱুচ্চতি. সম্বোধিসঙ্খাতং পৰাযনং অস্সাতি সম্বোধিপৰাযনো. ‘‘অনিযমত্থো’’তি ৱাসদ্দত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ৱা সদ্দত্থেসু চ অনিযমত্থো. ন ৱিকপ্পত্থো. ৱিকপ্পত্থেহি সতি দ্ৱে এৱ সত্তক্খত্তুপৰমা লব্ভন্তি. মিস্সকভৱোন লব্ভতি. অনিযমত্থে তযোপি লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং পন সমুচ্চযত্থস্স গহিতত্তা একো মিস্সকভৱো এৱ লব্ভতি. ননু চ সদ্দো নাম সমুচ্চযত্থে পাকটো, ন অনিযমত্থে. তস্মা সমুচ্চযত্থোৱ ইধ যুত্তোতি চে. ন যুত্তো. কস্মা. দ্ৱিন্নং অসঙ্গহিতত্তা. অট্ঠকথাযং পন সমুচ্চযত্থং গহেত্ৱা তে দ্ৱে পুগ্গলা ইমস্মিং পাঠে অসঙ্গহিতাতি ৱুত্তং. যদি তে ইমস্মিং পাঠে অসঙ্গহিতা. কত্থতে সঙ্গহিতা ভৱেয্যুং. ন হি কোচি সত্তক্খত্তু পৰমো নাম ইধ অসঙ্গহিতোতি যুত্তোতি. ‘‘অস্সা’’তি তস্সপাড়িপাঠস্স. ‘‘এত্থ চ যস্মা. ল. পৰমো নাম ৱুত্তো’’তি ইদং উপৰি ‘যে কামভৱে যেৱা’তিআদিনা ‘যেদিট্ঠ ধম্মে ৱা’তিআদিনা চ যোজেতব্বং. সো চ সুক্খৱিপস্সকো ৱা পৰিহীনজ্ঝানো ৱা দট্ঠব্বোতি সম্বন্ধো. ‘‘পাড়িযং’’তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পাড়িযং. ‘‘ইধ নিট্ঠা’’তি ইমস্মিং কামলোকে আসৱক্খযং পত্ৱা খন্ধপৰিনিব্বানপত্তি ৱসেন নিট্ঠা. নিট্ঠানং পৰিযোসানন্তি অত্থো. কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. ভৱতো ভৱং গচ্ছতীতি অত্থো. একমেৱ পটিসন্ধিসঙ্খাতং ভৱবীজং অস্স অত্থীতি একবীজী. যো চ দিট্ঠেৱ ধম্মে অৰহা. তস্স চ ইধ নিট্ঠাতি যোজনা. কেন পন তিণ্ণং সোতাপন্নানং ৱিসেসো কতোতি. সত্তক্খত্তু পৰমো তাৱ কেৱলং পথমমগ্গ সম্পযুত্তেহি ইন্দ্ৰিযেহি কতো. ইতৰে দ্ৱে উপৰিমগ্গত্থায পৱত্তিতেহি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি কতোতি. তত্থ সত্তক্খত্তু পৰমো সব্বমুদুকো হোতি. ততো কোলংকোলো তিক্খো. সো পন ছ ভৱিকো, পঞ্চভৱিকো, চতুভৱিকো, তিভৱিকো, দ্ৱিভৱিকোতি পঞ্চৱিধো. তত্থ পঞ্চভৱিকো তিক্খো. সেসা অনুক্কমেন তিক্খতৰাতি দট্ঠব্বা. একবীজী পন একভৱিকো সব্বতিক্খো. তত্থ সত্তক্খত্তু পৰমো কেৱলেন পথমমগ্গানুভাৱেন সিদ্ধত্তা সব্বমুদুকো হোতি. ইতৰে দ্ৱেপকতিযা সত্তক্খত্তু পৰমভাৱে ঠত্ৱা উপৰিমগ্গত্থায ৱিপস্সনা কম্মং পট্ঠপেন্তি. তদা তেসং ইন্দ্ৰিযানি পুন ৱিসেস পত্তানি হোন্তি, তিক্খানি. তস্মা তে সত্তক্খত্তু পৰমতো তিক্খানাম হোন্তীতি. ‘‘সত্তৱাৰতো ওৰং ৱা’’তি ইদং কোলংকোল একবীজিনো সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা নিযামেতী’’তি ইদং উপৰিমে দ্ৱেসোতাপন্নে সন্ধায ৱুত্তং. সত্তক্খত্তু পৰমোপন পথমমগ্গেনেৱ নিযমিতোতি দট্ঠব্বং. তথাহি সোযেৱ সঙ্গহপাঠে সৰূপতো আগতো সোতাপত্তি মগ্গং ভাৱেত্ৱা দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাপহানেন পহীনাপাযগমনো সত্তক্খত্তু পৰমো সোতাপন্নো নাম হোতীতি. ইতৰে পন দ্ৱে পাড়িযং সোতাপন্ন পুগ্গলৱিভাগট্ঠানেস্ৱেৱ আগতাতি. ‘‘যে পনা’’তি যে সোতাপন্ন পুগ্গলাপন. গাথাযং ‘‘ইতোসত্তা’’তি ইমস্মিং মনুস্সলোকে সত্ত সংসৰানি. ‘‘ততোসত্তা’’তি তস্মিং দেৱলোকে সত্তাতি অত্থো. অঙ্গুত্তৰপাঠে ‘‘তেনচিত্তপ্পসাদেনা’’তি মহাসহস্সিলোকধাতুং সৰেন ৱিঞ্ঞাপেতুং সমত্থস্স সত্থুগুণে চিত্তপ্পসাদো জাযতি. তেন চিত্তপ্পসাদেন. ‘‘তেন পৰিযাযেনা’’তি সচে সো দেৱেসু এৱ সংসৰতি. সত্তক্খত্তুং ওপপাতিক পটিসন্ধিযো গণ্হিত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযিস্সতি. যদি মনুস্সেসু এৱ সংসৰতি. সত্তগব্ভসেয্যক পটিসন্ধিযো গণ্হিত্ৱা এত্থেৱ পৰিনিব্বাযিস্সতি. এৱং দেসনা ৱাৰেন চুদ্দস কত্ৱা দেসিতেন পৰিযাযেনাতি অত্থো. ‘‘তং ৱীমংসিতব্বং’’তি ৱদন্তেন টীকাচৰিযেন সযং চুদ্দসপটিসন্ধিযোৱ ইচ্ছতীতি দীপেতি. ইদানি তং চুদ্দসপটিসন্ধিৱাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ৱিভঙ্গে পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘ৱিভঙ্গে’’তি অভিধম্মে ঞাণৱিভঙ্গে. নত্থি ঠানমস্সাতি অট্ঠানং. ‘‘ঠানং’’তি মূলকাৰণং. নত্থি অৱকাসো অস্সাতি অনৱকাসো. ‘‘অৱকাসো’’তি পচ্চযকাৰণং. ‘‘যং’’তি ক্ৰিযাপৰামসনং. যং নিব্বত্তেয্য, তং নিব্বত্তনং অট্ঠানং. সো নিব্বত্তন ধম্মো অনৱকাসোতি যোজনা. ‘‘অভিসঙ্খাৰ ৱিঞ্ঞাণস্সা’’তি সত্তভৱতো উদ্ধং কামভৱে পটিসন্ধিজনকস্স কুসলা কুসলকম্ম ৱিঞ্ঞাণস্স. ‘‘নিৰোধেনা’’তি সোতাপত্তি মগ্গক্খণে এৱ নিৰোধনেন. নিৰুজ্ঝন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি যে নাম ৰূপধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং. এতে নাম ৰূপধম্মা এত্থ এতস্মিং অভিসঙ্খাৰ ৱিঞ্ঞাণ নিৰোধক্খণে নিৰুজ্ঝন্তীতি যোজনা. ‘‘যথাৱুত্তনযেনেৱা’’তি তেন পৰিযাযেনাতি ৱুত্তপ্পকাৰনযেনেৱ. ‘‘তদেকট্ঠমোহস্সা’’তি তেন ৰাগেন তেন দোসেন একস্মিং চিত্তে একতো ঠিতস্স মোহস্স. ন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা সম্পযুত্তস্স মোহস্স. তস্স পথমমগ্গে এৱ পহীনত্তা. নাপি উদ্ধচ্চচিত্তসম্পযুত্তস্স মোহস্স. তস্স চতুত্থমগ্গে এৱ পহাতব্বত্তা. উপ্পজ্জন্তা ৰাগদোসমোহা. ‘‘ধম্মিকেসূ’’তি ধম্মেন সমেন উপ্পন্নেসু. ‘‘যতো’’তি যংকাৰণা. বলৱন্তকাৰণাতি অত্থো. ‘‘তেসং’’তি সোতাপন্নানং. ‘‘সল্লিখন ৱসেনা’’তি বহলপক্খং থূলভাগং সুট্ঠুলিখনৱসেন. অধিচ্চুপ্পত্তি নাম পুব্বে যথাপৱত্তং কালং অধিচ্চ অতিক্কম্ম উপ্পত্তি. উপ্পজ্জন্তানম্পি ৰাগদোসমোহানং. ‘‘তেসং পী’’তি সকদাগামীনম্পি. ‘‘মেথুনৱত্থু সমাযোগো ইচ্ছিতো’’তি জাযম্পতীনং মেথুনকম্মসমাযোগো নাম সকদাগামীনং অত্থীতি ইচ্ছিতো. থেৰোহি অধিচ্চুপ্পত্তিমত্তং ইচ্ছতি. পৰিযুট্ঠানমন্দতং ন ইচ্ছতি. সকদাগামীনং পুত্তধীতৰোপি সন্দিস্সন্তীতি ৱদতি. ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তো’’তি থেৰস্স মনোৰথমত্তংতি ৱত্ৱা পটিক্খিত্তো. ইদং সব্বং অট্ঠসালিনিযং ৱুত্তং. ‘‘ছক্কনিপাতে’’তি অঙ্গুত্তৰে ছক্কনিপাতে. ‘‘মিগাসাড়ৱত্থুম্হী’’তি মিগাসাড়নামিকায উপাসিকায ৱত্থুম্হি. কেচি ইমং ৱত্থুং দিস্ৱা মহাঅট্ঠকথাৱাদং ন ৰোচেন্তি. মহাসিৱত্থেৰৱাদং ৰোচেন্তি. ‘‘অব্ৰহ্মচাৰিনো’’তি মেথুন ধম্মা অপ্পটিৱিৰতস্স. ‘‘সকদাগামিত্তং ব্যাকতং’’তি তস্মিং কালঙ্কতে সো ব্ৰাহ্মণো ইধ সকদাগামিভাৱং পত্ৱা তুসিতাকাযং উপপন্নোতি এৱং তস্স যং সকদাগামিত্তং ভগৱতা ব্যাকতং. ‘‘অধিগমৱসেনা’’তি সকদাগামিভাৱং পটিলাভৱসেন. ন পন অব্ৰহ্মচাৰিনো সতো অধিগমৱসেনাতি অধিপ্পাযো. মৰণাসন্নকালেপি হি সিক্খাপদাধিট্ঠানেন সহ উপৰিমগ্গফলাধিগমনং নাম তিক্খপঞ্ঞস্স অৰিযসাৱকস্স ন দুক্কৰন্তি. এতেন কেসঞ্চি থেৰৱাদৰোচনং পটিক্খিত্তং হোতি. ‘‘সকিংদেৱ ইমংলোকং আগন্ত্ৱা’’তি এতেন ইতো পৰলোকং গমনস্স চ ততো পুন ইধাগমনস্স চ সিদ্ধত্তা অযং পুগ্গলো সুদ্ধেন মগ্গনিযামেন কামভৱে দ্ৱিক্খত্তু পৰমোনাম হোতীতি সিদ্ধো. কথং. ইধ পত্ৱা তত্থ নিব্বত্তিত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৱা ইধ নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযীতি. সেসাপন চত্তাৰো ৱিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা হোন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতি. কতমে চত্তাৰো. ইধ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী. তত্থ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযী. ইধ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযী. তত্থ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযীতি. এত্থ চ তীসু সোতাপন্নেসু একোসত্তক্খত্তু পৰমো এৱ মগ্গনিযামেন সিদ্ধো. সেসা পন দ্ৱে সোতাপন্না ৱিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা. ছ সকদাগামীসু দ্ৱে এৱ মগ্গনিযামেন সিদ্ধা. সেসা পন চত্তাৰো ৱিপস্সনানিযামেন সিদ্ধা. তত্থ মগ্গসিদ্ধেসু সোতাপন্ন সকদাগামীসু সঙ্কৰো নত্থি. ৱিপস্সনাসিদ্ধেসু পন সঙ্কৰো অত্থি. অত্থতো অৱিৰুদ্ধে সতি, ৱোহাৰমত্তেন সঙ্কৰে দোসো নত্থীতি দট্ঠব্বং. আগন্ত্ৱাতি পাঠৱসেন আগমনতোতি ৱুত্তং. আগন্তাতি পন পাঠো যুত্তো. আগমনসীলো আগমন ধম্মো হুত্ৱা সকদাগামী নামাতি অত্থো. অনাগন্ত্ৱা ইত্থত্তন্তি এত্থপি এসেৱনযো. অৰহতো ভাৱো অৰহত্তং. অৰহত্ত মগ্গং. দক্খিণায ৱিপত্তিকৰানাম অপ্পপ্ফল অপ্পানিসংসকৰা. সম্পত্তিকৰা নাম মহপ্ফল মহানিসংসকৰা. সীলক্খন্ধাদিগুণা নাম সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধ পঞ্ঞাক্খন্ধ ৱিমুত্তিক্খন্ধ ৱিমুত্তিঞ্ঞাণ দস্সনক্খন্ধগুণা. ‘‘দক্খিণেয্যেসূ’’তি দক্খিণাৰহ পুগ্গলেসু. ‘‘ধুৰং’’তি পধানসীসট্ঠানিযং ৱুচ্চতি. সদ্ধা এৱ ধুৰং অস্সাতি সদ্ধাধুৰো. এৱং