৮. পচ্চযসঙ্গহঅনুদীপনা
১৬৬. যেহিপকাৰেহি যথা. তেসং ৱিভাগো তং ৱিভাগো. অযঞ্চনিদ্দেসো একসেসনিদ্দেসো, ৱিচ্ছালোপনিদ্দেসোৱাতি দস্সেতুং ‘‘তেসং’’তিআদিমাহ. ন সমেতি. গাথাযং ‘যেসং’তিআদিনা তীহি-য-সদ্দেহি দস্সিতানং তিণ্ণং অত্থানং-ত-সদ্দত্থ সম্ভৱতো. ত-সদ্দত্থানঞ্চ অনুসন্ধিযং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা ৱত্তব্বতো. ‘‘সমুপ্পজ্জতী’’তি সুট্ঠু পৰিপুণ্ণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি, পাতুভৱতি. ‘‘অৱিনা’’তি অৱিনা হুত্ৱা. ‘‘সহজাত ধম্মেহী’’তি অৱিজ্জা পচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদীসু সঙ্খাৰাদীনং সহজাত ধম্মেহি সহেৱ উপ্পজ্জনং. ‘‘কলাপৱসেনা’’তি সুদ্ধ ধম্ম কলাপৱসেন. ‘‘সামঞ্ঞ লক্খণং’’তি সাধাৰণ লক্খণং. ‘‘অত্থো’’তি ইদপ্পচ্চযতা সদ্দস্স অত্থো. ‘‘অযমত্থো পটিক্খিত্তো’’তি ‘সমুপ্পজ্জনং সমুপ্পাদো’তি অযংভাৱসাধনত্থো পটিক্খিত্তো. ‘‘অযমেৱা’’তি অযং ভাৱসাধনত্থো এৱ. জৰামৰণং সম্ভৱতীতি যোজনা. ‘‘উপ্পাদাৱা তথাগতানং’’তি সম্মাসম্বুদ্ধানং উপ্পাদেৱা সতি. ‘‘অনুপ্পাদাৱা’’তি অনুপ্পাদেৱা সতি. ‘‘ঠিতাৱ সাধাতূ’’তি জাতিযা সতি জৰামৰণস্স পৱত্তিসভাৱো লোকে ঠিতোযেৱ. কতমা পন সাধাতূতি আহ ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি কেনচি অকতা সভাৱট্ঠিততা. ‘‘ধম্মনিযামতা’’তি সভাৱনিযামতা. ‘‘তত্ৰ তথতা’’তি তস্মিং সামঞ্ঞলক্খণে সঙ্খত ধম্মানং তথতা. সামঞ্ঞ লক্খণমেৱ পটিচ্চসমুপ্পাদো নামাতি দস্সেতি, ন অৱিজ্জাদিকো পচ্চয ধম্মো. কস্মা, তেহি ৱচনেহি ধম্মনিযামতা মত্তস্স দস্সিতত্তা. অৱিজ্জাদীনং ধম্ম সৰূপানং অদস্সিতত্তা. ‘‘ধম্মনিযামতামত্তং’’তি চ যথা ৱুত্তসামঞ্ঞ লক্খণমেৱ ৱুচ্চতি. যদি ভাৱসাধনং ইচ্ছেয্য, ভাৱসাধনং নাম কত্তুৰহিতং ভৱেয্য. কত্তুৰহিতে চ সতি, কথং পটিচ্চ ক্ৰিযায সমানকত্তুকতা লব্ভতি. অলদ্ধে চ সমানকত্তুকত্তে কথঞ্চ পুব্বকালেত্ৱা পচ্চযসম্ভৱোতি. অযং ভাৱসাধনং ইচ্ছন্তস্স ব্যঞ্জনযুত্তিৱিৰোধো. তং পৰিহৰন্তো ন চেত্থাতিআদিমাহ. গম্ভীৰোচানন্দ পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱ ভাসোচাতি ভগৱতা ৱুত্তং. ভাৱসাধনে চ কতে উপ্পজ্জন ক্ৰিযামত্তং নাম ৱিসুং একো ধম্মো ন হোতীতি কথং তং গম্ভীৰং সিযাতি. অযং ভাৱসাধনং ইচ্ছন্তস্স গম্ভীৰৱচন ৱিৰোধো. তং পৰিহৰন্তো ‘‘সঙ্খত ধম্মেসু চা’’তিআদিমাহ. অপি চ সঙ্খত লক্খণং নাম সঙ্খত ধম্মতোপি গম্ভীৰং হোতি. তথাহি চিত্তং নাম সঙ্খত ধম্মো. তঞ্চ অত্থি মেচিত্তং নামাতি সত্তানং পাকটং হোতি. তস্স পন অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং অপাকটং হোতি সুট্ঠু সন্ততিযা পটিচ্ছন্নং. তথা ৱেদনা নাম সুখাৱা দুক্খাৱা সঙ্খত ধম্মো. সা চ অত্থি মেৱেদনাতি সত্তানং পাকটা হোতি. তস্সা পন অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং অপাকটং হোতি সুট্ঠু সন্ততিযা পটিচ্ছন্নং. এৱং সেসেসু নামধম্মেসু চ ৰূপধম্মেসু চ. যতো সত্তসু ৱিসুদ্ধীসু সঙ্খত ধম্ম ৱৱত্থান সঙ্খাতং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিঞাণঞ্চ অৱিজ্জাদিপচ্চয পৰিগ্গহ সঙ্খাতং কঙ্খাৱিতৰণ ৱিসুদ্ধিঞাণঞ্চ পথমং সম্পাদেত্ৱা পচ্ছা দসৱিধানি সঙ্খত লক্খণানুপস্সনা ঞাণানি সম্পাদেতব্বানি হোন্তীতি. যথা চ অনিচ্চতা সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং সঙ্খত ধম্মতো গম্ভীৰং হোতি. তথা ইদম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদ সঙ্খাতং সঙ্খত লক্খণং সঙ্খত ধম্মতো গম্ভীৰং হোতীতি দট্ঠব্বং.
‘‘তব্ভাৱভাৱীভাৱো’’তি এত্থ ভৱতি সংৱিজ্জতীতি ভাৱো. সো সো অৱিজ্জাদিকো ভাৱো তব্ভাৱো. তব্ভাৱে ভৱন্তি সম্ভৱন্তি সীলেনাতি তব্ভাৱভাৱিনো. সঙ্খাৰাদযো. ‘‘ভাৱো’’তি উপ্পত্তিকাৰণং. তব্ভাৱভাৱীনং ভাৱোতি তব্ভাৱভাৱি ভাৱোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং তস্মিং’’তিআদিমাহ. অপি চ ‘‘ভাৱো’’তি ৱিজ্জমানতা ৱুচ্চতি. তস্স তস্স পচ্চয ধম্মস্স ভাৱোতি তব্ভাৱো. তব্ভাৱে সতি ভৱন্তি সম্ভৱন্তি ধম্মতাযাতি তব্ভাৱভাৱিনো. তেসং ভাৱোতিপি যুজ্জতিযেৱ. ‘‘হেত্ৱাদি পচ্চয সত্তিনিযামং’’তি হেতুপচ্চযো, আৰম্মণ পচ্চযো, তিআদীসু হেতুসদ্দ আৰম্মণ সদ্দাদযো লোভাদীনং ৰূপাৰম্মণাদীনঞ্চ ধম্মানং তং তং পচ্চয সত্তিৱিসেসং দীপেন্তি. তেসঞ্চ সো সো পচ্চয সত্তিৱিসেসো ৱিসুং ধম্মনিযামো হোতি, এৱং হেত্ৱাদি পচ্চযসত্তিনিযামং নিৱত্তেতি. ‘‘তথা তথা’’তি মূলট্ঠগোচৰৱিসযট্ঠাদিকেন তেন তেন পচ্চযাকাৰেন. সো হি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চয ধম্মুদ্ধাৰ মত্তে অঠত্ৱা’’তি পচ্চয ধম্মানং নাম সঞ্ঞাৱসেন উদ্ধৰণমত্তং অকত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘আহচ্চা’’তি আহনিত্ৱা তং তং পচ্চযসত্তি ৱিসেসং পাপেত্ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মত্থকং পাপেত্ৱা’’তি. পচ্চযসত্তি ৱিসেসো হি হেতুফলদীপনে ততো উত্তৰি ৱত্তব্ব কিচ্চাভাৱতো মত্থকং নাম হোতীতি. ‘‘অনোসক্কমানা’’তি অনিৱত্তমানা. ‘‘এতাযা’’তি পচ্চয সত্তিযা. পপঞ্চেন্তে আচৰিযে.
এতস্মা কাৰণা ফলং এতদেৱ পটিচ্চ অনাগতপক্খতো পচ্চুপ্পন্নপক্খং আগচ্ছতি পাতুব্ভৱতীতি পচ্চযো. উপ্পত্তিকাৰণং পৱত্তিকাৰণঞ্চ. তত্থ উপ্পত্তিকাৰণং জনকপচ্চযো. পৱত্তিকাৰণং উপত্থম্ভক পচ্চযো. ‘‘এতেনা’’তি হেতুনা. ‘‘কাযৱচী মনোকম্মং’’তি এত্থ ‘‘কম্মং’’তি ক্ৰিযাৱুচ্চতি, গমন ঠান নিসজ্জসযনাদিকং কাযিক ক্ৰিযঞ্চ. আলাপ সল্লাপ কথন সজ্ঝাযন গাযনাদিকং ৱাচসিক ক্ৰিযঞ্চ. ৱিজানন চিন্তন ৱীমংসনাদিকং মানসিক ক্ৰিযঞ্চ. ‘‘অভিসঙ্খৰোন্তী’’তি অভিনিপ্ফাদেন্তি. ‘‘এতেহী’’তি এতেহি লোকিযকুসলা কুসল চেতনা ধম্মেহি. অপি চ সঙ্খৰোন্তি সত্তা এতেহীতি সঙ্খাৰা. ‘‘সঙ্খৰোন্তী’’তি কিং সঙ্খৰোন্তি. অত্তভাৱং সঙ্খৰোন্তি. ভৱাভৱং সঙ্খৰোন্তি. দিট্ঠধম্মিকম্পি অত্থং ৱা অনত্থং ৱা সঙ্খৰোন্তি. সম্পৰাযিকম্পি অত্থং ৱা অনত্থং ৱা সঙ্খৰোন্তীতিআদিনা. চক্খুম্পি সঙ্খৰোন্তি, সোতংপি সঙ্খৰোন্তীতিআদিনা. দস্সনম্পি সঙ্খৰোন্তি, সৱনম্পি সঙ্খৰোন্তীতিআদিনা চ ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ‘‘ৱিজানাতী’’তি ৱিৱিধেন জানাতি. ভূতেনপি জানাতি, অভূতেনপি জানাতি. ‘‘নমতী’’তি গোচৰ ৱিসযত্থায নমতি. ‘‘ৰুপ্পতী’’তি কুপ্পতি, খোভতি. ‘‘ফুসতী’’তি সংহনতি. ‘‘ৱেদযতী’’তি ৱিদিতং কৰোতি. তং তং আৰম্মণং লগ্গনৱসেন ভুসং নহতি বন্ধতি, মুঞ্চিতুং ন দেতীতি তণ্হাতিপি যুজ্জতি. ‘‘উপাদিযতী’’তি দড়্হং গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘অমুঞ্চগ্গাহং গণ্হাতী’’তি. ভৱতীতি ভৱো. উপপত্তিভৱো. ভৱন্তি এতেনাতি ভৱো. কম্মভৱো. ‘‘জননং’’তি অভিনৱস্স পাতুব্ভৱনং. ‘‘জীৰণং’’তি অভিনৱভাৱতো হাযনং. ‘‘সোচনং’’তি চিত্তসন্তাপনং. ‘‘পৰিদেৱনং’’তি ৰোদনং. ‘‘দুক্খং’’তি কাযৰুজ্জনং. ‘‘দোমনস্সং’’তি চিত্তৰুজ্জনং. ‘‘ৱিসীদনং’’তি বাড়্হং চিত্তকিলমথভাৱেন ৱিৰূপং হুত্ৱা চিত্তস্সসীদনং. থামবলখিয্যনং. যতো অস্সাসপস্সাসানং ৱিৰূপপ্পৱত্তিৱা তঙ্খণে সব্বসো উপৰুজ্ঝনং ৱা হোতীতি. ‘‘কেনচি সুখেনা’’তি দুক্খসচ্চতো ৱিমুত্তেন কেনচি সন্তিসুখেন.
‘‘দুক্খপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি ভযট্ঠেন দুক্খভূতানং তেভূমিক ধম্মানং দুক্খভাৱপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘সমুদযপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি তণ্হায দুক্খ সমুদয ভাৱপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘নিৰোধপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি তণ্হানিৰোধস্সেৱ দুক্খনিৰোধ ভাৱপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘মগ্গপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি অট্ঠঙ্গীক মগ্গস্সেৱ দুক্খনিৰোধ মগ্গভাৱপ্পটিচ্ছাদিকা. পুব্বন্তো ৱুচ্চতি অতীতেকালে ভৱপৰম্পৰা. অপৰন্তো ৱুচ্চতি অনাগতে ভৱপৰম্পৰা. পুব্বন্তা পৰন্তো ৱুচ্চতি তদুভযং. ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদপ্পটিচ্ছাদিকা’’তি পচ্চুপ্পন্নভৱে খন্ধানং পটিচ্চসমুপ্পাদপ্পটিচ্ছাদিকা. ‘‘সুত্তন্তিকনযেনা’’তি অভিধম্মেপি ৱিভঙ্গে সুত্তন্ত ভাজনীযং নাম আগতং. তেন সুত্তন্ত ভাজনীযনযেন. সাসৱা কুসলা কুসল চেতনা সঙ্খাৰা নামাতি যোজনা. ‘‘অভিধম্মনযেনা’’তি ৱিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযনযেন. অট্ঠকথাপাঠে. অৱিজ্জা কিৰিয ধম্মানং নেৱ উপনিস্সয পচ্চযত্তং লভতি. কুসলা কুসলমূলানি কিৰিয ধম্মানং ন উপনিস্সয পচ্চযত্তং লভন্তীতি যোজনা. কিৰিয ধম্মা অৱিজ্জাতো চ কুসলা কুসল মূলেহি চ উপনিস্সয পচ্চযং ন লভন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পচ্চযাকাৰো’’তি পটিচ্চ সমুপ্পাদো. ‘‘অৱিজ্জাৱিৰাগা’’তি অৱিজ্জা ৱিগমনতো. তেসংপিকিৰিয ধম্মানং. ৱিঞ্ঞাণাদীসুপি কিৰিয ৱিঞ্ঞাণং, কিৰিয নামং, কিৰিয মনাযতনং, কিৰিযফস্সো, কিৰিয ৱেদনাতি অত্থিতায ‘‘এসনযো ৱিঞ্ঞাণাদীসুপী’’তি ৱুত্তং. ‘‘কুসলা কুসল ৱিপাকসম্পযুত্তং’’তি কুসল ৱিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তং, অকুসলৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, ৱিপাক ৱিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তং. ‘‘তং অনুপপন্নং’’তি পৱত্তিৱিপাকৱিঞ্ঞাণ সহগতস্স খন্ধত্তযস্স তং সহজাতস্স চিত্তজৰূপস্স চ অৱসিট্ঠত্তা তং ন সম্পন্নংতি অত্থো. তত্থ হি ৱিঞ্ঞাণপদে পৱত্তিৱসেন দ্ৱত্তিংসৱিধং ৱিপাকচিত্তং ৱিঞ্ঞাণং নামাতি ৱুত্তং. এৱঞ্চসতি, নাম ৰূপপদেপি পৱত্তিৱসেন তদুভযং পৱত্তিৱিঞ্ঞাণসহগতংপি গহেতব্বমেৱাতি. ‘‘তং তং ৱিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তা’’তি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণ পৱত্তি ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা. ‘‘তণ্হুপাদানানিপাকটানী’’তি ছ তণ্হা ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হাদিৱসেন. চত্তাৰি উপাদানানি কামুপাদানাদিৱসেনাতি এৱং পাকটানিযেৱ. ‘‘লক্খণমত্তানী’’তি সঙ্খত ধম্মানং সঙ্খতভাৱসল্লক্খণ নিমিত্তমত্তানি. ‘‘ঞাতিব্যসনাদীহী’’তি ঞাতিৱিনাসনাদীহি. ‘‘ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং’’তি ঞাতিৱিনাসনাদিকাৰণা.
‘‘খন্ধদুক্খে’’তি পচ্চক্খন্ধসঙ্খাতে দুক্খসচ্চে. খন্ধপ্পৱত্তি মগ্গো নাম তণ্হাসমুদযো এৱ. খন্ধনিৰোধ মগ্গো নাম অৰিযমগ্গো. ‘‘খন্ধ সমুদযভূতা’’তি খন্ধপ্পৱত্তিযা কাৰণভূতা. ‘‘অৱিজ্জানি ৱুটানং’’তি অৱিজ্জাযনীৱাৰিতানং পিহিতানং. ‘‘অপ্পহীন ভৱাভিলাসানং’’তি মগ্গেন অপ্পহীন ভৱপত্থনানং. অপ্পহীনভৱতণ্হানন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিবন্ধো’’তি অন্তৰাযো. ‘‘উদযভূতানং’’তি ৱড্ঢিভূতানং. ‘‘অৱস্সযো’’তি নিস্সযো. সুখৱেদনা ৱিসেসতো তণ্হায পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সুখৱেদনাসদিসো’’তিআদি. দোমনস্সানং পন তস্সা পচ্চযভাৱো পৰতো পৰিযেট্ঠিতণ্হাযং পাকটো ভৱিস্সতি. উপেক্খা ৱেদনাপি দুক্খেন পীড়িতস্স সুখঠানে তিট্ঠতি. সুখং ৱিয তং পত্থেতীতি. সমুদা চৰিত্ৱা পৰিচযিত্ৱা. ‘‘তণ্হা এৱা’’তি কামতণ্হা এৱ. ‘‘অত্তনি চা’’তি দিট্ঠিযঞ্চাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তনো আৰম্মণেসূ’’তি অত্ত জীৱ লোকাদীসু দিট্ঠিযাগহিতা ৰম্মণেসু. ‘‘অস্সাদন খমনৰোচনভূতাযা’’তি সাধুৱতাযং মমদস্সনন্তি এৱং ৰজ্জন তুস্সন কন্তিভূতায. ‘‘উপাদানীযস্সা’’তি দড়্হং গহেতব্বস্স. ‘‘অত্থস্সা’’তি অত্তনো অত্তাদিকস্স অত্থস্স. গাথাযং.‘‘ভৱং হোতী’’তি ভৱন্তো ৱড্ঢন্তো হোতি. ‘‘পৰাভৱো’’তি ৱিনাসন্তো.
‘‘অদ্ধানৱন্তে ধম্মে’’তি তেকালিকসঙ্খত ধম্মে. অপতমানে কত্ৱাতি পাঠসেসো. যথা উপাদানংতি দিস্ৱা উপাদাৰূপংতি পদে আদাসদ্দো ৱিঞ্ঞাযতি. ন উপুব্ব পদসদ্দো. ইতৰথা উপাদানন্তি নসিজ্ঝতি. এৱং অদ্ধা, অদ্ধান, পদেসুপি. তেনাহ ‘‘অদ্ধানং’’তি নসিজ্ঝতীতি. সংখিপন্তি ৱীসতাকাৰা এতেসূতি সঙ্খেপা. সঙ্গহা. ‘‘ৱট্টধম্মা’’তি সঙ্খাৰাদযো ধম্মা. ‘‘এত্থা’’তি এতাসু অৱিজ্জাতণ্হাসু. কথং তিট্ঠন্তীতি আহ ‘‘তদাযত্তৱুত্তিতাযা’’তি. ‘‘পতিট্ঠা’’তি সুপ্পতিট্ঠিতট্ঠানানি. ‘‘পভৱা’’তি ৱট্টধম্মপৰম্পৰপ্পৱত্তিযা মূল পধান কাৰণানি. তত্থ হেতু চ দেসেতব্বো হোতি. ইতৰথা ইস্সৰনিম্মানদিট্ঠি অহেতুক দিট্ঠীনং ওকাসো সিযাতি. ফলঞ্চ দেসেতব্বং হোতি. ইতৰথা উচ্ছেদদিট্ঠিযা ওকাসো সিযাতি. ‘‘অদ্ধুনো’’তি দীঘকালস্স. ‘‘নিৱত্তেতী’’তি সমুচ্ছিন্দতি. ‘‘অহেতূ অপচ্চযা সত্তা পৱত্তন্তী’’তি পুব্বহেতুৰহিতা পুব্বপচ্চযৰহিতা হুত্ৱা ইমেসত্তা পৱত্তন্তি. ‘‘অৱিজ্জাদীহি সাধেতব্বো ন হোতী’’তি ভৱপৰম্পৰাসু নিচ্চো হুত্ৱা সন্ধাৱন্তস্স অৱিজ্জাদীহি কত্তব্ব কিচ্চং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কেসঞ্চি ন সম্ভৱন্তিযেৱা’’তি অনাগামীনং অৰহন্তানঞ্চ ন সম্ভৱন্তিযেৱ. মহাআদীনৱৰাসিদস্সনত্থং সোকাদিৱচনং হোতীতি যোজনা. ‘‘তেসং’’তি অঞ্ঞেসং পচ্চযানং. ‘‘লদ্ধা’’তি অত্থতো লদ্ধা. ‘‘তদৱিনাভাৱিভাৱলক্খণেনা’’তি এত্থ তেন তেন পচ্চযেন অৱিনাভাৱীনং ভাৱো, সো এৱ লক্খণন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘পৰত্থ পী’’তি ইতো পৰেসু তণ্হুপাদান ভৱগ্গহণেনাতিআদীসুপি. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘কিলেসভাৱসামঞ্ঞতো’’তি কিলেসভাৱেন সমানত্তা সদিসত্তা. ‘‘লক্খিতব্ব ধম্মেহী’’তি ৱিঞ্ঞাণাদীহি. ‘‘পথমেন দুতীযস্সা’’তি পথমসঙ্খেপেন সদ্ধিং দুতীযস্স সঙ্খেপস্স একা সন্ধীতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘লোকস্স পাকট ৱোহাৰেনা’’তি কিলেসধম্মা কম্মধম্মা চ লোকে হেতূতি পাকটা হোন্তি. ৱিপাকধম্মা পন ফলন্তি পাকটা. এৱং লোকে পাকট ৱোহাৰেন. ইধ পন কিলেসধম্মকম্মধম্মা ৱা হোন্তু, ৱিপাকধম্মা ৱা, যো যো পচ্চযপক্খে ঠিতো, সো সো হেতূতিপি ৱত্তব্বোযেৱ. যো যো পচ্চযুপ্পন্ন পক্খে ঠিতো, সো সো ফলন্তিদস্সেন্তো ‘‘হেতুফলসদ্দাপনা’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথা পাঠে. ‘‘সজ্জন্তস্সা’’তি সংৱিদহন্তস্স. ‘‘আযূহন সঙ্খাৰা নামা’’তিআদিতো পট্ঠায সমুচ্চযনসঙ্খাৰা নাম. ‘‘দক্খিণং’’তি দানৱত্থুং. দক্খিণোদকং ৱা. ‘‘এত্থ চা’’তি ইমস্মিং ততীযপঞ্চকে চ. ‘‘ৱুত্তনযেনে ৱা’’তি পথমপঞ্চকে ৱুত্তনযেনেৱ. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা ভৱো নামা’’তি ইদং উদ্দেসপাড়িযং যথাদিট্ঠপাঠৱসেনেৱ ৱুত্তং. তথা পুৰিমকম্মভৱস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা সঙ্খাৰা নামাতি ইদঞ্চ. ইধ পন পুব্বেযেৱ দ্ৱীসুহেতুপঞ্চকেসু দ্ৱিন্নং সঙ্খাৰ কম্মভৱানং সঙ্গহিতত্তা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ দ্ৱিন্নং সঙ্খাৰ কম্মভৱানং ৱিসেসো যুত্তো. তেনাহ ‘‘তং ইধ ন যুজ্জতী’’তি. ‘‘সঙ্গহিতত্তা’’তি পুব্বেযেৱ সঙ্গহিতত্তা. ‘‘এতং’’তি ৱিভাৱনি ৱচনং. ‘‘ধম্মৱিভাগৰক্খণত্থং’’তি ৱিভঙ্গে ভৱপদে উপপত্তিভৱস্সপি ৱিভত্তত্তা এৱং ৱিভত্তস্স ধম্মৱিভাগস্স ৰক্খণত্থং. ফলপঞ্চকতো অনঞ্ঞংপি উপপত্তিভৱং অঞ্ঞংৱিয কত্ৱা ‘উপপত্তিভৱসঙ্খাতো ভৱেকদেসো’তি ৱুত্তং. সো চ উপপত্তিভৱো নাম পচ্চুপ্পন্নহেতূহি নিব্বত্তত্তা চতুত্থে ফলপঞ্চকে এৱ সঙ্গহিতো. তস্মা তেন উপপত্তিভৱসদ্দেন চতুত্থ পঞ্চকমেৱ গহিতন্তি যুত্তং. ইতৰথা দ্ৱে ফলপঞ্চকানি ৱিপাকৱট্টন্তি ৱুত্তে সিদ্ধমেৱ হোতি. এৱঞ্চসতি অৱসেসা চাতি এত্থ দুতীযফলপঞ্চকমেৱ অৱসিট্ঠং হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অৱিজ্জা নাম মোহো, সো চ অকুসল মূল’’ন্তিআদি অভিধম্মে মূলযমকে মূলনামেন আগতত্তা ৱুত্তং. দ্ৱীসুপনভৱ চক্কেসু পুৰিমচক্কে অৱিজ্জা আদি হোতি. পচ্ছিমচক্কে তণ্হা. আদি চ নাম মূলন্তি চ সীসন্তি চ ৱত্তুং ৱট্টতীতি পৰিযাযং দস্সেতুং ‘‘অথৱা’’তিআদি ৱুত্তং.‘‘আগমনসম্ভাৰেসূ’’তি অতীতভৱতো ইমংভৱং আগমনসম্ভাৰেসু. তণ্হা এৱ সীসং কত্ৱা ৱুত্তাতি যোজনা. ‘‘তেসং অন্তৰে’’তি অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং অন্তৰে. তণ্হায ওকাসো নত্থীতি কস্মা ৱুত্তং. ননু অৱিজ্জায সতি, তণ্হা নাম একন্তেন সম্ভৱতিযেৱ. সা চ সঙ্খাৰানং বলৱপচ্চযো হোতি. তস্মা সা অৱিজ্জা পচ্চযা তণ্হা, তণ্হা পচ্চযা সঙ্খাৰাতি ৱত্তব্বা সিযাতি. তং পৰিহৰিতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিৱুত্তং. পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো নাম অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধোতি এৱং পৱত্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো. ‘‘জৰামৰণমুচ্ছযাতিআদি নৱত্তব্বং সিযা’’তি জৰামৰণমুচ্ছাযাতিআদিৱচনং অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদ সম্বন্ধ ৱচনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘উপৰিৱট্টমূল ধম্মপ্পটিপাদকানং’’তি উপৰি দুতিযানাগতভাৱাদীসু অৱিজ্জাতণ্হা সঙ্খাতানং ৱট্টমূলধম্মানং নিযোজকানং. ‘‘তে পী’’তি সোকাদযো দুক্খধম্মাপি. ‘‘আসৱসম্ভূতা’’তি আসৱেহি সম্ভূতা সঞ্জাতা. ‘‘তেসং’’তি সোকাদীনং দুক্খধম্মানং. ‘‘জৰামৰণঙ্গে গহণং’’তি দ্ৱাদসসু অঙ্গেসু জৰামৰণঙ্গে সঙ্গহণং. ‘‘পৱড্ঢতী’’তি ভুসং ৱড্ঢতি. ‘‘আসৱসমুদযা’’তি আসৱসমুপ্পাদা. ‘‘অৱিজ্জাসমুদযো’’তি অৱিজ্জাসমুপ্পাদো. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযাসঙ্খাৰাতী’’তি এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. ‘‘নানাব্যসন ফুট্ঠস্সা’’তি ঞাতিব্যসনাদীহি নানাব্যসনেহি ফুট্ঠস্স, ৱিহিংসিতস্স. ‘‘যতো’’তি যং কাৰণা, অৱিজ্জাতণ্হানং ৱড্ঢনকাৰণা. ‘‘ৱট্টং’’তি সঙ্খাৰাদিকং ভৱচক্কং. সংমুয্হনং সম্মোহো. পৰিযেসনং পৰিযেট্ঠি. ৱিপচ্চতীতি ৱিপাকো. ৱিপাকো এৱ ৱেপক্কং. সম্মোহো ৱেপক্কং অস্সাতি সম্মোহৱেপক্কং. তথা পৰিযেট্ঠিৱে পক্কঞ্চাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘তদুভযং’’তিআদিনা. তদুভযং ৱিপাকং এতস্সাতি কত্ৱা দুক্খং সম্মোহৱেপক্কন্তি চ পৰিযেট্ঠিৱেপক্কন্তি চ ৱুচ্চতীতি যোজনা. অপি চ, সম্মোহং ৱিপাচেতি সঞ্জনেতীতি সম্মোহ ৱেপক্কং. এৱং পৰিযেট্ঠিৱেপক্কন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘কিচ্ছং’’তি কসিৰং দুক্খং আপন্নো. ‘‘মিয্যতী’’তি মৰতি. ‘‘চ ৱতী’’তি সঙ্কমতি. ‘‘উপপজ্জতী’’তি ভৱন্তৰং উপেতি. ‘‘অথ চ পনা’’তি এৱংভূতস্স সতো. ‘‘জৰামৰণস্সা’’তি জৰামৰণ সঙ্খাতস্স ইমস্স দুক্খস্সাতি সম্বন্ধো. ‘‘নিস্সৰণং’’তি নিগ্গমনং. ‘‘নপ্পজানাতী’’তি অযং লোকো নপ্পজানাতি. ‘‘আগতিযা’’তি ইমস্মিং ভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিৱসেন আগমনেন. ‘‘গতিযা চা’’তি অনাগতভৱে জাতিপাতুব্ভাৱৱসেন গমনেন চ. আদিসঙ্খাতো পুব্বপৰিযন্তো যস্স অত্থীতিআদিমন্তং. ন আদিমন্তং অনাদিমন্তং. ‘‘ৱট্টপ্পৱত্তস্সা’’তি তিৱিধৱট্টসঙ্খাতস্স পবন্ধপ্পৱত্তস্স. জাতিযা ৱুত্তায সব্বানি তস্সা নিদানানি ৱুত্তানি এৱ হোন্তীতি কত্ৱা ‘‘জাতিযা এৱ ৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইচ্চেৱং’’তি ইতি এৱং. তত্থ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদিনা নযেন পট্ঠপেসি মহামুনীতি সম্বন্ধো. আচৰিয ৱাদেপন ‘‘ইচ্চেৱং’’তি জৰামৰণ মুচ্ছাযাতিআদিনানযেন. আবন্ধং অনাদিকন্তি সম্বন্ধো. ইধপি তমেৱ সম্বন্ধং গহেত্ৱা যোজেতি ‘‘ইচ্চেৱং আবন্ধন্তি. ল. পুনপ্পুনং আবন্ধং’’তি. অৱিজ্জা আদিম্হি ৱুত্তা. তস্মা সা সযং অহেতু অপচ্চযা হুত্ৱা ৱট্টস্স আদিপচ্চযভূতা হোতীতি চোদনা. তং পৰিহৰতি ‘‘ৱট্টস্সা’’তিআদিনা. ‘‘ৱট্টকথায সীসভূতত্তা’’তি ৱট্টস্স আদিনাম নত্থি. তস্স পন পৱত্তি নিৱত্তিযো অত্থি. জানন্তেহি তাসং পকাসনত্থায পটিচ্চসমুপ্পাদকথানাম ৱট্টকথা একন্তেন কথেতব্বা হোতি. কথেন্তেহি চ ৱট্টধম্মানং মজ্ঝে কতমস্স ধম্মস্স কিচ্চং ৱট্টপ্পৱত্তত্থায পধানতৰং হোতীতি জানিতব্বং হোতি. তদা কিচ্চৱসেন পধানতৰং একং ধম্মং মূলং সীসং কত্ৱা ৱট্টকথা কথেতব্বাতি. ইদং ৱট্টকথায সীসং নাম. তত্থ অৱিজ্জা নাম মোহো. সো চ মুয্হনকিৰিযা. অন্ধভাৱকৰণঞ্চস্স কিচ্চং. ন চ পঞ্ঞা চক্খুস্স অন্ধভাৱকৰণ সদিসং অঞ্ঞং ৱট্টস্স পৱত্তত্থায পধানকিচ্চং নাম অত্থি. তস্মা অৱিজ্জা এৱেত্থ সব্বপ্পধান কিচ্চত্তা ৱট্টকথায সীসভূতা হোতি. এৱং ৱট্টকথায সীসভূতত্তা সা আদিম্হি ৱুত্তাতি. ‘‘অনাদিকভাৱো এৱ দস্সিতো’’তি অনাদিকভাৱো দস্সিতো এৱ. নো ন দস্সিতোতি অত্থো. ইতি এতং অত্থজাতং পচ্চক্খতো সিদ্ধং. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিংভৱে. ‘‘তস্সা’’তি অতীত ভৱপৰিযাপন্নায অৱিজ্জায. ‘‘অঞ্ঞায অৱিজ্জায এৱা’’তি অতীতভৱতোপি পুৰিমভৱে সিদ্ধায অঞ্ঞায অৱিজ্জায এৱ. ‘‘তস্সাপী’’তি পুৰিমতৰভৱে অৱিজ্জাযপি. ‘‘অত্তভাৱো’’তি পুৰিমতৰো অত্তভাৱো. ‘‘পধান পচ্চযভূতত্তা’’তি পুব্বে ৱুত্তনযেন অন্ধভাৱকৰণ কিচ্চত্তা ৱট্টপ্পৱত্তিযা পধান পচ্চযভূতা হোতি. এৱং পধানপচ্চযভূতত্তা. ‘‘তস্স তস্সাতি নিট্ঠানমেৱ ন পঞ্ঞাযেয্যা’’তি তস্স পচ্চযস্স পচ্চযো ৱত্তব্বো. তস্সপি পচ্চযস্স পচ্চযো ৱত্তব্বোতি এৱং ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সংপি নিট্ঠানমেৱ ন পঞ্ঞাযেয্য. ‘‘ৱুত্তোযেৱা’’তি অৱিজ্জায পচ্চযো ৱুত্তোযেৱ. ‘‘পঞ্চনীৱৰণাতিস্সৱচনীযং’’তি পঞ্চনীৱৰণ ধম্মা অৱিজ্জায আহাৰোতি ৱচনীযং ভৱেয্য. তত্থ ‘‘আহাৰো’’তি বলৱপচ্চযো ৱুচ্চতীতি.
পটিচ্চসমুপ্পাদনযানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৭. পট্ঠাননযে. ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি এত্থ লোভো হেতুজাতিকত্তা হেতু চ হোতি. আৰম্মণানন্তৰাদি পচ্চযেন অঞ্ঞধম্মস্স পচ্চযো চ হোতীতি অত্থস্স সম্ভৱতো ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি ৱণ্ণেতি. এৱং ৱণ্ণিতেপি ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি হেতু হোন্তো পচ্চযোতি অত্থে সতি, সো যেৱত্থো সম্ভৱতীতি ‘‘পুন হেতুভাৱেন পচ্চযো’’তি ৱণ্ণেতি. এত্থ সিযা, হেতু চ সো পচ্চযো চাতি এত্থ পদ দ্ৱযং একধম্মাধিকৰণত্তা তুল্যাধিকৰণং হোতি. হেতুভাৱেন পচ্চযোতি এত্থ পন পদদ্ৱযং তুল্যাধিকৰণং ন হোতি. পুৰিম পদঞ্হি ধম্ম ভাৱপ্পধানং, পচ্ছিমং ধম্মপ্পধানন্তি. এৱং সন্তে তুল্যাধিকৰণং ৱাক্যং ভিন্নাধিকৰণং কত্ৱা ৱণ্ণেতীতি ন যুত্তমেতন্তি. নো ন যুত্তং. মুখ্যোপচাৰমত্তেন নানত্থত্তা. পচ্ছিমৱাক্যংহি মুখ্যৱচনং. পুৰিমৱাক্যং উপচাৰ ৱচনং. উপচাৰৱচনে চ উপচাৰত্থো যুজ্জতি. মুখ্যৱচনে মুখ্যত্থোতি. ‘‘হেট্ঠাৱুত্তমেৱা’’তি পকিণ্ণকসঙ্গহে ৱুত্তমেৱ. হিনোন্তি এত্থাতি হেতু. হিনোন্তি এতেনাতি হেতু. তত্থ ‘‘হিনোন্তী’’তি সুট্ঠুপতিট্ঠহন্তি. কে পতিট্ঠহন্তীতি আহ ‘‘সহজাত ধম্মা’’তি. কথঞ্চ সুট্ঠুপতিট্ঠহন্তীতি আহ ‘‘ৱুদ্ধি ৱিৰুড়্হি ৱেপুল্লপত্তৱসেনা’’তি. কস্মা তে সুট্ঠু পতিট্ঠহন্তীতি. পতিট্ঠিতট্ঠানস্স পতিট্ঠিতকাৰণস্স ৱা থামবলসম্পন্নত্তাতি দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণে দড়্হনিপাতিনা থামবলসম্পন্নেনা’’তি ৱুত্তং. হেতুৱিসেসনঞ্চেতং. আৰম্মণে দড়্হনিপাতিম্হি থামবলসম্পন্নে এত্থ ধম্মেতিপি যোজেতব্বং. উপকাৰকোতি চ উপলদ্ধিযেৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘যাদিসেনসভাৱেনা’’তি হেতুভাৱাদিসভাৱেন. ‘‘উপলদ্ধিযেৱা’’তি কস্মা ৱুত্তং. ননু উপকাৰক সদ্দো কত্তাৰং ৱা কাৰেতাৰং ৱা ৱদতীতি. ৱোহাৰমত্তেন ৱদতি. ধম্মতো পন কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ন হি সভাৱ ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ. যদি ধম্মতো কত্তাৱা কাৰেতাৱা নত্থি. কস্মা উপকাৰকোতি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘তথা উপলদ্ধিযং পনা’’তিআদিং.
আৰম্মণপচ্চযে. ‘‘অজ্ঝোলম্বমানা’’তি আৰম্মণ কৰণৱসেন অধিওলম্বমানা. ‘‘আৰম্মণভাৱেনা’’তি গোচৰৱিসযভাৱেন.
অধিপতিপচ্চযে. ‘‘গৰুকতা’’তি অস্সাদনাভিনন্দনাদিৱসেন ৱা সদ্ধাপসাদাদিৱসেন ৱা গৰুকতা. ‘‘সামিনো ৱিয দাসে’’তি সামিনো অত্তনোদাসে অত্তনোৱসে ৱত্তযমানা ৱিয. সহজাতাধিপতি পন হেট্ঠা সমুচ্চয সঙ্গহে ৱুত্তোতি ইধ ন ৱুত্তো.
অনন্তৰপচ্চযদ্ৱযে. ‘‘অন্তৰং’’তি ছিদ্দং ৱিৱৰং. ‘‘সন্তানং’’তি চিত্তসন্তানং. ‘‘সন্তানানুবন্ধৱসেনা’’তি চিত্তসন্তানং পুনপ্পুনং বন্ধনৱসেন. উপ্পাদনন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ধম্মন্তৰস্সা’’তি নামক্খন্ধ ধম্মন্তৰস্স. ‘‘অনন্তৰ পচ্চযতা’’তি অনন্তৰপচ্চয কিচ্চন্তি ৱুত্তং হোতি. যং কিঞ্চি ধম্মন্তৰং. ‘‘পুৰিমপচ্ছিমভাগপ্পৱত্তানং’’তি নিৰোধস্স অসঞ্ঞীভৱস্স চ পুৰিমভাগে চ পচ্ছিমভাগে চ পৱত্তানং. ‘‘চিত্তুপ্পাদানং পী’’তি নিৰোধস্স পুব্বভাগে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন কুসল ক্ৰিয চিত্তুপ্পাদানং. পচ্ছাভাগে অনাগামিফল অৰহত্তফলচিত্তুপ্পাদানং. অসঞ্ঞীভৱস্স পুব্বভাগে কামভৱে চুতি চিত্তুপ্পাদানং. পচ্ছাভাগে কামভৱে এৱ পটিসন্ধি চিত্তুপ্পাদানং. তেসু পন কথং অনন্তৰং নাম সিযা. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পুৰিমভাগ পচ্ছিম ভাগানং মজ্ঝে অচিত্তকস্স কালস্স অচিত্তকস্স ৰূপসন্তানস্স চ অন্তৰিকত্তাতি চোদনা. তং পৰিহৰিতুং ‘‘ন হি অভাৱভূতো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তেসং’’তি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং চিত্তুপ্পাদানং. ৰূপধম্মো অন্তৰং ন চ কৰোতি নাম. অৰূপধম্মানং অনন্তৰতা নামাতিআদিনা যোজনা হোতি. ‘‘তথাপৱত্তন সমত্থতা’’তি একীভূতানং ৱিয অত্তনো অনন্তৰে ধম্মন্তৰং উপ্পাদনে সমত্থতা.
সহজাতপচ্চযে. ‘‘যে পন ধম্মা’’তি পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মা. ‘‘অত্তনী’’তি পচ্চয ধম্মো ৱুচ্চতি.
‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভন্তং তিদণ্ডং ৱিযা’’তি ভূমিযং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উস্সিতা তযোদণ্ডা অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভন্তা ৱিয. ‘‘পুৰিমেনা’’তি পুৰিমেন সহজাত পচ্চযেন. ‘‘ইতৰীতৰো পত্থম্ভনং’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞো পত্থম্ভনং.
‘‘সূদো’’তি ভত্তকাৰকো. ‘‘উক্খলী’’তি ভত্তপচনকুম্ভী. ‘‘ৱুট্ঠিধাৰা’’তি মেঘৱুট্ঠিধাৰা. ‘‘উপনিস্সযো’’তি ভত্তুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো. ‘‘তাসু অসতী’’তি সালিক্খেত্ত ৱুট্ঠিধাৰাসু অসতি. ‘‘বলৱতৰট্ঠেনা’’তি বলৱতৰনিস্সযট্ঠেন. ‘‘পকতূপনিস্সযো’’তি এত্থ ‘‘পকতো’’তি ভুসং কতো. তেনাহ ‘‘সুট্ঠুকতো’’তি. কৰণঞ্চ অত্তনো সন্তানে সুট্ঠুউপ্পাদনঞ্চ সুট্ঠুউপসেৱনঞ্চ দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰেনা’’তি ‘যথা কতে সতী’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.
‘‘নিস্সযাৰম্মণ ধম্মা এৱা’’তি নিস্সয পচ্চয ধম্ম আৰম্মণ পচ্চয ধম্মা এৱ. ‘‘পুৰেজাততামত্তৱিসিট্ঠা’’তি এত্থ মত্তসদ্দেন নিস্সযাৰম্মণসত্তিতো ৱিসুং পুৰেজাতসত্তি নাম নত্থীতি দস্সেতি. ৱিসুং পুৰেজাতসত্তি নাম অত্থীতিপি ৱদন্তি. তং ৱাদং দস্সেতুং ‘‘আচৰিযানন্দত্থেৰেনা’’তিআদিমাহ. এত্থ পঞ্চৱত্থূনি চ পঞ্চাৰম্মণানি চ পুৰেজাতত্তা এৱ সুট্ঠুবলৱতায পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং ৱত্থু কিচ্চ আৰম্মণ কিচ্চানি সাধেন্তি. তথা হদযৱত্থু চ মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ নন্তি. অযং ৱিসুং পুৰেজাতসত্তি ৱিসেসোতি ৱদেয্য. সচ্চং. সুদ্ধমনো দ্ৱাৰেপন ইধ ঠত্ৱা নিৰযেসু এৱৰূপানি নিৰযগ্গিৰূপানি অত্থি. ইদানি দেৱেসু চ এৱৰূপানি দিব্বৰূপানি অত্থীতি চিন্তযন্তানম্পি, তেসু পুৰে এৱৰূপানি উপ্পজ্জিংসূতি ৱা, তেসু অনাগতে এৱৰূপানি উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ৱা চিন্তযন্তানংপিতানি ৰূপানি নিব্বিসেসানি হুত্ৱা মনোৱিঞ্ঞাণানং আৰম্মণ পচ্চযত্তং গচ্ছন্তি. তত্থ পুৰে জাতানি হুত্ৱা তদা ৱিজ্জমানানি পচ্চুপ্পন্নৰূপানি আৰম্মণ পুৰেজাতপচ্চযো. ইতৰানি আৰম্মণ পচ্চযো এৱ. ন চেত্থ পুৰেজাতানং পচ্চুপ্পন্নৰূপানং পুৰেজাতত্তেন ৱিসেসো অত্থি. ন চ তানি পুৰেজাতপচ্চযো ন হোন্তি. যদি ৱিসুং পুৰেজাতসত্তিৱিসেসো পুৰেজাতপচ্চযোতি ৱদেয্য. তানি পুৰেজাতপচ্চযো নাম ন ভৱেয্যুং. কস্মা, তাদিসস্স ৱিসেসস্স নত্থিতায. ন চ নভৱন্তি. কস্মা, পুৰেজাতমত্তৱিসেসস্স অত্থিতায. এত্থ ৱদেয্যুং, পঞ্চদ্ৱাৰেসু পন পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱিসুং পুৰেজাতসত্তিৱিসেসো দিস্সতীতি. কিঞ্চাপিদিস্সতি. সো পন বহুৱিধানং নিস্সয পচ্চয আৰম্মণপচ্চযানং মজ্ঝে নিস্সয সত্তিৱিসেসো এৱ, আৰম্মণ সত্তিৱিসেসো এৱ চাতি. অপি চ ৱিসুং পুৰেজাত সত্তিৱিসেসো নাম নত্থীতি ইদং যথাৱুত্তে সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে তব্বিসেসাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিসুং পুৰেজাত সত্তিৱিসেসো নাম অত্থীতি ইদং পঞ্চদ্ৱাৰেসু তব্বিসেসস্স অত্থিভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি. যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
পচ্ছাজাতপচ্চযে. ‘‘ৰুক্খপোতকানং ৱিযা’’তি পচ্ছা আসিঞ্চিযমানং উদকং ৰুক্খপোতকানং ৱুদ্ধৱিৰুড়্হভাৱং পাপেত্ৱা উপত্থম্ভনৱসেন উপকাৰকো ৱিযাতি যোজনা. আহাৰং আসিং সতীতি আহাৰাসা. জিঘচ্ছা, পিপাসা, তণ্হা. তায সম্পযুত্তা চেতনাতি ৱিগ্গহো. সা পন আহাৰাসা চেতনা উপত্থম্ভতি যেৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘অযমত্থো’’তি ‘সুপাকটেনা’তিআদিনা ৱুত্তো অযমত্থো. সব্বাচেসাৱিচাৰণা গিজ্ঝোপমায উপমামত্তভাৱং নীৱাৰেতা হোতীতি.
আসেৱন্তি তং পচ্চয ধম্মং পচ্চযুপ্পন্না ধম্মাতি আসেৱনং. এতেন ভুসো পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মেহি আসেৱিতব্বত্তা আসেৱনন্তি ৱুচ্চতীতি দস্সেতীতি. ‘‘তং’’তি তং পুৰিমং পুৰিমং পচ্চয ধম্মং. ‘‘ভজন্তী’’তি উপেন্তি. কে ভজন্তীতি আহ ‘‘অপৰাপৰং উপ্পজ্জমানা ধম্মা’’তি. ‘‘ধম্মা’’তি চ অনন্তৰুপ্পন্না চিত্তচেতসিকা ধম্মা. কথঞ্চ তং তেভজন্তীতি আহ ‘‘সুট্ঠুসেৱমানা ৱিয ভজমানা ৱিয পৱত্তন্তী’’তি. ৱিয সদ্দেন লোকে কিঞ্চিজনং কেচিজনা কেনচি অত্থেন সুট্ঠুসেৱন্তা ৱিযাতি দস্সেতি. কথং সুট্ঠুসেৱিযমানা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘তস্স পুৰিমস্সা’’তিআদিং. পুৰিমস্স অনন্তৰস্স চিত্তুপ্পাদস্সাতি অত্থো. ‘‘সব্বপৰিপূৰং আকাৰং’’তি জৱৱেগসহিতেহি ৱিজানন ফুসনাদীহি সাৱজ্জান ৱজ্জাদীহি চ সব্বেহি জৱনগুণেহি পৰিপূৰং আকাৰং. ‘‘আসেৱেতী’’তি মং সুট্ঠু সেৱথাতি নিযোজেন্তং ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো ৱাসং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ৱাসং’’তি ৱাসনং. ‘‘সুট্ঠু গাহাপেতী’’তি পৰিপুণ্ণং দেতীতি ৱুত্তং হোতি. এতেন যথা লোকে একো পৰেসং যথিচ্ছিতং দেতি. এৱং দেন্তং পন পৰে ভজন্তিযেৱ. মং ভজথাতি নিযোজনকিচ্চং নত্থি. এৱমেৱ ইধপি সুট্ঠুৱাসদানমেৱ ভজাপনং নামাতি দস্সেতি. ‘‘ৱড্ঢেতি ৱা’’তি এতেন আসেৱনা ভাৱনা ৱড্ঢনাতি ইমংপৰিযাযত্থং ৱদতি. পুৰিমাভিযোগো নাম আদিতো পট্ঠায সজ্ঝাযনাদিকম্মেসু যথাসত্তি যথাবলং ৱা যামকৰণং. তথা কৰোন্তস্স তং উগ্গহণ কম্মং উপৰূপৰি পগুণভাৱং গচ্ছতীতি. ‘‘আসেৱনট্ঠেনা’’তি ৱড্ঢাপনট্ঠেন, উপকাৰকোতি সম্বন্ধো. ‘‘সজাতিযানং’’তি কুসলাদিভাৱেন সমানজাতিকানং.
কাযঙ্গাভিসঙ্খৰণং নাম কাযসঞ্চেতনাকিচ্চং. ৱাচঙ্গাভিসঙ্খৰণং ৱচীসঞ্চেতনাকিচ্চং. চিত্তঙ্গাভিসঙ্খৰণং মনোসঞ্চেতনাকিচ্চং. ‘‘কিৰিযাভাৱেনা’’তি দস্সনসৱনাদিকিচ্চেসু গমনঠান নিসজ্জাদিকিচ্চেসু সংৱিধানকিৰিযাভাৱেন. ‘‘ৱত্থুম্হী’’তি গব্ভৱত্থুম্হি. যথাৱুত্তাভিসঙ্খৰণকিচ্চং নাম কাযঙ্গৱাচঙ্গ চিত্তঙ্গাভিসঙ্খৰণ কিচ্চং. ‘‘তদভিসঙ্খৰণৱেগজনিতং’’তি তস্স কাযঙ্গাদিকস্স অভিসঙ্খৰণৱেগেন জনিতং কিৰিযাৱিসেস নিধানকিচ্চন্তি সম্বন্ধো. ‘‘সন্তানে’’তি চিত্তসন্তানে.
ৱিপচ্চনভাৱো চ নাম পাতুভাৱোতি সম্বন্ধো. নিৰুস্সাহ সন্তভাৱো নাম কুসলা কুসলানং ৱিয কাযঙ্গৱাচঙ্গাভিসঙ্খৰণ কিচ্চেসু চ আযতিং ৱিপচ্চন কিচ্চেসু চ নিৰুস্সাহভাৱেন সন্তভাৱো. ন কিলেসু পসন্তভাৱেন. চিত্তাভিসঙ্খৰণ কিচ্চেসুপন সম্পযুত্তচেতনাৱসেন যথোপট্ঠিতেসু আৰম্মণেসু সম্পযুত্তধম্মানং একতো সন্নিপাতগমনুস্সাহমত্তং অত্থি. ততোপৰং পন সুপিন দস্সন কিচ্চংপি নত্থীতি. ‘‘মন্দমন্দাকাৰেনা’’তি মন্দতো অতিমন্দাকাৰেন. কিঞ্চিজানন চিত্তং নাম কম্মাদি আৰম্মণং অপ্পমত্তকংপি জাননং ৱীথিচিত্তং. তস্স পৱত্তিযা.
‘‘অৰূপিনো’’তি অৰূপলক্খণ সমঙ্গিনো. নামলক্খণ সমঙ্গীনোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘জনযন্তাপী’’তি সহজাত ধম্মে জনেন্তাপি. ‘‘সন্তানট্ঠিতিযা’’তি পবন্ধপ্পতিট্ঠানস্স.
‘‘কস্মাপনেত্থা’’তিআদীসু. ‘‘ভাৱিন্দ্ৰিয দ্ৱযং’’তি ইত্থিন্দ্ৰিয পুৰিসিন্দ্ৰিয দ্ৱযং. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযপচ্চযে. কস্মা ন গহিতং. ননু ইত্থিলিঙ্গাদীনং পৱত্তিকাৰণত্তা ইধ গহেতব্বমেৱাতি অধিপ্পাযো. জনকত্তং নাম জনক কিচ্চং. এৱং সেসেসুপি. ‘‘এতংতযংপি নত্থী’’তি জনকত্তাদিকিচ্চত্তযংপি নত্থি. এৱংসন্তেকথং লিঙ্গাদীনং পৱত্তিকাৰণং হোতীতিআহ ‘‘কেৱলং পনা’’তিআদিং. ‘‘দ্ৱযং’’তি ইত্থিভাৱপুম্ভাৱ দ্ৱযং. ন ইন্দ্ৰিয পচ্চযত্তেন ইন্দ্ৰিযং নাম হোতি. যথাহি একো ৰাজা অত্তনো ৱিজিতে গেহানি কৰোন্তি. এৱং কৰোন্তূতি গেহসণ্ঠানং পট্ঠপেতি. সব্বেজনা তথেৱ কৰোন্তি, নো অঞ্ঞথা. তত্থ ৰাজা গেহুপ্পত্তিযা চ গেহট্ঠিতিযা চ কিঞ্চি কিচ্চং ন কৰোতি. গেহসামিকাৱা গেহৱড্ঢকিনো ৱা কৰোন্তি. কৰোন্তা পন ৰঞ্ঞা পট্ঠপিতং সণ্ঠানং অনতিক্কমিত্ৱাৱ কৰোন্তি. এৱমেৱ মিদং দট্ঠব্বং. উপগন্ত্ৱা ঝাযনট্ঠেনাতি সম্বন্ধো. উপসদ্দো উপনিস্সয পদেৱিয উপৰি অত্থো. ‘‘উপৰী’’তি চ থামবলৱুদ্ধিৱসেনাতি আহ ‘‘তস্মিং ৱা’’তিআদিং. ‘‘তস্মিং’’তি আৰম্মণে.
‘‘সুগতি দুগ্গতি নিব্বান সম্পাপকট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. সো অত্থো অব্যাকতমগ্গঙ্গেসু নত্থি. এৱঞ্চসতি তানি কথং মগ্গপচ্চযত্তং গচ্ছন্তীতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘সম্মাদস্সনাদিনা’’তি সম্মাদস্সন সঙ্কপ্পনাদিনা. ‘‘তেসং’’তি সম্মাদিট্ঠীনং. ‘‘তেসং পী’’তি অব্যাকত ভূতানং সম্মাদিট্ঠীনম্পি. ‘‘তেনেৱট্ঠেনা’’তি সম্মাদস্সনাদিনা লক্খণট্ঠেন. অথৱা. ‘‘তেনেৱট্ঠেনা’’তি সুগতি নিব্বান সম্পাপকট্ঠেনে ৱাতি অত্থো. এৱঞ্চসতি সহেতুকা ৱিপাক ক্ৰিযা ব্যাকতধম্মাপি তেনেৱট্ঠেন সব্বসো কুসলসদিসা সিযুন্তি. ন সিযুং, পচ্চয ৱেকল্লত্তা. ৱিপাকাব্যাকতাহি কম্মৱেগেন সন্তানে পতিতমত্তত্তা নিৰুস্সাহসন্তসভাৱতো তং সম্পযুত্তা চেতনা নানক্খণিক কম্মপচ্চযত্তং ন গচ্ছতি. কিৰিযাব্যাকতা চ নিৰনুসযসন্তানে উপ্পন্নত্তা তং সম্পযুত্তচেতনাপি তপ্পচ্চযত্তং ন গচ্ছতিযেৱ. তস্মা তেসু ৱিপাক ক্ৰিযাব্যাকতেসু সম্মাদিট্ঠাদীনিপি সুগতি সম্পাপকট্ঠং ন সাধেন্তি. কিলেসপ্পহান কিচ্চস্স অভাৱতো নিব্বান সম্পাপকট্ঠম্পি নসাধেন্তি. সভাৱ লক্খণৱেকল্লতাপন তেসং সম্মাদিট্ঠাদীনং নত্থিযেৱ. তস্মা তানি মগ্গপচ্চযে সঙ্গহিতানীতি. ইন্দ্ৰিয ধম্মেসু অৰূপিন্দ্ৰিযানং আধিপ্পচ্চ কিচ্চং অৰূপধম্মে স্ৱেৱ ফৰতি. ৰূপধম্মা পন তং সমুট্ঠিতত্তা এৱ তপ্পচ্চযুপ্পন্নেসু ৱুত্তা. তথা হেতু কম্ম মগ্গ ঝানেসু. তেন ৱুত্তং ‘‘এসনযো কম্মিন্দ্ৰিযঝানপচ্চযেসুপী’’তি. তত্থ কম্মসদ্দেন নানক্খণিক পচ্চযো গহেতব্বো.
‘‘সম্পযুত্তাসঙ্কা সম্ভৱতী’’তি সহজাতা নামধম্মা তং সমুট্ঠান ৰূপেহি, পচ্ছাজাতা চ অত্তনো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নৰূপেহি, ৱত্থু ধম্মা চ তন্নিস্সিতনামধম্মেহি কালতো চ ঠানতো চ এক সম্বন্ধত্তা তেসু সম্পযুত্তাসঙ্কা সম্ভৱতি. ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযপ্পসঙ্গো নত্থী’’তি আৰম্মণানন্তৰাদিপচ্চযাপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি সম্পযুত্তা ন হোন্তি. তস্মা তেপি ৱিপ্পযুত্তপচ্চয ভাৱেন ৱত্তব্বাতি এৱৰূপো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযপ্পসঙ্গো তেসু আৰম্মণ পচ্চযাদীসু নত্থীতি অধিপ্পাযো.
‘‘হেট্ঠাৱুত্তপ্পকাৰেসু এৱা’’তি এত্থ এৱসদ্দেন পচ্চযন্তৰং ন হোতীতি দস্সেতি. যদি পচ্চযন্তৰং ন হোতি, ন ৱত্তব্বোযেৱ. কস্মা, দেসকস্স পুনৰুত্তিনিৰত্থকৱাদিতা পত্তিতোতি. নো ন ৱত্তব্বো. কস্মা, লোকে যো সযং নত্থি, ৱিগতো হোতি. সো কস্স পচ্চযো ভৱিতুং অৰহতীতি এৱৰূপস্স মিচ্ছাভিনিৱেসস্স পহানতো. তেন ইমমত্থং ঞাপেতি, লোকে কেচিধম্মা সযং অত্থিকালে এৱ অঞ্ঞেসং পচ্চযা হোন্তি, নো নত্থিকালে. কেচি ধম্মা সযং নত্থিকালে এৱ অঞ্ঞেসং পচ্চযা হোন্তি, নো অত্থিকালেতি অযঞ্চৱিভাগো অৱস্সং ইচ্ছিতব্বো যেৱাতি. ‘‘ওকাসদানসঙ্খাতেনা’’তি তস্স অঞ্ঞস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পত্তিযা ওকাসদানসঙ্খাতেন.
সুত্তন্তে, অত্থীতি অয মেকো অন্তোতি সত্তানং সেট্ঠসাৰভূতো অত্তানাম অনমতগ্গে সংসাৰে নিচ্চকালং অত্থি. উচ্ছেদো ৱা ৱিমোক্খো ৱা সব্বসো নত্থি. অযং সস্সতৱাদো নাম একোৱিসমন্তো একাৱিসমাকোটি. নত্থীতি সত্তোনাম একভৱপৰমো হোতি, মৰণতো পৰং নত্থি. একন্তেন উচ্ছিজ্জতি. অযং উচ্ছেদৱাদো নাম দুতীযো ৱিসমন্তো দুতীযাৱিসমকোটি. ইমে পটিচ্চ সমুপ্পাদং অজানন্তানং উভোৱিসমন্তা নাম. জানন্তানং পন তাদিসো অত্তানাম নত্থি, যো অত্থীতি ৱা নত্থীতি ৱা ৱত্তব্বো ভৱেয্য. সুদ্ধধম্মপ্পবন্ধো এৱ অত্থি. তস্স চ যাৱ অৱিজ্জা অপ্পহীনা হোতি, তাৱ উচ্ছেদো নাম নত্থি. অৱিজ্জায পন পহীনায ততোপৰং ন পৱত্ততি. অত্থি নাম ন হোতি. অযং অন্তদ্ৱযমুত্তো মজ্ঝিমঞাযো নাম. বহুং নানত্থ সম্ভৱং ৱণ্ণেন্তিযেৱ. ৱণ্ণেন্তানংপি তেসং বহু পযোজনং নত্থি যেৱাতি অধিপ্পাযো.
পচ্চযুদ্দেসানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৮. পচ্চযনিদ্দেসে. ‘‘পঞ্চধা’’তি পঞ্চৱিধেহি পচ্চযেহি. ‘‘একধা’’তি একৱিধেন পচ্চযেন. এৱং সেসেসুপি. ‘‘অৱিচ্ছেদাযা’’তি অৱিচ্ছেদত্থায. ‘‘পটিপাদনাযা’’তি যোজনত্থায. যো কোচি চিত্তুপ্পাদো অৱিৰুদ্ধস্স যস্স কস্সচি চিত্তুপ্পাদস্স পচ্চযো ন ন হোতীতি যোজনা. ‘‘পুনুপ্পন্নানং’’তি নিৰুজ্ঝিত্ৱা পুন উপ্পন্নানং. ‘‘পুৰিমানি জৱনানী’’তি এত্থ মগ্গো গোত্ৰভুতো আসেৱন পচ্চযং লভতি. ফলস্স পন সো ভিন্নজাতিকত্তা আসেৱন পচ্চযো ন হোতি. ফলং পন সব্বসো আসেৱন মুত্তং হোতি. তস্মা তদুভযং ইধ পুৰিমজৱনসঙ্খ্যং ন গচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গ ফলজৱনৱজ্জানী’’তি. ফলজৱনৱজ্জানং পচ্ছিমানং জৱনানং. ‘‘সব্বাকাৰপাৰিপূৰং’’তি এত্থ কুসলাদিজাতিপি সঙ্গহিতাতি ৱুত্তং ‘‘জাতিমত্তেনপী’’তি. অভিন্না এৱ সিযুং. ন পন ভিন্না হোন্তি. কদাচি কেচিভিন্না এৱ হোন্তি. তস্মা ভিন্নজাতিকা ধম্মা. ল. ন সক্কোন্তীতি যোজনা. ‘‘কামাৱচৰভাৱতো মহগ্গতানুত্তৰভাৱপত্তি নামা’’তি চিত্তসন্তানস্সাতি অধিপ্পাযো. গোত্ৰ ভুচিত্তং কামভূমি. ঝানচিত্তং মহগ্গতভূমি. মগ্গচিত্তং লোকুত্তৰ ভূমি. কম্মচেতনায নিৰুদ্ধাযপি তস্সা পৱত্তাকাৰো ননিৰুজ্ঝতি. চিত্তসন্তানং অনুগচ্ছতি. সো এৱ আযতিং ৱিপাকধম্মৰাসি হুত্ৱা পাতুব্ভৱতি. তস্মা সো ৱিপাকস্স বীজসঙ্খ্যং গচ্ছতি. সো চ যাৱ ন ৱিপচ্চতি. তাৱ সংসাৰপ্পৱত্তিযা সতি, অন্তৰা ৱিনট্ঠো নাম ন হোতি. তস্মা কম্মচেতনা উপ্পজ্জমানা চিত্তসন্তানে তস্স বীজস্স নিধানত্থায উপ্পজ্জতি, নিৰুজ্ঝমানা চ নিদহিত্ৱা এৱ নিৰুজ্ঝতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো পৱত্তাকাৰসঙ্খাত বীজনিধানঞ্চা’’তি. ‘‘চেতনায হোতী’’তি চেতনায সাধাৰণং হোতি. পুৰেজাতা সালৰুক্খপোতকা পচ্চযা হোন্তীতি সম্বন্ধো. পুৰিমচিত্তক্খণেসু উপ্পন্না চতুসমুট্ঠানিকৰূপধম্মাতি সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘আহাৰজকাযো’’তি এৱং ৱুত্তাতি পাঠসেসো. ‘‘পচ্ছা জাতেনা’’তি পচ্ছাজাতপচ্চযেন পযোজনং নত্থি. জিণ্ণপতৰুক্খস্স উদকাসিঞ্চনং ৱিয হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেনকাৰণ কোট্ঠাসেন. ‘‘ৱত্থু ৰূপং’’তি নিৰোধাসন্নং হদযৱত্থু ৰূপং. ‘‘এৱমযং পী’’তি এৱং অযং পচ্ছাজাতপচ্চযোপি. ৱিৱিধেন আকাৰেন ফৰণং কালন্তৰ দেসন্তৰ গমনং ৱিপ্ফাৰো. মহন্তো ৱিপ্ফাৰো যস্সাতি সমাসো. ‘‘ৱত্থুম্হী’’তি হদযৱত্থুম্হি. পঞ্চহি খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো সম্মিস্সোতি পঞ্চৱোকাৰো. কাম ৰূপভৱো. ৱিনা উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. ৰূপৱিৰাগভাৱনাবলেন ৰূপস্স অৱিক্খম্ভিতত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পুৰেজাতং ৱা’’তি একচিত্তক্খণাতীতে পুৰেজাতং ৱা. ‘‘ৱড্ঢনপক্খে ঠিতং ৱা’’তি ততো পচ্ছা যাৱ অট্ঠম চিত্তক্খণা ৱড্ঢনপক্খে ঠিতং ৱা. ‘‘উপ্পন্নং ৱত্থূ’’তি উপ্পন্নং ৱত্থুৰূপং. ‘‘এত্থা’’তি ইমস্মিং পুৰেজাত পচ্চযে. কিঞ্চাপি দিস্সতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চনীযে’’তি পচ্চনীয ৱাৰে. ‘‘তং’’তি আৰম্মণপুৰেজাতং. তস্স আৰম্মণস্স অপৰিব্যত্তত্তাৱাতি সম্বন্ধো. কাৰণং ৱদন্তি পট্ঠানটীকাচৰিযা. অৰূপভৱে মৰণাসন্নকালে কস্সচি গতিনিমিত্তু পট্ঠানং অট্ঠকথাসু ৱুত্তমেৱ. এৱঞ্চসতি, তত্থ আৰম্মণ পুৰেজাতং লদ্ধব্বমেৱ. পট্ঠানেপন তস্মিংভৱে সব্বং পুৰেজাতপচ্চযং পটিক্খিপতি. কস্মা ইতি চে, ৱত্থু পুৰেজাতপচ্চযস্স তত্থ অলদ্ধব্বত্তাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘আৰুপ্পেৱিযা’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ পট্ঠানে অৰূপভৱে দ্ৱেপি পুৰেজাতপচ্চযা পটিক্খিত্তা, তস্মা সব্বেপি অৰূপ পুগ্গলা সব্বংপি ৰূপধম্মং আৰম্মণং ন কৰোন্তীতিপি ৱদন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা আৰম্মণ সঙ্গহদীপনিযং ‘অসঞ্ঞীভৱতো চুতানং ৱিয অৰূপভৱতো চুতানংপি গতিনিমিত্তভূতং কামপটিসন্ধিযা আৰম্মণং ভৱন্তৰে কেনচিদ্ৱাৰেন অগ্গহিতং, কেৱলং কম্মবলেনেৱ উপট্ঠাপিত’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘গূথকুণপাদীনী’’তি গূথঞ্চ মতপূতিসৰীৰানি চ. ‘‘এৱং ৱুত্তেহী’’তি পট্ঠানে ৱুত্তেহি. তে পন অকুসলা ধম্মা কথং চতুভূমিক কুসলানং উপনিস্সয পচ্চযা হোন্তীতি আহ ‘‘তত্থ আনন্তৰিয ৱজ্জানী’’তিআদিং. তত্থ আনন্তৰিয কম্মকতানং কিলেসাৱৰণ কম্মাৱৰণেহি সমন্নাগতত্তা ঝানমগ্গপ্পটিলাভো নাম নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘আনন্তৰিয ৱজ্জানী’’তি. ‘‘তানী’’তি ৰাগাদীনি অকুসলানি চতুভূমিক কুসলানং উপ্পত্তিযা বলৱনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. ‘‘সমতিক্কমমুখেনা’’তি পট্ঠানে অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সয পচ্চযেন পচ্চযোতি এতস্স পঞ্হস্স ৱিভঙ্গে পাণং হন্ত্ৱা তস্স পটিঘা তত্থায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতীতি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘তস্স পটিঘাতত্থাযা’’তি তস্স পাণাতিপাতকম্মস্স পটিহননত্থায পহানত্থায সমতিক্কমনত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. সো চে পাণাতিপাতী পুগ্গলো পুন সংৱেগং আপজ্জিত্ৱা তস্স কম্মস্স সমতিক্কমনত্থায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথ কম্মং কৰোতি. তদা তং পাণাতি পাতকম্মং তং পুগ্গলং দানকম্মেনিযোজেতি নাম. তথা সীলকম্মে উপোসথ কম্মেতি. যথাহি ৰাজা এৱং ৱদেয্য ইমস্মিং দিৱসে যো উপোসথং নুপৱসতি, তং ঘাতেস্সামীতি. তদা সব্বেপি নাগৰা উপোসথং উপৱসেয্যুং. এৱমিদং দট্ঠব্বং. ৰাজাৱিয হি তস্স পাণাতিপাতকম্মং. নাগৰা ৱিয সো পাণঘাতকো. উপোসথ কম্ম কুসলানি ৱিয তস্স দানসীল উপোসথ কম্ম কুসলানীতি. ‘‘ঝানং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতী’’তি পদেসুপি এসেৱনযো. এৱং সমতিক্কমমুখেন একংপি অকুসলং সব্বানি চতুভূমিক কুসলানি উপনিস্সয সত্তিযা জনেতি পৱত্তেতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘তানিযেৱ সব্বানী’’তি আনন্তৰিয কম্মসহিতানিসব্বানি অকুসলানিযেৱ সব্বেসং অকুসলানং অব্যাকত ধম্মানং উপ্পত্তিযা বলৱনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. দানসীলাদযো কুসলা ধম্মা. সুট্ঠু বলৱং কম্মং অধিপ্পেতং, ন দুব্বলং. উপনিস্সযট্ঠানত্তা. তেসংপি ৰূপধম্মানং বলৱনিস্সযা ননুহোন্তীতি সম্বন্ধো. কথং হোন্তীতি আহ ‘‘বহিদ্ধাৰুক্খতিণাদীনং’’তিআদিং. তত্থ পথৱীৰস আপোৰসৱস্সোদক বীজানি ৰুক্খতিণাদীনং বলৱনিস্সযা হোন্তি. মূলভেসজ্জাদীনি অজ্ঝত্তং সন্তানং বলৱনিস্সযা হোন্তীতি যোজনা. ‘‘পকতস্সেৱা’’তি পথমতৰং কতস্স উপ্পাদনাদিকম্মস্সেৱ. ‘‘ন এৱং ৰূপসন্তানেনা’’তি এৱং ৰূপসন্তানেন উপ্পাদিতা উপসেৱিতা ধম্মা নত্থি. ‘‘তং’’তি উতুবীজাদিকং. কম্মাদিকঞ্চ. ‘‘পকতং’’তি পুৰেতৰং উপ্পাদিতঞ্চ উপসেৱিতঞ্চ. সচেতনস্সেৱ চেতনং পকপ্পনং পকৰণন্তি সম্বন্ধো. চেতনং পকপ্পনং পকৰণং নামাতি অত্থো. ‘‘পকপ্পনং’’তি চ সংৱিধানং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিকম্মাদিকং উতুভোজনাদিকঞ্চ. অত্তনো চ উপ্পন্না ৰাগাদযো পৰস্স চ সন্তানে পৰস্স চ উপ্পন্না ৰাগাদযো অত্তনো চ সন্তানেতি যোজনা. ‘‘নিদস্সনং’’তি উদাহৰণং হোতি. মনোপদোসিকদেৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৱা অত্তনো মনং পদূসেন্তি. বাড়্হং ইস্সাধম্মং উপ্পাদেন্তি. তস্মিংযেৱ খণে চৱন্তি. তেসং দ্ৱে ইস্সাধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স বলৱনিস্সযা হোন্তীতি. কামাৱচৰ কুসলস্স বলৱনিস্সযা হোন্তীতিআদিনা যোজেতব্বং. ৱিভাৱনিপাঠে. ঝান মগ্গ ফল ৱিপস্সনাদিভেদং আলম্বণং পচ্চৱেক্খন অস্সাদনাদি ধম্মে অত্তাধীনে কৰোতীতি যোজনা. ‘‘অত্তাধীনে’’তি অত্তাযত্তে অত্তাবদ্ধে. পট্ঠানে পঞ্হৱাৰে দানং দত্ৱা সীলংসমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি. পুব্বে সুচিণ্ণানি গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তীতিআদিনা আগতত্তাদান সীল. ল. নিব্বানানি চেৱাতি ৱুত্তং. ৰাগং গৰুংকত্ৱা অস্সাদেন্তি, অভিনন্দতীতিআদিনা, চক্খুং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেন্তীতিআদিনা চ আগতত্তা ‘‘ৰাগ দিট্ঠি চক্খু সোতাদীনিচা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পৰত্থ পী’’তি পৰতো নিস্সয পচ্চযাদীসুপি. ‘‘সো এৱা’’তি পচ্চুপত্থম্ভকো এৱ. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিমত্তংপি. মহাভূতে কিঞ্চি উপত্থম্ভেতুং ন সক্কোন্তীতি যোজনা. ননু আহাৰ ৰূপং মহাভূতে উপত্থম্ভেতুং সক্কোতি. জীৱিতৰূপঞ্চ কম্মজমহাভূতে অনুপালেতুন্তি. সচ্চং. ইধ পন সহজাতপচ্চয কিচ্চং অধিপ্পেতং. তেসঞ্চ দ্ৱিন্নং সহজাতপচ্চয কিচ্চং নত্থি. তং পৰতো আৱী ভৱিস্সতীতি. ‘‘ৱত্থু ৱিপাকানং’’তি ৱত্থুৰূপং ৱিপাকানং. পট্ঠানপাঠে. আৰম্মণঞ্চ, নিস্সযো চ, পুৰেজাতঞ্চ, ৱিপ্পযুত্তো চ, অত্থি চ, অৱিগতো চা,তি ছসুপচ্চযেসু ঘটিতেসু তীণি ৱিসজ্জনানি লব্ভন্তীতি যোজনা. তীণি ৱিসজ্জনানি নাম ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং ছ হি পচ্চযেহি পচ্চযো. ৱত্থু অকুসলানং, ৱত্থু অব্যাকতানন্তি. এত্থ চ অত্তনো অজ্ঝত্তং ৱত্থুং আৰব্ভ ৱত্থু মে অনিচ্চন্তিআদিনা সম্মসন্তস্স ৱত্থুৰূপং কুসলানং খন্ধানং ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো. এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তা,তি উপাদিযন্তস্স ৱত্থু ৰূপং অকুসলানং. উভযত্থপি আৱজ্জনক্খণে অব্যাকতানং. অৰহতো পন তং অনিচ্চন্তিআদিনা সম্মসন্তস্স ক্ৰিযাব্যাকতানং খন্ধানন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৱত্থুং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৱত্থুং’’তি অত্তনো পচ্চুপ্পন্নং ৱত্থুং. অধিট্ঠানৱিধানে পন আকাস গমনে ৰূপকাযং আৰব্ভচিত্তং ৱিয কাযং লহুকং অধিট্ঠহন্তস্স তপ্পৰিযাপন্নং ৱত্থু অভিঞ্ঞাচিত্ত দ্ৱযস্সাতি যোজেতব্বং. ‘‘অনিট্ঠেঠানে’’তি জৱনচিত্তস্স আৱজ্জনেন ৱিনা উপ্পজ্জনং নাম কত্থচি ইচ্ছিতব্বং হোতি. কত্থচি অনিচ্ছিতব্বং. তত্থ নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠানে, মগ্গৱীথীসু গোত্ৰভুৱোদানট্ঠানে, আগন্তুক ভৱঙ্গট্ঠানেতি ইদং ইচ্ছিতব্বট্ঠানং নাম. ইতো অঞ্ঞং অনিচ্ছিতট্ঠানং নাম. এৱং অনিচ্ছিতব্বে ঠানেতি অত্থো. ‘‘পকতিকালে’’তি মৰণাসন্নকালতো অঞ্ঞস্মিংকালে. ‘‘তানিৱা’’তি অত্তনো অত্তনো নিস্সযৱত্থূনিৱা. ‘‘অঞ্ঞং ৱা’’তি ৱত্থুতো অঞ্ঞং ৰূপাদিকং ৱা. ‘‘ভিন্নাৰম্মণানি নামা’’তি অঞ্ঞং আৱজ্জনস্স আৰম্মণং, অঞ্ঞং জৱনানন্তি এৱং জৱনানি আৱজ্জনেন ভিন্নাৰম্মণানি ৱা. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্ছাউপ্পন্নানী’’তিআদি. ‘‘তেসং’’তি ৱীথিচিত্তানং. ‘‘তদেৱা’’তি তং এৱৱত্থু ৰূপং. ‘‘ৱত্থু চা’’তি নিস্সযো চ. ‘‘তেসং’’তি অট্ঠকথাচৰিযানং. ন হি গহেতুং সক্কোন্তীতি সম্বন্ধো. সেসমেত্থ সুবোধং. ‘‘কস্মা ৱুত্তং’’তিআদীসু. ‘‘তস্স যক্খস্সা’’তি ইন্দকনামস্স তস্সযক্খস্স. ‘‘ইতৰেসংপী’’তি সংসেদজোপপাতিকানংপি. ‘‘দুৱিধেনা’’তি ৰূপজনন কিচ্চং ৰূপূপত্থম্ভন কিচ্চন্তি এৱং দুৱিধেন. অথৱা ‘‘দুৱিধেনা’’তি অজ্ঝত্তাহাৰস্স উপত্থম্ভনং বহিদ্ধাহাৰস্স উপত্থম্ভনন্তি এৱং দুৱিধেন. ‘‘তথাৰূপানঞ্চা’’তি অপ্পনাপত্তকম্মৱিসেসেন সিদ্ধানঞ্চ. ‘‘অজ্ঝত্তাহাৰোপী’’তি পিসদ্দেন যথাৱুত্তজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ অৰূপাহাৰে চ সম্পিণ্ডেতি. ‘‘ৱত্থুৱিপাকানং’’তি ৱত্থুৰূপং ৱিপাকানং. ‘‘সব্বথা’’তি অব্যাযপদং. তঞ্চ সব্বৱিভত্তিযুত্তং. ইধ পন পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘সব্বথা’’তি সব্বপ্পকাৰন্তি. পকাৰো চ ৱেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. কথং ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘তিৱিধো’’তিআদিং. ‘‘সহজাতে সঙ্গহেতব্বং’’তি পচ্চযভাৱেন সঙ্গহেতব্বং. সহজননং নাম অত্তনা সহ জনেন্তস্স সহজননং. তঞ্চ কম্মচিত্তাদীনং ৱিয ৱিসুং জননকিচ্চং ন হোতি. অত্তনি উপ্পজ্জন্তে এৱ ইতৰানি ৰূপানি উপ্পজ্জন্তি. অনুপ্পজ্জন্তে ন উপ্পজ্জন্তীতি এৱৰূপং জননকিচ্চং ৱেদিতব্বং.‘‘ৱিনাৱ সহুপ্পাদনকিচ্চেনা’’তি অত্তনা সহুপ্পাদনকিচ্চে আহাৰস্স ব্যাপাৰো নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ সহজাতানি উপত্থম্ভন্তোপি সহজাতপচ্চযত্তং ন গচ্ছতীতি. এসনযো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেপি. তেন ৱুত্তং ‘‘জীৱিতংপী’’তিআদি. ‘‘তীসূ’’তি আৰম্মণঞ্চ উপনিস্সযো চ অত্থিচাতি ইমেসু তীসু. আৰম্মণাধিপতিম্হি পুৰেজাতা ৰম্মণাধিপতিপি অত্থি. সো পুৰেজাতত্থি পচ্চযো এৱাতি অত্থিপচ্চযে সঙ্গহিতো. ‘‘তস্মিং কতে পৱত্তমানানং’’তি তস্মিং কম্মে কতে তস্স কতত্তা এৱ পৱত্তমানানং. আৰম্মণাকাৰো গোচৰৱিসযাকাৰো. ‘‘সন্তানৱিসেসং কত্ৱা’’তি বীজনিধানং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তে’’তি আৰম্মণপচ্চয কম্ম পচ্চযা. ‘‘অকালিকো’’তি মগ্গচেতনাৱসেন অকালিকো. সোহি অত্তনো অনন্তৰেফলং জনেতি. তস্মা আগমেতব্বস্স আযতিকালস্স অভাৱা অকালিকোতি ৱুচ্চতি. অৱসেসো নানক্খণিকপচ্চযো কালিকো. ‘‘পচ্চযট্ঠেনা’’তি পচ্চযকিচ্চেন. লোকপ্পৱত্তিযা কম্মহেতুকত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘ফলহেতূ পচাৰেনা’’তি ফলভূতায সব্বলোকপ্পৱত্তিযা হেতুভূতস্স কম্মস্স নামং ফলম্হি আৰোপেত্ৱা ৱোহাৰেন সব্বেপি তেৱীসতিপচ্চযা কম্মসভাৱং নাতিৱত্তন্তীতি যোজনা. কম্মপচ্চয সঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিজ্জমানা যেৱা’’তি অত্থিপচ্চযা এৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সাসনযুত্তিযা ৱিৰুদ্ধমেৱা’’তি এত্থ সাসনযুত্তি নাম তীণিপিটকানি. ‘‘ৱিৰুদ্ধমেৱা’’তি আৰম্মণ পচ্চযভূতা সব্বে পথৱী পব্বত নদীসমুদ্দ অজটাকাসাদযো চ সব্বাপঞ্ঞত্তিযো চ নিব্বানঞ্চ কম্মসঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি ৱদন্তো চ, সব্বে অতীতানাগত ধম্মা অত্থিপচ্চযা এৱাতি ৱদন্তো চ, তীহি পিটকেহিপি ৱিৰুজ্ঝতিযেৱ. পট্ঠানপাড়িযা পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অত্থি সদ্দোহি পট্ঠানে পচ্চুপ্পন্নভাৱেন ৱিজ্জমানত্থো. ন পৰমত্থ ধম্ম ভাৱেন. নাপিলোক সম্মুতিৱসেন. ন হি পৰমত্থ ধম্ম ভূতাপি অতীতানাগতধম্মা ইধ অত্থি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. নাপিপঞ্ঞত্তি হোতি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পটিবদ্ধওকাসে’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৱে ন পটিবদ্ধে কামৰূপভৱোকাসে. ‘‘যতো’’তি যম্হাপটিসন্ধি ৱিঞ্ঞাণতো. ‘‘যতো’’তি ৱা যম্হাসীসতো, যম্হাবীজতো নিব্বত্তীতি যোজনা. ‘‘বীজতো ৱিয মহাৰুক্খস্সা’’তি বীজপচ্চযা কড়ীৰঙ্কুৰাদিকস্স মহাৰুক্খসন্তানস্স নিব্বত্তিৱিয. পাড়িপাঠে. ‘‘ন ওক্কমিস্সথা’’তি সচে ন ওক্কমেয্য. ‘‘সমুচ্চিস্সথা’’তি অপিনুখো সমুচ্চেয্য, ৱড্ঢেয্য. ‘‘ৱোক্কমিস্সথা’’তি সচে ৱিগমেয্য, ৱিনাসেয্য. ‘‘অভিনিব্বত্তিস্সথা’’তি অপিনুখো অভিনিব্বত্তেয্য, পাতুভৱেয্য. ‘‘ৱোচ্ছিজ্জিস্সথা’’তি সচেউচ্ছিজ্জেয্য. ‘‘আপজ্জিস্সথা’’তি অপিনুখো আপজ্জেয্য. ‘‘যদিদং’’তি যং ইদং. ‘‘ইদং’’তি নিপাতমত্তং. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং’’তি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. যং ৱিঞ্ঞাণং অত্থি. এসেৱ ৱিঞ্ঞাণ ধম্মোতি যোজনা. ‘‘ৰূপুপ্পত্তিযা’’তি ৰূপুপ্পাদস্স. ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো এতস্সাতি ৱিঞ্ঞাণ পচ্চযা. ৰূপুপ্পত্তি. ‘‘ৰূপপ্পৱেণিযা’’তি কম্মজৰূপসন্ততিযা. ‘‘উতুআহাৰাপী’’তি অজ্ঝত্ত উতুঅজ্ঝত্ত আহাৰাপি. ইদঞ্চ সম্ভৱযুত্তি ৱসেন ৱুত্তং. অত্থতো পন পুৰিমুপ্পন্নায ৰূপপ্পৱেণিযা অসতি, অজ্ঝত্তং তে উতুআহাৰাপি নত্থিযেৱ. বহিদ্ধা উতুপন অসতিপি পুৰিমুপ্পন্নায ৰূপপ্পৱেণিযা ৰূপং ন জনেতীতি ন ৱত্তব্বং. টীকাপাঠে. ‘‘অৰূপং পনা’’তি অৰূপভূমিপন. ‘‘যস্মিংৰূপে’’তি কম্মজৰূপে. ‘‘পচ্চযভাৱো অত্থী’’তি পচ্ছিমৰূপুপ্পত্তিযা পচ্চযসত্তি অত্থি. কস্মা ৱিঞ্ঞাযতীতি চে. ‘‘পুত্তস্সা’’তিআদিমাহ. ‘‘বীজভাৱসঙ্খাতং’’তি অম্ববীজাদীনং বীজভাৱসঙ্খাতং. ‘‘নিযামৰূপং নামা’’তি উতুৱিসেসমাহ. ‘‘যথা ৱা তথা ৱা’’তি অনিযমতোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘যোনিভাৱসঙ্খাতং’’তি তং তং গোত্তকুলজাতীনং জাতিভাৱসঙ্খাতং. ‘‘নিযামৰূপং’’তি উতুৱিসেস সঙ্খাতং নিযামৰূপং. সদিসানি ৰূপসণ্ঠানানি যেসন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘পটিসন্ধিৰূপস্সেৱ আনুভাৱো’’তি কললকালাদীসু উপ্পন্নস্স পটিসন্ধিৰূপস্সেৱ আনুভাৱো. পুন তমেৱত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ‘‘সমুদাগতং’’তি সুট্ঠু উপৰূপৰিআগতং. ইত্থিভাৱাদিৰূপং বীজৰূপঞ্চ নিযামেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘নিযামকং’’তি নানাৱণ্ণসণ্ঠানাদীনং নিযামকং. ‘‘তত্থ ইমস্মিং ভৱে’’তিআদীসু. ধনঞ্চ ধঞ্ঞঞ্চ ততো অৱসেসা সব্বেউপভোগপৰিভোগাচাতি ৱিগ্গহো. ৱিজ্জা চ সিপ্পঞ্চ নানাবহুস্সুতঞ্চ পৰিযত্তি চাতি দ্ৱন্দো. ‘‘অনাগতানং তাসং’’তি তাসং অভিনৱধনধঞ্ঞাদিসম্পত্তীনং. ‘‘উপনিস্সয পচ্চযতা’’তি পুব্বযোগকম্মস্স উপনিস্সয পচ্চযতা. তত্থ ধনধঞ্ঞভোগানং পটিলাভত্থায পুব্বযোগকৰণং নাম কসিকম্ম ৱাণিজ্জকম্মাদীনং কৰণং. তত্থ কসিকম্মে তাৱ ধনধঞ্ঞভোগানং পটিলাভত্থায কসিকম্মকৰণে ধনধঞ্ঞভোগা অনাগতূপনিস্সয পচ্চযো. ইদানি কসিকম্মকৰণং তস্স পচ্চযুপ্পন্নং. ধনধঞ্ঞ ভোগানং পটিলাভপৰিভোগকালেসু কসিকম্মকৰণং অতীতূপনিস্সয পচ্চযো. তেসং পটিলাভো চ পৰিভোগো চ তস্স পচ্চযুপ্পন্নো. কসিকম্মকৰণক্খণে পন খেত্ত, ৱত্থু, বীজ, মেঘৱুট্ঠিযো চ নঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি চ গোমহিংসা চ কম্মকাৰক পুৰিসা চ পচ্চুপ্পন্নূপনিস্সযো. কসিকম্মকৰণং তস্স পচ্চযুপ্পন্নং. কম্মসাধিকস্স মাতাপিতাদযো পুব্বপুৰিসা তস্স কম্মস্স অতীতূপনিস্সয পচ্চযো. তং কম্মং তস্স পচ্চযুপ্পন্নন্তি. এৱং সেসেসুপি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং.
‘‘পঞ্চৱিধ’’ন্তিআদীসু. ‘‘সণ্ঠানত্তং’’তি অণু, তজ্জাৰী, ৰথৰেণু, লিক্খাদীনি উপাদায সব্বেসং ৰূপসণ্ঠানানং ভাৱো সণ্ঠানত্তং. ‘‘ভাৱো’’তি চ তেসং পৱত্তি ৱুচ্চতি. ‘‘পৱত্তি হেতূ’’তি চ পৰমত্থ ৰূপ ধম্মা এৱ. ‘‘অনুপগমনতো’’তি এত্থ সভাৱতো অতিসুখুমত্তা অনুপগমনং ৱেদিতব্বং. অধিৱচনসঙ্খাতং নামাভিধানন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘অধিৱচনং’’তি চ অত্থপ্পকাসকত্তা অধিকং ৱচনং অধিৱচনং. ‘‘নামাভিধান’’ন্তি চ নামপঞ্ঞত্তি ৱুচ্চতি. ‘‘গহেতব্ব ভাৱো’’তি ইদং চিত্তং নাম, অযং ফস্সোনামাতিআদিনা কথেন্তানং সন্তিকা নামাভিধানং সুত্ৱা তদনুৰূপস্স সভাৱত্থস্স জাননৱসেন ঞাণেন গহেতব্বভাৱো. নাম পঞ্ঞত্তানুসাৰেন জানিতব্বত্তা নামন্তি ৱুচ্চতীতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণে নমতীতি নামং. আৰম্মণিক ধম্মা ৱা এত্থ নমন্তীতি নামন্তিপি যুজ্জতি.
ইমস্মিং পচ্চযসঙ্গহে পচ্চযধম্মেসু পঞ্ঞত্তীনংপি সঙ্গহিতত্তা পঞ্ঞত্তি সঙ্গহোপি থেৰেন ইধ নিক্খিত্তো. তত্থ ‘‘পঞ্ঞাৱীযতী’’তি এত্থ পঞ্ঞাপনং নাম ৱোহাৰট্ঠপনং. তঞ্চঠপনং দ্ৱীহিকাৰণেহি সিজ্ঝতি ৱদন্তানং ৱোহাৰেন চ, সুণন্তানং সম্পটিচ্ছনেন চাতি দস্সেতুং ‘‘অযং পী’’তিআদিমাহ. ‘‘সম্পটিচ্ছীযতী’’তি যথা পুব্বপুৰিসেহি ৱোহৰীযতি, তথা পচ্ছিম জনপৰম্পৰাহি ৱোহৰীযতীতি ৱুত্তং হোতি. পকাৰেন ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তীতিপি যুজ্জতি. ‘‘ব্যঞ্জনত্থো’’তি মনুস্স, দেৱ, পথৱী, পব্বতাদিকো সদ্দত্থো. ‘‘পঞ্ঞা পীযন্তী’’তি পকাৰেন ঠপীযন্তি. সদ্দপঞ্ঞত্তিং আহাতি অধিকাৰো. অধিমত্তভাৱপ্পকাৰো নাম পথৱীপব্বতাদীসু পথৱীধাতুযা অধিমত্ত ভাৱৱিসেসো. নদী সমুদ্দোদকাদীসু আপোধাতুযা. অগ্গিক্খন্ধেসু তেজোধাতুযা. ৱাতক্খন্ধেসু ৱাযোধাতুযাতি এৱং অধিমত্ত ভাৱৱিসেসো. ৱিৱিধেন পকাৰেন পৰিণমনং ৱিপৰিণামোতি আহ তথা তথা ৱিপৰিণামাকাৰন্তি. পথৱীপব্বতাদিৱোহাৰো সণ্ঠিতাকাৰং নিস্সায পৱত্তো ন হোতি. পথৱী নাম এৱং সণ্ঠানা, পব্বতো নাম এৱং সণ্ঠানোতি সণ্ঠাননিযমো নত্থি. পংসুসিলানং ৰাসিপুঞ্জপ্পৱত্তিমত্তেন ৱোহাৰো সিদ্ধোতি ৱুত্তং ‘‘ন হি ইধ সণ্ঠানং পধানং’’তি. ‘‘কট্ঠাদযো এৱ ৱুচ্চন্তী’’তি তে এৱসণ্ঠাননানত্তং পটিচ্চ নানাৱোহাৰেন ৱুচ্চন্তি. পথৱী পব্বত নদী সমুদ্দাদীসু ৱিয ভূতানং পৱত্তিৱিসেসাকাৰেনাতি ৱুত্তং ‘‘ন হি ইধ সমূহো পধানং’’তি. ‘‘উপাদাপঞ্ঞত্তী’’তি পঞ্চক্খন্ধ ধম্মে উপাদায তেহি অনঞ্ঞং একীভূতং কত্ৱা পঞ্ঞত্তি. ন আকাস পঞ্ঞত্তি দিসাদেসপঞ্ঞত্তিযো ৱিয তেহি খন্ধেহি মুঞ্চিত্ৱা পঞ্ঞত্তি. ‘‘যতো’’তি যম্হাদিসতো. ‘‘লদ্ধপ্পকাসত্তা’’তি লদ্ধপ্পভাসত্তা. ‘‘অহস্সা’’তি দিৱসস্স. উদ্ধুমাতকাদীনি ‘উদ্ধুমাতকং পটিকূলং’তিআদিনা পটিকূলৱসেন মনসিকৰোন্তস্সপি নিমিত্তং উপট্ঠহন্তং ভূতৱিকাৰপ্পকাৰেন উপট্ঠহতীতি কত্ৱা ভূতনিমিত্তে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তি অট্ঠকথাযং. ‘‘তাসং’’তি ভূমিপব্বতাদিকানং অত্থ পঞ্ঞত্তীনং. ‘‘তথা তথা’’তি অযং ভূমি, অযং পব্বতো, তিআদিনা তেন তেন ৱোহাৰেন. অত্থানং পৰমত্থানং ছাযাতি অত্থচ্ছাযা. ‘‘ছাযা’’তি চ নিমিত্তচ্ছাযাযো ৱুচ্চন্তি. অত্থচ্ছাযানং আকাৰো অত্থচ্ছাযাকাৰো. ‘‘আকাৰো’’তি চ নানাসমূহ নানাসণ্ঠানাদিকো আকাৰো. অত্থোতি ৱা সদ্দাভিধেয্যো ৱচনত্থো. সোযেৱ সমূহাকাৰাদি নিমিত্ত মত্তত্তা অত্থচ্ছাযাকাৰোতি ৱুচ্চতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সদ্দাভিধেয্য সঙ্খাতেনা’’তিআদিনা. ‘‘দব্বপ্পটিবিম্বাকাৰেনা’’তি দব্বসঙ্খাতেন পটিবিম্বাকাৰেন. ‘‘ওলম্বিযা’’তি অৱলম্বিত্ৱা. ‘‘গণনূপগং কত্ৱা’’তি অয মেকো অত্থো, ইদমেকং ৱত্থূতি এৱং গণনূপগং কত্ৱা. ‘‘ইমেছা’’তি ইমে ছসদ্দপঞ্ঞত্তি ৱোহাৰা নাম নামকম্মাদি নাম. ‘‘অত্তনী’’তি নামপদ সঙ্খাতে অত্তনি. অত্থ ৱিসযং এৱ হুত্ৱা পৱত্ততি ভাসঞ্ঞূনন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘নামে সতী’’তি অক্খৰসমূহো পদং, পদসমূহো ৱাক্যন্তি এৱং ৱুত্তে নামপদে ৱিজ্জমানে সতি. ‘‘তদুগ্গণ্হন্তানং’’তি তং তং নামপদং ৱাচুগ্গতকৰণ ৱসেন উগ্গণ্হন্তানং জনানং. ‘‘তদত্থা’’তি তস্স তস্স নাম পদস্স অত্থা. ‘‘আগচ্ছন্তি যেৱা’’তি ভাসঞ্ঞূনং ঞাণাভিমুখং আগচ্ছন্তিযেৱ. এতেন অত্তনি অত্থস্স নামনং নাম অত্থজোতন কিচ্চমেৱাতি দীপেতি. ‘‘সুণন্তানং ঞাণং’’তি এত্থ ‘‘ঞাণং’’তি উপলক্খণ ৱচনং, অকুসল ৱিঞ্ঞাণস্সপি অধিপ্পেতত্তা. ‘‘তং তং অত্থাভিমুখং নামেতী’’তি আৰম্মণ কৰণৱসেন নামেতি. ‘‘নামগ্গহণ ৱসেনা’’তি অযং অসুকোনাম হোতূতি এৱং নামগ্গহণৱসেন. ‘‘ধাৰীযতী’’তি যাৱজীৱংপি অপ্পমুস্সমানং কত্ৱা ধাৰীযতি. নীহৰিত্ৱা ৱুচ্চতি অত্থো এতাযাতি নিৰুত্তি. ‘‘এতাযা’’তি কৰণভূতায এতাযনামজাতিযা. ‘‘অৱিদিতপক্খে’’তি নামপদং অস্সুতকালে অৱিঞ্ঞাতপক্খে. ‘‘ততো নীহৰিত্ৱা’’তি অৱিদিতপক্খতো ঞাণেন নীহৰিত্ৱা. ‘‘কথীযতী’’তি তং সুতকালে ৱদন্তেন সুণন্তস্স আচিক্খীযতি জানাপীযতি. ‘‘অত্থস্সা’’তি অৱিদিতপক্খে ঠিতস্স অত্থস্স. ‘‘এতস্সে ৱা’’তি নামপদস্সেৱ. নামপদন্তি চ ক্ৰিয পদংপি, উপসগ্গপদম্পি, নিপাতপদম্পি, পাটিপদিকপদংপি, ইধ নামপদন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. ‘‘ৱিসেসনভূতানং’’তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে সমাসপদানং অত্থা ৱিসেসনা নাম. এৱং ৱিসেসনভূতানং. ‘‘পুগ্গলস্সা’’তি অঞ্ঞপদত্থভূতস্স অভিঞ্ঞালাভী পুগ্গলস্স. ‘‘ৱদন্তী’’তি আনন্দাচৰিযং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি ধম্মসঙ্গণিযং পঞ্ঞত্তিদুকনিদ্দেসে মূলটীকাযং তথা ৱদতি. ‘‘তব্ভাৱং’’তি অক্খৰ পদব্যঞ্জনভাৱং. ‘‘অস্সা’’তি নামপঞ্ঞত্তিযা. অক্খৰপদব্যঞ্জনং গোচৰো আৰম্মণং অস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘অনুসাৰেনা’’তি অনুগমনেন. ‘‘লোকসঙ্কেত নিম্মিতা’’তি লোকসঙ্কেতঞ্ঞাণেন পৱত্তিতা. ‘‘লোকসঙ্কেতঞ্ঞাণং’’তি চ ইদং নামং ইমস্সত্থস্স নামং, অযমত্থো ইমস্স নামস্স অত্থোতি এৱং পুৰেতৰং লোকসঞ্ঞাণ জাননকঞ্ঞাণং. ‘‘অতীত সদ্দমত্তাৰম্মণা’’তি সোতৱিঞ্ঞাণ ৱীথিযা আৰম্মণং হুত্ৱা নিৰুদ্ধং অতীত সদ্দমত্তং কুৰুমানা. ‘‘তেন ৱুত্তৱচনে’’তি তেন সিক্খং পচ্চক্খন্তেন ভিক্খুনা সিক্খং পচ্চক্খামীতি ৱুত্তৱচনে. পচ্চুপ্পন্নং সদ্দং সোতৱিঞ্ঞাণ ৱীথিযা, অতীতঞ্চ সদ্দং মনোৱিঞ্ঞাণ ৱীথিযাতি যোজনা. ‘‘তানি অক্খৰানী’’তি সিক্খং পচ্চক্খামীতি ৱাক্যে অৱযৱক্খৰানি. ‘‘অযং অক্খৰ সমূহো’’তি ইদং নামপদন্তি ৱুত্তং হোতি. এতস্স অত্থস্স. ‘‘ৱিনিচ্ছযৱীথিং’’তি অক্খৰ পদসল্লক্খণৱীথিঞ্চ. ‘‘একক্খৰে সদ্দে’’তি ‘গো’ ইচ্চাদিকে একক্খৰে পঞ্ঞত্তি সদ্দে. ‘‘যা’’তি নাম পঞ্ঞত্তি. ‘‘ৱদন্তস্স মনসা’’তি সম্বন্ধো. ‘‘পুব্বভাগে’’তি যং কিঞ্চি অত্থং পৰেসং ৱত্তুকামো ৱদন্তো তস্স তস্স অত্থস্স নামং পথমং মনোদ্ৱাৰৱীথিযা নিযমেত্ৱা এৱ ৱদতি, তং নামং পুব্বভাগে ৱদন্তেন মনসা ৱৱত্থাপিতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতি. পটিপাটিকথনং পৱত্তিক্কমকথনং. ‘‘ৱুত্তং’’তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. তথা অদ্ধমত্তিকন্তি চ ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তং’’তি চ সদ্দসত্থেসু ৱুত্তং.
গাথাযং. ‘‘মত্তা’’তি একৱিজ্জুপ্পাদক্খণং ৱুচ্চতি. একা মত্তাযস্সাতি একমত্তো. ‘‘দীঘমুচ্চতে’’তি দীঘো নাম ৱুচ্চতে. ‘‘প্লুতো’’তি নানপ্পকাৰেন ৰুতো গাযিতোতি পৰুতো. সো এৱ ৰকাৰস্স লকাৰং কত্ৱা পকাৰে চ সৰলোপং কত্ৱা প্লুতোতি ৱুচ্চতি. গীতন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পৰমত্থ সদ্দসঙ্ঘাটানং’’তি পৰম্পৰা পৱত্তানং পৰমত্থ সদ্দৰাসীনং. ‘‘অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানী’’তি জৱনৱীথীনং অন্তৰন্তৰা ভৱঙ্গচিত্তেহি সদ্ধিং অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানি.
পট্ঠাননযানুদীপনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.