৭. সমুচ্চযসঙ্গহঅনুদীপনা
১৬২. সমুচ্চযসঙ্গহে. অত্তনো আৱেণিকভূতেন সামঞ্ঞ লক্খণেনতি চ সম্বন্ধো. অঞ্ঞাপদেসেন এৱ তদুভযলক্খণেন সলক্খণানি নাম ৱুচ্চন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘নিব্বানস্সপি সৰূপতো লব্ভমানসভাৱতা’’তি অঞ্ঞনিস্সয ৰহিতেন লব্ভমানসভাৱতা. ননু নিব্বানম্পি ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতিআদিনা অঞ্ঞনিস্সযদস্সনং অত্থি যেৱাতি. দস্সনমত্তং অত্থি. নিব্বানং পন ৰাগাদীহি পটিবদ্ধং ন হোতি. অথ খো তেহি দূৰতৰং হোতি. পটিপক্খতৰং, পটিৱিৰুদ্ধতৰং. যঞ্হি ৰূপস্স খযো ৱযো ভেদো অনিচ্চাতি ৱুত্তং. তত্থ ৰূপস্স উপ্পজ্জিত্ৱা খযো ৱুত্তোতি সো ৰূপস্স নিস্সিতো এৱ হোতি. ইধ পন ৰাগাদীনং পুন উপ্পাদস্সপি অভাৱো ৱুত্তোতি সো ৰাগাদীসু অনিস্সিতো এৱ. ন কেৱলং অনিস্সিতো. অথ খো তেহি দূৰতৰো চ পটিপক্খতৰো চ তেসং পটিপক্খগুণেহি ইমস্সসিদ্ধত্তাতি. অনিপ্ফন্নৰূপানিপি অধিপ্পেতানি এৱ তেসম্পি খন্ধাযতনধাতু সচ্চেসু সঙ্গহিতত্তা.
আসৱাদীসু. ‘‘পাৰিৱাসিযট্ঠেনা’’তি পৰিৱাসকৰণট্ঠেন. ‘‘মদনীযট্ঠেনা’’তি মদনজনকট্ঠেন. ‘‘পৰিৱাসং গণ্হন্তী’’তি দোসৱেপুল্লং আপজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. পুন ‘‘পৰিৱাসং’’তি দুগ্গন্ধতাদিপৰিৱাসং. ‘‘আসৱভৰিতমেৱা’’তি আসৱেহি পূৰিতমেৱ. ‘‘ছড়াৰম্মণানি দূসেন্তী’’তি তানি সাসৱাদিভাৱং পাপেন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ভৱতো’’তি ভূমিতো ইচ্চেৱত্থো. অৱধীযতি পৰিচ্ছিন্দীযতি এতস্মাতি অৱধি. অপাদানং ৱুচ্চতি. মৰিযাদো নাম পৰিযন্তপৰিচ্ছেদো. মৰিযাদমত্তভূতো ক্ৰিযাৱিসযো মৰিযাদৱিসযো. অৱধি নাম ব্যাপন ৱিধানং, ক্ৰিযা ব্যাপনস্স ৱিসযো অভিৱিধিৱিসযো. ‘‘যস্সা’’তি অৱধি ৱত্থুস্স. ‘‘অত্তানং’’তি অৱধিৱত্থুং. ‘‘বহিকত্ৱা’’তি সম্পত্তমত্তং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. অৱধিৱিচাৰণাযং. ‘‘সদ্দস্সা’’তি ভগৱতো কিত্তিসদ্দস্স. ‘‘তং’’তি অৱধিভূতং অত্থং. ‘‘যসো’’তি কিত্তিসদ্দো. ‘‘ইতৰং’’তি অনভিৱিধিৱিসযং বহি কত্ৱা পৱত্ততি.
কামাসৱাদীসু. ‘‘তন্নামেনা’’তি কামনামেন. ‘‘তদাৰম্মণা’’তি কামধম্মাৰম্মণা. ‘‘অযমত্থো ৱা’’তি কামীযতীতিআদিনা ৱুত্তো পচ্ছিমত্থোৱ. ‘‘মহগ্গতকুসলধম্মা’’তি ইধাধিপ্পেতং কম্মভৱং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘তং নিব্বত্তা’’তি তেন নিব্বত্তা. ‘‘তদাৰম্মণা’’তি দুৱিধভৱাৰম্মণা. ‘‘তণ্হা এৱা’’তি ভৱতণ্হা এৱ. ‘‘ভৱো এৱা’’তি ভৱাৰম্মণতায ভৱনামিকা তণ্হা এৱ. ‘‘ইমে এৱা’’তি তণ্হাদিট্ঠি অৱিজ্জা এৱ. ‘‘পৰিৱুত্থে সতী’’তি পৰিৱসিতে সতি. ‘‘কামৱিসযা’’তি কামধম্মৱিসযা. ‘‘তস্মিং’’তি কামাসৱে. ভৱৱিসযা মানাদযো পৰিৱুত্থা এৱাতিআদিনা যোজেতব্বং. তথা দিট্ঠিৱিসযাতি পদেপি.
‘‘অনস্সাসিকং কত্ৱা’’তি অস্সাসপস্সাসৰহিতং কত্ৱা. ‘‘অৱহননট্ঠেনা’’তি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা মাৰণট্ঠেন. অধোকত্ৱা মাৰণট্ঠেনাতিপি যুজ্জতি. ‘‘দুত্তৰট্ঠেনা’’তি তত্থ পতন্তস্স তৰিতুং দুক্কৰট্ঠেন. ‘‘ৱুত্তনযেনা’’তি আসৱেসু ৱুত্তনযেন.
‘‘ৱট্টস্মিং’’তি তিৱিধৱট্টস্মিং. ‘‘ভৱযন্তকে’’তি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিকে ভৱচক্কে. ‘‘আমসনং’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি ‘‘তথা তথা কপ্পেত্ৱা গহণ’’ন্তি. ‘‘সাসনে’’তি পৰিযত্তিসাসনে তস্মিং তস্মিং সুত্তন্তে. ‘‘দিট্ঠিযো দিট্ঠুপাদানং’’তি দিট্ঠিৱত্থূসু দড়্হগ্গাহট্ঠেন দিট্ঠিযো এৱ দিট্ঠুপাদানং. অত্তৱাদুপাদানে. পৰিকপ্প বুদ্ধি নাম মিচ্ছাঞাণং ৱুচ্চতি. ‘‘ইস্সৰ নিম্মিতং’’তি সকললোকিস্সৰেন মহাব্ৰহ্মুনা আদিকপ্পকালে নিম্মিতং. ‘‘অধিচ্চ সমুপ্পন্নং’’তি অহেতু অপচ্চযা সমুপ্পন্নং. ‘‘অচ্চন্তসস্সতং’’তি ভৱপৰম্পৰাসু সস্সতং. ‘‘একচ্চসস্সতং’’তি ভৱৱিসেসং পত্ৱা একচ্চানং সত্তানং সস্সতং. ‘‘উচ্ছিন্নং’’তি যত্থকত্থচি পৰম্মৰণা উচ্ছিন্নং. পুৰাণঞ্চকম্মং পৰিক্খীণং, নৱঞ্চকম্মং অকতং. এৱং সংসাৰ সুদ্ধীতিআদিনা গহণন্তি অত্থো. সন্তো কাযো সক্কাযো. ‘‘সন্তো’’তি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানো. ‘‘কাযো’’তি ৰূপকাযো, নামকাযো. অত্তনো অত্তনো কাযো ৱা সক্কাযো. পচ্চত্তকাযো, পাটিপুগ্গলিক কাযোতি ৱুত্তং হোতি. যথাৱুত্তকায দ্ৱযমেৱ. সক্কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. তত্থ ‘‘সক্কাযে দিট্ঠী’’তি পুব্বন্তাপৰন্ত কপ্পিকানং ৱিয পুব্বন্তা পৰন্তেঅচিন্তেত্ৱা সব্বসত্তানংপি অত্তনো খন্ধেসু এৱ ‘ৰূপং মে অত্তাতি ৱা’ অত্তা মে ৰূপৱাতি ৱা, অত্তনি মে ৰূপন্তি ৱা, ৰূপস্মিং মে অত্তাতি ৱা, এৱমাদিনা ধম্মতা সিদ্ধা দিট্ঠীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অস্সুতৱা’’তি খন্ধদেসনাদিকে সুঞ্ঞতধম্মপ্পটিসং যুত্তে দেসনা ধম্মে অস্সুত পুব্বত্তা নত্থি সুতং এতস্সাতি অস্সুতৱা. ‘‘পুথুজ্জনো’’তি লোকিযমহাজনো. তত্থ পৰিযাপন্নো পন একপুগ্গলোপি পুথুজ্জনোত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. সো সুতৱাপি অত্থি, অস্সুতৱাপি অত্থি. ইধ অস্সুতৱা অধিপ্পেতো. অৰিয পুগ্গলো পন তত্থ পৰিযাপন্নো ন হোতি. অহন্তিৱা, মমাতি ৱা, মযীতি ৱা, মেতি ৱা, পৰামসন পদানি নাম. ‘‘সেসধম্মেৱা গহেত্ৱা’’তি ৰূপতো অৱসেসে নামক্খন্ধ ধম্মে অত্তা মেতি গহেত্ৱা ৱা. ‘‘ধম্ম মুত্তকং ৱা অত্তানং গহেত্ৱা’’তি পঞ্চক্খন্ধধম্মৱিমুত্তং পৰিকপ্পসিদ্ধং অত্তানং ৱা গহেত্ৱা. চতস্সো অৱত্থা যস্সাতি চতুৰাৱত্থিকা. ৱেদনায সম্ভোগৰসত্তা ‘‘সংভুঞ্জিং’’তি ৱুত্তং. ‘‘সুখিতো’’তি সুখৱেদনায সমঙ্গীপুগ্গলো. ধম্মতো খন্ধ পঞ্চকমেৱ. তত্থ পন সুখৱেদনাপধানত্তা তথা সমনুপস্সন্তো ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি নাম. ‘‘সমূহতো গহেত্ৱা’’তি অহমস্মি, অহং একো সত্তোতিআদিনা সমূহতো. ‘‘ৱত্থূ’’তি পঞ্চক্খন্ধা ৱুচ্চন্তি. ঞাতপৰিঞ্ঞাদিৱসেন অপৰিঞ্ঞাতানি ৱত্থূনি এতেহীতি অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকা. একমুহুত্তমত্তেপি কালে. ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিকং চতুৰাৱত্থং সন্ধায ‘‘কদাচি অত্ততো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অত্তনিমিত্তং’’তি অভিক্কমনাদীসু কাযৱচীমনো ক্ৰিযাসু অহং অভিক্কমামি, অহং পটিক্কমামীতিআদিনা চিত্তে দিস্সমানা অত্তচ্ছাযা ৱুচ্চতি.
‘‘কামনট্ঠেনা’’তি ইচ্ছনট্ঠেন. ‘‘ছন্দনট্ঠেনা’’তি পত্থনট্ঠেন. লীনভাৱো নাম চিত্তচেতসিকানং পটিকুটনং. আপাদীযতে আপাদনং. লীনভাৱস্স আপাদনন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘তন্দী’’তি আলস্যং ৱুচ্চতি. ‘‘ৱিজম্ভিততা’’ নাম কিলেসৱসেন কাযঙ্গানং ৱিজম্ভনং সমিঞ্জনপ্পসাৰণাদিকৰণং. সা এৱ পচ্চযো এতস্সাতি ৱিগ্গহো.
অনুসযপদত্থে. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি উপ্পজ্জিতুং সক্কোন্তি. ন পন একন্ততো উপ্পজ্জন্তি. সন্তেসুহি একন্ততো উপ্পজ্জন্তেসু অনুসযা নাম ন হোন্তি সযনকিচ্চস্সেৱ অভাৱতো. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱা উপ্পজ্জিতুং পহোন্তি. পত্থোদনো বহূনং জনানং পহোতীতিআদীসু ৱিয. পঞ্ঞত্তিযোহি অসভাৱধম্মজাতিকত্তা কাৰণ লাভেপি উপ্পজ্জিতুং নপ্পহোন্তি. ইমে পন সভাৱধম্মজাতিকত্তা কাৰণ লাভে সতি উপ্পজ্জিতুং পহোন্তীতি. এৱঞ্হিসতি, উপ্পাদং অপত্তানংপি তেসং পৰমত্থজাতিকতা সিদ্ধা হোতীতি. ‘‘সহ অনুসেন্তী’’তি একতো অনুসেন্তীতি ৱুত্তা কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ. ইমেসং সত্তানং সত্তসন্তানে অনুসযকিচ্চমত্তং ঠপেত্ৱা একতো উপ্পত্তি নাম নত্থি. যদি একতো উপ্পজ্জেয্যুং. দ্ৱাদসা কুসলচিত্তানি সত্তসন্তানে নিচ্চকালম্পি একতো উপ্পজ্জেয্যুং. ন চ উপ্পজ্জন্তি. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি উপ্পজ্জনং নাম অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পজ্জনাৰহভাৱো ৱুত্তোতি. সেন্তীতি ৱত্ৱা তদত্থং দস্সেতি ‘‘ৱিসুং’’তিআদিনা. ‘‘অৱুট্ঠিতা’’তি উপ্পাদং অপত্তা. ‘‘তথাপৱত্তা’’তি চালনাকাৰেন পৱত্তা. পুন ‘‘তথাপৱত্তা’’তি জৱনসহজাতাকাৰেন পৱত্তা. ‘‘যেসং’’তি কামৰাগানুসযাদীনং. ‘‘আৱজ্জনং’’তি আৱজ্জনচিত্তং. ‘‘দমথং’’তি সুদন্তভাৱং. ‘‘তথা পৱত্তা’’তি চিত্তসন্তানানুসযনাকাৰেন পৱত্তা. তাঅৱত্থা যেসং তে তদৱত্থিকা. যদি তে উপ্পাদং অপত্তা. এৱংসতি, তে পৰমত্থাপি নাম ন ভৱেয্যুন্তি চোদনং পৰিহৰতি ‘‘তে পনা’’তিআদিনা. সচে তে কুসলাব্যাকত চিত্তসন্তানম্পি অনুগতা. এৱংসতি, তে কুসলাব্যাকতানি নাম সিযুন্তি চোদনং পৰিহৰতি ‘‘ন চা’’তিআদিনা. অথ তে একন্ত অকুসলা সিযুং. এৱংসতি, কুসলাব্যাকতেহি ৱিৰুদ্ধা ভৱেয্যুংতি চোদনং পৰিহৰতি ‘‘নাপী’’তিআদিনা. যদি উপ্পাদং অপত্তা. এৱংসতি, কালৱিমুত্তা সিযুন্তি আহ ‘‘নাপিকালত্তয ৱিনিমুত্তা’’তিআদিং. ‘‘সানুসযে চিত্তসন্তানে’’তি সেক্খপুথুজ্জনানং চিত্তসন্তানে. ‘‘সহ মগ্গুপ্পাদা’’তি মগ্গুপ্পাদেন সহেৱ. ‘‘তত্থ তত্থ ৱুত্তো’’তি অট্ঠকথাটীকাসু ৱুত্তো. ‘‘অনাগতসামঞ্ঞং’’তি অনাগতসদিসং. ন একন্ত অনাগতন্তিপি ৱদন্তি. কথং তে সঙ্খতজাতিকা হোন্তীতি আহ ‘‘তেহি মগ্গে’’তিআদিং. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘অপ্পহীনা’’তি মগ্গেন অপ্পহীনা. ‘‘তদৱত্থা’’তি উপ্পজ্জনাৰহাৱত্থা. ‘‘তং সভাৱত্তা’’তি কামৰাগাদি সভাৱত্তা. ‘‘তথা ৱুচ্চন্তী’’তি অনুসযাতি ৱুচ্চন্তি. অনাগতা নাম ন হোন্তি. চিত্তসন্তানে ৱত্তমানভাৱেন সিদ্ধত্তা. ‘‘হঞ্চি পজহতী’’তি যদিপজহতি. ‘‘তেনহী’’তি ততো এৱ. ‘‘ৰত্তো’’তি ৰাগসমঙ্গী হুত্ৱা. ‘‘দুট্ঠো’’তি দোসসমঙ্গী হুত্ৱা. ‘‘মুড়্হো’’তি মোহসমঙ্গী হুত্ৱা পজহতীতি দোসো আপজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. পৰিযুট্ঠান পত্তানং ৰাগাদীনং. ‘‘মগ্গৱজ্ঝং’’তি মগ্গেন ৱধিতব্বং. ‘‘উপ্পন্নং’’তি পচ্চুপ্পন্নং. ৱত্তমানঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ৱত্তমানুপ্পন্নং. ‘‘ভুত্ৱা’’তি আৰম্মণং পৰিভুঞ্জিত্ৱা. ৱিগচ্ছতীতি ৱিগতং. ভুত্ৱা ৱিগতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ভুত্ৱা ৱিগতুপ্পন্নং. ৱিপচ্চনত্থায ওকাসং কৰোন্তীতি ওকাসকতং. ওকাসকতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ওকাসকতুপ্পন্নং. সমুদাচাৰো ৱুচ্চতি ভিয্যো পৱত্তনং. সমুদাচাৰো চ সো উপ্পন্নঞ্চাতি সমুদাচাৰুপ্পন্নং. খন্ধপঞ্চক সঙ্খাতং ভূমিং লভতীতি ভূমিলদ্ধং. ভূমিলদ্ধঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং. আৰম্মণং অধিকতৰং গণ্হাতীতি আৰম্মণাধিগ্গহিতং. আৰম্মণাধিগ্গহিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং. মহগ্গতজ্ঝানেন অৱিক্খম্ভিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং. মগ্গেন অসমুগ্ঘাটিতঞ্চ তং উপ্পন্নঞ্চাতি অসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নং. এৱং মগ্গৱজ্ঝানং অনুসযানং উপ্পন্নভাৱেন ৱুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নতা পৰিযাযোৱ তেসং ৱত্তব্বোতি. ‘‘সেক্খা’’তি সত্তসেক্খপুগ্গলা.
ওৰম্ভাগো ৱুচ্চতি কামলোকোচেৱ পুথুজ্জনভাৱো চ. ওৰম্ভাগে সন্দিস্সন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি. উদ্ধংভাগো ৱুচ্চতি মহগ্গতভাৱোচেৱ অৰিযভাৱো চ. উদ্ধংভাগে সন্দিস্সন্তীতি উদ্ধংভাগিযানি. তত্থ. কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো,তি ইমানি দ্ৱেসং যোজনানি কামলোকসঙ্খাতে ওৰম্ভাগে এৱ সন্দিস্সন্তি. দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো,তি ইমানি তীণি পুথুজ্জনভাৱ সঙ্খাতে. সেসানি পন পঞ্চ মহগ্গতভাৱসঙ্খাতে চ অৰিযভাৱসঙ্খাতেচ উদ্ধংভাগেপি সন্দিস্সন্তি. অথৱা. পুৰিমানি পঞ্চযস্স তানি মগ্গেন অপ্পহীনানি, তং উপৰিভৱগ্গে ঠিতংপি কামলোকসঙ্খাতং ওৰম্ভাগং আকড্ঢন্তি, তস্মা ওৰম্ভাগায সংৱত্তন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি. পচ্ছিমানি পঞ্চ যস্স তানি অপ্পহীনানি, তং কামলোকে ঠিতংপি উদ্ধংভাগং আকড্ঢন্তি, তস্মা উদ্ধংভাগায সংৱত্তন্তীতি উদ্ধংভাগিযানি. তত্থহি দ্ৱেৰূপাৰূপৰাগা একন্তেন মহগ্গতভাৱং আকড্ঢন্তিযেৱ. মানো চ উদ্ধচ্চঞ্চ অৱিজ্জাচাতি ইমানি চ ৰূপাৰূপৰাগসহগতানি হুত্ৱা আকড্ঢন্তি. ওৰং হেট্ঠিমং কামলোকং ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি. উদ্ধং ৰূপাৰূপলোকং ভজন্তীতি উদ্ধংভাগিযানীতিপি ৱণ্ণেন্তি. ‘‘ইতৰানি পনা’’তি দ্ৱে ইস্সা সংযোজন মচ্ছৰিযসংযোজনানি. ‘‘কমোপন দ্ৱিন্নং পী’’তি ইধ সঙ্গহে দ্ৱিন্নংপি অনুক্কমোপন.
‘‘ৱিবাধেন্তী’’তি ৱিহিংসন্তি. ‘‘উপতাপেন্তিচা’’তি উপগন্ত্ৱা সন্তাপেন্তি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.
অকুসলসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৩. মিস্সকসঙ্গহে. ‘‘চিত্তপ্পটিপাদনং চিত্তনিযোজনং. ‘‘সুগতি দুগ্গতি ৱিৱট্টসঙ্খাতাসু চা’’তি সুগতিভৱ দুগ্গতি ভৱনিব্বানসঙ্খাতাসু চ. নিব্বানঞ্হি ৱট্টতো গিগতত্তা ৱিৱট্টন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘দস্সনাদীহি এৱা’’তি দস্সনসঙ্কপ্পনাদীহি এৱ. উজুগতি নাম হিতসুখসংৱত্তনিকা পৱত্তি ৱুচ্চতি. ৱঙ্কগতিনাম অহিত দুক্খসংৱত্তনিকা পৱত্তি. ‘‘পথঙ্গানী’’তি পথস্সমগ্গস্স অঙ্গানি. মগ্গোতি চ উপাযো ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘উপাযঙ্গানী’’তি. ‘‘ইতৰানী’’তি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পাদীনি অঙ্গানি. উজুগতিযা গমনস্স উপাযঙ্গানি. ইমেপি চত্তাৰো মগ্গঙ্গ ধম্মা ধম্মা নাম আগতা. ‘‘তথা তথা পৱত্তানং’’তি মুসাৱাদাদিৱসেন পৱত্তানং. ‘‘না নামগ্গোৱা’’তি মিচ্ছামগ্গো চ সম্মামগ্গো চ.
‘‘অত্তাধীনৱুত্তিকে’’তি অত্তাযত্তপ্পৱত্তিকে. অত্তনো গতি নাম চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং দস্সনাদি কিচ্চমেৱ ৱুচ্চতি. ‘‘ইস্সৰা অধিপতিনো’’তি ইদং আধিপ্পচ্চত্থপাকটত্থং ৱুত্তং. অত্থো পন ভাৱপ্পধানৱসেন গহেতব্বো. ইন্দ্ৰিযং ইস্সৰিযং আধিপ্পচ্চন্তিহি ইমে একত্থাতি. ‘‘ইত্থাকাৰানি’’ নাম ইত্থিলিঙ্গপুৰিসলিঙ্গাদি. ‘‘অঞ্ঞথা অপ্পৱত্তিযং’’তি ইত্থিসণ্ঠানে পুৰিসলিঙ্গাদীনং, পুৰিসসণ্ঠানে ইত্থিলিঙ্গাদীনং অপ্পৱত্তিযং. তেনাহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. মনো ৱিজাননকিচ্চে সম্পযুত্তধম্মানং ইস্সৰো হোতি অনঞ্ঞাভিভৱনীযভাৱেন পৱত্তনতোতি সম্বন্ধো. এৱং পৰত্থ. ‘‘আৰম্মণাধিমুচ্চনে’’তি আৰম্মণে নিৰাসঙ্কপ্পৱত্তিযং. ‘‘আৰম্মণুপট্ঠানে’’তি চিত্তে বুদ্ধগুণাধিকস্স আৰম্মণস্স উপট্ঠানে. ‘‘চতুসচ্চধম্মো’’তি তেন পুগ্গলেন অনঞ্ঞাত পুব্বো চতুসচ্চ ধম্মো. অনঞ্ঞাত পুব্বং অমতং ৱা পদং. অনঞ্ঞাতং ঞস্সামি ইতি পৱত্তং ইন্দ্ৰিযন্তি সমাসো. পটিপন্নস্সাতি পন অত্থতো সিদ্ধত্তা ৱুত্তং. ‘‘ৱিপ্পকতভাৱেনা’’তি অনিট্ঠঙ্গতভাৱেন. পুনপ্পুনং জাননকিচ্চযুত্তানং মজ্ঝে ছন্নংসেক্খানং. এতেন অৱসদ্দস্সযাৱ সব্বকিলেসপ্পহানা জাননন্তি অত্থং দীপেতি. পথম মগ্গেন ঞাতং মৰিযাদং অনতিক্কম্ম জাননন্তিপি ৱণ্ণেন্তি. আজানিতত্থাতি অঞ্ঞাতাৱী. অৰহা খীণাসৱো কতকিচ্চো ৱুসিত ব্ৰহ্মচৰিযো. অঞ্ঞাতাৱিনো ইন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযন্তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘পৰিনিট্ঠিত আজাননকিচ্চস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তব্বিমুত্তী’’তি অত্তগ্গাহ ৱিমুত্তি. ‘‘তস্মিং ৱা’’তি তস্মিং অত্তনিৱা. ‘‘সংকিলিট্ঠো’’তি নানাকিলেসেহি সংকিলেসিতো. ‘‘ৱিপ্ফন্দিতো’’তি নানাসুখদুক্খেহি সংকম্পিতো. ‘‘ৱোদানপত্তিযা’’তি ৱিসুদ্ধিপত্তত্থায. ‘‘তাযপটি পত্তিযা’’তি কৰণত্থে, হেতু অত্থে ৱা কৰণৱচনং. ‘‘ৱোদানপত্তিযা’’তি সামিঅত্থে সামিৱচনং.
‘‘বলীযন্তী’’তি নামধাতুনিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘বলসা কৰোন্তী’’তি. ‘‘বলসা’’তি বলেন. পৰিতো সমন্ততো সেন্তি পৰিৱাৰেন্তীতি পৰিস্সযা. অস্সদ্ধস্স ভাৱো অস্সদ্ধিযং. কোসজ্জসঙ্খাতেন পটিপক্খধম্মেন. মুট্ঠা নট্ঠা সতি যস্সাতি মুট্ঠস্সতি. মুট্ঠস্সতিস্স ভাৱো মুট্ঠস্সচ্চং. ‘‘সেসদুক দ্ৱযং’’তি অহিৰিকদুকং হিৰিদুকঞ্চ.
গহপতি, জাযম্পতী, তিআদীসু ৱিয পতিসদ্দো সামিইস্সৰ পৰিযাযোতি আহ ‘‘পতীতি সামিইস্সৰো’’তি. ‘‘পৰেসং’’তি সহজাতেসু পৰেসং ইন্দ্ৰিযানং. ‘‘পৰেহী’’তি কম্মত্থে কৰণৱচনং. পৰে সহজাতে ইন্দ্ৰিয ধম্মেতি অত্থো. ‘‘অধিকো’’তি অধিকতৰো. ‘‘অত্তাধীন ৱুত্তীনং’’তি অত্তাযত্তৱুত্তীনং. ‘‘ছন্দাগমনৱসেন ৱা’’তি এত্থ আগচ্ছতি ফলং এতেনাতি আগমনং. আদিকাৰণং, মূলকাৰণং, পভৱকাৰণং. ছন্দো এৱ আগমনং ছন্দাগমনং. তেনাহ ‘‘পুব্বে অতীতভৱেসূ’’তিআদিং. সম্পযুত্ত ধম্মে অত্তপৰাধীনে কত্ৱাতি সম্বন্ধো. মহোঘো তিণপণ্ণকসটে অত্তপৰাধীনে কৰোন্তো ৱিযাতি যোজনা. তত্থ ‘‘অত্তপৰাধীনে’’তি অত্তসঙ্খাতোপৰো অত্তপৰো. অত্তপৰেন অধীনা অত্তপৰাধীনাতি অত্থো. ‘‘সেসেসুপী’’তি সেসেসু ৱীৰিয চিত্ত ৱীমংসাধিপতীসুপি. এতেন ‘ৱীৰিযমেৱ অধিপতি ৱীৰিযাধিপতি. ৱীৰিযৱতো কিং নাম কম্মং ন সিজ্ঝতীতি এৱং পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন ৱা পুব্বে অতীতভৱেসু সুট্ঠু আসেৱিতৱীৰিযাগমনৱসেন ৱা তেসু তেসু কল্যাণ পাপকম্মেসু সম্পযুত্ত ধম্মে মহোঘো ৱিয তিণপণ্ণকসটে অত্তপৰাধীনে নিচ্চং পগ্গহিতধুৰেকত্ৱা পৱত্তং ৱীৰিয’ন্তিআদিনযং অতিদিসতি. ‘‘পচ্ছিমা তযো ধম্মা’’তি ৱীৰিয চিত্ত ৱীমংসা ধম্মা. পৰৱসেপি ৱত্তন্তি, তদা তেসং অধিপতিভাৱো নত্থীতি চোদনা. অধিপতি কিচ্চং নাম ধুৰৱাহিতাতি সম্বন্ধো. ‘‘তং তং কিচ্চ ৱিসেসং অনপেক্খিত্ৱা’’তি চক্খুন্দ্ৰিযং দস্সন কিচ্চে ইস্সৰো, সোতিন্দ্ৰিযং সৱন কিচ্চেতিআদীসু তং তং কিচ্চৱিসেসং অপেক্খতি, তথা অনপেক্খিত্ৱা. ‘‘ৱিজাননাদি কিচ্চং’’তি ‘মনো আৰম্মণ ৱিজাননে’তিআদিনা ৱুত্তং সব্বং ইন্দ্ৰিয কিচ্চং.
ভুসো হৰন্তি ৱহন্তীতি আহাৰা. ‘‘ভুসো’’তি অতিৰেকতৰন্তি অত্থো. কথং পন ভুসো হৰন্তীতি আহ ‘‘সহজাতাদী’’তিআদিং. তেতে পচ্চয ধম্মা তেতে পচ্চযুপ্পন্ন ধম্মা চাতি যোজনা. ‘‘এত্থা’’তি ইমিস্সং পাড়িযং. ‘‘পচ্চযাহাৰো ৱা’’তি এত্থ হেতু আৰম্মণাদিকো সব্বোপচ্চযো পচ্চযাহাৰো নাম. আহাৰ পচ্চযোপন ৱিসুং একো পচ্চযৱিসেসো. ‘‘পচ্চযট্ঠেনা’’তি হেতু আৰম্মণাদি পচ্চযট্ঠেন. ‘‘আহাৰভূতা’’তি উপত্থম্ভনকিচ্চৱিসেসভূতাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘কড়ীৰঙ্কুৰানং’’তি কম্মত্থে সামিৱচনং. ‘‘ৱড্ঢিযা’’তি ৱড্ঢনত্থায. ‘‘ঠিতিযা’’তি ঠিতত্থায. ইমেসত্তা ৱট্টে পৱত্তন্তীতি সম্বন্ধো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পক্খে ৱিযূহিত্ৱা’’তি পক্খে সঞ্চালেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পক্খে’’তি ৱা পক্খেহি ৱাতং ব্যূহিত্ৱা. ‘‘তদনুসযিতস্সা’’তি তস্মিং ৱিপাক সন্তানে অনুসযি তস্স. ‘‘ৱিভাৱেত্ৱা’’তি পচ্চক্খতো ৱিভূতং পাকটং কত্ৱা. ‘‘অলভিত্ৱা’’তি চক্খুম্হি অলভিত্ৱা. অপস্সিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তত্থেৱা’’তি নিৱাসট্ঠানে এৱ. ‘‘সম্পযুত্তা’’তি ৱিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা. ভৱিংসু ৱড্ঢিং সূতি ভূতা. সম্ভৱং ৱুড্ঢিকাৰণং এসন্তি গৱেসন্তীতি সম্ভৱেসিনো. ‘‘ৱুত্তনযেনা’’তি ‘যথা যৱবীজানং ৱা সালিবীজানং ৱা’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. ‘‘আহাৰেতী’’তি পৱত্তেতি. ‘‘মনোসঞ্চেতনাহাৰো’’তি কুসলাকুসল কম্মভূতো মনোসঞ্চেতনাহাৰো. ‘‘তযো ভৱে’’তি তযো কামভৱাদিকে উপপত্তিভৱে. ঠিতিযাতি চ অনুগ্গহাযাতি চ ৱুত্তং. ইতৰথা উপ্পত্তিযাতি চ ৱুত্তং সিযাতি অধিপ্পাযো.
‘‘দুব্বলকিচ্চট্ঠানৱত্থুকত্তা’’তি দুব্বলকিচ্চত্তা দুব্বলট্ঠানত্তা দুব্বলৱত্থুকত্তা. ‘‘অভিনিপাত মত্তানি হোন্তী’’তি দস্সন সৱনাদি মত্তানি হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱিতক্ক পচ্ছিমকং ঝানং’’তি ঝানানি নাম ৱিতক্কস্স পচ্ছানুগতং হোতীতি অত্থো. ‘‘তত্থা’’তি তেসুপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু. ‘‘তা’’তি ৱেদনা একগ্গতা. ‘‘তং’’তি ঝানকিচ্চং. একগ্গতা বলৱতী ন হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘মগ্গিন্দ্ৰিয বলভাৱাযা’’তি মগ্গিন্দ্ৰিয বলভাৱত্থায. লোকুত্তৰৱিপাকানি জৱনকিচ্চানি চ সাধিপতিকানি চ হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘তিভূমকানী’’তিআদি. সেসমেত্থ সুবোধং.
মিস্সকসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৪. বোধিপক্খিযসঙ্গহে. ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি এত্থ পসদ্দো পমুখত্থো পধানত্থোতি আহ ‘‘পমুখা পধানা হুত্ৱা’’তি. ঠাসদ্দো গতিনিৱত্তি অত্থোতি আহ ‘‘চিত্তগমনং নিৱত্তেত্ৱা পৱত্তন্তী’’তি. ‘‘কাযে অনুপস্সনা’’তি কাযে পৱত্তা অনুপস্সনা. পুনপ্পুনং পস্সন্তি যোগিনো এতাযাতি অনুপস্সনা. কতমং পস্সন্তীতি আহ ‘‘অস্সাসপস্সাসাদিকস্সা’’তিআদিং. কথঞ্চতং পস্সন্তীতি ৱুত্তং ‘‘তং তং কাযভাৱেনা’’তিআদি. ইদানি পুনপ্পুন সদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যাৱা’’তিআদিমাহ. ৱেদনানু পস্সনাদীসুপি এসেৱনযো. তং ন সুন্দৰং. কস্মা, সকলস্স ৰূপকাযস্স অধিপ্পেতত্তা. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. যদি এৱন্তিআদীসু. ‘‘ইতৰাপি সিদ্ধা’’তি কাযানুপস্সনাদযোপি সিদ্ধা. কস্মা, ধম্মানুপস্সনায অন্তোগধত্তা. ‘‘তথা অনুপস্সন্তস্সা’’তি ৰূপ্পনলক্খণতো অনুপস্সন্তস্স. ‘‘তং তং সমূহভূতৰূপধম্মৱসেনা’’তি অস্সাসপস্সাসাদি সমূহভূতস্স ৰূপ ধম্মস্স ৱসেন. ‘‘সুভাদিৱিপল্লাসস্সা’’তি সুভ সুখ নিচ্চৱিপল্লাসস্স. ‘‘ওড়াৰিকস্সা’’তি সুপাকটৱসেন ওড়াৰিকস্স. ‘‘অত্তূপনিবন্ধা’’তি অত্তেন উপনিবন্ধা, পটিবদ্ধা.
‘‘কামং’’তি একন্তেন. উপসুস্সতূতি সম্বন্ধো. ‘‘যন্তং’’তি ঝানাভিঞ্ঞা মগ্গফলনিব্বানং. ‘‘ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং’’তি ৱীৰিযগমনস্স ৱীৰিযপ্পৱত্তনস্স নিৱত্তিৱসেন সণ্ঠানং. উপ্পন্নসদ্দেন অতীত কিলেসাপি পচ্চুপ্পন্ন কিলেসাপি গহেতব্বা হোন্তীতি আহ ‘‘অসুকস্মিং কালে’’তিআদিং. ‘‘ময্হং উপ্পন্নং’’তি ইদানি উপ্পন্নং. ‘‘পহানাযা’’তি এত্থ সমুচ্ছেদপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অনুপ্পাদ ধম্মতাপাদনকৰণত্থং’’তি. তত্থ অনুপ্পাদো ধম্মো যেসং তে অনুপ্পাদ ধম্মা. মগ্গেন পহীনা অকুসল ধম্মা. অনুপ্পাদ ধম্মানং ভাৱোতি ৱিগ্গহো. অনুপ্পাদ ধম্মতায আপাদনং. তস্স কৰণন্তি সমাসো. ‘‘দিস্ৱা’’তি তেসং উপ্পত্তি ৱত্থুং দিস্ৱা. ‘‘পচ্চযসমুচ্ছিন্দনত্থং’’তি পচ্চযভূতস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনত্থং. ‘‘অপত্তা’’তি ইদানি অপত্তা. ‘‘সমযে’’তি বুদ্ধুপ্পাদনৱমক্খণে. ‘‘নিযামং ন ওক্কমন্তী’’তি অৰিযমগ্গসঙ্খাতং সম্মত্তনিযামং ন ওক্কমন্তি. নপ্পৱিসন্তি. কিলেসেহি অকোপেতব্বতায অকুপ্পো ধম্মো যস্সাতি অকুপ্প ধম্মো. খীণাসৱো. অকুপ্প ধম্মস্স ভাৱো অকুপ্প ধম্মতা. অৰহত্ত ফলং. ‘‘তেসং’’তি কুসলানং ধম্মানং. উপ্পন্নানং পাপকানং পহানাযাতি কত্ৱা ৱিসুদ্ধিধম্মেসু যোগং কৰোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৱনা কম্মে মত্থকং পত্তেআদিতো পট্ঠায উপ্পন্নাপি পাপকা পহিয্যন্তি. অনুপ্পন্নাপি নুপ্পজ্জন্তি. অনুপ্পন্নাপি কুসলা উপ্পজ্জন্তি. উপ্পন্নাপি ভাৱনা পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. এসনযো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অনুপ্পাদাযাতিআদীসু. এৱং চতূসু মুখেসু একেকমুখেনপি সম্মা পদহন্তস্স সম্মপ্পধানং চতুকিচ্চসাধকং হোতি. তেনাহ ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিং.
অভিৱিসিট্ঠেন ধম্মৱৱত্থানঞ্ঞাণেন ঞাতব্বা সব্বে পৰমত্থ ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা নাম. ‘‘অভিঞ্ঞা সিদ্ধী’’তি অভিজানন কিচ্চসিদ্ধি. ৱিসুং ৱিসুং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ঞাতব্বা চতুসচ্চ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা নাম. তেহি দুক্খসচ্চ ধম্মা পৰিঞ্ঞাতব্বভাৱেন, সমুদয সচ্চ ধম্মা পহাতব্ব ভাৱেন, নিৰোধসচ্চ ধম্মা সচ্ছিকাতব্ব ভাৱেন, মগ্গসচ্চ ধম্মা ভাৱেতব্বভাৱেন ঞাতব্বা হোন্তীতি. ‘‘ভাৱনাসিদ্ধী’’তি ভাৱনাকিচ্চ সিদ্ধি. তং সংযুত্তকে ইমাযপাড়িযা সমেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱিভঙ্গে পনা’’তি ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে পন. ‘‘চিত্ত চেতসিকৰাসী’’তি সহ পুব্বভাগভাৱনায উত্তৰি মনুস্স ধম্মপৰিযা পন্না চিত্তচেতসিকৰাসি. ‘‘তত্থ পনা’’তি ৱিভঙ্গে তস্মিং উত্তৰচূড়ভাজনীযে পন. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং সঙ্গহে.
চত্তাৰি সোতাপত্তিযঙ্গানি নাম বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো. ধম্মে, সঙ্ঘে, অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতোতি এৱং ৱুত্তানি সোতাপত্তিযা অঙ্গানি. তত্থ ‘‘অৰিযকন্তেহী’’তি অৰিযজনেহি কামিতেহি ইচ্ছিতেহি. ‘‘সীলেহী’’তি পঞ্চনিচ্চসীলেহি, আজীৱট্ঠমকসীলেহি ৱা. ‘‘সম্মপ্পধানেসূ’’তি সম্মপ্পধানকিচ্চেসু.
‘‘সোড়সহিকিচ্চেহী’’তি একেকস্মিং সচ্চে চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা সোড়সহি কিচ্চেহি. পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, তিআদীহি সোড়সহি অত্থেহীতি ৱুত্তং হোতি. তে চ অত্থা পৰতো আগমিস্সন্তি. সতি এৱ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি ৱুত্তং, কথং পন সাসতি সম্বোধিং সমুট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘সাহী’’তিআদিং. এসনযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি. ‘‘তেসু ধম্মেসূ’’তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ধম্মেসু. ‘‘লীনসঙ্কোচ কোসজ্জপক্খং’’তি লীনপক্খ সঙ্কোচ পক্খকোসজ্জ পক্খং. ধুৰং সুট্ঠু পগ্গণ্হাতি উক্খিপতীতি ধুৰসম্পগ্গহো. ‘‘ধুৰং’’তি সমথধুৰং ৱিপস্সনা ধুৰঞ্চ. ‘‘অৰতি উক্কণ্ঠ পক্খং’’তি অৰতিপক্খ নিব্বিদাপক্খং. ধম্মে ৰতি ধম্মৰতি. ধম্মে নন্দী ধম্মনন্দী. ধম্মে আৰামো ধম্মাৰামো. ‘‘সাৰম্ভো’’ নাম চিত্তৱিহেসা. ‘‘দৰথো’’ নাম চিত্তসন্তাপো. সমাহিতো ভিক্খৱে যথাভূতং পজানাতি পস্সতীতি ৱচনতো পঞ্ঞায সমাধি পাদকতা পাকটাতি ৱুত্তং ‘‘তস্সা’’তিআদিং. সমং অৱিসমং অত্তনো কিচ্চং ৱহতি সীলেনাতি সমৱাহী. সমৱাহিস্স ভাৱো সমৱাহিতা.
সা পন চতুব্বিধা হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি সম্মাদিট্ঠিযা. ‘‘ৱিসাখা’’তি আলপন পদং. ‘সব্বে লোকুত্তৰে হোন্তী’তি ৱচনস্স সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘তে পন সত্ততিংসপ্পভেদা’’তিআদিমাহ. ন ৱট্ঠানানি অস্স অত্থীতি নৱট্ঠানিকং. ‘‘লোকুত্তৰে’’তি লোকুত্তৰ চিত্তে. ‘‘অত্তপ্পটিপক্খানং’’তি অত্তনা উজুপ্পটিপক্খানং. ‘‘তে’’তি বোধিপক্খিয ধম্মা. এতেন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কুণ্ডলিযা’’তি এৱং নামকং ব্ৰাহ্মণং আলপতি. ‘‘ৱিজ্জা’’তি মগ্গৱিজ্জা. ‘‘ৱিমুত্তী’’তি ফলৱিমুত্তি.
বোধিপক্খিযানুদীপনা নিট্ঠিতা.
১৬৫. সব্বসঙ্গহে. ‘‘পঞ্চৰাসযো’’তি পঞ্চসঙ্গহা. ‘‘অতীতাদিভেদভিন্নানং’’তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভেদেন, অজ্ঝত্ত বহিদ্ধাভেদেন, ওড়াৰিকসুখুমভেদেন, হীনপণীতভেদেন, দূৰসন্তিকভেদেন চ ভিন্নানং. ‘‘উপপত্তি দ্ৱাৰেসূ’’তি চক্খাদি দ্ৱাৰেসু. ‘‘কম্মদ্ৱাৰেসূ’’তি কাযকম্মদ্ৱাৰাদীসু. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সঙ্গন্ত্ৱা. ‘‘সমাগম্মা’’তি সমাগন্ত্ৱা. ‘‘সাধাৰণ কিচ্চানি ৱা’’তি সব্বিৰিযাপথেহি সাধাৰণ কিচ্চানিৱা. পাড়িপাঠে. ‘‘কিঞ্চা’’তি কস্মা চ. ‘‘সঙ্খাৰেৱদেথা’’তি সঙ্খাৰা সঙ্খাৰা ইতি তুম্হে ৱদেথ. ‘‘কিঞ্চসঙ্খতং’’তি কতমঞ্চসঙ্খতং. ‘‘ৰূপং ৰূপত্থাযা’’তি ৰূপৱিকতিযা জাতত্থায ৰূপসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খৰোন্তীতি অত্থো. উপভোগো নাম ৱত্থাভৰণাদিকো অন্তোভোগো. পৰিভোগো নাম মঞ্চপীঠাদিকো বাহিৰ পৰিভোগো. সম্পৰাযিকঞ্চ ৱেদনন্তি অধিকাৰো. সেসেসুপি সঞ্ঞাসঙ্খাৰ ৱিঞ্ঞাণেসুপি. ‘‘দানং দানত্থাযা’’তি দানপুঞ্ঞস্স জাতত্থায. দানসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খৰোন্তীতি অত্থো. অথৱা দানস্স অত্থো দানত্থো. ‘‘অত্থো’’তি চ ৱিপাকত্থো ফলত্থো. দানৱিপাকত্থায দানফলত্থায দানপুঞ্ঞসঙ্খাতং সঙ্খতং অভিসঙ্খৰোন্তীতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি. ‘‘অনুযুঞ্জন্তা’’তি ৱিপস্সনা কম্মং অনুযুঞ্জন্তা. ‘‘তীসু ধম্মেসু কিলমিস্সন্তী’’তি ৱুত্তং. কথং কিলমিস্সন্তীতি আহ ‘‘তথাহি যথা’’তিআদিং. ‘‘সুখসঞ্ঞিতেসু পটিসৰণেসূ’’তি চিত্তসাতচিত্তৰতি পটিলাভত্থায পটিসৰণেসু আৰম্মণেসু. ‘‘তাহী’’তি সম্পত্তীহি. ‘‘তা’’তি সম্পত্তিযো. পৰমুক্কংসগতং সুখসঞ্ঞিতট্ঠানং হোতি. তস্মা তত্থ দুক্খানুপস্সনাঞাণং অতিৰেকতৰং পৱত্তেতব্বন্তি তদত্থায ভগৱা তং ৱেদনং ৱিসুং একং খন্ধং কত্ৱা খন্ধ দেসনং দেসেতীতি অধিপ্পাযো. এসনযো পৰত্থপি. ‘‘ঞাণসম্মতং’’তি পুথুজ্জনেহি ঞাণসম্মতং. ‘‘পৰমং অত্তানং কত্ৱা’’তি লোকে ৱিঞ্ঞুত্তং পৰমং হোতি, তস্মা ৱিজাননং পৰমং অত্তানং কত্ৱা. সেসমেত্থ সুপাকটং. ‘‘যত্থভুঞ্জতী’’তিআদীসু. ‘‘যত্থ ভুঞ্জতী’’তি যস্মিং ভাজনে ভুঞ্জতি. ‘‘যঞ্চ ভুঞ্জতী’’তি যঞ্চ ভোজনং ভুঞ্জতি. ‘‘যেন চ ভুঞ্জতী’’তি যেনব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. ‘‘যো চ ভোজকো’’তি সমীপে ঠত্ৱা পৰিৱেসকো. ‘‘যো চ ভুঞ্জিতা’’তি যো চ ভুঞ্জকো.
‘‘সাসৱা এৱা’’তি সাসৱা নাম লোকিয ধম্মা. ‘‘উস্সাহন্তা ৱিয হোন্তী’’তি অব্যাপাৰ ধম্মত্তা ৱুত্তং. ন হি অব্যাপাৰ ধম্মানং একন্তেন উস্সাহো নাম অত্থি. ফলস্স নিব্বত্তনতো ফলত্থায উস্সাহন্তা ৱিয হোন্তীতি. ‘‘আকিৰিত্ৱা’’তি পত্থৰিত্ৱা. সেসমেত্থ সুবোধং.
ধাতুসঙ্গহে. ‘‘অত্তনো এৱ সভাৱং’’তি অত্তনো সভাৱং এৱাতিপি যুজ্জতি. ‘‘ঈহা চ ব্যাপাৰো চা’’তি অভিক্কমামি পটিক্কমামীতিআদিনা উস্সাহো চ, অভিক্কমনাদি ব্যাপাৰো চ. ‘‘ন চ জীৱযোগা’’তি ন চ লোকিযমহাজন সম্মতেন জীৱেন যুত্তা. অট্ঠকথাপাঠে. যাযতি এত্থাতি যন্তং. উদুক্খলং. যন্ত চক্কযট্ঠিনাম যন্ত চক্কসম্বন্ধা মুসলযট্ঠি. অৰণী ৱুচ্চতি অগ্গিনিব্বত্তকত্থায কতা দ্ৱে সাৰঘটিকা. অধৰাৰণী নাম হেট্ঠাৰণী. উত্তৰাৰণী নাম উদ্ধাৰণী. ‘‘সল্লমিৱা’’তি কণ্ডোৱিয. ‘‘সূলমিৱা’’তি ৱিজ্ঝনকদণ্ডো ৱিয. ‘‘আতুৰাৱিযা’’তি তেহিসল্লসূলেহি ৱিদ্ধগিলানা ৱিয. অযথাভুচ্চ নিমিত্তং নাম অযথাভূতং সত্তপুগ্গলাদিনিমিত্তং. ‘‘ৱনমিগো ৱিযা’’তি তিণ ৰূপে পুৰিস সঞ্ঞালাভো ৱনমিগো ৱিয. ‘‘অঙ্গাৰকাসুযং’’তি অঙ্গাৰকূপে. ‘‘নানাৱিধুপদ্দৱ নিমিত্ততো’’তি নানাৱিধানং উপদ্দৱানং উপ্পত্তি পচ্চযতো. ‘‘ৱনমক্কটো ৱিযা’’তি ৱনৱানৰো ৱিয. দুক্খেন দমনং অস্সাতি দুদ্দমনো. ‘‘অস্সখড়ুঙ্কো’’তি দুট্ঠ অস্সো. ‘‘যত্থ কামনিপাতিতো’’তি যস্মিং যস্মিং আৰম্মণে পতিতুং কামেতি ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ নিপাতিতো. পুগ্গলৱসে অৱত্তিত্ৱা আৰম্মণেসু যদিচ্ছকং নিপতনতোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৰঙ্গনটো ৱিযা’’তি সমজ্জনটকো ৱিয. সভাৱতো অত্থি সংৱিজ্জতীতি সন্তো. তথোতি চ অৱিতথোতি চ অত্থতো একং. অঞ্ঞো পকাৰো অঞ্ঞথা. নত্থি অঞ্ঞথা অস্সাতি অনঞ্ঞথং. দুক্খদুক্খং নাম কাযিকদুক্খ চেতসিকদুক্খং. ‘‘কম্মজানং’’তি ৱিপাকক্খন্ধকটত্তা ৰূপানং. ‘‘উপ্পত্তিযা’’তি উপ্পাদত্থায. ‘‘পগেৱা’’তি পুৰেতৰমেৱ. ‘‘উপ্পন্নং পী’’তি উপ্পন্নম্পি চক্খু. ‘‘পৱত্তিযা’’তি সন্তানট্ঠিতিযা ঠিতত্থায. ‘‘পটিজগ্গন দুক্খং’’তি সোধন দুক্খং. পচ্চযৱেকল্লং নাম আহাৰচ্ছেদাদিকং. ননু ভিজ্জনভযেন পগেৱ পচ্চযসম্পাদনং নাম সঙ্খাৰ দুক্খমেৱ সিযাতি. সচ্চং. ইধ পন আসন্নে ভিজ্জননিমিত্তং দিস্ৱা কতং পচ্চয সম্পাদনং অধিপ্পেতং. ‘‘ৰক্খাৱৰণগুত্তি সংৱিধান দুক্খং’’তি নানাভযতো ৰক্খণস্স চ আৱৰণস্স চ গোপনস্স চ সংৱিধান দুক্খং. ‘‘তদুভযেন সহেৱ সিজ্ঝতী’’তি কসিগোৰক্খাদীনি সঙ্খাৰ কম্মানি ৱা ৰক্খাৱৰণ গুত্তিসং ৱিধানাদীনিৱা কৰোন্তানং তং দুক্খ দুক্খং তদুভযেন দুক্খেন সহেৱ সিজ্ঝতি. ‘‘তেসং’’তি চক্খাদীনি অস্সাদেন্তানং ন মুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পৱত্তি নিৰোধ ভূতস্সা’’তি পৱত্তিযা নিৰোধ ভূতস্স. ‘‘তং পজহতি যেৱা’’তি তং লোভং পজহতিযেৱ. ‘‘যাৱদেৱা’’তি উপৰিমপৰিযন্তেন. অহং অস্মীতি পৱত্তো মানো অস্মিমানো. তস্স সমুগ্ঘাতনং সমুচ্ছিন্দনং. ‘‘পৰিঞ্ঞাতেসূ’’তি তেসু অনুসযিতায তণ্হায পহানৱসেন পৰিঞ্ঞাতেসু. ‘‘তব্বিপৰীতেন পনা’’তি ততো ৱিপৰীতেন পন. অস্মিমানস্স অনধিট্ঠানভূতাতিআদি অত্থেন. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধ ধম্মা নাম পথৱীপব্বতাদীসু পৱত্তা ৰূপ ধম্মা.
