৫. ৱীথিমুত্তসঙ্গহঅনুদীপনা

১৪৩. ৱীথিমুত্তসঙ্গহে. ‘‘পৱত্তিসঙ্গহং’’তি চিত্তুপ্পাদানং পৱত্তাকাৰকথনসঙ্গহং. ‘‘পটিসন্ধিযং’’তি পটিসন্ধিকালে. ‘‘তেসং’’তি চিত্ত চেতসিকানং. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘তদাসন্নতাযা’’তি তাযপটিসন্ধিযা আসন্নতায. ‘‘তং গহণেনে ৱা’’তি সন্ধিগ্গহণেন এৱ সন্ধিৱচনেন এৱ. ‘‘ৱিসযপ্পৱত্তি নামা’’তি কম্ম কম্মনিমিত্তাদীনং ৱিসযানং দ্ৱাৰেসু আপাতা গমন ৱসেন পৱত্তি নাম. ‘‘মৰণুপ্পত্তিযং এৱ সিদ্ধা’’তি মৰণুপ্পত্তিযং জৱনেসু এৱ সিদ্ধা. এতেন মৰণুপ্পত্তি ৱিধানং জৱনপ্পধানং হোতি, ন চুতিপ্পধানন্তি দীপেতি. ন হি তস্মিং ৱিধানে তস্সং চুতিযং ৱিসযপ্পৱত্তি ৱচনং নাম অত্থি. জৱনেসু এৱ অত্থি. সা পন চুতি তস্মিং ভৱে আদিম্হি পটিসন্ধি পৱত্তিযা সিদ্ধায সিজ্ঝতি যেৱাতি. ‘‘তেসং’’তি ৱীথিমুত্তানং. ‘‘ভৱন্তী’’তি পাতুব্ভৱন্তি. ‘‘ততো’’তি অযতো. ‘‘গন্তব্বা’’তি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন উপপজ্জিতব্বা. ‘‘গচ্ছন্তী’’তি পৱত্তন্তি. ‘‘তিৰো’’তি তিৰিযতো. ‘‘অঞ্ছিতা’’তি গতা পৱত্তা, আযতা ৱা. ‘‘সমানজাতিতাযা’’তি তিৰচ্ছান গতজাতি ৱসেন সমানজাতি ভাৱেন. ‘‘যুৱন্তী’’তি মিস্সী ভৱন্তি. ‘‘সুখসমুস্সযতো’’তি সুখসমুদাযতো. ‘‘দিব্বন্তী’’তি ৱিজ্জোতন্তি. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি ইতি ৱচনত্থং কত্ৱা উপৰিদেৱা সুৰাতি ৱুচ্চন্তীতি যোজনা. ‘‘ৱেপচিত্তিপহাৰাদাদযো’’তি ৱেপচিত্তি অসুৰিন্দ পহাৰাদঅসুৰিন্দাদিকে দেৱাসুৰে. ‘‘সুৰপ্পটি পক্খা’’তি তাৱতিংসাদেৱপ্পটিপক্খা. ‘‘সুৰসদিসা’’তি তাৱতিংসাদেৱ সদিসা. ‘‘ৱেমানিকপেতে’’তি ৱেমানিক নামকে পেতে. ‘‘ৱিনিপাতিকে’’তি ৱিনিপাতিক নামকে দুগ্গত দেৱজাতিকে. তেসং পৱত্তি উপৰি ‘ৱিনিপাতিকাসুৰানঞ্চা’তি পদে আৱি ভৱিস্সতি. ‘‘তেপী’’তি লোকন্তৰিক নেৰযিক সত্তাপি. ‘‘কালকঞ্চিকপেতে’’তি কালকঞ্চিক নামকে পেতে. এৱং কথাৱত্থু পাড়িযং আগতা ৱেস্সভু আদযো যমৰাজানোপনাতি সম্বন্ধো. ৱেস্সভূ চ নোত্তি চ সোমো চ যমো চ ৱেস্সৱণো চ ইতি ইমে পেত্তি ৰাজানো. ‘‘ৰজ্জ’’ন্তি ৰাজভাৱং ৰাজকিচ্চং. যে চ যক্খৰক্খসা নাম কৰোন্তা ৱিচৰন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘কুৰূৰকম্মকাৰিনো’’তি লুদ্দকম্মকাৰিনো. ‘‘ৰেৱতি ৱিমানে’’তি ৰেৱতি ৱিমান ৱত্থুম্হি. ‘‘ইতো’’তি মনুস্স লোকতো, সুগতিভৱতো ৱা. তেহি যক্খ ৰক্খসা নাম ভূমট্ঠকাপি সন্তি, আকাসট্ঠকাপি. ‘‘নানাকম্মকাৰণাযো’’তি দ্ৱত্তিংস ৱিধানি কম্মকৰণ কিচ্চানি. তেসম্পি নিৰযপালানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তিস্সন্নং’’তি তিস্সন্নং অপাযভূমীনং. অপাযভূমি.

উস্সিতো মনো এতেসন্তি ৱা, উস্সন্নো মনো এতেসন্তি ৱা, দ্ৱিধাৱিগ্গহো. ‘‘উস্সিতো’’তি উগ্গতো. ‘‘উস্সন্নো’’তি ৱিপুলো. কস্মা তিক্খতৰ চিত্তা হোন্তীতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণানং’’তিআদিং. পুব্বৱাক্যে অনন্ত চক্কৱাড়সাধাৰণ ৱসেন ৱুত্তত্তা পুন ‘‘ইমস্মিং’’তিআদি ৱুত্তং. ৱত্তব্বং নত্থি. ইধেৱ সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাদীনং উপ্পন্নতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অধিগ্গণ্হন্তী’’তি অধিকং কত্ৱা গণ্হন্তি. ‘‘সূৰা’’তি পাপকল্যাণ কম্মেসু সূৰচিত্তা. ‘‘সতিমন্তো’’তি ৱিপুলস্সতিকা. ‘‘ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি ইধেৱ সিক্খত্তযপূৰণ সঙ্খাতস্স ব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স অত্থিতা. ‘‘মৰিযাদধম্মেসূ’’তি লোকচাৰিত্ত ধম্মেসু. ‘‘ধতৰট্ঠো’’তি ধতৰট্ঠো মহাৰাজা. এৱং ৱিৰুড়্হকোতিআদীসু. ‘‘গন্ধৰুক্খাধি ৱত্থা’’তি গন্ধৰুক্খেসু অজ্ঝাৱুত্থা. ‘‘কুম্ভণ্ডা’’তি কুৱুচ্চতি পথৱী. পথৱি গতানি ৰতনভণ্ডানি যেসং তেতি ৱিগ্গহো. ‘‘দানৱৰক্খসা’’তি দনুনামদেৱধীতায অপচ্চন্তি অত্থেন দানৱ নামকা ৰক্খসা. অৱৰুজ্ঝন্তি অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অৱৰুদ্ধকা. ‘‘ৱিগচ্ছৰূপো’’তি ৱিপন্নৱণ্ণো. ‘‘নিহীনকম্মকতা’’তি নিহীনানিপাপকম্মানি কত্ৱা আগতা. কাচিগন্ধপ্পিযো জাযন্তীতি সম্বন্ধো. যাগন্ধপ্পিযো জোগিনীতি চ ৱুচ্চন্তি, জুণ্হাতি চ ৱুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘অভিলক্খিতৰত্তীসূ’’তি অভিঞ্ঞাতৰত্তীসু. উপোসথৰত্তীসূতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘গোচৰপ্পসুতকালে’’তি গোচৰত্থায ৱিচৰিতকালে. ‘‘জুতিঅত্থেনা’’তি ৱিজ্জোতনট্ঠেন. ৱসূনি ধনানি ধাৰেন্তীতি ৱসুন্ধৰা. ৱসুন্ধৰা চ তে দেৱ যক্খা চাতি ৱিগ্গহো. ‘‘নাগাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তী’’তি পাড়িযং নাগেসু সঙ্গয্হন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যা’’তি যা ভুম্মদেৱযক্খ জাতিযো. ‘‘যাসং’’তি যাসং ভুম্মদেৱ যক্খজাতীনং. ‘‘কীড়াপসুতৱসেনা’’তি বোধিসত্তানঞ্চ বুদ্ধানঞ্চ অচ্ছৰিয ধম্মজাতকালে উগ্ঘোসন কীড়াকম্মৱড্ঢনৱসেন. ‘‘যাসঞ্চ মন্তপদানী’’তি যাসং নিগ্গহ পগ্গহপূজনাদি ৱসেন পৱত্তানি মন্তপদানি. ‘‘তেসূ’’তি + তেসু চতূসু অৱৰুদ্ধকেসু. ‘‘কীড়াসোণ্ডৱসেনা’’তি কীড়াধুত্তৱসেন. ‘‘ঘাসসোণ্ডৱসেনা’’তি খাদনভুঞ্জন ধুত্তৱসেন. সোণো ৱুচ্চতি সুনখো. ‘‘সত্তে’’ নেৰযিকে ৱা পেতেৱা. ‘‘কামঞ্চ হোতী’’তি কিঞ্চাপি হোতীতি অত্থো. ‘‘নিবন্ধনোকাসো’’তি নিচ্চসম্বন্ধনোকাসো. ‘‘সমুদাগতেসূ’’তি পৰম্পৰতো আগতেসু. ‘‘দেৱৰাজট্ঠানেসূ’’তি ইমস্মিং চক্কৱাড়ে তাৱতিংসাভৱনে দেৱৰাজট্ঠানেসূতি অধিপ্পাযো. ‘‘পাড়িযং এৱা’’তি দীঘনিকাযে জনৱসভসুত্তপাড়িযং এৱ. যচ্ছন্তি নিযচ্ছন্তি এত্থাতি যামো. ‘‘নিযচ্ছন্তী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ইস্সামচ্ছৰিয মূলকেহি কলহভণ্ডনাদীহি ৱিগচ্ছন্তীতি অত্থো. ‘‘তং সহচৰিতত্তা’’তি তেন যাম নামকেন ইস্সৰদেৱকুলেন নিচ্চকালং সহ পৱত্তত্তা. ‘‘ৱসং ৱত্তেন্তী’’তি ইচ্ছং পূৰেন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘পুৰে’’তি সম্মুখট্ঠানে. তং পন ঠানং উচ্চট্ঠানং নাম হোতীতি আহ ‘‘উচ্চেঠানে’’তি. ‘‘সহস্সো ব্ৰহ্মা’’তিআদীসু অত্তনো সৰীৰোভাসেন সহস্সং চক্কৱাড় লোকং ফৰন্তো সহস্সোনামাতি অট্ঠকথাযং অধিপ্পেতং. কুলদেৱতাযো নাম কুল পৰম্পৰ পূজিত দেৱতাযো নাম. ‘‘উপট্ঠহন্তী’’তি যুত্তট্ঠানে দেৱৱত্থু দেৱমালকানি কত্ৱা সমযে সমযে তত্থ গন্ত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেন্তি, ৱন্দন্তি, থোমেন্তি, ৱৰং পত্থেন্তীতি অত্থো. ‘‘উপট্ঠকা এৱসম্পজ্জন্তী’’তি উপট্ঠকমত্তাৱহোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘কস্সচী’’তি কস্সচি হেট্ঠিমস্স. ‘‘তত্থা’’তি তাসু ব্ৰহ্মভূমীসু. পুন ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং দুতীযতলে. ‘‘আভা’’তি সৰীৰাভা. নিচ্ছৰন্তি অঙ্গপচ্চঙ্গেহি নিগ্গচ্ছন্তি. ‘‘অচল সণ্ঠিতা’’তি দুতীয তলে ৱিয চলিতা ন হোতি. অথ খো অচল সণ্ঠিতা. ‘‘তেসং’’তি তেসংৱাদীনং পাঠে. ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাতিআদিকং নামং নসিদ্ধংতি যোজনা. ‘‘ইঞ্জনজাতিকেহী’’তি চলনজাতিকেহি. ‘‘হেট্ঠিমতলানং ইঞ্জিতং পুঞ্ঞপ্ফলং অত্থীতি সম্বন্ধো. ‘‘আনেঞ্জ জাতিকেনা’’তি অচলনজাতিকেন উপেক্খাঝানেন নিব্বত্তানং চতুত্থতলানং. ‘‘কেনচি অন্তৰাযেনা’’তি তেজোসংৱট্টাদিকেন অন্তৰাযেন. ‘‘এত্থপী’’তি এতস্মিং চতুত্থতলেপি. ‘‘আযু ৱেমত্ততাযা’’তি আযুপ্পমাণনানত্তস্স. ‘‘ওড়াৰিকানং’’তি ইদং পকতিযা ওড়াৰিক সভাৱতায ৱুত্তং. ন সুখুমানং অত্থিতায. নত্থি ৱিহঞ্ঞনং এতেসন্তি অৱিহা. কিং ৱিহঞ্ঞনং নামাতি আহ ‘‘সমথৱিপস্সনা কম্মেসু অৱিপ্ফাৰিকতা পত্তী’’তি. চিত্তস্স অৱিপ্ফাৰতা পজ্জনং নাম নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পসাদ দিব্ব ধম্ম পঞ্ঞা চক্খূহী’’তি ‘পসাদ চক্খু, দিব্বচক্খু, ধম্মচক্খু, পঞ্ঞা চক্খূ, হি. তত্থ পসাদচক্খু এৱ ইধ দিব্বচক্খূতিপি ৱুচ্চতি. ‘‘ধম্ম চক্খূ’’তি হেট্ঠিমমগ্গঞ্ঞাণং. ‘‘পঞ্ঞা চক্খূ’’তি ৱিপস্সনা ঞাণপচ্চৱেক্খনাঞাণেহি সদ্ধিং অৱসেসং সব্বঞ্ঞাণং. ‘‘ৰূপীনং সত্তানং’’তি ৰূপকাযৱন্তানং সত্তানং. ‘‘কনিট্ঠভাৱো’’তি অপ্পতৰভাৱো. ‘‘অনাগামিমগ্গট্ঠস্সপি পটিক্খেপো’’তি সকদাগামিভাৱেঠত্ৱা ভাৱেন্তস্সেৱ অনাগামিমগ্গো উপ্পজ্জতি. নো অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সকদাগামীনং পটিক্খেপেনা’’তিআদিং.

ভূমিচতুক্কং নিট্ঠিতং.

১৪৪. ভৱন্তৰে ওক্কমন্তি এতাযাতি ওক্কন্তীতি পিযুজ্জতি. ‘‘সোতৰহিতো’’তি পসাদসোতৰহিতো. এৱং সেসেসুপি. ‘‘আসিত্তকাদিভাৱেনা’’তি আসিত্তকপণ্ডকাদি ভাৱেন. ‘‘দ্ৱীহি ব্যঞ্জনেহী’’তি দ্ৱীহি নিমিত্তেহি. ‘‘ৱিবচ্ছৱচনো’’তি ৱিপন্নৱচনো. ‘‘ৱত্থু ৱিপন্নস্সা’’তি এত্থ ‘‘ৱত্থূ’’তি সম্ভাৰ চক্খু ৱুচ্চতি. তস্স আদিতো পট্ঠায ৱিপন্নত্তা তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ৱত্থুৱিপন্নোতি ৱুচ্চতি. ‘‘তস্স তস্সা’’তি চক্খুসো তাদিকস্স.‘‘পসূতিযং যেৱা’’তি ৱিজাযমানকালেযেৱ. ‘‘পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযভাৱস্সা’’তি এত্থ ব্যত্তস্স ভাৱো ৱেয্যত্তিযং. ‘‘ব্যত্তস্সা’’তি ফৰণঞ্ঞাণস্স পুগ্গলস্স. পঞ্ঞা সঙ্খাতং ৱেয্যত্তিযং অস্সাতি ৱিগ্গহো. দ্ৱিহেতুক তিহেতুকানংপি ন সক্কা নিযমেতুন্তি সম্বন্ধো. কথং ন সক্কাতি আহ ‘‘মাতুকুচ্ছিম্হি ৱিপত্তি নাম নত্থী’’তি. কতমেসং ৱিপত্তীতি. উপ্পন্নানম্পি চক্খু সোতানং ৱিপত্তি. কেনকাৰণেন ৱিপত্তীতি. পৰূপক্কমেনৱা মাতুযা ৱিসম পযোগেন ৱা নানাবাধেন ৱা ৱিপত্তীতি যোজনা. ধাতুপাঠে যক্খ পূজাযংতি পঠিতত্তা ‘‘পূজনীযট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. এতেন যক্খিতব্বা পূজিতব্বা যক্খাতি দস্সেতি. যে পন কিচ্ছজীৱিকপত্তা ৱিচৰন্তি, তে ভূমস্সিতা নাম হোন্তীতি যোজনা. ‘‘ভূমিস্সিতা’’তি পাঠে ভূমিযং সিতা নিস্সিতাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পুঞ্ঞনিব্বত্তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ৱিৰূপা হুত্ৱা’’তি তে ৱণ্ণতোপি দুব্বণ্ণা হোন্তি. সণ্ঠানতোপি দুস্সণ্ঠানা. জীৱিকতোপি কিচ্ছজীৱিকাতিআদিনা ৱিপন্নৰূপা হুত্ৱা. ‘ৱিৱসা হুত্ৱা নিপতন্তী’তি ৱিনিপাতিকাতিপি ৱদন্তি. ৱিৱসাতি চ অত্তনো ৱসেন ইচ্ছায ৱিনাতি অত্থো. ‘‘ৱিৱিত্তট্ঠানেসূ’’তি জনৱিৱিত্তেসু ঠানেসু. পৰিযেসিত্ৱা ৱা জীৱিতং কপ্পেন্তি. পীড়েত্ৱা ৱা জীৱিতং কপ্পেন্তি. তাসেত্ৱা পীড়েত্ৱা ৱা জীৱিতং কপ্পেন্তীতি যোজনা. ‘‘ৱেমানিকপেতাপী’’তি অত্তনো পুঞ্ঞনিব্বত্তং দিব্বৱিমানং যেসং অত্থি, তে ৱেমানিকা. তে পন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞমিস্সক কম্মেন নিব্বত্তত্তা কেচি দিৱা দিব্বসুখং অনুভৱন্তি, ৰত্তিং পেতদুক্খং. কেচি ৰত্তিং দিব্বসুখং অনুভৱন্তি, দিৱা পেতদুক্খন্তি. পৰেহি দত্তং দিন্নং পুঞ্ঞপ্ফলং উপনিস্সায জীৱন্তীতি পৰদত্তূপজীৱিনো. ‘‘পