৬. ৰূপসঙ্গহঅনুদীপনা

১৫৬. ৰূপসঙ্গহে. ‘‘চিত্তচেতসিকে’’তি চিত্তচেতসিক ধম্মে. ‘‘দ্ৱীহি পভেদপ্পৱত্তীহী’’তি দ্ৱীহি পভেদসঙ্গহপৱত্তি সঙ্গহেহি. ‘‘যে ৱত্তন্তী’’তি যে ধম্মা ৱত্তন্তি পৱত্তন্তি. ‘‘এত্তাৱতা’’তি এত্তকেন ‘তত্থ ৱুত্তাভিধম্মত্থা’তিআদিকেন ৱচনক্কমেন. নিপাতং ইচ্ছন্তা এত্তকেহি পঞ্চহি পৰিচ্ছেদেহীতি ৱণ্ণেন্তি. ৱচনৱিপল্লাসং ইচ্ছন্তাতিপি যুজ্জতি. ‘‘সমুট্ঠাতী’’তি সুট্ঠু উট্ঠাতি, পাতুব্ভৱতি, ৱিজ্জমানতং গচ্ছতি. ‘‘কম্মাদী’’তি কম্মাদিপচ্চযো. ‘‘পিণ্ডী’’তি একগ্ঘনতা ৱুচ্চতি. উপাদায মহন্তানি এৱ হুত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইন্দ্ৰিযবদ্ধসন্তানং সত্তসন্তানং. অজ্ঝত্ত সন্তানংতিপি ৱুচ্চতি. ‘‘ৱিসংৱাদকট্ঠেনা’’তি ৱিৰাধকট্ঠেন. ভূতঞ্চ অভূতং কত্ৱা অভূতঞ্চ ভূতং কত্ৱা সন্দস্সকট্ঠেনাতি ৱুত্তং হোতি. ভূতৱজ্জপ্পটিচ্ছাদনকম্মং মহামাযা নাম. মাযং কৰোন্তীতি মাযাকাৰা. আৱিসনং নাম সত্তানং সৰীৰেসু আৱিসনং. গহণং নাম সত্তানং অত্তনোৱসং ৱত্তাপনং. তদুভযং কৰোন্তা কত্থ ঠত্ৱা কৰোন্তি. অন্তোৱাঠত্ৱা কৰোন্তি, বহিৱা ঠত্ৱা কৰোন্তীতি পাকতিকেহি মনুস্সেহি জানিতুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অচিন্তেয্যট্ঠানং নাম. ‘‘ৱঞ্চকট্ঠেনা’’তি এতা পকতিযা অতিদুব্বণ্ণং অত্তানং দেৱচ্ছৰাৱণ্ণং কত্ৱা ৱঞ্চেন্তি. ৱসনৰুক্খগুম্বংপি দিব্বৱিমানং কত্ৱা ৱঞ্চেন্তি. এৱৰূপেন ৱঞ্চকট্ঠেন. ‘‘তেনেৱট্ঠেনা’’তি ৱিসংৱাদকট্ঠাদিনা তিৱিধেনেৱ অত্থেন. তানিপিহি অসত্তভূতংযেৱ অত্তানং সত্তোতি ৱিসংৱাদেন্তি. অৰুক্খংযেৱ অত্তানং ৰুক্খোতি ৱিসংৱাদেন্তি. অনিট্ঠং, অকন্তং, অমনাপংযেৱ অত্তানং ইট্ঠো, কন্তো, মনাপোতি ৱঞ্চেন্তি, তথা সহজাতানঞ্চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ৱা তিট্ঠন্তি. উদাহুবহিৱাতিট্ঠন্তীতি জানিতুং পস্সিতুং অসক্কুণেয্যং ঠানং হোতীতি. ‘‘উভযত্থপী’’তি মাযাকাৰাদি মহাভূতেসু চ পথৱিযাদিমহাভূতেসু চ. ‘‘অভূতানী’’তি অসন্তানি, অসচ্চানি.‘‘অব্ভুতানী’’তি অচ্ছৰিযকম্মানি. ‘‘ইমস্মিং পাঠে’’তি চতুন্নং মহাভূতানন্তি এৱং সম্বন্ধ পদসহিতে পাঠে. অঞ্ঞত্থ পন উপাদাৰূপং অনুপাদাৰূপন্তিআদীসু যকাৰ ৱিৰহো দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো. ধাতূনং অনেকত্থত্তা ‘‘পথযতি পক্খাযতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘পুথূ’’তি পাটিপদিকপদং. তমেৱ জাতত্থে নিৰুত্তিনযেন পথৱীতি সিদ্ধন্তি দস্সেতুং ‘‘পুথুমহন্তী’’তিআদি ৱুত্তং. পকাৰেন থৱীযতীতি অত্থে পথৱীতি ইদং উজুকমেৱ. ‘‘আপেতী’’তি ব্যাপেতি. ‘‘অপ্পাযতী’’তি ভুসং পাযতি, ৱড্ঢেতি. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ব্ৰূহেতী’’তিআদিং. নিসানত্থৱসেনেৱ পৰিপাচনত্থোপি লব্ভতীতি আহ ‘‘পৰিপাচেতিৱা’’তি. ‘‘সমীৰেতী’’তি সুট্ঠু ঈৰেতি কম্পেতি. ৱাযতি ৱহতীতি ৱাযো অত্থাতিস্সয নযেন. ‘‘ৱিত্থম্ভনং’’তি ৱিৱিধেন আকাৰেন ভূতসঙ্ঘাটানং থম্ভনং ৱহনং অভিনীহৰণং. কক্খড়তা নাম খৰতা ফৰুসতা. সহজাতৰূপানং পতিট্ঠানত্থায থদ্ধতা থূলতা. সা সেসভূতেসু নত্থীতি আহ ‘‘সেসভূতত্তযং উপাদাযা’’তি. ‘‘অনৱট্ঠানতা’’তি এত্থ অৱট্ঠানং নাম অচলট্ঠানং. ন অৱট্ঠানন্তি অনৱট্ঠানং. চলনন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘মুদুভূতাপী’’তিআদিং. আবন্ধকং নাম আবন্ধিতব্বে ৱত্থুম্হি মুদুম্হি সতি, দড়্হং ন বন্ধতি. থদ্ধেসতি, দড়্হং বন্ধতীতি ইদং লোকতোৱ সিদ্ধন্তি আহ ‘‘আবন্ধিতব্বাযা’’তিআদিং. ‘‘তব্ভাৱং’’তি পৰিণতভাৱং. ‘‘পৰিপাচকতা দস্সনতো’’তি হেমন্তে অজ্ঝোহটাহাৰানং সুট্ঠুপৰিপাচকতা দস্সনতোতি ৱদন্তি. উসতি দহতীতি উণ্হং. ‘‘দহতী’’তি চ উণ্হতেজোপি উণ্হভাৱেন দহতি, সীততেজোপি সীতভাৱেন দহতি. উণ্হেন ফুট্ঠং ৱত্থু উণ্হত্তং গচ্ছতি, সীতেন ফুট্ঠং ৱত্থু সীতত্তং গচ্ছতি. যঞ্চ উণ্হত্তং গচ্ছতি, তং উণ্হতেজো উণ্হভাৱেন দহতিনাম. যঞ্চ সীতত্তং গচ্ছতি, তং সীততেজো সীতভাৱেন দহতিনাম. এৱং সীততেজোপি উসতিদহতীতি অত্থেন উণ্হত্ত লক্খণোনাম হোতীতি. এৱংসন্তে নীলেনৱণ্ণেন ফুট্ঠং ৱত্থু নীলং হোতি. পীতেন ফুট্ঠং পীতং হোতি. নীলংপি পীতংপি তং ৱত্থুং দহতিনামাতি চে. নীলেন ৱণ্ণেন ফুট্ঠংনাম নত্থি. তথা পীতেন. কস্মা, নীলাদীনং উপাদাৰূপানং ফুসন কিচ্চা ভাৱতো. সম্মিস্সিতং নাম হোতি. ন চ সম্মিস্সনমত্তেন দহতি. ফুসন্তো এৱ দহতি. ফুসন্তানংপি পথৱিৱাতানং দহনকিচ্চং নত্থি. পৰিপাচনকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. সচে ঘনথদ্ধে সিলাথম্ভে ৱিত্থম্ভনং অত্থি, সকলো সিলাথম্ভো কপ্পাসপিচুগুড়্হোৱিয সিথিলো চ লহুকো চ ভৱেয্য. নচ ভৱতি. তস্মা তত্থ ৱিত্থম্ভনং নত্থীতি অধিপ্পাযেন ‘‘সো পন ঘনথদ্ধেসু সিলাথম্ভাদীসু ন লব্ভতী’’তি চোদেতি. তত্থ পন ৱিত্থম্ভনং লব্ভমানং অধিমত্তেন ন লব্ভতি, সহজাতভূতানং উপত্থম্ভনমত্তেন লব্ভতীতি দস্সেন্তো ‘‘না’’তি ৱত্ৱা ‘‘তত্থহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ৱহতী’’তি থদ্ধকক্খড় কিচ্চং ৱহতি.

পসাদৰূপেসু. ‘‘সমৱিসমং’’তি সমট্ঠানঞ্চ ৱিসমট্ঠানঞ্চ, সমদেসঞ্চ ৱিসমদেসঞ্চ, সমপথঞ্চ ৱিসমপথঞ্চাতি এৱমাদিং সমৱিসমং. ‘‘আচিক্খতী’’তি আচিক্খন্তং ৱিয তং জানন কিচ্চং সম্পাদেতি. তেনাহ ‘‘সমৱিসমজাননস্স তং মূলকত্তা’’তি. ‘‘অনিৰাকৰণতো’’তি অপ্পটিক্খিপনতো. ‘‘তং ৱা’’তি ৰূপং ৱা. সুণন্তি জনা. সুয্যন্তি জনেহি. এৱং ঘাযন্তীতিআদীসু. ‘‘জীৱিত নিমিত্তং’’তি জীৱিতপ্পৱত্তিকাৰণভূতো. ‘‘নিন্নতাযা’’তি ৱিসযৱিসযীভাৱূপগমনেন নিন্নতায. ‘‘জীৱিতৱুত্তি সম্পাদকত্তা’’তি নানাৱচীভেদৱচীকম্মপ্পৱত্তনেনাতি অধিপ্পাযো. ইমে পন পঞ্চ চক্খু পসাদাদযোতি সম্বন্ধো. ‘‘দট্ঠুকামতা’’তি ৰূপতণ্হা ৱুচ্চতি. আদিসদ্দেন সোতুকামতা ঘাযিতুকামতা সাযিতুকামতা ফুসিতুকামতাযো সঙ্গয্হন্তি. অত্থতো সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা এৱ. ‘‘নিদানং’’তি কাৰণং. দট্ঠুকামতাদযো নিদান মস্সাতি ৱিগ্গহো. কুসলা কুসলকম্মং. সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং. কম্মমেৱ. দট্ঠুকামতাদিনিদানকম্মং সমুট্ঠানং যেসন্তি সমাসো. পথৱিআদীনি ভূতানি. তেসং পসাদো লক্খণং এতেসন্তি ৱিগ্গহো. দুতীয ৱিকপ্পে. ৰূপাদীনং পঞ্চাৰম্মণানং অভিঘাতং অৰহতীতি ৰূপাদিঅভিঘাতাৰহো. ভূতানং পসাদো ভূতপ্পসাদো. সো লক্খণং এতেসন্তি ৱিগ্গহো. চক্খু ঊকাসিৰপ্পমাণে দিট্ঠ মণ্ডলে তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. ‘‘দিট্ঠমণ্ডলে’’তি মহাজনেহি পকতি চক্খুনা দিট্ঠে পসন্নমণ্ডলে. তেলং সত্তপিচুপটলানি ব্যাপেত্ৱা তিট্ঠতিৱিযাতি যোজনা. ‘‘সোতবিলং’’ নাম সোতকূপো. ‘‘অঙ্গুলিৱেঠনা’’ নাম অঙ্গুলিমুদ্দিকা. ‘‘উপচিততনুতম্বলোমং’’তি ৰাসীকতঞ্চ ৱিৰড়ঞ্চ তম্বলোহৱণ্ণঞ্চ সুখুমলোমং. উপচিতং ৰাসীকতং তনুতম্বলোমং এত্থাতি ৱিগ্গহো. ‘‘অজপদসণ্ঠানং’’তি অজস্স পাদেন অক্কন্তপদসণ্ঠানৱন্তং. ‘‘উপ্পলদলং’’ নাম উপ্পলপণ্ণং. উপ্পলদলস্স অগ্গসণ্ঠানৱন্তং. ‘‘ৱট্টি’’ নাম ইধ মনুস্সানং সৰীৰাকাৰসণ্ঠিতা আযতপিণ্ডি. ‘‘সুক্খচম্মানি চ ঠপেত্ৱা’’তি সম্বন্ধো. তে পন পঞ্চপ্পসাদা. সমুদীৰণং চঞ্চলনং. ‘‘যথাতং’’তি কতমং ৱিয তং. ইমে পসাদা ৱিচিত্তা, কথংৱিচিত্তাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা’’তি. কথং অসদিসাতি আহ ‘‘তেহী’’তিআদিং.