সত্তে অনুক্কণ্ঠমানে কৰোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. তেসং সত্তানং. দুজ্জহো নাম নত্থি. তস্মা লোভোযেৱ দুক্খসমুদযাৰিয সচ্চং নামাতি যোজনা. সাসৱা কুসলা কুসল ধম্মা সমুদযসচ্চং নাম, দুক্খ সচ্চভূতানং ৱিপাকক্খন্ধকটত্তা ৰূপানং সমুদযত্তা সংৱড্ঢনত্তা. মূলভাৱেন ৱুত্তা ‘অৱিজ্জা পচ্চযা সঙ্খাৰা’তিআদীসু. ‘‘নন্দনসদিসং’’তি দেৱলোকে নন্দনৱনুয্যানসদিসং. ‘‘আদিপভৱপধানভূতা’’তি দুক্খ ধম্মানং আদিভূতা, পভৱভূতা, পধানভূতা. ‘‘পভৱভূতা’’তি চ পথমুপ্পত্তিহেতুভূতা. ‘‘তেসং’’তি দুক্খ ধম্মানং.
‘‘কত্থচী’’তি কামভৱাদীসু কিস্মিঞ্চিভৱে. ‘‘কদাচী’’তি অতীতাদিকালেসু কিস্মিঞ্চিকালে. ‘‘কেসঞ্চী’’তি দেৱমনুস্সাদীসু সত্তেসু কেসঞ্চিসত্তানং. ‘‘কুতোচী’’তি বহূসুকাৰণেসু কুতোচিকাৰণা. ‘‘কথঞ্চী’’তি কেনচিপকাৰেন.
‘‘পৰিণামো’’তি পৰিণমনং অঞ্ঞথাভাৱো. ‘‘তং সমঙ্গীনং’’তি তেহি চক্খাদীহি সমঙ্গীনং পুগ্গলং. পাড়িপাঠে. ‘‘আদিত্তং’’তিআদীপিতং সমুজ্জলন্তং. ‘‘কেনা’’তি কৰণভূতেন কেন অগ্গিনা. তথা অৰিযমগ্গো ৱিপৰিণাম ধম্মো চ হোতি. সোৱিপৰিণাম দুক্খেনপি পুগ্গলং ভুসং পীড়েতিযেৱাতি যোজনা. ‘‘না’’তি ন সিযা. সমনং ৱূপসমনং সন্তি. সব্বদুক্খানং সন্তীতি ৱিগ্গহো. সব্বং ৱট্টদুক্খন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তস্সা’’তি অৰিযমগ্গস্স. ‘‘পৱত্তমানা চা’’তি সন্ততিঠিতিৱসেন ৱত্তমানা চ. ‘‘মহন্তং পৰিড়াহদুক্খং’’তি সোক পৰিদেৱ দুক্খ দোমনস্সুপাযাসানং পৱত্তিৱসেন মহন্তং পৰিড়াহ দুক্খং. নিব্বানস্স অনুপ্পাদ ধম্মত্তা উপ্পাদত্থায পচ্চযো নাম নত্থি. তথা অপ্পৱত্তি ধম্মত্তা পৱত্তত্থায. সম্পাপুণিতব্বত্তা পন সম্পাপনত্থায পচ্চযো অত্থীতি আহ ‘‘সম্পাপক পচ্চযাভিসঙ্খৰণলেসং’’তি. সম্পাপক পচ্চযা নাম অৰিয মগ্গো চ তস্স পচ্চযা চ.
ভৱাভৱসঙ্খাতস্স দুক্খক্খন্ধস্সাতি সম্বন্ধো. ‘‘তদেৱা’’তি তং দুক্খক্খন্ধং এৱ. অনুপুনপ্পুনং পদীযতে অনুপ্পদানং. ‘‘নিয্যাতনট্ঠো’’তি হন্দ গণ্হাতি সম্পটিচ্ছাপনট্ঠো. ‘‘ততো’’তি ৱট্টদুক্খতো. ‘‘মুচ্চনূপাযস্সা’’তি দানসীলনিক্খমাদিকস্স মুচ্চনূপাযস্স. ‘‘নিস্সৰণৱিমুত্তিযা’’তি নিস্সৰণ সঙ্খাতায ৱিমুত্তিযা. সঙ্খাৰ দুক্খস্স অভাৱট্ঠো. ‘‘সম্মোহস্স পহানৱসেনা’’তি এতেন ইধ দস্সনং নাম ইতো পট্ঠায চতূসু সচ্চেসু অসম্মোহ ভাৱপত্তি এৱ আলোকপত্তি এৱ ৱুচ্চতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পটিৱিজ্ঝনট্ঠো’’তি. তণ্হায দাসো তণ্হাদাসো. তণ্হাদাসস্স ভাৱো তণ্হাদাসব্যং. পৰৱসতো ৱিমুত্তিৱসেন অপৰাধীনতা ভুজিস্সভাৱো নাম. লোকিযমগ্গাহি তণ্হাদাসব্যং নাতিৱত্তন্তি. তণ্হাৱসং পূৰযমানা তণ্হাৱিসযং ৱিপাকং জনেন্তি. অযং অৰিযমগ্গো এৱ তণ্হায অনাৰম্মণভাৱে ঠিতো তণ্হাদাসব্যং অতিৱত্ততি. তণ্হাৱসং ভিন্দমানো তণ্হায অৱিসযং ৱিপাকং জনেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘দুক্খমুত্তিযা’’তি দুক্খতো মুচ্চনত্থং. ‘‘দুক্খৱড্ঢিযা’’তি দুক্খৱড্ঢনত্থায. সেসমেত্থ সুবোধং. ‘‘খযৱিৰাগ নিৰোধ ভূতো’’তি এত্থ কিলেস ধম্মানং ৱিৰজ্জনং ৱিগমনং অন্তৰধানং ৱিৰাগো. ‘‘অনত্থ পদানী’’তি অহিতপদানি. ভযাদীনৱপদানি. ‘‘দ্ৱাৰছক্কআৰম্মণ ছক্কভেদেনা’’তি দ্ৱাৰছক্কং ধম্মাৰম্মণং হোতি. এৱংসতি, আৰম্মণ ছক্কন্তি ন ৱত্তব্বং ধম্মাৰম্মণস্স ৱিসুং গহিতত্তাতি. নো নৱত্তব্বং. কস্মা, দ্ৱাৰছক্কতো সেসানং ধম্মাৰম্মণানং অত্থিতাযাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰতো ‘‘এত্থপী’’তিআদীসু এসেৱনযোতি.
সব্বসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.
সমুচ্চযসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.