পঞ্ঞাধুৰো. কস্মা পনেত্থ ৱীৰিযধুৰো ন গহিতোতি. পাড়িযং সদ্ধাৱাহী মগ্গং ভাৱেতি, পঞ্ঞাৱাহী মগ্গং ভাৱেতীতি ৱুত্তং. ন পন ৱুত্তং ৱীৰিযৱাহী মগ্গং ভাৱেতীতি. তস্মা ন গহিতোতি. কস্মা পন ৱীৰিযৱাহী মগ্গং ভাৱেতীতি ন ৱুত্তন্তি. ৱুচ্চতে. মগ্গং ভাৱেন্তস্স নাম আদিম্হি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং পহানায কম্মং মহন্তং হোতি. কস্মা, অপাযমূলকত্তা. তত্থ সদ্ধা চ ৱিচিকিচ্ছা চ দ্ৱে উজুপ্পটিপক্খা হোন্তি. যস্মিং আৰম্মণে সদ্ধা নিৱিসতি, তস্মিং ৱিচিকিচ্ছা নত্থি. যস্মিং ৱিচিকিচ্ছা নিৱিসতি, তস্মিং সদ্ধা নত্থি. তথা পঞ্ঞাদিট্ঠিযো চ উজুপ্পটিপক্খা. যত্থ পঞ্ঞা, ন তত্থ দিট্ঠি. যত্থ দিট্ঠি, ন তত্থ পঞ্ঞাতি. অপি চ সদ্ধা অত্তনো ৱিসযে দিট্ঠিং ৱিধমতিযেৱ. পঞ্ঞায ৱিচিকিচ্ছাৱিধমনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তস্মা আৰদ্ধ ৱিপস্সকো অনিচ্চাদীসু অৱেচ্চপ্পসাদমত্তেনপি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাযো পজহিত্ৱা সদ্ধানুসাৰিভাৱঞ্চ সুট্ঠুতৰং পসীদিত্ৱা সদ্ধাৱিমুত্তভাৱঞ্চ পাপুণাতি. পঞ্ঞায অনিচ্চাদীনি নিজ্ঝানক্খমং কত্ৱা ধম্মানুসাৰিভাৱঞ্চ সুট্ঠুতৰং পস্সিত্ৱা দিট্ঠিপত্তপঞ্ঞা ৱিমুত্তভাৱঞ্চ পাপুণাতি. ৱীৰিযং পন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং পটিপক্খমত্তম্পি ন হোতি. অথ খো তাসং সহাযোপি হোতি, ধুৰভূতঞ্চ. পগ্গহলক্খণঞ্হি ৱীৰিযং. তং সদ্ধংপি পগ্গণ্হাতি, পঞ্ঞংপি পগ্গণ্হাতি, দিট্ঠিংপি পগ্গণ্হাতি, ৱিচিকিচ্ছম্পি পগ্গণ্হাতিযেৱ. কুতোপন অত্তনো সভাৱেন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাযো পজহিতুং সক্খিস্সতি. তস্মা ইমস্মিং ঠানে ৱীৰিযৱাহীতি চ ৱীৰিযধুৰোতি চ ন ৱুত্তোতি. কাযসক্খিম্হি পন সদ্ধা চ পঞ্ঞা চ সমবলা হোন্তি. ৱীৰিযঞ্চ সযং সম্মপ্পধানট্ঠানে ঠত্ৱা তদুভযং উপব্ৰূহেতি. সো চ পুগ্গলো তদুভযবলেন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদযো পজহিত্ৱা কাযসক্খিভাৱং পাপুণাতি. অট্ঠৱিমোক্খে ৱা উপ্পাদেত্ৱা উভতোভাগ ৱিমুত্তভাৱং পাপুণাতি. ইমেসু পন দ্ৱীসু পুগ্গলেসু ৱীৰিযস্স থামো সুট্ঠু পাকটো. তস্মা ইমে দ্ৱে ৱীৰিযাধিকাত্ৱেৱ ৱত্তব্বা. ন ৱীৰিযধুৰোতি. চতুপ্পটিপদা নাম দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা. দুক্খাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা. সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. তিৱিধৱিমোক্খো নাম সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খো. অনিমিত্তো ৱিমোক্খো. অপ্পণিহিতো ৱিমোক্খো. ‘‘তযো অন্তৰা পৰিনিব্বাযিনো’’তি এত্থ আযুকপ্পস্স পৰিযন্তং অপত্ৱা অন্তৰা এৱ কিলেসপৰিনিব্বানপত্তা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী নাম. সো তিৱিধো. আযুকপ্পস্স