গোচৰৰূপেসু. ‘‘ৱণ্ণৱিসেসং’’তি ৱণ্ণৱিসেসত্থং. ৱণ্ণৱিকাৰন্তি ৱুত্তং হোতি. হদযে গতো পৱত্তো ভাৱো হদযঙ্গতভাৱো. ‘‘ভাৱো’’তি চ অধিপ্পাযো ৱুচ্চতি. তং পকাসেতি, মুখে ৱণ্ণৱিকাৰং দিস্ৱা অযং মে তুস্সতি, অযং মে ৰুচ্চতি, অযং মে কুপ্পতি, অযং সোমনস্সিতো, অযং দোমনস্সিতোতি এৱং জাননপচ্চযত্তা. ‘‘পকতিযা পী’’তি ৱণ্ণৱিসেসং অনাপজ্জিত্ৱাপীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যং কিঞ্চিদব্বং’’তি সৱিঞ্ঞাণকৱত্থুং. সমৱিসমং পুব্বে পকাসিতং. তং তং অত্থং ৱা আচিক্খতি তং সুত্ৱা তস্স তস্স অত্থস্স জাননতো. অত্তনো ৱত্থুং ৱা আচিক্খতি তং সুত্ৱা তস্স ৱত্থুস্সপি জাননতো. ‘‘অত্তনো ৱত্থুং সূচেতী’’তি ইধ ইদং নাম অত্থীতি পকাসেতি. ‘‘ফুসীযতী’’তি ফুসিত্ৱা ৱিজানীযতি. ‘‘তং’’তি ফুসনং. ‘‘তস্সা’’তি আপোধাতুযা. ‘‘দ্ৰৱতাৱা’’তি অদ্দতিন্তৰসতাৱা. ফুসিত্ৱা গয্হতি, সা চ আপোধাতু সিযাতি চোদেতি. ৱুচ্চতে পৰিহাৰো. এৱং পন ন লব্ভতি, তস্মা সা তেজোযেৱ. ন আপোতি. এত্থ এৱং অলব্ভমানাপি সাসীততা আপোযেৱ, ন তেজো. কস্মা, আপস্সপি সীতুণ্হৱসেন দুৱিধতা সম্ভৱতো. তস্মিঞ্হি লোহৰসে উণ্হতা উণ্হআপো, সীতৱত্থূসু সীততা সীতআপোতি চে. এৱং পন সতি তেজো নাম নত্থীতি আপজ্জতীতি পৰিহাৰো. ‘‘সহ অপ্পৱত্তনতো’’তি একতো অপ্পৱত্তনতো. ‘‘ওৰপাৰানং ৱিযা’’তি নদিযং তীৰং নাম ইদং ওৰিমতীৰং, ইদং পাৰিমন্তি নিযমতো নত্থি. যত্থ সযং তিট্ঠতি, তং ওৰিমন্তি, ইতৰং পাৰিমন্তি ৱোহৰতি. এৱং ওৰপাৰানং অনৱট্ঠানং হোতীতি. এত্থ চ ‘‘সীতুণ্হানং সহ অপ্পৱত্তনতো’’তি এতেন যদি তে সহ পৱত্তেয্যুং. তত্থ সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৱত্তব্বা সিযুং. ন পন তে সহ পৱত্তন্তি, তস্মা তথা ন ৱত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতি. ন ন ৱত্তব্বা. কস্মা, উণ্হতেজেন যুত্তোহি আপো উণ্হত্তমেৱ গচ্ছতি. যথাতং উণ্হতেজেন যুত্তা পথৱীপি ৱাযোপি উণ্হত্তমেৱ গচ্ছন্তীতি. তস্মা তে সহ ন পৱত্তন্তি. সহ অপ্পৱত্তেসুপি তেসু অঞ্ঞত্থ সীতৱত্থূসু সীততা আপোনামাতি ৱত্তব্বমেৱ হোতীতি চোদনা. এৱংসন্তে তস্মিং লোহৰসে সব্বেপি ৰূপধম্মা উণ্হত্তং গচ্ছন্তীতি সব্বেপি তেজোভাৱং পাপুণন্তি. ‘উণ্হত্ত লক্খণো তেজো’তিহি ৱুত্তং. যদি চ সীতৱত্থূসু সীতভাৱো নাম সিযা. তত্থপি তেন যুত্তা সব্বেপি ৰূপধম্মা সীততং গচ্ছন্তিযেৱ. তত্থপি তৱমতিযা সব্বেপি আপোভাৱং পাপুণন্তি. ন পন সক্কা তথা ভৱিতুং. ন হি এৱৰূপং লক্খণঞ্ঞথত্তং নাম তেসং অত্থি. ভাৱঞ্ঞথত্তমেৱ অত্থি. তত্থ ‘‘লক্খণঞ্ঞথত্তং’’ নাম পথৱী আপোভাৱং গচ্ছতি. আপো পথৱিভাৱং গচ্ছতীতিআদি. ‘‘ভাৱঞ্ঞথত্তং’’ নাম পথৱী কদাচি কক্খড়া হোতি. কদাচি মুদুকা. আপো কদাচি আবন্ধনমত্তো হোতি. কদাচি পগ্ঘৰণকো. তেজো কদাচি উণ্হো, কদাচি সীতো. ৱাযো কদাচি ৱিত্থম্ভনমত্তো, কদাচি সমুদীৰণোতি. এৱং একমেকস্সা ধাতুযা তিক্খ মন্দ ওমত্তাধিমত্তৱসেন ক্ৰিযাসঙ্কন্তি নাম অত্থীতি. তস্মা যং ৱুত্তং ‘উণ্হতেজেন যুত্তোহি আপো উণ্হত্তমেৱ গচ্ছতি, যথা তং উণ্হতেজেন যুত্তা পথৱীপি ৱাযোপি উণ্হত্তমেৱ গচ্ছন্তী’তি. তং লক্খণঞ্ঞথত্তৱচনং হোতি. ন যুজ্জতি. ন হি উণ্হতেজেন যুত্তা সব্বেতেধম্মা উণ্হত্তং গচ্ছন্তি. অত্তনো অত্তনো সভাৱং ন ৱিজহন্তি. তথাহি তস্মিং পক্কুথিতে সন্তত্তে লোহৰসে ভাৱো উণ্হত্তং ন গচ্ছতি. আবন্ধন সভাৱং ৱা পগ্ঘৰণ সভাৱং ৱা ন ৱিজহতি. যদি উণ্হত্তং গচ্ছেয্য, তং সভাৱং ৱিজহেয্য. এৱংসতি, তস্মিং লোহৰসে আবন্ধনাকাৰো ৱা পগ্ঘৰণাকাৰো ৱা ন পঞ্ঞাযেয্য. সব্বেৰূপ ধম্মা ৱিক্কিৰেয্যুং. ৱিক্কিৰিত্ৱা অন্তৰধাৰেয্যুং. ন চ ন পঞ্ঞাযতি. নাপি ৱিক্কিৰন্তি. নোচ তত্থ আবন্ধনাকাৰো উণ্হত্তং গচ্ছতি. অঞ্ঞোহি আবন্ধনাকাৰো, অঞ্ঞং উণ্হত্তং. আবন্ধনাকাৰো আপো, উণ্হত্তং তেজো. তত্থ পথৱিৱাযেসুপি এসেৱনযো. তস্মা যং ৱুত্তং ‘‘যদি তে সহ পৱত্তেয্যুং. তত্থ সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজো নামাতি ৱত্তব্বা সিযুং. ন পন তে সহ পৱত্তন্তি. তস্মা তথা ন ৱত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতী’’তি. তং সুৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. ‘‘তেসং অনৱট্ঠানতো’’তি এতেন সচে তে সীতুণ্হা অৱট্ঠিতা সিযুং. অথ সব্বকালেপি সীততা আপোনাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৱত্তব্বা সিযুং. ন পন তে অৱট্ঠিতা হোন্তি. অনৱট্ঠিতা এৱ হোন্তি. তস্মা তথা ন ৱত্তব্বা হোন্তীতি দস্সেতি. এত্থ চ অনৱট্ঠিতেসু সন্তেসু যদি সীততা আপো নাম, উণ্হতা তেজোনামাতি ৱদেয্যুং. এৱঞ্চসতি, আপতেজাপি অনৱট্ঠিতা সিযুং. যো ইদানি আপো, সোযেৱ খণন্তৰে তেজো নাম. যো ৱা ইদানি তেজো, সোযেৱ খণন্তৰে আপো নামাতি আপজ্জেয্যুং. ন চ সক্কা তথা ভৱিতুং. লক্খণঞ্ঞথত্তে অসন্তে ৱোহাৰঞ্ঞথত্তস্সপি অসম্ভৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ওৰপাৰানং ৱিয তেসং অনৱট্ঠানতো চ ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. তত্থ ‘‘ৱিঞ্ঞাযতী’’তি সাসীততা তেজোযেৱ, ন আপোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘অথ পনা’’তিআদীসু. যং পুব্বে পৰেন ৱুত্তং ‘ননু দ্ৰৱতা ৱা ফুসিত্ৱা গয্হতী’তি. তং ৱিচাৰেতুং ‘‘অথ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অথ পনা’’তি যদি পন গয্হতি, এৱংসতীতি চ. এৱঞ্চসতি আৰম্মণ ভূতো এৱ সিযাতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থা ধিপ্পাযো. সচে দ্ৰৱভাৱভূতো আপো ফুসিত্ৱা গয্হেয্য. এৱং সতি, অযোপিণ্ডাদীসু আবন্ধনমত্তভূতো আপোপি ফুসিত্ৱা গহেতব্বো সিযা. কস্মা, আপভাৱেন একত্তা. এৱঞ্চসতি, তেসু অযোপিণ্ডাদীসু সো আপো তানি হত্থেন ৱা পাদেন ৱা ফুসন্তস্স পহৰন্তস্স ৱিনা ইতৰ মহাভূতেহি ৱিসুং কাযিক সুখদুক্খানং আৰম্মণ পচ্চযো সিযা. যথাতং, তেস্ৱেৱ অযোপিণ্ডাদীসু পথৱিমহাভূতং ৱিনা ইতৰমহাভূতেহি ৱিসুং কাযিকসুখদুক্খানং আৰম্মণ পচ্চযো হোতি. এৱং তেজোৱাযেসুপীতি. ন পন সো ৱিসুং কাযিকসুখদুক্খানং আৰম্মণ পচ্চযো হোতি. তস্মা সো ফোট্ঠব্ব সভাৱো ন হোতি. যথা চ সো ফোট্ঠব্বসভাৱো ন হোতি. তথা পকতি উদকাদীসু দ্ৰৱভাৱভূতোপি আপো তানি ফুসন্তস্স পহৰন্তস্স কাযিকসুখদুক্খানং আৰম্মণ পচ্চযো ন হোতি. ন চ ফোট্ঠব্ব সভাৱোতি. এৱঞ্চসতি, কথং অযোপিণ্ডাদীসু আবন্ধনমত্তভূতো আপো কাযিকসুখদুক্খানং পচ্চযো ন হোতি. কথঞ্চ তেসু ইতৰমহাভূতানি ৱিসুং ৱিসুং কাযিকসুখদুক্খানং পচ্চযা হোন্তীতি. তং দস্সেতুং ‘‘যঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সণ্হথদ্ধতাৱসেনৱা’’তি তেসু ঠিতায পথৱিধাতুযা সণ্হথদ্ধতাৱসেন ৱা. সণ্হপথৱীসুখৱেদনায থদ্ধপথৱীদুক্খৱেদনায আৰম্মণ পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সেসেসু. ‘‘অব্ভন্তৰত্থম্ভনস্সা’’তি তেসং অযোপিণ্ডাদীনং অব্ভন্তৰে ঠিতস্স ৱিত্থম্ভন সভাৱস্স. ‘‘নো অঞ্ঞথা’’তি তানিতীণি কাৰণানি ঠপেত্ৱা আবন্ধন ক্ৰিযং পটিচ্চ কাযিকসুখদুক্খুপ্পত্তি নাম নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদানি পকতি উদকাদীসু দ্ৰৱভাৱভূতং আপোধাতুম্পি ফুসিত্ৱা জানন্তীতি মহাজনা মঞ্ঞন্তি. তব্বিসোধনেন সহ লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পথমং দ্ৰৱতা সহিতানি. ল. জানন্তী’’তি ইদং পধান ৱচনং. লোকে হত্থেন পৰামসিত্ৱা ৱা চক্খুনা দিস্ৱা ৱা ইদং ৰস্সং, ইদং দীঘং, ইদং ৱট্টং, ইদং মণ্ডলন্তিআদিনা সণ্ঠানং জানন্তা হত্থ ফুসনেন ৱা চক্খু দস্সনেন ৱা সহেৱ তং জানন্তীতি মঞ্ঞন্তি. তত্থ পন পুৰিমভাগে কাযদ্ৱাৰৱীথি চিত্তেন পচ্চুপ্পন্নানি তীণিভূতানি ফুসিত্ৱা ৱা চক্খুদ্ৱাৰ ৱীথিচিত্তেন পচ্চুপ্পন্নং ৰূপং দিস্ৱা ৱা পচ্ছা ৱত্থুগ্গহণৱীথিযা উপ্পন্নায এৱ সণ্ঠানং জানন্তি. এসেৱনযো ৰত্তিযং অলাতচক্কসণ্ঠানং জানন্তস্সপি. তত্থ পন বহূনিপি পুব্বাপৰৱীথিচিত্তসন্তানানি ইচ্ছিতব্বানি. তথা লোকে চক্খুনা দিস্ৱা দ্ৱাৰৱাতপানাদীনং ছিদ্দৱিৱৰানি জানন্তা চক্খুনা দস্সনেন সহেৱ তানি জানন্তীতি মঞ্ঞন্তি. তত্থ পন পুৰিমভাগে চক্খুদ্ৱাৰিকৱীথি চিত্তেন পচ্চুপ্পন্নানি কৱাটৰূপভিত্তি ৰূপানি পুনপ্পুনং দিস্ৱা পচ্ছা অলাতচক্কস্স মজ্ঝে ৱিৱৰংপি জানন্তা ৱিয ৱিসুং উপ্পন্নায মনোদ্ৱাৰিক ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা এৱ তং ছিদ্দৱিৱৰভূতং আকাসং জানন্তি. তথা হত্থেন উদকং ফুসন্তস্স পথমং দ্ৰৱসহিতানি ৱিলীনানি মুদূনি তীণিফোট্ঠব্ব মহাভূতানি ৱিসুং ৱিসুং কাযদ্ৱাৰিক ৱীথি চিত্তেহি ফুসনকিচ্চেন আৰম্মণং কৰিত্ৱা পচ্ছা ৱিসুং সুদ্ধায মনোদ্ৱাৰিক ৱীথিযা এৱ দ্ৰৱভাৱসঙ্খাতং পগ্ঘৰণক আপোধাতুং জানন্তি. এৱং সন্তেপি তং দ্ৰৱভাৱংপি হত্থেন ফুসনেন সহেৱ জানন্তীতি মঞ্ঞন্তীতি অধিপ্পাযো.

গাৱো চৰন্তি এত্থাতি আহ ‘‘গুন্নং চৰণট্ঠানং’’তি. অক্খৰ ৱিদূ পন গোসদ্দং ইন্দ্ৰিযত্থেপি ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘গোতি ৱা’’তিআদিং. তানি চক্খাদীনি এতেসু ৰূপাদীসু চৰন্তি, এতানি ৱা ৰূপাদীনি তেসু চক্খাদীসু চৰন্তি. তত্থ পুৰিমেন গাৱো ইন্দ্ৰিযানি চৰন্তি এতেসূতি গোচৰানীতি দস্সেতি. পচ্ছিমেন গোসুইন্দ্ৰিযেসু চৰন্তীতি গোচৰানীতি. ইমানি পন পঞ্চ ৰূপাদীনি.

ভাৱদ্ৱযে. ইচ্ছনট্ঠেন ঠানট্ঠেন ঠপনট্ঠেন চ ইত্থী. সাহিকামৰতি অত্থায সযংপি অঞ্ঞংকামিকং ইচ্ছতি. সযঞ্চ কামিকেন ইচ্ছীযতি. অঞ্ঞো চ কামিকো ঘৰাৱাস সুখত্থায তত্থ ঠানং উপেতি, পতিট্ঠাতি. আযতিঞ্চ কুলৱংসপ্পতিট্ঠানত্থায তত্থ কুলৱংস বীজং ঠপেতীতি. পূৰণট্ঠেন ইচ্ছনট্ঠেন চ পুৰিসো. সোহি অত্তহিতঞ্চ পূৰেতি, পৰহিতঞ্চ ইচ্ছতি. ইধলোকহিতঞ্চ পূৰেতি, পৰলোকহিতঞ্চ ইচ্ছতি. উভযলোকহিতঞ্চ পূৰেতি, লোকুত্তৰহিতঞ্চ ইচ্ছতি, এসতি, গৱেসতীতি. পুমস্সসকং পুংসকং. পুৰিসলিঙ্গাদি. নত্থি পুংসকং এতস্সাতি নপুংসকং. ‘‘যস্স পন ধম্মস্সা’’তি ভাৱৰূপধম্মস্স. ‘‘তং’’তি খন্ধপঞ্চকং. মহাসণ্ঠানং সত্তানং জাতিভেদং লিঙ্গেতি ঞাপেতীতি লিঙ্গং. লক্খণপাঠকা নিমিনন্তি সঞ্জানন্তি কল্যাণ পাপকং কম্মৱিপাকং এতেনাতি নিমিত্তং. কিৰিযা কুত্তং. আযুকন্তং কপ্পীযতি সঙ্খৰীযতীতি আকপ্পো. সব্বেপেতেলিঙ্গাদযো. সোচ অৱিসদাদিভাৱো. ‘‘ৱচনেসুচা’’তি ইত্থিসদ্দপুৰিসসদ্দাদীসু চ. ‘‘ৱচনত্থেসু চা’’তি ইত্থি সণ্ঠান পুৰিসসণ্ঠানাদি অত্থেসু চ. ‘‘নিমিত্তসদ্দো ৱিযা’’তি নিমিত্ত সদ্দো অঙ্গজাতে পাকটো ৱিযাতি. ন পাকটো দিট্ঠো. অপাকটো পন কত্থচি দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ভৱন্তি সদ্দবুদ্ধিযো’’তি সদ্দসত্থনযো. ‘‘ভৱন্তি লিঙ্গাদীনী’’তি অট্ঠকথানযো. তত্থ হি ইত্থিলিঙ্গাদীনং হেতুভাৱ লক্খণন্তি ৱুত্তং. ‘‘এতস্মিং সতী’’তি চ জাতিযা সতি, জৰামৰণং হোতি. অসতি ন হোতীতি এত্থৱিয হেতু ফলভাৱপাকটত্থং ৱুত্তং.

ৱত্থুৰূপে. নিৰুত্তিনযেন ৱচনত্থা ভৱন্তি. ধাতু দ্ৱযং নাম মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু দ্ৱযং. ‘‘অৱত্ৱা’’তি হদয ৱত্থুং অৱত্ৱা. ‘‘তং’’তি হদয ৱত্থু ৰূপং. ‘‘পঞ্চা’’তি পঞ্চৱত্থূনি. ‘‘তেসং’’তি তেসং কুসলাদীনং. ‘‘তত্থ ৱুত্তং’’তি পট্ঠানে ৱুত্তং. ‘‘যং ৰূপং নিস্সাযা’’তি যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তীতি ইমং পাঠং নিদ্দিসতি. ‘‘অনঞ্ঞ সাধাৰণেসু ঠানেসূ’’তি চক্খু ৱত্থাদীহি অঞ্ঞৱত্থূহি অসাধাৰণেসু কুসলাকুসলট্ঠানেসু.

জীৱিতৰূপে. ‘‘আধিপ্পচ্চযোগেনা’’তি অধিপতিভাৱযোগেন. ‘‘অধিপতিভাৱো’’তি চ ইন্দ্ৰিযপচ্চয কিচ্চং ৱুচ্চতি. ন অধিপতি পচ্চযকিচ্চং. ‘‘জীৱন্তী’’তি হৰিতভাৱং ন ৱিজহন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ন হি তানি একন্তেন জীৱন্তানি নাম হোন্তি. জীৱিত ৰূপস্স একন্ত কম্মজস্স বহিদ্ধা অনুপলদ্ধত্তা. কম্মজৰূপানি জীৱন্তি যেৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘কম্মে অসন্তেপী’’তি কম্মচেতনায পুব্বে নিৰুদ্ধত্তা ৱুত্তং. তদত্থং ব্যতিৰেকতো পাকটং কৰোন্তো ‘‘তথাহী’’তিআদিমাহ. ‘‘ইতৰ ৰূপানী’’তি চিত্তজৰূপাদীনি. একৱীথিৱাৰো নাম পঞ্চদ্ৱাৰৱীথিৱাৰো. মনোদ্ৱাৰৱীথিৱাৰো একজৱন ৱাৰোতি ৱুত্তো. পৰিচ্ছিন্নং হোতি. কস্মা, একেকস্মিং ৱীথিৱাৰে নিৰুদ্ধে ভৱঙ্গ সমযে অসদিসস্স ৰূপসন্তানস্স পাতুব্ভাৱতোতি অধিপ্পাযো. তঞ্চ খো ৰূপৱিসেসং জানন্তস্সেৱ পাকটং হোতি. অজানন্তস্স পন তঙ্খণমত্তে অপাকটং. কস্মা, তাদিসস্সপি উতুজৰূপসন্তানস্স থোকং পৱত্তনতো. যস্সহি দোস সমুট্ঠিতেন ৰূপসন্তানেন মুখৰূপং দুব্বণ্ণং হোতি. তস্স দোসে নিৰুদ্ধেপি তং ৰূপং থোকং দুব্বণ্ণমেৱ খাযতীতি. ‘‘উতুজাহাৰজানঞ্চ সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং’’তি অধিকাৰো. একং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নমেৱ হোতীতি ৱুত্তং. ন নু চক্খুসোতাদীনি কম্মজৰূপসন্তানানিপি পৱত্তিকালে কদাচি সুপ্পসন্নানি, কদাচি পসন্নানি, কদাচি অপ্পসন্নানি দিস্সন্তীতি. সচ্চং, তথা পৱত্তি পন সন্তান ৱিচ্ছেদেন ন হোতি, নানাৱিচ্ছিন্নে চ একেকস্মিং সন্তানে তেসং পুনঘটনং নাম নত্থি. সকিং অন্ধো অন্ধোযেৱ হোতি. বধিৰোচ বধিৰোযেৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদি এৱং’’তি এৱং যদি সিযাতি অত্থো. ‘‘অৰূপ ধম্মানং সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং’’তি অধিকাৰো. ‘‘ৱিপাকানী’’তি ভৱঙ্গভূতানি ৱিপাকানি. একসন্ততিৱসেন পৱত্তিস্সন্তিযেৱ, তস্মা তেসং নানাসন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম ন ৱত্তব্বং. কস্মা, যাৱজীৱম্পি এক কম্মনিব্বত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইতৰানি পনা’’তি কুসলা কুসল ক্ৰিযচিত্তানি পন. ‘‘তদাৰম্মণা’’তি নিৰুদ্ধাৰম্মণা. অদ্ধানপ্ফৰণানুভাৱেন পৱত্তন্তিযেৱ. ন পন চিত্তজৰূপাদীনি ৱিয অত্তনো জনকপচ্চযে নিৰুদ্ধে নিৰুজ্ঝন্তি. অযং অৰূপধম্মানং জীৱন্তত্তে ৱিসেসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অযমত্থো ৱত্তব্বো’’তি অৰূপ ধম্মানং জীৱন্ততাৱিসেসো ৱত্তব্বো. যথা ৰূপসন্ততিযং অনন্তৰ পচ্চযো নাম নত্থি. চুতিকালে ভৱন্তৰৰূপসন্তানস্স কিঞ্চি পচ্চযত্তং অনুপগন্ত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. তেন ভৱন্তৰ পাতুব্ভাৱো নাম তেসং নত্থি. ন তথা অৰূপসন্ততিযং. তত্থ পন চুতিচিত্তম্পি পটিসন্ধিযা অনন্তৰ পচ্চযো হুত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. তেন ভৱন্তৰপাতুব্ভাৱো নাম তেসং অত্থি. অযম্পি অৰূপধম্মানং জীৱন্তত্তে ৱিসেসো. তস্মা অৰূপধম্মানংপি কম্মজৰূপানং ৱিয নিচ্চং জীৱিতযোগেন জীৱন্তত্তা সন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম ন ভৱেয্যাতি ন চোদেতব্বন্তি. কুসলা কুসল ক্ৰিযচিত্তানি নাম অকম্মজানি হোন্তি. চিত্তজৰূপাদীনি ৱিয অতীতং কম্মং অনপেক্খিত্ৱা তঙ্খণিকেহি নানাপচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি. তস্মা তেসং জীৱন্তানংপি সতং অজীৱন্তানং চিত্তজৰূপাদীনং ৱিয নানাসন্ততি পচ্চুপ্পন্নং নাম অত্থি. জীৱন্ততা ৱিসেসোপি অত্থীতি অধিপ্পাযো. এত্থ কেচি ৱদন্তি. ৰুক্খাদীসুপি জীৱিতং নাম অত্থি. যতো তেসং হৰিততা চ অহৰিততা চ ৰূহনঞ্চ-অৰূহনঞ্চ দিস্সতীতি. ৱুচ্চতে, যদি তেসং জীৱিতং নাম অত্থি, অৰূপজীৱিতং ৱা সিযা, ৰূপজীৱিতং ৱা. তত্থ সচে অৰূপজীৱিতং হোতি. যথা তেন সমন্নাগতো সত্তো পুনপ্পুনং মৰিত্ৱা পুনপ্পুনং ভৱন্তৰে পাতুব্ভৱন্তি. তথা ৰুক্খাপি মৰিত্ৱা ভৱন্তৰে পাতুব্ভৱেয্যুং. অথ ৰূপজীৱিতং সিযা. যথা সত্তানং চক্খাদি অঙ্গেসু জীৱিত সন্তানে ভিন্নে তানি অঙ্গানি পুন জীৱন্তানি কাতুং ন সক্কোন্তি. তথা ৰুক্খাপি খন্ধেসু ৱা সাখাসুৱা ছিন্নেসু জীৱিতসন্তানে ভিন্নে তেখন্ধাৱা সাখাযো ৱা পুন অঞ্ঞত্থ ৰোপেতুং ন সক্কা ভৱেয্যুং. সক্কা এৱ ভৱন্তি. তস্মা তদুভযংপি জীৱিতং নাম তেসং নত্থীতি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱনিপাঠে. ন হি তেসং কম্মংযেৱ ঠিতিকাৰণং হোতীতি এত্থ কম্মং ঠিতিকাৰণং এৱ ন হোতীতি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘আহাৰজাদীনং’’তিআদিং. এককলাপে গতা পৱত্তা সহজাত পচ্চযা, তেহি আযত্তা পটিবদ্ধাতি ৱিগ্গহো. কম্মাদীনং ৰূপজনকপচ্চযানং জনকানুভাৱো নাম ৰূপকলাপানং উপ্পাদক্খণে এৱ ফৰতি, ন ঠিতিক্খণে. উপচযসন্ততিযো চ উপ্পাদক্খণে লব্ভন্তি, ন ঠিতিক্খণে. তস্মা তা জনকপচ্চযানুভাৱক্খণে লদ্ধত্তা কুতোচিজাতনামং লভন্তি. জৰতাপন ঠিতিক্খণে এৱ লব্ভতি, ন উপ্পাদক্খণে. তস্মা সা কুতোচিজাত নামং ন লভতি. যদি পন আহাৰজাদীনং ৰূপধম্মানং ঠিতি নাম আহাৰাদি জনকপচ্চযাযত্তা ভৱেয্য. জৰতাপি জনকপচ্চযানুভাৱক্খণেৱ লব্ভমানা সিযা. এৱঞ্চসতি, সাপি কুতোচিজাত নামং লভেয্য. ন পন লভতি. তস্মা তেসং ঠিতি নাম জনকপচ্চযাযত্তা ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইতৰথা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপত্থম্ভমানা’’তি কলাপন্তৰে ঠত্ৱা উপত্থম্ভমানা. ‘‘ন খণঠিতিপ্পৱত্তিযা’’তি খণঠি তিভাৱেন পৱত্তিঅত্থায উপত্থম্ভন্তি, অনুপালেতীতি যোজনা. সব্বেসংপি ৰূপাৰূপধম্মানং. ‘‘তং’’তি ৱিভাৱনিৱচনং. ‘‘ইদং পনা’’তি জীৱিতৰূপং পন.

আহাৰৰূপে. ‘‘সৱত্থুকৱচনং’’তি ভোজনাদি ৱত্থুনা সহ পৱত্ততীতি সৱত্থুকং. ৱচনং. ন হি নিব্বত্তিতং আহাৰ ৰূপং নাম কবড়ং কাতুং সক্কা হোতীতি. ‘‘ৱিৱেচিতানী’’তি পাচন কিচ্চেন ৱিভজিতানি. ৱিসুং ৱিসুং কতানি. ‘‘পঞ্চধা ৱিভাগং গচ্ছন্তী’’তি একং ভাগং পাণকা খাদন্তি. একং ভাগং উদৰগ্গি ঝাপেতি. একো ভাগো মুত্তং হোতি. একোভাগো কৰীসং. একোভাগো ৰসভাৱং আপজ্জিত্ৱা সোণিতমংসাদীনি উপব্ৰূহযতীতি এৱং ৱুত্তনযেন পঞ্চধা ৱিভাগং গচ্ছন্তি. ‘‘লোকে’’তি লোকিয গন্থে. ‘‘ততো’’তি আমাসযতো. অনুফৰন্তো হুত্ৱা. ‘‘তস্সা’’তি ৰসভাগস্স. ‘‘ভূতেসূ’’তি মহাভূতেসু. সহ ইন্দ্ৰিযেন ৱত্ততীতি সেন্দ্ৰিযো. কাযো. উদযতীতি ওজা. দকাৰস্স জকাৰো. অৱতি জনেতীতি ওজা. অৱসদ্দস্স ওকাৰো. ‘‘অত্তনোৱত্থুং’’তি অত্তনোনিস্সযভূতং ৰূপকাযং.

‘‘অঞ্ঞাপদেসো’’ নাম ৰূপস্স লহুতাতিআদীসু অঞ্ঞস্স ৰূপস্স ক্ৰিযামত্তভাৱেন অপদিসনং ৱুচ্চতি. ‘‘উজুকতোৱ নিপ্ফাদিতং’’তি মুখ্যতোৱ জনিতং. যথাহি সব্বং অনিপ্ফন্নৰূপং অজাতি ধম্মত্তা উজুকতো কম্মাদীহি জাতং নাম ন হোতি. কম্মাদীহি জাতং পন নিপ্ফন্নৰূপং নিস্সায দিস্সমানত্তা ঠানূপচাৰেন ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱযং চিত্তজংতিআদিনা ৱুচ্চতি. ন তথা ইদং নিপ্ফন্নৰূপং. ইদং পন জাতিধম্মত্তা উজুকতোৱ কম্মাদীহি পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতং জনিতন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৰূপং’’তি ৱুত্তে অনিপ্ফন্নৰূপংপি লব্ভতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ৰূপৰূপন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণ সম্পন্নং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং’’ নাম সীতুণ্হাদীহি ৱিকাৰপত্তিলক্খণং. তম্পন অনিপ্ফন্ন ৰূপে মুখ্যতো ন লব্ভতি. নিপ্ফন্নৰূপে এৱ লব্ভতি. কস্মা, নিপ্ফন্নৰূপস্সহি নানাৱিকাৰো ৱিকাৰৰূপন্তি ৱুচ্চতি. লক্খণং লক্খণ ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. ৱিকাৰস্স পন ৱিকাৰো নাম নত্থি. লক্খণস্স চ লক্খণং নাম নত্থি. যদি অত্থীতি ৱদেয্য. ৱিকাৰস্স ৱিকাৰো, তস্স চ ৱিকাৰো, তস্স চ ৱিকাৰোতি অপৰিযন্তমেৱ সিযা. তথা লক্খণেপীতি.

আকাসধাতুযং. ‘‘পকাসন্তী’’তি ইদং একং ইদং একন্তি পঞ্ঞাযন্তি. ‘‘পৰিচ্ছিন্দতী’’তি আহ ‘‘পৰিতো’’তিআদিং. ‘‘অসম্মিস্সং’’তি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিৱৰতি ‘‘একত্তং অনুপগমনং’’তি. পৰিচ্ছিন্দীযতীতি পৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘তেহি ৱা’’তিআদিং. ‘‘তেহি ৱা’’তি কলাপন্তৰভূতেহি ৱা. ‘‘অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা অকত্ৱা’’তি অত্তনোপক্খিকং ৱা পৰেসং পক্খিকং ৱা অকত্ৱা. পৰিচ্ছেদ ক্ৰিযামত্তং পৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘তেসং ৱা’’তিআদিং. ‘‘তেসং ৱা’’তি কলাপন্তৰভূতানং ৱা. ‘‘অযং পনা’’তি অযং পৰিচ্ছেদো পন. ‘‘তস্সা’’তি পৰিচ্ছেদস্স. সো পাড়িযং ৱুত্তোতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি এৱং মনসিকত্ৱা. ‘‘এতেহী’’তি এতেহি মহাভূতেহি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ অব্যাপিততা’’তি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা ৰূপকলাপানং এককলাপত্তূপগমনং অঞ্ঞমঞ্ঞ ব্যাপিতা নাম, তথা অনুপগমনং অঞ্ঞমঞ্ঞ অব্যাপিততা নাম. তেনাহ ‘‘একত্তং’’তিআদিং. ‘‘তত্থা’’তি তিস্সং পাড়িযং. ‘‘নানাকলাপগতানং ভূতানং’’তি এতেন কলাপপৰিযন্ততা এৱ ৱুত্তা হোতি.

ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱযে. ‘‘সযঞ্চা’’তি ৱিঞ্ঞত্তি সঙ্খাতং সযঞ্চ. ‘‘তেনা’’তি চলমানেন কাযঙ্গেন. ‘‘তেহী’’তি পচ্চক্খে ঠিতেহি জনেহি. তত্থাতিআদীসু. ‘‘কাযঙ্গৱিকাৰং কৰোন্তস্সা’’তি অভিক্কমনাদি অত্থায হত্থপাদাদীনং কাযঙ্গানং চলন সঙ্খাতং ৱিকাৰং কৰোন্তস্স. উপ্পজ্জন্তা চ সব্বেতে চিত্তজৱাতকলাপা যথাধিপ্পেত দিসাভিমুখা এৱ উপ্পজ্জন্তীতি যোজনা. ‘‘যথা ৱা তথা ৱা অনুপ্পজ্জিত্ৱা’’তি অনিযমতো অনুপ্পজ্জিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. যস্স চোপন কাযস্স. ‘‘তেহী’’তি চিত্তজৱাতকলাপেহি. নিযামকো নাৱানিযোজকো. ‘‘তে চা’’তি তেচিত্তজৱাতকলাপসঙ্ঘাটা. এতেন সকলং কাযঙ্গং নিদস্সেতি. সকলকাযঙ্গং নাৱাসদিসন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘চাৰেত্ৱা’’তি ৱিযূহিত্ৱা. কথং পন সা নিযামকসদিসী হোতীতি আহ ‘‘যথাহী’’তিআদি. যদেতং সক্কোতীতি ৱচনং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘কতীপযজৱন ৱাৰেহী’’তি দ্ৱত্তি জৱনৱাৰেহি. ‘‘ততো’’তি যস্মিং ৱাৰে চলন সঙ্খাতং দেসন্তৰ পাপনং জাযতি. ততো চলনৱাৰতো. সন্থম্ভন সন্ধাৰণানি এৱ সম্পজ্জন্তি, ন চলনসঙ্খাতং দেসন্তৰ পাপনং. ‘‘এত্থা’’তি এতিস্সং অট্ঠকথাযং. নানাজৱনৱীথীসু. ল. উপত্থম্ভনে চ যুজ্জতিযেৱ. ন একিস্সায জৱনৱীথিযং এৱ যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. যদি নানাজৱনৱীথীসু তথা উপত্থম্ভনঞ্চ গয্হেয্য. এৱংসতি, অন্তৰন্তৰা বহূ ভৱঙ্গৱাৰাপি সন্তি. তত্থ কথং তদুপত্থম্ভনং সম্পজ্জেয্যাতি আহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. তত্থ ‘‘উতুজৰূপসঙ্ঘাটানি পী’’তি ভৱঙ্গসমযে পৱত্তানি উতুজৰূপকলাপসন্ধানকানি. ‘‘তদাকাৰ ৱন্তানী’’তি তস্সা চিত্তজৰূপসন্ততিযা আকাৰ ৱন্তানি. পচ্ছিম পচ্ছিমানং ৰূপকলা পসঙ্ঘাটানং অপৰাপৰং উপ্পজ্জনন্তি সম্বন্ধো. পুৰিমপুৰিমানং ৰূপকলাপসঙ্ঘাটানং খণিকধম্মতা চ তেসং ন সিযা. ন চ তে খণিকধম্মা ন হোন্তি. অঞ্ঞথা দেসন্তৰ সঙ্কমনসঙ্খাতং চলনং এৱ ন সিযা. চলনং তিহি নানাক্ৰিযানং পাতুব্ভাৱো ৱুচ্চতি. নানাক্ৰিযা চ নাম নানাধম্মা এৱ. যস্মা চ অঙ্গপচ্চঙ্গানং খণেখণে চলনং নাম লোকে পচ্চক্খতো দিট্ঠং. তস্মা তেসং খণিকধম্মতাপি দট্ঠব্বা হোতীতি. এতেন তেসং খণিকমৰণং দস্সেতি, যং ৰূপাৰূপধম্মানং অনিচ্চলক্খণন্তি ৱুচ্চতি. অব্যাপাৰ ধম্মতা চ অৱসৱত্তিতা চ তেসং ন সিযা. ন চ তে অব্যাপাৰ ধম্মা, ন অৱসৱত্তি ধম্মা চ ন হোন্তি. অঞ্ঞথা পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতা এৱ তেসং ন সিযা. পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতাতি চ পচ্চযে সতি, তে ৱত্তন্তি, অসতি ন ৱত্তন্তীতি এৱং পৱত্তা পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতা যস্মা চ পচ্চযসামগ্গিযং সতি, তে ৱত্তন্তিযেৱ. তেসং ৱত্তনত্থায কেনচিব্যাপাৰেন কিচ্চং নত্থি. তে মাৱত্তন্তূতি চ অত্তনো ৱসেন ৱত্তন্তি. পচ্চযে অসতি, ন ৱত্তন্তিযেৱ. তেসং অৱত্তনত্থায কেনচিব্যাপাৰেন কিচ্চং নত্থি. তেমাৱত্তন্তূতি চ অত্তনো ৱসেনৱত্তন্তি. যস্মা চ তেসং পচ্চযাযত্ত ৱুত্তিতা নাম লোকে ৱিঞ্ঞূনং পচ্চক্খতোদিট্ঠা. তস্মা তেসং অব্যাপাৰতা চ অৱসৱত্তিতা চ দট্ঠব্বা হোতি. এতেন তেসং সব্বেহি সত্তপুগ্গল অত্তাকাৰেহি সব্বসো সুঞ্ঞং দস্সেতি, যং ৰূপাৰূপধম্মানং অনত্তলক্খণন্তি ৱুচ্চতীতি.

‘‘ৱচীভেদং’’তি অক্খৰ পদভাৱপত্তং ৱচীমযসদ্দপ্পকাৰং. উপাদিন্নকপথৱীধাতুযো নাম কম্মজ পথৱীধাতুযো. তাসু সঙ্ঘট্টনন্তি সম্বন্ধো. অত্তনা সহজাতেনযেন আকাৰৱিকাৰেন উপগচ্ছতি, যেন চ উপলব্ভতীতি সম্বন্ধো. অজ্ঝত্ত সন্তানগতা সব্বে চতুজৰূপধম্মাপি কত্থচি উপাদিন্নকাতি ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘চতুজভূতায এৱ ৱা’’তি. দ্ৱীসুঠান কৰণেসু কৰণপক্খে চলনাকাৰপ্পৱত্তা চিত্তজপথৱীধাতু ঠানপক্খে পথৱিধাতুযং সঙ্ঘট্টযমানা কম্মজপথৱিযং এৱ ঘট্টেতি. ইতৰ পথৱিযং ন ঘট্টেতীতি ন সক্কা ৱত্তুংতি কত্ৱা ইধ এৱগ্গহণং কতং. ‘‘ৱিকাৰ দ্ৱযঞ্চা’’তি কাযৱিকাৰ ৱচীৱিকাৰ দ্ৱযঞ্চ. কথং পন অসম্মিস্সং কত্ৱা ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘এত্থচা’’তিআদিং. যং পন তাসং ঘট্টনপ্পকাৰৱিধানং অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘তাসং’’ চিত্তজপথৱীনং. ‘‘তং তং ৱণ্ণত্তপত্তিযা’’তি ক, খা, দিৱণ্ণত্তপত্তত্থায. যং পন কাযৱিঞ্ঞত্তিট্ঠানে ‘অযঞ্চ অত্থো উপৰি অক্খৰুপ্পত্তি ৱিচাৰণাযং পাকটো ভৱিস্সতী’তি ৱুত্তং. তং ইধ পাকটং কৰোন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. তেনেৱ হি মূলটীকাযং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্থ চা’’তি মূলটীকাপাঠে. ‘‘পুব্বভাগে’’তি পৰিব্যত্ত অক্খৰপ্পৱত্তৱীথিতো পুব্বভাগে. ‘‘নানাজৱনৱীথীহী’’তি নানপ্পকাৰেহি জৱনৱীথিৱাৰেহি. ‘‘পথমজৱনচিত্তস্সপী’’তি পৰিব্যত্ত অক্খৰপ্পৱত্তিৱীথিযং উপ্পন্নপথমজৱন চিত্তস্সপি. তস্স আসেৱনঞ্চ নাম ততো পুৰিমেহি ৱীথিৱাৰেহি এৱ লদ্ধং সিযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘আসেৱনং’’তি চ উপচাৰ ৱচনং দট্ঠব্বন্তি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ‘‘তস্সা’’তি পৰিব্যত্তক্খৰস্স. ৱুত্তঞ্চ সদ্দসত্থেসু. ‘‘দীঘমুচ্চৰে’’তি পঞ্চদীঘা ৱুচ্চন্তি. মিথিন্দ পঞ্হাপাঠে. ‘‘সাধিকে ৱীহিৱাহসতে’’তি ৱীহিধঞ্ঞপূৰো সকটো ৱীহিৱাহো নাম. ৱীহিৱাহানং সাধিকে সতস্মিং. অভিমঞ্ঞনং অভিমানো. ‘‘সেসমেত্থ কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযে না’’তি তথাহি চলনচিত্তজৰূপসন্ততিযং পৱত্তানীতিআদিনা ৱুত্ত নযেনাতি অত্থো. ইধ পন ৱচীভেদকৰ চিত্তজসদ্দসন্ততিযং পৱত্তানি উতুজৰূপসঙ্ঘাটানীতিআদিনা ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘যথাসম্ভৱং’’তি. ‘‘পৱত্তনত্থো’’তি অভিক্কমনাদি সজ্ঝাযনাদীনং পৱত্তাপনত্থো. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘বোধেতু কামতা ৰহিতেসূ’’তি অভিক্কমনপটিক্কমনাদীসু কাযৱিঞ্ঞত্তি চ, সুত্তন্ত সজ্ঝাযনাদীসু ৱচীৱিঞ্ঞত্তি চ পৰং বোধেতুকামতা ৰহিতাতি দট্ঠব্বা. ‘‘দ্ৱীসু বোধকৱিঞ্ঞত্তীসূ’’তি বোধককাযৱিঞ্ঞত্তি বোধকৱচী ৱিঞ্ঞত্তীসু. পুৰিমা কাযৱিঞ্ঞত্তি, পচ্ছিমা চ ৱচীৱিঞ্ঞত্তি. পচ্ছা সুদ্ধেন মনোদ্ৱাৰিক জৱনেন এৱ ৱিঞ্ঞাযতি, ন পঞ্চদ্ৱাৰিক জৱনেনাতি যোজনা. চক্খুৱিঞ্ঞাণ ৱীথিযা গহেত্ৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণ ৱীথিযা’’তি ৱচীভেদং অকত্ৱা হত্থগ্গহণাদি ৱসেন অধিপ্পায ৱিঞ্ঞাপনে অযং কাযৱিঞ্ঞাণৱীথি দট্ঠব্বা. কস্মা পন সযঞ্চৱিঞ্ঞাযতীতি ৱিঞ্ঞত্তীতি অযং ৱিকপ্পো ৱুত্তোতি আহ ‘‘সাহি অত্তানং’’তিআদিং. ‘‘মজ্ঝে’’তি ৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণৱীথি অধিপ্পাযগ্গহণৱীথিনং মজ্ঝে. কথং পৱত্তকৱিঞ্ঞত্তীসু অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চৱিঞ্ঞাযতীতি দ্ৱে অত্থা লব্ভন্তীতি আহ ‘‘দ্ৱীসু পনা’’তিআদিং. অযং অভিক্কমতি, অযং পটিক্কমতীতি জানন্তা অভিক্কমনপযোগঞ্চ তপ্পযোগ জনকচিত্তঞ্চ জানন্তি. ‘‘পৰস্সকথং’’তি বোধেতুকামতাৰহিতম্পি পৰস্সৱচনসদ্দং. ৰাগচিত্তঞ্চ জানন্তি. তেন ৱুত্তং মূলটীকাযং পৰং বোধেতুকামতায ৱিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৱত্তনেন সোচিত্তসহভুৱিকাৰো অধিপ্পাযং. ল. দ্ৱিধাপি ৱিঞ্ঞত্তি যেৱাতি.

ৱিকাৰৰূপেসু. ‘‘কম্মযোগ্যং’’তি অভিক্কমনাদিকম্মেসু যোজেতুং যুত্তং. অদন্ধতা ৱুচ্চতি সীঘপ্পৱত্তি. সা লক্খণং অস্সাতি ৱিগ্গহো. সৰীৰ ক্ৰিযানুকুলো কম্মঞ্ঞভাৱো লক্খণং যস্সাতি সমাসো. ‘‘ধাতুযো’’তি মহাভূতধাতুযো ৱা, পিত্তসেম্হাদিধাতুযো ৱা. পূতিমুখসপ্পসঙ্খাতস্স আপস্স পৰিযুট্ঠানন্তি ৱাক্যং. অসয্হভাৰো নাম ৱহিতুং অসক্কুণেয্যভাৰো. ‘‘সা পৱত্ততী’’তি কাযলহুতা পৱত্ততি. থদ্ধং কৰোন্তি সৰীৰগতা ধাতুযোতি অধিকাৰো. ভুসং মাৰেতীতি আমৰিকো. দকাৰো আগমো. গামনিগমৱিলুপ্পকো চোৰগণো. তস্স ভযেন পৰিযুট্ঠিতং. ‘‘ৱিৱট্টমানং’’তি ৱিৰূপং হুত্ৱা ৱট্টন্তং. ‘‘মূলভূতা হোতী’’তি অসপ্পায সেৱনে সতি, সা পথমং পৰিযুট্ঠাতি. সীতাধিকাৱা হোতি, উণ্হাধিকাৱা. তায পৰিযুট্ঠিতায এৱ সব্বপৰিযুট্ঠানানি পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ইমাপনতিস্সো ৰূপজাতিযো ৰূপকাযস্স ৱিসেসাকাৰা হোন্তি. ইতি তস্মা ৱিকাৰৰূপং নামাতি যোজনা.

লক্খণৰূপেসু. ‘‘চযনং’’তি সঞ্চিতভাৱগমনং. ‘‘আদিতো’’তিআদিম্হি. ‘‘উপৰিতো’’তি উপৰিভাগে. ‘‘আচযো’’তিআদিম্হি চযো. ‘‘উপচযো’’তি উপৰূপৰিচযো. ‘‘অদ্ধানপূৰণৱসেনা’’তি ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি দীঘকালং অত্তভাৱং পূৰণৱসেন. ‘‘তেন পৰিযাযেনা’’তি উপসদ্দস্স অত্থনানত্তং অচিন্তেত্ৱা নিব্বত্তিং ৱড্ঢিযং অন্তোগধং কত্ৱা ৱুত্তেন তেনপৰিযাযেন. তস্স চ একেকস্স সন্ততি পচ্চুপ্পন্নস্স. তত্থ চিত্তজৰূপেসু অস্সাস পস্সাসানং ৱা পদৱাৰহত্থৱাৰাদীনং ৱা অক্খৰানং ৱা নিব্বত্তি ৱড্ঢি পৱত্তিযো দিস্সন্তিযেৱ. তথা নানাচিত্তসমুট্ঠিতানং নানাৰূপসন্ততীনং পীতি. উতুজৰূপেসু ইৰিযা পথনানত্তং পটিচ্চ সুখদুক্খজনকানং নানাৰূপসন্ততীনং নিব্বত্তিৱড্ঢিপৱত্তিযো দিস্সন্তিযেৱ. তথা বহিদ্ধা খাণুকণ্টকাদিসম্ফস্সেন সীতুণ্হাদিসম্ফস্সেন ৱাতাতপাদিসম্ফস্সেন ৱা সৰীৰে উপ্পন্নানং নানাৰূপসন্ততীনম্পি চক্খুৰোগাদিৰূপানম্পীতি. আহাৰজৰূপেসু আহাৰনানত্তং পটিচ্চ সৰীৰে উপ্পন্নানং সমৱিসমৰূপসন্ততীনংতি. ‘‘অযং নযো’’তি বহিদ্ধাসন্তানে নিদস্সন নযো. তেন অজ্ঝত্তসন্তানেপি সত্তসন্তানানং হত্থপাদাদিসন্তানানং কেসলোমাদি সন্তানানঞ্চ নিব্বত্তি ৱড্ঢিপৱত্তিযো নিদস্সেতি. ‘‘জীৰণং’’তি অভিনৱাৱত্থতো হাযনং. পাড়িপাঠে. ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং’’তি অঞ্ঞো পকাৰো অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথা ভাৱো অঞ্ঞথত্তং. এতেন জৰাৱসেনৱা নানাৰোগাবাধাদিৱসেন ৱা ৱিপৰিণামো ৱুত্তো. ‘‘তথা অৱত্থাভেদযোগতো’’তি জাতিৰূপমেৱ আদিম্হি নিব্বত্তি হোতি. ততোপৰং তমেৱ ৱড্ঢি হোতি. ততো পৰং তমেৱ পৱত্তি হোতীতি এৱং তথা অৱত্থাভেদযোগতো. তেনাহ ‘‘সাহী’’তিআদিং. ‘‘পবন্ধযতী’’তি পবন্ধং কৰোতি. সঙ্গহগাথাদীসু পন সুৱিঞ্ঞেয্যা. ‘‘এত্থ চ পচ্ছিমানী’’তিআদীসু. ৱোহাৰসিদ্ধমত্তভাৱং’’তি পুগ্গলো সত্তো অত্তা জীৱোতিআদিকা পঞ্ঞত্তি নাম ৱোহাৰ সিদ্ধমত্তা হোতি. সভাৱসিদ্ধা ন হোতি. সাহি মহাজনেহি খন্ধ পঞ্চকং উপাদায পুগ্গলো নাম অত্থীতি সম্মতত্তা ৱোহৰিতত্তা ৱোহাৰসিদ্ধা নাম. সভাৱসিদ্ধা পন ন হোতি. তস্মা অৰিযানং ৱোহাৰে পুগ্গলো নাম নত্থীতি সিজ্ঝতি. ইমানি পন ৰূপানি সভাৱসিদ্ধত্তা অৰিযানং ৱোহাৰেপি অত্থীতি সিজ্ঝন্তি. তেনাহ ‘‘তাদিসেনা’’তিআদিং. ‘‘সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধেনা’’তি পথৱীধাতু নাম সুদ্ধধম্মো হোতি. সা উপ্পাদম্পি গচ্ছতি, জৰম্পি গচ্ছতি, ভেদম্পি গচ্ছতি. তস্মা তস্সা উপ্পাদোপি জৰাপি ভেদোপি সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধো নাম. এৱং লক্খণৰূপানং সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পৰমত্থলক্খণং ৱেদিতব্বং. তথা ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱযস্সপি ৱিকাৰৰূপত্তযস্সপি পৰিচ্ছেদ ৰূপস্সপীতি. যথা চ ইমেসং ৰূপানং. তথা নিব্বানস্সপি সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পৰমত্থলক্খণং অত্থিযেৱ. কিলেসধম্মাহি অৰিযমগ্গে অভাৱিতে ভৱপৰম্পৰায উপ্পাদং গচ্ছন্তিযেৱ. ভাৱিতেপন অনুপ্পাদং নিৰোধং গচ্ছন্তিযেৱ. তস্মা কিলেসধম্মানং অনুপ্পাদনিৰোধোপি সুদ্ধধম্মগতিযা সিদ্ধো নাম. এৱং নিব্বানস্সপি সুদ্ধধম্মগতিসিদ্ধং পৰমত্থলক্খণং ৱেদিতব্বং. অত্থি ভিক্খৱে অজাতং অভূতন্তি ইদং সুত্তংপি এত্থ ৱত্তব্বং. এতেন অৰিযৱোহাৰে নিব্বানস্স একন্তেন অত্থিতা ভগৱতা ৱুত্তা হোতি. তেনাহ ‘‘ইতৰথা’’তিআদিং. ‘‘নসভাৱতো অনুপলদ্ধত্তা অনিপ্ফন্নানি নাম হোন্তী’’তি এতেন এতানি অসভাৱৰূপানীতি চ অলক্খণ ৰূপানীতি চ অসম্মসনৰূপানীতি চ ন সক্কা ৱত্তুংতিপি দীপেতি. কস্মা, যথাসকং সভাৱেহি সভাৱৱন্তত্তা যথাসকং লক্খণে হি সলক্খণত্তা পটিসম্ভিদামগ্গে সম্মসনঞ্ঞাণ ৱিভঙ্গে জাতিজৰামৰণানম্পি সম্মসিতব্বধম্মেসু আগতত্তাতি. অট্ঠসালিনিযম্পি অযমত্থো ৱুত্তোযেৱ. যথাহ পৰিনিপ্ফন্নন্তি পন্নৰসৰূপানি পৰিনিপ্ফন্নানি নাম. দসৰূপানি অপৰিনিপ্ফন্নানি নাম. যদি অপৰিনিপ্ফন্নানি নাম. এৱংসতি, অসঙ্খতানি নাম সিযুং. তেসংযেৱ পনৰূপানং কাযৱিকাৰো কাযৱিঞ্ঞত্তি নাম. ৱচীৱিকাৰো ৱচীৱিঞ্ঞত্তি নাম. ছিদ্দং ৱিৱৰং আকাসধাতু নাম. লহুভাৱো লহুতা নাম. মুদুভাৱো মুদুতা নাম. কম্মঞ্ঞভাৱো কম্মঞ্ঞতা নাম. নিব্বত্তি উপচযো নাম. পৱত্তি সন্ততি নাম. জীৰণাকাৰো জৰতা নাম. হুত্ৱা অভাৱাকাৰো অনিচ্চতা নামাতি সব্বং পৰিনিপ্ফন্নং সঙ্খতমেৱাতি. তত্থ ‘‘তেসংযেৱ ৰূপানং’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. তেসংযেৱ দসন্নং ৰূপানং মজ্ঝেতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ইতিসব্বং’’তি ইদং সব্বং দসৱিধং ৰূপং পৰিনিপ্ফন্নমেৱ সঙ্খতমেৱাতি অত্থো. খন্ধৱিভঙ্গট্ঠকথাযম্পি ৱুত্তোৱ. যথাহ পঞ্চৱিপনখন্ধা পৰিনিপ্ফন্নাৱ হোন্তি, নো অপৰিনিপ্ফন্না. সঙ্খতাৱ, নো অসঙ্খতা. অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৱ. সভাৱধম্মেসুহি নিব্বানমেৱেকং অপৰিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চাতি চ. নিৰোধসমাপত্তি চ নাম পঞ্ঞত্তি চ কথন্তি. নিৰোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তৰাতি ৱা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৱা পৰিনিপ্ফন্নাপৰিনিপ্ফন্নাতি ৱা ন ৱত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি. সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি, সাপিহি লোকিযাদিভেদং নলভতি. নিপ্ফন্না পন হোতি. নো অনিপ্ফন্না. নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৱ গণ্হাতীতি চ. এতেন লক্খণৰূপানম্পি নিপ্ফন্নতা সিদ্ধা হোতি. ৱিসুদ্ধি মগ্গেপন নিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নংতিদুকস্স নিদ্দেসে. অট্ঠাৰসৱিধং ৰূপং পৰিচ্ছেদৱিকাৰ লক্খণভাৱং অতিক্কমিত্ৱা সভাৱেনেৱ পৰিগ্গহেতব্বতো নিপ্ফন্নং, সেসং তব্বিপৰীততায অনিপ্ফন্নন্তি চ. নিপ্ফন্নৰূপং পন ৰূপৰূপং নামাতি চ. যং চতূহি কম্মাদীহি জাতং, তং চতুজং নাম. তং লক্খণ ৰূপৱজ্জং অৱসেসৰূপং. লক্খণৰূপং পন ন কুতোচিজাতন্তি চ ৱুত্তং. সব্বঞ্চেতং আচৰিযেহি গহিতনামমত্তত্তা ৱত্তিচ্ছানুগতং হোতি. যং ৰুচ্চতি, তং গহেত্ৱা কথেতব্বন্তি.

ৰূপসমুদ্দেসানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৯৭. ৰূপৱিভাগে.‘‘একৱিধনযং তাৱ দস্সেতুং’’তি ৰূপৱিভাগতো পথমং দস্সেতুং. এতেন একৱিধনযো ৰূপৱিভাগো নাম ন তাৱ হোতীতি দস্সেতি. তং ন সমেতি. কেন ন সমেতীতি আহ ‘‘ৱক্খতিহী’’তিআদিং. ‘‘অজ্ঝত্তিকাদিভেদেন ৱিভজন্তি ৱিচক্খণা’’তি এতেন সব্বংৰূপং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন দুৱিধন্তিআদিকো দুৱিধনযো এৱ ৰূপৱিভাগনযো নামাতি ৱিঞ্ঞাযতি. তস্মা তেন ন সমেতীতি ৱুত্তং হোতি. অপিচ পাড়িযং. সহেতুকা ধম্মা, অহেতুকা ধম্মাতিআদি দুকেসু সব্বংৰূপং অহেতুকমেৱ, ন সহেতুকন্তিআদি নিযমকৰণম্পি ৰূপৱিভাগো এৱাতি কত্ৱা তথা ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. ‘‘ইতৰানি পনা’’তি কামাৱচৰন্তিআদীনি পন. ‘‘জনকেন পচ্চযেনা’’তি পধানৱচনমেতং. উপত্থম্ভকাদি পচ্চযাপি গহেতব্বা এৱ. ‘‘সঙ্গম্মা’’তি সমাগন্ত্ৱা. ‘‘কৰীযতী’’তি নিপ্ফাদীযতি. যোধম্মোতিআদীসু. ‘‘পহীনো পী’’তি ছিন্দনভিন্দনাদিৱসেন পহীনোপি. ‘‘তস্মিং সতী’’তি সমুদযপ্পহানে সতি. কিচ্চপচ্চযানং অৰহত্থস্স চ সক্কত্থস্স চ দীপনতো দুৱিধং অত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তব্বিসযস্সা’’তি ৰূপৱিসযস্স. ‘‘এৱং’’তি এৱংসন্তে. ‘‘পহীনং ভৱিস্সতী’’তি অনাগতভৱে পুন অনুপ্পাদত্থায ইধেৱ পহীনং ভৱিস্সতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘উচ্ছিন্নমূলং’’তিআদিং. ‘‘তালাৱত্থুকতং’’তি ছিন্নতালক্খাণুকং ৱিয কতং ভৱিস্সতি. ‘‘অনভাৱং কতং’’তি পুন অভাৱং কতং. ‘‘পাকটো’’তি দস্সনাদিকিচ্চৱিসেসেহি পঞ্ঞাতো. ‘‘তদুপাদাযা’’তি তং উপনিধায. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘অজ্ঝত্তিকৰূপং’’তি পদুদ্ধাৰণং. অত্তানং অধিকিচ্চ পৱত্তং অজ্ঝত্তং. অজ্ঝত্তমেৱ অজ্ঝত্তিকন্তি দস্সেতি ‘‘অত্তভাৱসঙ্খাতং’’তিআদিনা. তং ন সুন্দৰং. কস্মা, অজ্ঝত্তধম্ম অজ্ঝত্তিক ধম্মানঞ্চ অৱিসেসো আপজ্জতীতি ৱক্খমানকাৰণত্তা. ‘‘দ্ৱাৰৰূপং নামা’’তি পদুদ্ধাৰপদং. কস্মা দ্ৱাৰৰূপং নামাতি আহ ‘‘যথাক্কমং’’তিআদিং. পৰতোপি এসনযো. ‘‘দেসনাভেদ ৰক্খণত্থং’’তি দুকদেসনাভেদতো ৰক্খণত্থং. তত্থ দেসনাভেদো নাম ৰূপকণ্ডে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং ৱত্থু ৰূপঞ্চ, ন ৱত্থু ৰূপঞ্চ, আৰম্মণ ৰূপঞ্চ, ন আৰম্মণ ৰূপঞ্চ ৱত্ৱা মনোৱিঞ্ঞাণস্স ন ৱুত্তং. যদি ৱুচ্চেয্য, আৰম্মণদুকে মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণ ৰূপং, ন আৰম্মণ ৰূপন্তি দুকপদং ন লব্ভেয্য. অযং দেসনাভেদো নাম. ৱত্থুদুকেসু হদযৱত্থুৱসেন লব্ভমানং মনোৱিঞ্ঞাণদুকং ন ৱুত্তন্তি. ‘‘থূলসভাৱত্তা’’তি সুখুমৰূপং উপাদায ৱুত্তং. ‘‘দূৰে পৱত্তস্সপী’’তি যথা সুখুমৰূপং অত্তনো সৰীৰে পৱত্তম্পি ঞাণেন সীঘং পৰিগ্গহেতুং ন সক্কা হোতি, তথা ইদং. ইমস্স পন দূৰে পৱত্তস্সপি. ‘‘গহণযোগ্যত্তা’’তি ঞাণেন পৰিগ্গহণপত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘সযংনিস্সযৱসেন চা’’তি সযঞ্চ নিস্সয মহাভূতৱসেন চ. তত্থ সযং সম্পত্তা নাম ফোট্ঠব্বধাতুযো. নিস্সযৱসেন সম্পত্তা নাম গন্ধৰসা. উভযথাপি অসম্পত্তা নাম চক্খু ৰূপ, সোত সদ্দা. যো পটিমুখভাৱো অত্থি, যং অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং অত্থীতি যোজনা. ন চ তানি অঞ্ঞপ্পকাৰানি এৱ সক্কা ভৱিতুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অনুগ্গহ উপঘাতৱসেনা’’তি ৱড্ঢনত্থায অনুগ্গহৱসেন, হাযনাদি অত্থায উপঘাতৱসেন. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি চতুসমুট্ঠানিকৰূপং গণ্হাতি. ‘‘আদিন্নপৰামট্ঠত্তা’’তি তণ্হামানেহি এতং মম এসোহমস্মীতিআদিন্নত্তা, দিট্ঠিযা এসো মে অত্তাতি পৰামট্ঠত্তা চ. ‘‘নিচ্চকালং পৱত্তিৱসেনা’’তি একেন জনককম্মেন পটিসন্ধিক্খণতো পট্ঠায নিচ্চকালং পৱত্তিৱসেন. ‘‘উপচৰীযতী’’তি ৱোহৰীযতি. ‘‘অত্থৱিসেসবোধো’’তি ৰূপাৰম্মণস্স কিচ্চৱিসেসবোধো. ‘‘অসম্পত্তৱসেনা’’তি ৱিসযট্ঠানং সযং অসম্পজ্জনৱসেন. অত্তনোঠানং ৱা ৱিসযস্স অসম্পজ্জনৱসেন. তত্থ ৱিসযস্স অসম্পত্তং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তথা সোতসদ্দেসু চ অঞ্ঞমঞ্ঞং লগ্গিত্ৱা উপ্পজ্জমানেসু. ‘‘সম্পত্তিযা এৱা’’তি সম্পজ্জনত্থায এৱ. তথা আপো চ সম্পত্তিযা এৱ পচ্চযোতি যোজনা. দুব্বলপথৱী এৱ সন্নিস্সযো যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘অস্সা’’তি চক্খুস্স. ‘‘সোতস্সপনকথং’’তি সোতস্স অসম্পত্তগ্গহণং কথং পাকটং. সম্পত্তগ্গহণং এৱ পাকটন্তি দীপেতি. তেনাহ ‘‘তত্থহী’’তিআদিং. দক্খিণপস্সতো ৱা সুয্যতি, চেতিযাদিকস্স পুৰত্থিমদিসাভাগে ঠিতানন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিঘট্টনানিঘংসো’’তি সোতেসু পটিঘট্টনৱেগো. ‘‘তেসং’’তি আসন্নেৱা দূৰে ৱা ঠিতানং. হোতু দূৰে ঠিতানং চিৰেন সুতোতি অভিমানো. কস্মা পন উজুকং অসুত্ৱা দক্খিণপস্সতোৱা উত্তৰপস্সতো ৱা সুণেয্য, অসুয্যমানো ভৱেয্যাতি পুচ্ছা. তং কথেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘গন্ত্ৱা ৱিসযদেসং তং, ফৰিত্ৱা গণ্হতীতি চে’’তি তং চক্খুসোত দ্ৱযং দূৰেৱিসযানং উপ্পন্নদেসং ফৰিত্ৱা গণ্হতীতি চেৱদেয্যাতি অত্থো. দূৰেঠত্ৱা পস্সন্তো সুণন্তো চ মহন্তম্পিপব্বতং একক্খণে পস্সতি, মহন্তংপি মেঘসদ্দং একক্খণে সুণাতি. তস্মা উভযং অসম্পত্তগোচৰন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ইমস্মিং ৱচনে ঠত্ৱা ইদং পৰিকপ্পৱচনং দস্সেতি তং দ্ৱযং ৱিসযপ্পদেসং গন্ত্ৱা মহন্তংপি পব্বতং ৱা মেঘসদ্দং ৱা ফৰিত্ৱা গণ্হাতি. তস্মা মহন্তংপি পস্সতি, সুণাতি. ন অসম্পত্তগোচৰত্তা মহন্তং পস্সতি সুণাতীতি কোচি ৱদেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. অধিট্ঠানৱিধানেপি তস্স সো গোচৰো সিযাতি. এৱংসতি, দিব্বচক্খু দিব্বসোতাভিঞ্ঞানং অধিট্ঠানৱিধানেপি সো ৰূপসদ্দৱিসযো তস্স পসাদচক্খুসোতস্স গোচৰো সিযাতি অভিঞ্ঞাধিট্ঠান কিচ্চং নাম নত্থি. চক্খুসোতং দেৱলোকম্পি গন্ত্ৱা দিব্বৰূপম্পি দিব্বসদ্দম্পি গণ্হেয্য. ন পন গণ্হাতি. তস্মা তস্স ৱিসযদেসগমনঞ্চ মহন্তদেসফৰণঞ্চ ন চিন্তেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.

ৰূপৱিভাগানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৫৮. ৰূপসমুট্ঠানে. সুত্তন্তেসু চেতনাসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযোপি কম্মন্তি ৱুত্তা. তে পন পট্ঠানে কম্মপচ্চযং পত্ৱা তপ্পচ্চযকিচ্চং ন সাধেন্তি, চেতনা এৱ সাধেতীতি আহ ‘‘সা যেৱা’’তিআদিং. ‘‘তং সমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং’’তি হেতূহি চ হেতুসম্পযুত্তকধম্মেহি চ সমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানন্তি অত্থৱসেন চেতসিকধম্মানম্পি ৰূপসমুট্ঠাপকতা সিদ্ধা হোতি. সো হি উদযতি পসৱতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কপ্পসণ্ঠাপনৱসেনা’’তি কপ্পপ্পতিট্ঠাপনৱসেন. অজ্ঝত্তিকসদ্দো ছসু চক্খাদীসু অজ্ঝত্তিকাযতনে স্ৱেৱ পৱত্ততি. ইধ পন সকলং অজ্ঝত্তসন্তানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্ত সন্তানেতি পন ৱত্তব্বং’’তি. ‘‘খণে খণে’’তি ৱিচ্ছাৱচনং. ‘‘ৱিচ্ছা’’তি চ বহূসুখণেসু ব্যাপনন্তি আহ ‘‘তীসুতীসুখণেসূ’’তি.

যমকপাঠেসু. যস্স ৱা পন পুগ্গলস্স. ‘‘নিৰুজ্ঝতী’’তি ভঙ্গক্খণ সমঙ্গিতমাহ. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদক্খণ সমঙ্গিতং. ‘‘ইতী’’তি অযং পুচ্ছা. ‘‘নো’’তি পটিক্খেপো. সমুদযসচ্চস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চভূতস্স ৰূপস্সৱা নামস্সৱা উপ্পাদো নাম নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, যস্স অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি দ্ৱে পাঠাগহেতব্বা. ‘‘নো’’তি কুসলাকুসল ধম্মানং উপ্পাদক্খণে অব্যাকতভূতানং ৰূপানং ৱা নামানং ৱা নিৰোধো নাম নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. তেসুপাঠেসু কেসঞ্চিৱাদীনং ৱচনোকাসং দস্সেতুং ‘‘অৰূপভৱং’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘চে’’তি কোচিৱাদী চেৱদেয্য. ‘‘না’’তি ন ৱত্তব্বং. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি চ উদ্ধটা সিযুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইতৰত্থ চা’’তি ততো ইতৰস্মিং যস্স কুসলা ধম্মাতিআদিপাঠে চ. ‘‘তম্পি না’’তি তম্পি ৱচনং ন ৱত্তব্বন্তি অত্থো. ‘‘পুৰিমকোট্ঠাসে’’তি অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থাতি ইমস্মিং পুৰিমপক্খেতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তি সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্সভঙ্গক্খণেতি ইমস্মিং পচ্ছিম পক্খে. চৱন্তানং ইচ্চেৱ ৱুত্তং সিযা, ন পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি, নো চ ন ৱুত্তং, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি ন উপ্পজ্জতীতি. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে চ অনুপ্পজ্জমানে সতি, সব্বানি কম্মজৰূপানি উতুজৰূপানি আহাৰজৰূপানি চ চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নুপ্পজ্জন্তীতি ৱিঞ্ঞাতব্বং হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তি সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি ইমস্মিং পচ্ছিমপক্খে. তত্থ চ পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি ইদং অধিপ্পেতং. এৱং পাড়িসাধকং দস্সেত্ৱা ইদানি যুত্তিসাধকং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা চা’’তিআদিমাহ. ‘‘তস্সা’’তি আনন্দা চৰিযস্স মূলটীকাকাৰস্স. ৱিভাৱনিযং. ভঙ্গে ৰূপস্স নুপ্পাদো, চিত্তজানং ৱসেন ৱা. আৰুপ্পং ৱাপি সন্ধায, ভাসিতো যমকস্স হি. ন চিত্তট্ঠিতি ভঙ্গে চ, ন ৰূপস্স অসম্ভৱো. তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ন হি ন চিত্তট্ঠিতী’’তি চিত্তস্সঠিতি নাম ন হি নত্থি. ‘‘ভঙ্গেচা’’তি চিত্তস্সভঙ্গক্খণে চ. তং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘যমকপাড়িযো পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘নানত্থা নানাব্যঞ্জনা’’তি এতেন পাড়িসংসন্দনা নাম গৰুকত্তব্বাতি দীপেতি. ‘‘গম্ভীৰো চ সত্থু অধিপ্পাযো’’তি এতেন অত্তানং সত্থুমতঞ্ঞুং কত্ৱা ইদং সন্ধায এতং সন্ধাযাতি ৱত্তুং দুক্কৰন্তি দীপেতি. ‘‘সুদ্ধং অৰূপমেৱা’’তি সুদ্ধং অৰূপপ্পটিসন্ধিং এৱ. ছ চত্তালীসচিত্তানি ৰূপং জনেতুং ন সক্কোন্তি. এৱং সতি অৰূপৱিপাকৱজ্জিতন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অৰূপৱিপাকাপনা’’তিআদিং. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘হেতুনো’’তি ৰূপৱিৰাগভাৱনা কম্মসঙ্খাতস্স হেতুস্স. ‘‘তব্বীধুৰতাযা’’তি ৰূপৱিৰুদ্ধতায. ৰূপাৰূপৱিৰাগভাৱনাভূতো মগ্গো. তেন নিব্বত্তস্স. ৰূপোকাসো নাম কামৰূপভৱো. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘একূন ন ৱুতিভৱঙ্গস্সে ৱা’’তি পৱত্তিকালে ৰূপজনকস্স একূন ন ৱুতিভৱঙ্গ চিত্তস্সাতি অত্থো. তত্থ পন অৰূপৱিপাকং পৱত্তিকালেপি ৰূপজনকং ন হোতীতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদিং. কেচি পন পটিসন্ধি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰূপং পচ্ছাজাত পচ্চযং ন লভতি. ঠিতিক্খণে ৰূপং পৰতো ভৱঙ্গচিত্ততো পচ্ছাজাতপচ্চযং লভতীতি ৱদন্তি. তং ন গহেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ন হি অত্তনা’’তিআদি ৱুত্তং. সযং ৱিজ্জমানো হুত্ৱা উপকাৰকো পচ্চযো অত্থিপচ্চযো. পচ্ছাজাতো চ তস্স একদেসো. ‘‘আযুসঙ্খাৰানং’’তি উস্মাদীনং. ‘‘তং’’তি খীণাসৱানং চুতিচিত্তং. ‘‘যথাহা’’তি সো থেৰো কিং আহ. ‘‘ৱুত্তং’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ইতি পন ৱচনতো অঞ্ঞেসংপি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি পধানৱচনং. পন সদ্দো অৰুচি জোতকো. ‘‘তথা ৱুত্তেপী’’তি জোতেতি. ৱচীসঙ্খাৰো নাম ৱিতক্কৱিচাৰো. কাযসঙ্খাৰো নাম অস্সাসপস্সাসৱাতো. সো সব্বেসংপি কামসত্তানং চুতি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে চ ততো পুৰিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে চ ননিৰুজ্ঝতীতি ৱচনেন চুতিচিত্ততো পুব্বভাগেযেৱ অস্সাসপস্সাসানং অভাৱং ঞাপেতি. ননু ইমিস্সং পাড়িযং চুতিকালে অস্সাসপস্সাসস্স অভাৱং ৱদতি. অঞ্ঞেসং চিত্তজৰূপানং অভাৱং ন ৱদতি. তস্মা ইমায পাড়িযা সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং অস্সাসপস্সাসং ন জনেতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন অঞ্ঞানি চিত্তজৰূপানীতি চোদনা. তং পৰিহৰন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. ন হি ৰূপসমুট্ঠাপকচিত্তস্স কাযসঙ্খাৰ সমুট্ঠাপনং অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘গব্ভগমনাদিৱিনিবদ্ধাভাৱে’’তি মাতুকুচ্ছিম্হি গতস্স অস্সাসপস্সাসো ন উপ্পজ্জতি, তথা উদকে নিমুগ্গস্স. বাড়্হং ৱিসঞ্ঞীভূতস্স. চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জন্তস্স. নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স. ৰূপাৰূপভৱে ঠিতস্সাতি. তস্মা এতেগব্ভগমনাদযো অস্সাসপস্সাসং ৱিনিবদ্ধন্তি নীৱাৰেন্তীতি গব্ভগমনাদিৱিনিবদ্ধা. তেসং অভাৱোতি ৱিগ্গহো. ৱিনা ইমেহি কাৰণেহি অস্সাসপস্সাসস্স চ অঞ্ঞচিত্তজৰূপানঞ্চ ৱিসেসো নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞংপি যুত্তিং দস্সেতি ‘‘চুতো চা’’তিআদিনা. চুতো চ হোতি, অস্স চিত্তসমুট্ঠান ৰূপঞ্চ পৱত্ততীতি ন চ যুত্তন্তি যোজনা. সো চ সুট্ঠু ওড়াৰিকো ৰূপধম্মো. ইতি তস্মা ন সক্কা ৱত্তুংতি সম্বন্ধো. ‘‘ইমস্স অত্থস্সা’’তি ৱত্ৱা তং অত্থং ৱদতি ‘‘ওড়াৰিকস্সা’’তিআদিনা. ‘‘কতীপয খণমত্তং’’তি পন্নৰসখণসোড়সখণমত্তং. ‘‘চিত্তজৰূপপ্পৱত্তিযা’’তি চিত্তজৰূপপ্পৱত্তনতো. দুব্বলা হোন্তি, তদা পঞ্চাৰম্মণানিপি পঞ্চদ্ৱাৰেসু আপাতং নাগচ্ছন্তি. ‘‘পচ্চযপৰিত্ততায ৱা’’তি তদা পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অলাভতো ৱুত্তং. দুব্বলা হোন্তি. তদা দুব্বলত্তা এৱ পঞ্চাৰম্মণানি পঞ্চদ্ৱাৰেসু আপাতং নাগচ্ছন্তি. পৰিযোসানেপি একচিত্তক্খণমত্তে. ৱত্থুস্স আদিঅন্তনিস্সিতানি পটিসন্ধিক্খণে আদিম্হি নিস্সিতানি. মৰণাসন্নকালে অন্তে নিস্সিতানি. সমদুব্বলানি এৱ হোন্তি. তস্মা যথা সব্বপটিসন্ধিচিত্তম্পি ৰূপং ন জনেতি, তথা সব্বচুতিচিত্তম্পি ৰূপং ন জনেতীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি. ‘‘পাড়িৱিৰোধং’’তি পুব্বে দস্সিতায সঙ্খাৰ যমকপাড়িযা ৱিৰোধং.‘‘কাৰণং ৱুত্তমেৱা’’তি চিত্তঞ্হি উপ্পাদক্খণে এৱ পৰিপুণ্ণং পচ্চযং লভিত্ৱা বলৱং হোতীতি ৱুত্তমেৱ. ‘‘তং’’তি অপ্পনাজৱনং. অচলমানং হুত্ৱা. ‘‘অব্বোকিণ্ণে’’তি ৱীথিচিত্ত ৱাৰেন অৱোকিণ্ণে. ন তথা পৱত্তমানেসু অঙ্গানি ওসীদন্তি, যথা ঠপিতানেৱ হুত্ৱা পৱত্তন্তি. ‘‘ন ততোপৰং’’তি ততো অতিৰেকং ৰূপৱিসেসং ন জনেতি. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিচিত্তং. ‘‘উত্তৰকিচ্চং’’তি উপৰূপৰিকিচ্চং. ‘‘অট্ঠ পুথুজ্জনানং’’তি অট্ঠ সোমনস্স জৱনানি হসনংপি জনেন্তি. ছ জৱনানি পঞ্চজৱনানীতি অধিকাৰো. তেসং বুদ্ধানং. সিতকম্মস্সাতি সম্বন্ধো. সিতকম্মং নাম মিহিতকম্মং. ‘‘কাৰণং ৱুত্তমেৱা’’তি ‘ৰূপস্স পন উপত্থম্ভকভূতা উতুআহাৰা পচ্ছাজাতপচ্চয ধম্মা চ ঠিতিক্খণে এৱ ফৰন্তী’তি এৱং কাৰণং ৱুত্তমেৱ. ‘‘উতুনো বলৱভাৱো’’তি ৰূপুপ্পাদনত্থায বলৱভাৱো. সন্ততিঠিতিযা বলৱভাৱো পন পচ্ছাজাতপচ্চযাযত্তো হোতি. ৰূপং ন সমুট্ঠাপেয্য. নো ন সমুট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘ৱক্খতি চা’’তিআদিং. অজ্ঝত্ত সন্তানগতো চ বহিদ্ধাসন্তানগতো চ দুৱিধাহাৰোতি সম্বন্ধো.

এত্থচাতিআদীসু. উতু পঞ্চৱিধো. অজ্ঝত্তসন্তানে চতুজৱসেন চতুব্বিধো, বহিদ্ধা সন্তানে উতুজৱসেন একো. তথা আহাৰোপি পঞ্চৱিধো. তেসু ঠপেত্ৱা বহিদ্ধাহাৰং অৱসেসানং অজ্ঝত্ত সন্তানে ৰূপসমুট্ঠাপনে ৱিৱাদো নত্থি. বহিদ্ধাহাৰস্স পন অজ্ঝত্তসন্তানে ৰূপসমুট্ঠাপনে ৱিৱাদো অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘উতুওজানং ৱিযা’’তি উতুওজানং অজ্ঝত্তসন্তানে ৰূপসমুট্ঠাপনং ৱিয. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘দন্তৱিচুণ্ণিতং পনা’’তি দন্তেহি সঙ্খাদিত্ৱা ৱিচুণ্ণং কতং পন. ‘‘সিত্থং’’তি ভত্তচুণ্ণসিত্থং. টীকাপাঠে. ‘‘সা’’তি বহিদ্ধা ওজা. ‘‘নসঙ্খাদিতো’’তি ন সুট্ঠুখাদিতো. ‘‘তত্তকেনপী’’তি মুখেঠপিতমত্তেনপি. ‘‘অব্ভন্তৰস্সা’’তি অজ্ঝত্তাহাৰস্স. ‘‘অট্ঠঅট্ঠৰূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি উপত্থম্ভনৱসেন সমুট্ঠাপেতি, জনন ৱসেন পন অজ্ঝত্তিকাহাৰো এৱ সমুট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপাদিন্নকা’’তি অজ্ঝত্ত সম্ভূতা ৱুচ্চন্তি. বহিদ্ধা ওজাপি ৰূপং সমুট্ঠাপেতি যেৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেনউতুনা’’তি অজ্ঝত্ত উতুনা. ‘‘সেদিযমানা’’তি উস্মাপিযমানা. ‘‘তায চ ওজাযা’’তি অজ্ঝত্ত ওজায. ‘‘মেদসিনেহুপচয ৱসেনা’’তি মেদকোট্ঠাসৰসসিনেহ কোট্ঠাসানং ৱড্ঢনৱসেন. ইতৰানি পন তীণিৰূপসমুট্ঠানানি. পাড়িপাঠে. ‘‘ইন্দ্ৰিযানী’’তি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিয ৰূপানি. ‘‘ৱিহাৰো’’তি সমাপত্তি এৱ ৱুচ্চতি. সমাপত্তি চিত্তেন জাতত্তা তানি ইন্দ্ৰিযানি ৱিপ্পসন্ন নীতি কত্ৱা কস্মা ৱুত্তন্তি পুচ্ছতি. ‘‘উপচৰিতত্তা’’তি ঠানূপচাৰেন ৱোহৰিতত্তা. ‘‘তেসং ন ৱন্নং’’তি ইন্দ্ৰিযৰূপানং. নিধিকণ্ডপাঠে. সুন্দৰো ৱণ্ণো যস্সাতি সুৱণ্ণো. সুৱণ্ণস্স ভাৱো সুৱণ্ণতা. তথাসুস্সৰতা. ‘‘সৰো’’তি চ সদ্দো ৱুচ্চতি. ‘‘সুসণ্ঠানং’’তি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সুট্ঠুসণ্ঠানং. ‘‘সুৰূপতা’’তি সুন্দৰৰূপকাযতা. ‘‘যথা’’তি যেনআকাৰেন সণ্ঠিতে সতি. তথা তেন আকাৰেন সণ্ঠিতা হোতীতি যোজনা.

লহুতাদিত্তযে. দন্ধত্তাদিকৰানং ধাতুক্খোভানং পটিপক্খেহি পচ্চযেহি সমুট্ঠাতীতি ৱিগ্গহো. ‘‘এতস্সা’’তি লহুতাদিত্তযস্স ৱুত্তা. তস্মা এতং লহুতাদিত্তযং কম্মসমুট্ঠানন্তি ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘যমকেসুপি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেনেৱ গহিতো’’তি যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতীতি. সচক্খুকানং অসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনং উপ্পজ্জতীতিআদীসু উপ্পাদৱাৰে পটিসন্ধিৱসেন, নিৰোধৱাৰে চুতিৱসেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নংৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অকম্মজানং পৱত্তিকালে কালভেদো ৱুত্তোতি. ‘‘কম্মৱিপাকজা আবাধাতি ৱুত্তং’’তি ৱীথিমুত্তসঙ্গহে উপচ্ছেদককম্মদীপনিযং ‘অত্থি ৱাত সমুট্ঠিতা আবাধা. ল. অত্থি কম্মৱিপাকজা আবাধা’তি ৱুত্তং. তানি উপপীড়কুপঘাতক কম্মানিপি ৱিপত্তিযো লভমানানি এৱ খোভেত্ৱা নানাবাধে উপ্পাদেন্তীতি সম্বন্ধো. সৰীৰে ঠন্তি তিট্ঠন্তীতি সৰীৰট্ঠকা. ‘‘তদনুগতিকানি এৱ হোন্তী’’তি কম্মজাদীনিপি খুব্ভিতানি এৱ হোন্তীতি অধিপ্পাযো. এতেন অট্ঠসু কাৰণেসু যেনকেনচিকাৰণেন চক্খুৰোগাদিকে আবাধে জাতে তস্মিং অঙ্গে পৱত্তানি সব্বানি ৰোগসমুট্ঠানানি আবাধভাৱং গচ্ছন্তিযেৱ. এৱং সন্তেপি তপ্পৰিযাপন্নানি কম্মজৰূপানি তদনুগতিকভাৱেন আবাধভাৱং গচ্ছন্তি, ন উজুকতো কম্মৱসেনাতি দীপেতি. কম্মসমুট্ঠানো আবাধো নাম নত্থি. তথাপি অট্ঠসু আবাধেসুপি অত্থি ৱাতসমুট্ঠানা আবাধাতিআদীসু ৱিয অত্থি কম্মসমুট্ঠানা আবাধাতি অৱত্ৱা অত্থি কম্মৱিপাকজা আবাধাতি ৱুত্তং. তত্থ উপপীড়কো পঘাতককম্মানংৱসেন উপ্পন্নো যোকোচিধাতুক্খোভো সুত্তন্তপৰিযাযে ন কম্মৱিপাকোতি ৱুচ্চতিযেৱ. ততো জাতো যোকোচি আবাধো কম্মৱিপাকজোতি ৱুত্তোতি. সুগম্ভীৰমিদংঠানং. সুট্ঠুৱিচাৰেত্ৱা কথেতব্বং. ‘‘যতো’’তি যস্মা কম্মসমুট্ঠানা বাধপচ্চযা. ল. লব্ভমানো সিযা. কেৱলং সো কম্মসমুট্ঠানো আবাধো নাম নত্থীতি যোজনা. ‘‘অৱিহিংসা কম্মনিব্বত্তা’’তি মেত্তাকৰুণাকম্মনিব্বত্তা. সুৱিদূৰতাযচেৱ নিৰাবাধা হোন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘সণ্ঠিতিযা’’তি দুক্খোভনীযে ৱিসেসনপদং. হেতুপদং ৱা দট্ঠব্বং. খোভেতুং দুক্কৰা দুক্খোভনীযা. ‘‘কামং’’তি কিঞ্চাপীতি অত্থে নিপাতপদং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

‘‘ৱুচ্চতে’’তিআদীসু. ৰূপপচ্চযধম্মানং পচ্চযকিচ্চং তিৱিধং. জননঞ্চ উপত্থম্ভনঞ্চ অনুপালনঞ্চ. তত্থ জননকিচ্চং জনেতব্বানং জাতিক্খণে এৱ লব্ভতি. সেসদ্ৱযং পন ঠিতিক্খণেপি লব্ভতি. ভঙ্গক্খণে পন সব্বং পচ্চযকিচ্চং নত্থি. তত্থ জননকিচ্চৱসেন ৱিচাৰেন্তো ‘‘ৰূপজনকানং’’তিআদিমাহ. ‘‘অপিচা’’তিআদীসু. ‘‘তাসং’’তি উপচযসন্ততীনং, জৰতা অনিচ্চতানঞ্চ. ‘‘তেসূ’’তি কুতোচি সমুট্ঠানেসু. ইধ পন অভিধম্মত্থ সঙ্গহেপন. ‘‘এৱং সন্তেপী’’তি পচ্চযৱিসেসেন অদিস্সমানৱিসেসত্থেপি. ‘‘সাৰতৰ’’ন্তি অতিসাৰভূতং. ‘‘সেয্যো’’তি সেট্ঠো.

ৰূপসমুট্ঠানানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬৯. কলাপযোজনাযং. ‘‘সঙ্খানে’’তি গণনে. ‘‘তেনা’’তি সঙ্খানট্ঠেন একসদ্দেন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পিণ্ডী’’তি একগ্ঘনো. মূলটীকাপাঠে. ‘‘উপ্পাদাদিপ্পৱত্তিতো’’তি উপ্পাদাদিৱসেন পৱত্তনতো. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. উপাদাৰূপানি ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ‘‘এৱং ৱিকাৰপৰিচ্ছেদ ৰূপানি চ যোজেতব্বানী’’তি পঞ্চৱিকাৰৰূপানি কলাপস্সেৱ চোপনাদিসভাৱা হোন্তি, ন একমেকস্স ৰূপস্স. তস্মা তানি একেকস্মিং কলাপে একেকানি এৱ হোন্তি. পৰিচ্ছেদৰূপং পন কলাপপৰিযাপন্নং ৰূপং ন হোতি. তস্মা দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং কলাপানং অন্তৰা তংপি একেকমেৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং নিস্সযতা সম্ভৱতো’’তি এত্থ চতুন্নং মহাভূতানংপি লক্খণমত্তেন নানত্তং হোতি, পৱত্তিৱসেন পন একগ্ঘনত্তা সঙ্খানট্ঠেনপি একো নিস্সযোতি ৱত্তব্বমেৱ. এৱঞ্হিসতি একসদ্দস্স অত্থ চলনং নত্থীতি. ‘‘তেন সদ্দেনা’’তি চিত্তজসদ্দেন. অত্তানং মোচেন্তো ‘‘অধিপ্পাযেনা’’তি আহ. থেৰস্স অধিপ্পাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘এত্থ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সদ্দেনা’’তি চিত্তজসদ্দেন. ‘‘তাযৱাচাযা’’তি ৱচীমযসদ্দেনাতি অত্থো. ‘‘ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱিঞ্ঞাপনং ইচ্চেৱত্থো. ৱিঞ্ঞাপেতীতি ৱিঞ্ঞাপিতো. তস্স ভাৱো ৱিঞ্ঞাৱিতত্তং. ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো নাম কস্সচি মহন্তং অত্থং চিন্তেন্তস্স সোকৱসেন ৱা তুট্ঠিৱসেন ৱা বলৱৱিতক্কো পৱত্ততি. সো সোকং ৱা তুট্ঠিং ৱা সন্ধাৰে তুং অসক্কোন্তো দুতীযেন সদ্ধিং মন্তেন্তো ৱিয অত্তনো মুখেযেৱ অব্যত্তং সদ্দং কত্ৱা সমুদীৰতি. পকতিজনো তং সদ্দমত্তং সুণাতি ৱা ন ৱাসুণাতি. সুণন্তোপি অক্খৰং ৱা অত্থং ৱা অধিপ্পাযং ৱা ন জানাতি. দিব্বসোতেন ৱা ৱিজ্জাসোতেন ৱাসুণন্তো অক্খৰংপি অত্থংপি অধিপ্পাযংপি জানাতি. জানিত্ৱা এৱংপি তে মনো, ইত্থংপি তে মনোতিআদিসতি. অযং ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো নাম. সো ৱিঞ্ঞত্তিৰহিতো সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তো. সঙ্গহকাৰোপন ৱচীমযসদ্দোনাম ৱিঞ্ঞত্তিৰহিতোতি ৱা অসোতৱিঞ্ঞেয্যোতি ৱা নত্থীতি পটিক্খিপতি. ‘‘আগতে’’তি অট্ঠকথাসু আগতে. ‘‘পচ্চেতব্বা’’তি সদ্ধাতব্বা. ‘‘টীকাসুপনস্সা’’তি অস্সসচ্চসঙ্খেপস্স দ্ৱীসুটীকাসু. অক্খৰঞ্চ পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি দ্ৱন্দো. অপ্পঞ্ঞাযমানা অক্খৰপদব্যঞ্জনত্থা যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘অন্ধদমিড়াদীনং’’তি অন্ধজাতিকদমিড়জাতিকাদীনং মিলক্খূনং. ‘‘উক্কাসিতসদ্দো চ খিপিতসদ্দো চ ৱমিতসদ্দো চ ছড্ডিতসদ্দো চাতি দ্ৱন্দো. আদিসদ্দেন তাদিসা উগ্গাৰ হিক্কাৰ হসিত ৰোদিতাদযো সঙ্গণ্হাতি. সেসমেত্থসুৱিঞ্ঞেয্যং.

কলাপযোজনানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬১. ৰূপপ্পৱত্তিক্কমে. নপুগ্গলৱসেন ৱিসেসনং হোতি. ভূমিৱসেন ৱিসেসনং হোতি. তঞ্চ খো পৱত্তিকালৱসেনাতি অধিপ্পাযো.

এত্থচাতিআদীসু. পুৰিমেসু দ্ৱীসু যোনীসু পাড়িনযেন ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. নিক্খন্তা, ইতি তস্মা অণ্ডজাতি চ জলাবুজাতি চ ৱুচ্চন্তি. কথং অযং নযো পাড়িনযো নাম হোতীতি. পাড়িযং অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসং অভিনিব্ভিজ্জ অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তীতি ৱচনেন অণ্ডতো জলাবুতো জাতা ৱিজাতা নিক্খন্তাতি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. অট্ঠকথাযং পন অণ্ডেজাতা জলাবুম্হিজাতাতি ৱুত্তং. গব্ভপলিৱেঠনাসযো নাম যেন পলিৱেঠিতো গব্ভো তিট্ঠতি. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘উক্কংসগতি পৰিচ্ছেদৱসেনা’’তি উক্কট্ঠপ্পৱত্তিনিযমনৱসেন. উক্কট্ঠনযৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি. অভিৰূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বাতি এত্থ কঞ্ঞা দাতব্বাতি সামঞ্ঞতো ৱুত্তেপি অভিৰূপস্স পুৰিসস্সাতি ৱুত্তত্তা কঞ্ঞাপি অভিৰূপকঞ্ঞা এৱ ৱিঞ্ঞাযতি. অযং উক্কট্ঠনযো নাম. ‘‘তত্থ তানি সব্বানী’’তিআদীসু. তানিসব্বানিপি চক্খু সোত ঘান ভাৱ দ্ৱযানি ন ওমকেন কম্মেন লব্ভতি. উক্কট্ঠেন কম্মেন এৱ লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. ৱিভঙ্গপাঠে. সদ্দাযতনং নাম পটিসন্ধিকালে ন লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘একাদসাযতনানী’’তি. চক্খুৱেকল্লস্স দস, সোতৱেকল্লস্স অপৰানিদস, চক্খু সোতৱেকল্লস্সনৱ, গব্ভসেয্যস্সৱসেন সত্তাযতনানি. পাড়িযং ওপপাতি কগব্ভসেয্যকানং এৱ ৱুত্তত্তা ‘‘পাড়িযং অৱুত্তংপিপনা’’তি ৱুত্তং. অৱুত্তম্পি চক্খাদিৱেকল্লং. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনাভাৱৱুত্তিতা ৱুত্তা’’তি কথং ৱুত্তা যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি, আমন্তা. যস্স ৱা পন জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি, আমন্তাতিআদিনা ৱুত্তা পেয্যালমুখেন. আচৰিযানন্দত্থেৰে ন পন ইচ্ছিতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘জিৱ্হাৱেকল্লতাৱিযা’’তি জিৱ্হাৱেকল্লতানাম নত্থি ৱিয. ‘‘ঘানৱেকল্লতাপি অত্থীতি যুত্তং’’তি এত্থ পাড়িযং অঘানকানং ইত্থীনং পুৰিসানংতি ইদং মাতুগব্ভে ঘানাযতনে অনুপ্পন্নেযেৱ পুৰেতৰঞ্চ ৱন্তানং ইত্থিপুৰিসানং ৱসেন ৱুত্তং. ন ঘানৱেকল্লানং অত্থিতাযাতিপি ৱদন্তি. গব্ভে সেন্তীতি গব্ভসযা. গব্ভসযা এৱ গব্ভসেয্যা.

পৱত্তিকালেতিআদীসু. মূলটীকাপাঠে. ‘‘ওৰতো’’তি পটিসন্ধিং উপাদায ৱুত্তং. একাদসমসত্তাহে অনাগতেতি ৱুত্তং হোতি. ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি. নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি ইদং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱুত্তং. তস্মা পটিসন্ধিতো পট্ঠায উপ্পন্নং ৰূপাযতনং যাৱজীৱংপি উপ্পন্নন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. ন উপ্পজ্জিস্সমানন্তি. চক্খাযতনং পন একাদসমসত্তাহা ওৰতো ঠিতস্স ন উপ্পন্নং. তদা অনুপ্পন্নত্তা একাদসমে সত্তাহে সম্পত্তে উপ্পজ্জিস্সতীতি ৱত্তব্বং হোতি. পচ্ছিম ভৱিকত্তা পন তদুভযম্পি ভৱন্তৰে নুপ্পজ্জিস্সতিযেৱাতি. ঘানাযতনং নিব্বত্তেতীতি ঘানাযতনানিব্বত্ততং, কম্মং. তেন কম্মেন গহিতপ্পটিসন্ধিকানং. ইদঞ্চ যদি তন্নিব্বত্তকেন কম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হেয্যুং. ঘানাযতনে অনুপ্পন্নে অন্তৰা ন কালঙ্কৰেয্যুন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তন্নিব্বত্তকেন কম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি ততো বলৱন্তে উপচ্ছেদককম্মে আগতে সতি. ঘানাযতনুপ্পত্তিকালং অপত্ৱা অন্তৰা নকালঙ্কৰোন্তীতি নত্থি. ‘‘চক্খুঘানেসু ৱুত্তেসূ’’তি টীকাযং ৱুত্তেসু. ‘‘অত্থতো সিদ্ধা এৱা’’তি একাদসমসত্তাহে উপ্পন্নাতি সিদ্ধা এৱ. ‘‘ঈদিসেসুঠানেসূ’’তি সভাৱং ৱিচাৰে তুং দুক্কৰেসু ঠানেসু. অট্ঠকথাযেৱ পমাণং কাতুং যুত্তাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘পুৰিমং ভৱচক্কং’’তি অৱিজ্জামূলকং ৱেদনাৱসানং ভৱচক্কং. ‘‘অনুপুব্বপ্পৱত্তিদীপনতো’’তি যথা পচ্ছিমে তণ্হামূলকে ভৱচক্কে উপপত্তিভৱপ্পৱত্তিং ৱদন্তেন ভৱপচ্চযাজাতীতি এৱং একতো কত্ৱা ৱুত্তা, ন তথা পুৰিমে ভৱচক্কে. তত্থ পন সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণ পচ্চযা নাম ৰূপন্তিআদিনা অনুপুব্বপ্পৱত্তিদীপনতো. ‘‘সো পটিক্খিত্তোযেৱা’’তি আযতনানং কমতো ৱিনিচ্ছযট্ঠানে দেসনাক্কমোৱ যুত্তোতি ৱত্ৱা সো উপ্পত্তিক্কমো পটিক্খিত্তো.

সংযুত্তকে যক্খসংযুত্তপাড়িযং. গাথাসু. ‘‘কললা’’তি কললতো. ‘‘অব্বুদা’’তি অব্বুদতো. ‘‘পেসিযা’’তি পেসিতো. ‘‘ঘনা’’তি ঘনতো. ‘‘জাতিউণ্ণংসূহী’’তি সুদ্ধজাতিকস্স এলকস্স লোমংসূহি. ‘‘পৰিপক্কসমূহকং’’তি কললতো পৰং থোকং পৰিপক্কঞ্চ সমূহাকাৰঞ্চ হুত্ৱা. ‘‘ৱিৱত্তমানং তব্ভাৱং’’তি কললভাৱং ৱিজহিত্ৱা ৱত্তমানং. ‘‘ৱিলীনতি পুসদিসা’’তি অগ্গিম্হি ৱিলীনতিপুৰসসদিসা. ‘‘মুচ্চতী’’তি কপালে নলগ্গতি. এতানিজাযন্তীতি এৱং অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তং. ‘‘দ্ৱা চত্তালীসমে সত্তাহে’’তি নৱমাসে অতিক্কম্ম ৱীসতিমেদিৱসে. যদি এৱং, পঞ্চমেসত্তাহে পঞ্চপ্পসাখা জাযন্তি, একাদসমেসত্তাহে চত্তাৰি আযতনানি জাযন্তি, মজ্ঝেপন পঞ্চসত্তাহা অত্থি. তত্থ কথন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘ছসত্তাহা’’তি একাদসমেন সদ্ধিং ছসত্তাহা. একাদসমেপি হি পচ্ছিমদিৱসে জাতত্তা ছদিৱসানি অৱসিট্ঠানি হোন্তি. ‘‘পৰিণতকালা’’তি পৰিপক্ককালা. পৰিপাকগতা এৱ হি কম্মজমহাভূতা সুপ্পসন্না হোন্তি. তেসঞ্চ পসাদগুণা পসাদৰূপা হোন্তীতি. ‘‘তস্সা’’তি কললস্স. ৱণ্ণজাতং ৱা সণ্ঠানং ৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘আকাসকোট্ঠাসিকো’’তি মনুস্সেহি আকাসকোট্ঠাসে ঠপিতো. হুত্ৱাতি পাঠসেসো. কথং পৰমাণুতো পৰিত্তকং সিযাতি আহ ‘‘সোহী’’তিআদিং. ‘‘সো’’তি পৰমাণু. পটিসন্ধিক্খণে কললৰূপং কলাপত্তযপৰিমাণং. পৰমাণু পন একূনপঞ্ঞাসকলাপপৰিমাণো. তস্মা তং ততো পৰিত্তকন্তি ৱুত্তং হোতি. পটিসন্ধিক্খণতো পৰং পন তংপি খণেখণে উপচিতমেৱ হোতি. ‘‘ধাতূনং’’তি চতুধাতুৱৱত্থানে আগতানং চতুন্নং মহাভূতানং. কললস্সৱা উপচিতপ্পমাণং গহেত্ৱা ৱুত্তন্তিপি যুজ্জতি. ‘‘ৱত্থুস্মিং’’তি অব্বুদাদিৱত্থুম্হি. ‘‘জলাবুমূলানুসাৰেনা’’তি জলাবুজাতকালে তস্স মূলানু সাৰেনাতি অধিপ্পাযো. গাথাযং. ‘‘মাতুতিৰো কুচ্ছিগতো’’তি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন ‘‘মাতুকুচ্ছিগতো তিৰো’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘মাতুযা তিৰোকুচ্ছি গতো’’তি. ‘‘ছিদ্দো’’তি সুখুমেহি ছিদ্দেহি সমন্নাগতো. লদ্ধংৱা পানভোজনং. ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তি সত্তৰসমভৱঙ্গচিত্ততো পট্ঠায. ‘‘ৰূপসমুট্ঠানে ৱুত্তমেৱা’’তি ৰূপসমুট্ঠানে মূলটীকাৱাদ ৱিচাৰণাযং ‘যং পিতত্থ ন চ যুত্ত’ন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱ. ‘‘অজ্ঝোহটাহাৰাভাৱতো’’তি বহিদ্ধাহাৰাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘তত্থা’’তি ৰূপব্ৰহ্মলোকে. অভাৱং ৱণ্ণেতি. কস্মাপন ৱণ্ণেতি, ননু ৱণ্ণেন্তস্স অট্ঠকথা ৱিৰোধো সিযাতি. ৱিৰোধো ৱা হোতু, অৱিৰোধো ৱা. পাড়িযেৱ পমাণন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰূপধাতুযা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে পাড়িং আহৰি. তত্থ ‘‘ৰূপধাতুযা’’তি ৰূপলোকধাতুযা. ৰূপ ব্ৰহ্মলোকেতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘উপপত্তিক্খণে’’তি পটিসন্ধিক্খণে. আচৰিযস্স অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘এত্থচা’’তিআদিমাহ. ‘‘ফোট্ঠব্বে পটিক্খিত্তেপী’’তি পঞ্চাযতনানীতি ৱা পঞ্চধাতুযোতি ৱা পৰিচ্ছেদকৰণমেৱ পটিক্খি পনং দট্ঠব্বং. ‘‘কিচ্চন্তৰ সব্ভাৱা’’তি ফোট্ঠব্বকিচ্চতো কিচ্চন্তৰস্স ৱিজ্জমানত্তা. কিম্পন কিচ্চন্তৰন্তি. ৰূপকাযস্স পৱত্তিযা হেতুপচ্চযকিচ্চং. মহাভূতা হেতূ মহাভূতা পচ্চযা ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযাতি হি ভগৱতা ৱুত্তং. তত্থ হেতুকিচ্চং নাম ৰূপজননকিচ্চং. পচ্চয কিচ্চং নাম ৰূপূপত্থম্ভন কিচ্চং. কিচ্চন্তৰমেৱনত্থীতি ঘানাদীনং ৱিসয গোচৰভাৱকিচ্চং তেসং কিচ্চং নাম, ততো অঞ্ঞং কিচ্চং নাম নত্থি. ‘‘যেনা’’তি কিচ্চন্তৰেন. ‘‘তে’’তি গন্ধাদযো. ইদানি অট্ঠক তানুগতং ৱাদং দস্সেন্তো ‘‘যথাপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘যেন কিচ্চৱিসেসেনা’’তি ৱিসযগোচৰভাৱকিচ্চৱিসেসেন. ৰূপজননৰূপূপত্থম্ভন কিচ্চৱিসেসেন চ. ‘‘সব্বত্থা’’তি সব্বস্মিং পাড়িপ্পদেসে. ‘‘তেসং’’তি গন্ধাদীনং. ‘‘তত্থা’’তি ৰূপলোকে. ‘‘নিস্সন্দ ধম্মমত্তভাৱেনা’’তি এত্থ যথা অগ্গিম্হি জাতে তস্স নিস্সন্দা নাম ইচ্ছন্তস্সপি অনিচ্ছন্তস্সপি জাযন্তিযেৱ. ৱণ্ণোপি জাযতি, ওভাসোপি, গন্ধোপি, ৰসোপি, ধূমোপি, পুপ্ফুল্লানিপি কদাচি জাযন্তিযেৱ. তেহি ৱণ্ণাদীহি কৰণীযে কিচ্চৱিসেসে সতিপি অসতিপি. তথা মহাভূতেসু জাতেসু তেসং নিস্সন্দা নাম ইচ্ছন্তস্সপি অনিচ্ছন্তস্সপি কিচ্চৱিসেসে সতিপি অসতিপি জাযন্তিযেৱ. এৱং নিস্সন্দধম্মমত্তভাৱেন. অনুপ্পৱেসো যুত্তো সিযা অজ্ঝত্ত সন্তানেতি অধিপ্পাযো. বহিদ্ধা সন্তানে পন ৱত্থা ভৰণ ৱিমানাদীসু তেসং ভাৱো ইচ্ছি তব্বো সিযা. অজ্ঝত্তেপি ৱা কাযং ওড়াৰিকং কত্ৱা মাপিতকালেতি. এত্থ চ ‘‘ধম্মাযতন ধম্মধাতূসু অনুপ্পৱেসো’’তি এত্থ অট্ঠসালিনিযং তাৱ. যে পন অনাপাতাগতা ৰূপাদযোপি ধম্মাৰম্মণমিচ্চেৱ ৱদন্তীতি ৱুত্তং. তং তত্থ পটিক্খিত্তং. অনাপাতাগমনং নাম ৱিসযগোচৰ কিচ্চৰহিততা ৱুচ্চতি. তঞ্চ মনুস্সানম্পি দেৱানম্পি ব্ৰহ্মানম্পি পসাদৰূপেসু অনাপাতা গমনমেৱ অধিপ্পেতং. তং পন অত্থিনত্থীতি ৱিচাৰেত্ৱা কথেতব্বং. অপি চ নিস্সন্দধম্মা নাম ওড়াৰিকানং মহাভূতানং ৱিৱিধাকাৰাপি ভৱেয্যুং. ব্ৰহ্মানং পন অজ্ঝত্ত ৰূপং অপ্পনা পত্তকম্মৱিসেসেন পৱত্তং অতিসুখুমং হোতি. তস্মা কামসত্ত সন্তানে ৱিয তত্থ পৰিপুণ্ণং নিস্সন্দৰূপং নাম ৱিচাৰেতব্বমেৱ. ধম্মা ৰম্মণঞ্চ মুখ্যধম্মাৰম্মণং অনুলোম ধম্মাযতনন্তি পাড়িযং ৱুত্তং নত্থি যেৱাতি. ‘‘জীৱিত ছক্কঞ্চা’’তি ৱত্তব্বং ৰূপলোকে. ‘‘তত্থা’’তি অসঞ্ঞসত্তে. কামলোকে জীৱিতনৱকং কস্মা ৱিসুং ন ৱুত্তন্তি. পটিসন্ধিক্খণে কস্মা ন ৱুত্তং. পৱত্তিকালেপি ৱিসুং ন ৱুত্তমেৱ. ‘‘আহাৰূপত্থম্ভকস্সা’’তি আহাৰসঙ্খাতস্স ৰূপূপত্থম্ভকস্স. ‘‘সকলসৰীৰ ব্যাপিনো অনুপালকজীৱিতস্সা’’তি কাযদসকভাৱদসকেসু পৰিযাপন্নস্স জীৱিতস্স. ‘‘এত দেৱা’’তি জীৱিতনৱকমেৱ. ‘‘তত্থা’’তি ৰূপলোকে. উদযভূতস্সা’’তি ৱড্ঢিভূতস্স. ‘‘দ্ৱীসু অগ্গীসূ’’তি পাচকগ্গিস্মিঞ্চ কাযগ্গিস্মিঞ্চ. আতঙ্কো ৱুচ্চতি ৰোগো. বহুকো আতঙ্কো যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘ৱিসমৱেপাকিনিযা’’তি ৱিসমং পাচেন্তিযা. ‘‘গহণিযা’’তি উদৰগ্গিনা. ‘‘পধানক্খমাযা’’তি পধান সঙ্খাতং ভাৱনাৰব্ভকিচ্চং খমন্তিযা. ‘‘এতং’’তি জীৱিতনৱকং. ‘‘থেৰেন চা’’তি অনুৰুদ্ধত্থেৰেন চ. ‘‘এতং’’তি জীৱিত নৱকং. ‘‘নিৰোধক্কমো’’তি মৰণাসন্নকালে নিৰোধক্কমো. ‘‘এত্থা’’তি ৰূপলোকে. কড়েৱৰং ৱুচ্চতি মতসৰীৰং. তস্স নিক্খেপো কড়েৱৰনিক্খেপো. অঞ্ঞেসঞ্চ ওপপাতিকানং কড়েৱৰনিক্খেপো নাম নত্থি. কস্মা পন তেসং কড়েৱৰনিক্খেপো নাম নত্থীতি আহ ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিং. ৱিভাৱনিপাঠে. সব্বেসংপি ৰূপব্ৰহ্মানং. আহাৰসমুট্ঠানানং ৰূপানং অভাৱতো তিসমুট্ঠানানীতি ৱুত্তং. অসঞ্ঞসত্তে চিত্তসমুট্ঠানানম্পি অভাৱতো দ্ৱিসমুট্ঠানানীতি ৱুত্তং. ‘‘তানী’’তি মৰণাসন্ন চিত্তসমুট্ঠানানি. তং পৰিমাণং অস্সাতি তাৱত্তকং. ‘‘লহুকগৰুকতাদিৱিকাৰো’’তি সকলৰূপকাযস্স লহুকগৰুকাদিৱিকাৰো. অপি চ তত্থ দন্ধত্তাদিকৰ ধাতুক্খোভপচ্চযানং সব্বসো অভাৱতো নিচ্চকালম্পি সকলসৰীৰস্স লহুতাদিগুণো ৱত্ততিযেৱ. কিং তত্থ পটিপক্খ ধম্মপ্পৱত্তি চিন্তায. তথা অসঞ্ঞসত্তেপি ৰুপ্পনৱিকাৰ চিন্তাযাতি.