পথমভাগে পৰিনিব্বাযী, দুতীযভাগে, ততীযভাগেতি. ইমে তযো অন্তৰা পৰিনিব্বাযিনো নাম. উপহচ্চপৰিনিব্বাযী নাম আযুকপ্প পৰিযন্তে পৰিনিব্বাযী. উদ্ধং মুখো ৱট্টসোতো এতস্সাতি উদ্ধংসোতো. অকনিট্ঠং অৱস্সং গমিস্সতীতি অকনিট্ঠগামী. ৱিপস্সনা কম্মং সসঙ্খাৰং সপ্পযোগং কত্ৱা পৰিনিব্বাযী সসঙ্খাৰ পৰিনিব্বাযী. সঙ্খাৰৰহিতেন সুখেন ৱিপস্সনা কম্মেন পৰিনিব্বাযী অসঙ্খাৰ পৰিনিব্বাযী. ‘‘দ্ৱাদস সোতাপন্না’’তি একবীজিকা তযো. তে এৱ চতূহি পটিপদাহি গুণিতা দ্ৱাদস. দ্ৱাদস সকদাগামিনো পুব্বে ৱুত্তনযা এৱ.

একচ্চানং এৱ অনাগামি অৰহন্তানং এৱ. ‘‘অজ্ঝোসিতস্সা’’তি অধিওসিতস্স. মমেৱিদন্তি নিট্ঠানং কত্ৱা ঠপিতস্স. গিলিত্ৱা ঠপিতস্সাতি ৱুত্তং হোতি. বহলেন থূলেন কামৰাগেন ৱিমুত্তা বহলৰাগৱিমুত্তা. আৰুপ্পেসু চ তস্সো অৰূপসমাপত্তিযো এৱ অত্থি. ন চতস্সো ৰূপসমাপত্তিযো. তস্মা তত্থ অনুপুব্বনিৰোধো ন লব্ভতি. ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি অট্ঠসু সমাপত্তীসু পথমজ্ঝান সমাপত্তিআদি. ততো পট্ঠায. অনুপুব্বনিৰোধো নাম পথমজ্ঝানে পটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞানং নিৰোধো. পটিঘসঞ্ঞা নাম পঞ্চৱিঞ্ঞাণসঞ্ঞা. নানত্তসঞ্ঞা নাম কসিণ নিমিত্ততো অঞ্ঞেসু নানাৰম্মণেসু পৱত্তমনোৱিঞ্ঞাণ সঞ্ঞা. দুতীযজ্ঝানে ৱিতক্ক ৱিচাৰানং নিৰোধোতিআদিনা অনুপুব্ব নিৰোধো. ‘‘ততো পঞ্চমজ্ঝানং’’তি পঞ্চকনযেন ৱুত্তং. অট্ঠসমাপত্তি ৱচনং পন চতুক্কনযেন ৱুত্তং. তদুভযংপি পুগ্গলানুৰূপং লব্ভতিযেৱ. যুগনন্ধং নাম দ্ৱন্দবন্ধনং, সমথৱিপস্সনানং যুগনন্ধন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘সমাপজ্জন ৱুট্ঠান ৱিপস্সনাৱসেনা’’তি এত্থ ৱসিভাৱপত্তং সমাপজ্জনঞ্চ ৱুট্ঠানঞ্চ গহেতব্বং. অত্তনো সৰীৰা বদ্ধেসু পৰিক্খাৰেসু সমাপত্তিবলেনেৱ অন্তৰাযাভাৱতো ৱিসুং অধিট্ঠাতব্ব কিচ্চং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো সৰীৰাবদ্ধে পৰিক্খাৰে ঠপেত্ৱা’’তি. ‘‘নানাবদ্ধানী’’তি নানাঠানেহি আবদ্ধানি. নানাঠানেসু ঠপিতানীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পৰিস্সযেনা’’তি অন্তৰাযেন. মাৱিনস্সন্তূতি ৱা নানাবদ্ধ অৱিকোপনং অধিট্ঠাতব্বং. তদা ৱুট্ঠহামীতিৱা সঙ্ঘপ্পতিমাননং অধিট্ঠাতব্বং. এৱং সত্থুপক্কোসনংপি. ‘‘অদ্ধানপৰিচ্ছেদো’’তি অত্তনো জীৱিতকালস্স উপপৰিক্খণং. মৰণঞ্হি নাম সমাপত্তিবলেনপি পটিবাহিতুং ন সক্কাহোতি. অন্তো সমাপত্তিযঞ্চ মৰণে সতি সব্ৰহ্মচাৰীসু কত্তব্বৱত্তং ন কৰেয্য. এতঞ্হি ৱত্তং যং অৰিযসাৱকানং মৰণাসন্নে সব্ৰহ্মচাৰীনং ৱা উপট্ঠাকানং ৱা অপ্পমাদকথানু সাসনিকম্মং. সমাপত্তিযং ৱা অঞ্ঞতিত্থিযানং গৰহা ৱিৱজ্জনত্থং. এৱঞ্হি তে গৰহেয্যুং. গোতমসাৱকানং নিৰোধসমাপত্তি নাম একং মৰণমুখং. যং সমাপজ্জন্তো অসুকো ভিক্খু মৰণং গচ্ছতি. অনৰিয কম্মং হেতন্তি.

‘‘যদত্থং’’তি পটিপত্তি ৰসস্সাদত্থং. ‘‘তদত্থে’’তি তস্মিং অত্থে. নিৰামিস সুখং নাম আমিসৰহিত সুখং. দুৱিধঞ্হি সুখং সামিসসুখঞ্চ নিৰামিসসুখঞ্চ. তত্থ যে লোকে ইট্ঠ কন্ত মনাপিযা পঞ্চকামগুণা নাম অত্থি. তে কিলেসেহি আমসিতব্বত্তা আমিসা নাম. যঞ্চসুখং তে আমিসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, তং সামিসসুখং নাম. যং লোকে দিব্বং সুখং মানুসকং সুখন্তি মমাযন্তি. যঞ্চ অনুভৱন্তং মহাজনং সব্বানি অপাযভয ৱট্টভযানি সম্পৰিৱাৰেন্তি. ঝানসুখ মগ্গসুখ ফলসুখ নিব্বানসুখং পন নিৰামিসসুখং নাম. যং নেক্খম্মসুখন্তি চ পৱিৱেকসুখন্তি চ উপসমসুখন্তি চ সম্বোধিসুখন্তি চ ৱিমুত্তিসুখন্তি চ অৰিযসুখন্তি চ অনৱজ্জসুখন্তি চ ৱুচ্চতি. যঞ্চ অনুভৱন্তং অৰিযজনং সব্বানি অপাযভয ৱট্টভযানি সম্পৰিৱজ্জন্তি. ‘‘অস্সাদিতব্বট্ঠেনা’’তি কিলেসপলিবোধেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিপুল গম্ভীৰ সন্ত পণীতৰসত্তা চ অহোসুখং অহোসুখন্তি উদাহৰন্তেনপি অস্সাদিতব্বট্ঠেনাতি.

কম্মট্ঠানসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

নিগমগাথাসু.

২৬২. চৰিতব্বন্তি চাৰিত্তং. দসকুসলকম্মপথধম্মজাতং. ‘‘কুলাচাৰেনা’’তি কুলপৰম্পৰতো আগতেন আচাৰেন. ‘‘ঞাতি মিত্ত ধন ভোগসম্পত্তিযা’’তি হেতুঅত্থে কৰণৱচনং. ‘‘ৱিসালে’’তি ৱিপুলে. ‘‘তেনা’’তি তস্সপদস্স ৱিভত্যন্ত দস্সনং. ‘‘সদ্ধাযা’’তি ৰতনত্তযে অৱেচ্চপ্পসাদসদ্ধাৱসেন. ‘‘অভিৱুড্ঢানং’’তি হানভাগিয ঠিতিভাগিযভাৱং অতিক্কম্মৱিসেসভাগিয নিব্বেধভাগিয ভাৱপত্তিৱসেন অতিস্সয ৱুড্ঢানং. ‘‘পৰিসুদ্ধানঞ্চা’’তি অত্তুক্কংসন পৰৱম্ভনাদি দোসেহি পৰিসুদ্ধানঞ্চ. নং নং জনং পাতিৰক্খতীতি নম্পো. দিট্ঠদিট্ঠেসু মেত্তাৱিহাৰীতি ৱুত্তং হোতি. আৱ্হাতব্বোতি অৱ্হযো. নামং. নম্পো ইতি অৱ্হযো অস্সাতি নম্পৱ্হযোতি ৱচনত্থো. ‘‘পণিধাযা’’তি পত্থেত্ৱাতি অত্থং নিৱত্তেতি ‘‘ভুসং নিধাযা’’তিআদিনা. ‘‘উপাদায পটিচ্চা’’তি তস্স পদস্স পৰিযাযদস্সনমেতং. ‘‘অত্তনো মন্দবুদ্ধীনং’’তি পচ্চক্খে ধৰমানানন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পচ্ছিম জনানং ৱা’’তি. অনুকম্পনং অনুকম্পো. কথং নু খো ইমে জনা অভিধম্মত্থেসু সুখেন আজানেয্যুন্তি এৱং পৱত্তো চিত্তব্যাপাৰো. অত্থতো অনুদযসঙ্খাতা কৰুণাযেৱ. তেনাহ ‘‘অনুদযং কাৰুঞ্ঞং’’তি. ‘‘পত্থিতং’’তি ৱা সাধুৱতস্স যং থেৰো এৱৰূপং পকৰণং কৰেয্যাতি এৱং চিৰকালং পত্থিতং আসিংসিতন্তি অত্থো. ‘‘খুদ্দসিক্খাটীকাযং’’তি পোৰাণটীকং সন্ধায ৱুত্তং. সোমৱিহাৰোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ তস্মিং দীপেতি অধিপ্পাযো. গাথাযং ‘‘অথা’’তি তস্মিংকালে. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং নগৰে. ‘‘সদ্দো’’তি কস্মা ৰাজা এৱৰূপং মঙ্গলহত্থিং ব্ৰাহ্মণানং অদাসি. নেতং পতিৰূপং যং ৰঞ্ঞা কতন্তি এৱং পৱত্তো অমনাপসদ্দো. ‘‘ভেৰৱো’’তি ভীৰুতাজনকো ভযানকো. ‘‘সিৱীনং’’তি সিৱিৰট্ঠৱাসীনং. ‘‘ৰট্ঠৱড্ঢনে’’তি ৰট্ঠং ৱড্ঢেতীতি ৰট্ঠৱড্ঢনো. হত্থিনাগো. সো হি লক্খণসম্পন্নো আজানিযো হোতি. যস্মিং ৰট্ঠে তং অভিমঙ্গলং কৰোন্তি, তস্মিং ৰট্ঠে দেৱো সম্মা ৱস্সতি, নানাভযুপদ্দৱা তস্মিং নুপ্পজ্জন্তীতি লোকসম্মতো মঙ্গলহত্থী হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সিৱীনং ৰট্ঠৱড্ঢনে’’তি. ‘‘ৱিত্থিণ্ণো’’তি ৱিত্থাৰিতো. অতিৱিত্থাৰোতি ৱুত্তং হোতি. ধনীযন্তি মহাজনেহি দট্ঠুং পত্থীযন্তীতি ধঞ্ঞা. মহিদ্ধিকা. অধিৱসন্তি এত্থাতি অধিৱাসো. ধঞ্ঞানং অধিৱাসোতি সমাসো. অজ্ঝাৱসিংসু এত্থাতি অজ্ঝাৱুত্থং. কিত্তিগুণৱসেন উদেন্তি উগ্গচ্ছন্তীতি উদিতা. উদিতানংপি উদিতোতি ৱিগ্গহো. তেনাহ ‘‘নভমজ্ঝে’’তিআদিং. সাৰজ্জনং সাৰদো. ৱিগতো সাৰদো যস্সাতি ৱিসাৰদো. ৱিসাৰদস্স ভাৱো ৱেসাৰজ্জং. পৰিযত্তিযং ৱেসাৰজ্জং পৰিযত্তিৱেসাৰজ্জং. তেপিটকপৰিযত্তিযং ৱেয্যত্তিযঞ্ঞাণং. তং আদি এতিস্সা পঞ্ঞাযাতি পৰিযত্তিৱেসাৰজ্জাদি পঞ্ঞা. পাপতো লজ্জনসীলাতি লজ্জিনোতি আহ ‘‘পাপগৰহিনো’’তি. পাপং ধম্মং গৰহন্তিআদীনৱং কথযন্তি সীলেনাতি পাপগৰহিনো. ‘‘অনুস্সৰন্তূ’’তি পুনপ্পুনং সৰন্তু. ৱিসেসেন ভৱন্তি ৱেপুল্লং গচ্ছন্তীতি ৱিভৱা. পুঞ্ঞানি চ তানি ৱিভৱাচাতি পুঞ্ঞৱিভৱা. ৱিপুলপুঞ্ঞানীতি দস্সেতুং ‘‘ৱিপুলানং’’তিআদিমাহ. অনুত্তৰিয ধম্মা নাম দস্সনানুত্তৰিয সৱনানুত্তৰিযাদযো. লোকে বহূসু দস্সনেসু ইতো উত্তৰং অঞ্ঞং দস্সনং নাম নত্থীতি দস্সনানুত্তৰিযং. ৰতনত্তযদস্সনং. চতুসচ্চদস্সনঞ্চ. ৰতনত্তযগুণকথাসৱনং, খন্ধাযতন ধাতু সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদকথাসৱনঞ্চ সৱনানুত্তৰিযং নাম. তেসু ৰতনত্তযাদীসু সদ্ধা পটিলাভো লাভানুত্তৰিযং নাম. তেসমেৱ পুনপ্পুনং সৰণং অনুস্সতানুত্তৰিযং নাম. ৰতনত্তযে চতূহি পচ্চযেহি ৱা ৱত্তপ্পটিৱত্তকৰণেন ৱা পৰিচৰণং পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং নাম. বুদ্ধপঞ্ঞত্তাসু তীসু সিক্খাসু সমাদায সিক্খনং সিক্খানুত্তৰিযং নাম. তাদিসে পঞ্ঞাৱদাতগুণসোভাদিকে গুণে অৱস্সং ভজন্তি পাপুণন্তীতি তাদিসগুণভাগিনো. ‘‘ভৱিস্সামা’’তি ভৱিতুং উস্সাহং কৰিস্সামাতি ৱুত্তং হোতি.

দীপনিযা নিগমগাথাসু.

‘‘বস্হ্যুসুঞ্ঞচম্মেকম্হী’’তি এত্থ ‘‘বস্হ্যূ’’তি অট্ঠসঙ্খ্যায সঙ্কেত ৱচনং. ‘‘চম্মং’’তি দ্ৱিসঙ্খ্যায. একঞ্চ দুকঞ্চ সুঞ্ঞঞ্চ অট্ঠচাতি গণনক্কমো. সহস্স দ্ৱিসত অট্ঠসঙ্খাতে সাকেতি অত্থো. এসনযো পৰতো ‘‘নৱপঞ্চ চম্মেকম্হী’’তি পদেপি. গাথাৱণ্ণনাসু. নগৰতি ন চৱতীতি নগৰং. থাৱৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৰঞ্জেতী’’তি ৰমেতি. খেমসুভিক্খতাদিগুণেহি অনাগতে জনে গমাপেতি, আগতে অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন দেতীতি ৱুত্তং হোতি. ৰোহিতমিগা নাম সুৱণ্ণৱণ্ণমিগা. ‘‘সাকে’’তি সাকনামেন ৰঞ্ঞা পুন সঙ্খতত্তা ইমং কলিযুগং সাকন্তি ৱুচ্চতি. যং এতৰহি সাক্ৰৰাজন্তিপি ৱোহৰন্তি. সাকৰাজা চ নাম উত্তৰাপথেসু একো গন্ধাৰৰাজা. যং জেট্ঠকং কত্ৱা ভিন্নলদ্ধিকা ৱজ্জীভিক্খূ ইমং ধম্ম ৱিনযং মহাসঙ্ঘীকং নাম সঙ্গহং আৰোপেন্তি. সো চ ধম্মৱিনযসঙ্গহো উত্তৰাপথেসু ৱত্ততি. ৱেসালিযং যসত্থেৰ সঙ্গহো পন দক্খিণাপথেসূতি. চত্তাৰিযুগানি নাম লোকে পঞ্ঞপেন্তি সত্যযুগং, দ্ৱাপৰযুগং, তেত্ৰযুগং, কলিযুগ,ন্তি. যুগন্তি চ আযুপৰিমাণং ৱুচ্চতি. ইদানিপন কলিযুগং ৱত্ততি. তেন ৱুত্তং ‘‘সাকেতি কলিযুগে’’তি. পাপযুগেতি অত্থো. ‘‘ল তী’’তি সালিক্খেত্তানং সোধনট্ঠানত্তা এৱং ম্ৰম্মদেসৱোহাৰেন লদ্ধনামং অৰঞ্ঞং. তং পন মুংৰ্ৱানগৰস্স এসন্নে পঞ্চধনুসতিকে পদেসে জাতং. ‘‘ৱিস্সুতে’’তি ৱিসেসেন কিত্তিতে. সাৰঞ্চ অসাৰঞ্চ ৱিৱেচেন্তি ৱিচাৰেত্ৱা জানন্তিসীলেনাতি সাৰাসাৰ ৱিৱেকিনোতি ৱচনত্থোতি.

ইতি পৰমত্থদীপনিযা অনুদীপনা নিট্ঠিতা.

১. পৰমত্থদীপনী নাম, যেন থেৰেন সা কতা.

তেনেৱে সা কতা হোতি, অযং তস্সানু দীপনী.

২. অট্ঠসত্তদ্ৱযেকম্হি, সাকে সা জেট্ঠমাসকে.

কাড়ে নৱমিযং দিৱা, মজ্ঝন্হিকে নিট্ঠং গতা.

অনুদীপনী নিট্ঠিতা.