ৰূপপ্পৱত্তিক্কমানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৬১. নিব্বানসঙ্গহে. দ্ৱীসু নিব্বানপদেসু পথমপদং অৱিঞ্ঞাতত্থং সামঞ্ঞ পদং. দুতীযং ৱিঞ্ঞা তত্থং ৱিসেসপদং. কিলেসে সমেতীতি সমণো. অৰিযপুগ্গলো. সমণস্স ভাৱো সামঞ্ঞং. অৰিযমগ্গো. সামঞ্ঞস্স ফলানি সামঞ্ঞফলানি. লোকতো উত্তৰতি অতিক্কমতীতি লোকুত্তৰং. লোকে ন পঞ্ঞাৱীযতীতি পঞ্ঞত্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘নহী’’তিআদিমাহ. চত্তাৰিমগ্গঞ্ঞাণানি চতুমগ্গঞ্ঞাণন্তি এৱং সমাসৱসেন একৱচনন্তং পদং ৱাক্যং পত্ৱা বহুৱচনন্তং হোতীতিআহ ‘‘চতূহি অৰিযমগ্গঞ্ঞাণেহী’’তি. ‘‘তাদিসম্হা’’তি অৰিযমগ্গসদিসম্হা. ‘‘ৱিমুখানং’’তি পৰম্মুখানং. ‘‘জচ্চন্ধানং ৱিযা’’তি জচ্চন্ধানং চন্দমণ্ডলস্স অৱিসযভাৱো ৱিয. ‘‘তস্সা’’তি নিব্বানস্স. তত্থ ‘‘জচ্চন্ধানং’’তি অৱিসযপদে সামিপদং. ‘‘তস্সা’’তি ভাৱপদং. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিযং অত্থজাতং. অস্সনিব্বানস্স সিদ্ধতন্তি সম্বন্ধো. অপাকটস্স ধম্মস্স. ৱাযামোপি নাম ন অত্থি. কুতো তস্স সচ্ছিকৰণং ভৱিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেনা’’তি ৱাযামেন. ‘‘নিব্বানেন ৱিনা’’তি নিব্বানাৰম্মণং অলভিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অকিচ্চসিদ্ধিং’’তি কিলেসপ্পহান কিচ্চস্স অসিদ্ধিং. ‘‘ততো’’তি তস্মা. ‘‘ৱধাযা’’তি ৱধিতুং. ‘‘পৰিসক্কন্তা’’তি ৱাযমন্তা. গাথাযং. ‘‘অন্তোজটা’’তি অজ্ঝত্তসন্তানে তণ্হাজটা, তণ্হাৱিনদ্ধা. ‘‘বহিজটা’’তি বহিদ্ধাসন্তানে তণ্হাজটা, তণ্হাৱিনদ্ধা. ‘‘তস্সা’’তি তণ্হায. ‘‘ৱত্থুতো’’তি ৱিসুংৱিসুং জাতসৰূপতো. পৰিনিব্বাযিংসু, পৰিনিব্বাযন্তি, পৰিনিব্বাযিস্সন্তীতি পৰিনিব্বুতা. তকাৰপচ্চযস্স কালত্তযেপি পৱত্তনতো. যথা দিট্ঠা, সুতা, মুতা, ৱিঞ্ঞাতা,তি. ৱিসিট্ঠং কত্ৱা জানিতব্বন্তি ৱিঞ্ঞাণং. ন নিদস্সিতব্বন্তি অনিদস্সনং. নত্থি অন্তো এতস্সাতি অনন্তং. সব্বতো পৱত্তা গুণপ্পভা এতস্সাতি সব্বতোপভং. ‘‘ভগৱতা ৱুত্তং’’তি দীঘনিকাযে কেৱট্টসুত্তে ৱুত্তং. ‘‘সৱন্তিযো’’তি মহানদিযো ৱা কুন্নদিযো ৱা. ‘‘অপ্পেন্তী’’তি পৱিসন্তি. ‘‘ধাৰাতি’’ মেঘৱুট্ঠিধাৰা. বুদ্ধেসু অনুপ্পজ্জন্তেসু একসত্তোপি পৰিনিব্বাতুং ন সক্কোতীতি ইদং বুদ্ধুপ্পাদকপ্পে এৱ পচ্চেক সম্বুদ্ধাপি উপ্পজ্জন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অপদান পাড়িযং পন বুদ্ধসুঞ্ঞকপ্পেপি পচ্চেকসম্বুদ্ধানং উপ্পত্তি আগতা এৱ. ‘‘একসত্তোপী’’তি ৱা সাৱকসত্তো গহেতব্বো. এৱঞ্হি সতি অপদানপাড়িযা অৱিৰোধো হোতি. ‘‘আৰাধেন্তী’’তি সাধেন্তি পটিলভন্তি. সব্বতো পৱত্তা গুণপ্পভা এতস্সাতি অত্থং সন্ধায ‘‘সব্বতোপভা সম্পন্নং’’তি ৱুত্তং. ‘‘জোতি ৱন্ত তৰোৱা’’তি ওভাসৱন্ততৰো ৱা. সব্বত্থ পভৱতি সংৱিজ্জতীতি সব্বতোপভন্তি ইমমত্থং সন্ধায সব্বতো ৱা পভুতমেৱ হোতীতি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ন কত্থচি নত্থী’’তি. ‘‘এৱংসন্তে পী’’তি এৱং ৱুত্তনযেন একৱিধে সন্তেপি. ‘‘উপচৰিতুং’’তি উপচাৰৱসেন ৱোহৰিতুং. ‘‘যথাহা’’তি তস্মিং যেৱসুত্তে পুন কিং আহ. ভৱং নেতীতি ভৱনেত্তি. ভৱতণ্হা এৱ. ‘‘সম্পৰাযিকা’’তি চুতিঅনন্তৰে পত্তব্বা. দ্ৱিন্নং খীণাসৱানং অনুপাদিসেসতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. এত্থ ‘‘অনুপাদিসেসতা’’তি অনুপাদিসেসনিব্বানং ৱুচ্চতি. সেক্খেসু অৰহত্তমগ্গট্ঠস্স সেক্খস্স কিলেসুপাদিসেস ৱসেন অনুপাদিসেসতা ৱুত্তা. ‘‘কিলেসুপাদিসেসো’’তি চ কিলেস সঙ্খাতো উপাদিসেসো. তথা খন্ধুপাদিসেসোপি. অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতিআদীসু পৰিনিব্বানং নাম কিলেসপৰিনিব্বানং ৱুত্তং. উভতো ভাগ ৱিমুত্তাদীনং পদত্থো নৱমপৰিচ্ছেদে আগমিস্সতি. ‘‘কিলেসক্খযেন সহেৱ খিয্যন্তী’’তি পচ্চুপ্পন্নভৱে অৰহত্তমগ্গক্খণে কিলেসক্খযেন সদ্ধিং এৱ খিয্যন্তি. অনুপ্পাদ ধম্মতং গচ্ছন্তি. তথা অনাগামি পুগ্গলস্স কামপটিসন্ধিক্খন্ধাপি অনাগামিমগ্গক্খণে, সোতাপন্নস্স সত্তভৱেঠপেত্ৱা অৱসেস কামপটিসন্ধিক্খন্ধা সোতাপত্তি মগ্গক্খণে তং তং কিলেসক্খযে ন সহেৱ খিয্যন্তীতি. পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধা পন কিলেসক্খযেন সহখিয্যন্তি. খন্ধুপাদিসেসা নাম হুত্ৱা যাৱমৰণকালা খীণাসৱানম্পি পৱত্তন্তি. কস্মা পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘যাৱচুতিযা পৱত্তমানং’’তিআদিং. পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধসন্তানং পন ধম্মতাসিদ্ধন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ফলনিস্সন্দভূতং’’তি ৱিপাকফলভূতঞ্চ নিস্সন্দফলভূতঞ্চ হুত্ৱা. ‘‘তেনসহেৱা’’তি কিলেসক্খযেন সহেৱ. ‘‘যস্মাপনা’’তিআদীসু. পৰিসমন্ততো বুন্ধন্তি নীৱাৰেন্তি, সন্তিসুখস্স অন্তৰাযং কৰোন্তীতি পলিবোধা. কিলেসাভিসঙ্খৰণ কিচ্চানি, কম্মাভিসঙ্খৰণকিচ্চানি, খন্ধাভিসঙ্খৰণ কিচ্চানি চ. পলিবোধেহি সহ ৱত্তন্তীতি সপলিবোধা. সঙ্খাৰ নিমিত্তেহি সহ ৱত্তন্তীতি সনিমিত্তা. তণ্হাপণিধীহি সহ ৱত্তন্তীতি সপণিহিতা.‘‘ততো’’তি পাপকম্মতো, অপাযদুক্খতো চ. ‘‘কোচী’’তি কোচিধম্মো. ‘‘নিৰোধেতুং সক্কোতী’’তি সক্কাযদিট্ঠিযা নিৰুদ্ধায তে নিৰুজ্ঝন্তি. অনিৰুদ্ধায ননিৰুজ্ঝন্তি. তস্মা সক্কাযদিট্ঠি নিৰোধো নিব্যাপাৰধম্মোপি সমানো তে পলিবোধে নিৰোধেতি নাম. ‘‘নিৰোধেতুং সক্কোতী’’তি চ অব্যাপাৰে ব্যাপাৰপৰিকপ্পনাতি দট্ঠব্বং. সক্কাযদিট্ঠিনিৰোধোযেৱ তে পলিবোধে নিৰোধেতুং সক্কোতীতি এত্থ দ্ৱিন্নম্পি নিৰোধো একোযেৱ. এৱং সন্তেপি অৱিজ্জা নিৰোধা সঙ্খাৰ নিৰোধোতিআদীসু ৱিয অভেদে ভেদপৰিকপ্পনা হোতীতি. উপ্পাদো চ পৱত্তো চ উপ্পাদপ্পৱত্তা. তে মূলং যস্সাতি ৱিগ্গহো. যেন ওড়াৰিকাকাৰেন. মাৰেন্তীতি মাৰা. ৱধকপচ্চত্থিকাতি ৱুত্তং হোতি. কিলেসমাৰাদযো. মাৰা দহন্তি তিট্ঠন্তি এতেসূতি মাৰধেয্যা. মাৰেতি চাৱেতি চাতি মচ্চু. মৰণমেৱ. মচ্চুদহতি তিট্ঠতি এতেসূতি মচ্চুধেয্যা. ‘‘নত্থি তস্মিং নিমিত্তং’’তি ৱুত্তে পঞ্ঞত্তিধম্মেসুপি উপ্পাদপ্পৱত্তমূলং নিমিত্তং নাম নত্থি. এৱংসতি, তেহি নিব্বানস্স অৱিসেসো আপজ্জতীতি চোদনা. তং পৰিহৰন্তো ‘‘তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৱিদ্ধংসেত্ৱাতি চ সাধেন্তন্তি চ অত্থৱিসেস পাকটত্থায অব্যাপাৰে ব্যাপাৰ পৰিকপ্পনা এৱ. পণীতাদিভেদে. ইদং বুদ্ধানং নিব্বানং পণীতং. ইদং পচ্চেকবুদ্ধানং নিব্বানং মজ্ঝিমং. ইদং বুদ্ধসাৱকানং নিব্বানং হীনন্তি ভিন্নং ন হোতীতি যোজেতব্বং. নানপ্পকাৰেন চিত্তং নিধেতি এতেনাতি পণিহিতং. ‘‘নিধেতী’’তি আৰম্মণেসু নিন্নং পোণং পব্ভাৰং কত্ৱা ঠপেতীতি অত্থো. তথা পণিধানপণিধীসু. অত্থতো একং আসাতণ্হায নামং. ‘‘লব্ভমানাপী’’তি ভৱসম্পত্তি ভোগসম্পত্তিযো লব্ভমানাপি. ‘‘পিপাসৱিনয ধম্মত্তা’’তি পাতুং পৰিভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা. পিপাসং ৱিনেতি ৱিগমেতীতি পিপাসৱিনযো. ‘‘ৱেদযিতসুখং’’তি ৱেদনাসুখং. ‘‘কতমং তং আৱুসো’’তি পাড়িপাঠে ‘‘তং’’তি তস্মা. ‘‘যদেত্থ ৱেদযিতং নত্থী’’তি যস্মা এত্থ ৱেদযিতং নত্থি. তস্মা নিব্বানে সুখং নাম কতমন্তি যোজনা. ‘‘এত্থা’’তি এতস্মিং নিব্বানে. ‘‘এতদেৱেত্থা’’তিআদিম্হি. ‘‘এত দেৱা’’তি এসোএৱ. যস্মা এত্থ ৱেদযিতং নত্থি. তস্মা এসো ৱেদযিতস্স নত্থিভাৱো এৱ এত্থনিব্বানে সুখন্তি যোজনা.

‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. যদেতং খিয্যনং নিৰুজ্ঝনং অত্থীতি সম্বন্ধো. কেচি পন তংখিয্যন নিৰুজ্ঝন ক্ৰিযামত্তং নিব্বানং ন হোতি. অভাৱ পঞ্ঞত্তিমত্তং হোতীতি ৱদন্তি. তং পটিসেধেন্তো ‘‘ন হিতং’’তিআদিমাহ. ‘‘পঞ্ঞত্তিৰূপং’’তি পঞ্ঞত্তিসভাৱো. পাড়িপাঠে. ‘‘পদহতী’’তি ৱীৰিযং দড়্হং কৰোতি. পহিতো অত্তা অনেনাতি পহিতত্তো. ‘‘পহিতো’’তি পদহিতো. অনিৱত্তভাৱে ঠপিতো. পেসিতোতিপি ৱণ্ণেন্তি. ‘‘কাযেনা’’তি নামকাযেন. তণ্হাৱসে ৱত্তন্তীতি তণ্হাৱসিকা. ‘‘তেসং পী’’তি তেসং ৱাদেপি. তস্মিং খয নিৰোধমত্তে অনন্তগুণা নাম নত্থীতি ইমং ৱাদং ৱিসোধেতুং ‘‘নিব্বানস্স চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পটিপক্খৱসেন সিজ্ঝন্তী’’তি এতেন ৱট্টধম্মেসু মহন্তং আদীনৱং পস্সন্তা এৱ তেসং নিৰোধে মহন্তং গুণানিসংসং পস্সন্তীতি দীপেতি. যে পন যথাৱুত্তং খযনিৰোধং পৰমত্থনিব্বানন্তি ন জানন্তি, তেসং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. এৱং গুণপদানং গম্ভীৰত্তা তংখযনিৰোধমত্তং অনন্তগুণানং ৱত্থু ন হোতীতি মঞ্ঞন্তি. ইদানি নিব্বানং পৰমং সুখন্তি ৱুত্তং. কথং তং খযনিৰোধমত্তং পৰমসুখং নাম ভৱেয্যাতি ইমং ৱাদং ৱিসোধেতুং ‘‘সন্তিসুখঞ্চনামা’’তিআদি ৱুত্তং. অত্থিভিক্খৱেতি সুত্তে. ‘‘নোচেতং অভৱিস্সা’’তি এতং অজাতং নোচে সন্তং ৱিজ্জমানং ন ভৱেয্য. ‘‘নযিমস্সা’’তি ন ইমস্স. পচ্চক্খভূতং খন্ধপঞ্চকং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্সা’’তি ৱদতি. নিস্সক্কত্থে চ সামিৱচনং. ইমস্মা জাতা ভূতা কতা সঙ্খতা সত্তানং নিস্সৰণং নাম ন পঞ্ঞাযেয্যাতি যোজনা. পৰত্থপি এসনযো. এসনযো সব্বেসূতিআদীসু. দুচ্চৰিত ধম্মা নাম পচ্চযে সতি, জাযন্তি. অসতি, ন জাযন্তীতি এৱং জাতং ৱিয অজাতম্পি তেসং অত্থি. যদি চ অজাতং নাম নত্থি. জাতমেৱ অত্থি. এৱংসতি, অত্তনি দুচ্চৰিতানং অজাতত্থায সম্মাপটিপজ্জন্তানংপি সব্বে দুচ্চৰিত ধম্মা অত্তনি জাতাযেৱ সিযুং, নো অজাতা. কস্মা, অজাতস্স নাম নত্থিতাযাতিআদিনা যোজেতব্বং.

‘‘এত্তাৱতা’’তি, অত্থি ভিক্খৱে অজাতংতিআদিনা পাড়িৱচনেন. সব্বেসঙ্খাৰা সমন্তি ৱূপসমন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খাৰ সমথো. সব্বে উপধযো এত্থ নিস্সজ্জন্তি অৰিযাজনাতি সব্বুপধিনিস্সগ্গো. ‘‘উপলব্ভমানো’’তি সন্তিলক্খণেন ঞাণেন উপলব্ভমানো. ‘‘এসিংসূ’’তি কত্ৱা এসনকিচ্চস্স সিখাপত্তং অত্থং দস্সেতুং ‘‘অধিগচ্ছিংসূ’’তি ৱুত্তং.

নিব্বানসঙ্গহানুদীপনা নিট্ঠিতা.

ৰূপসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.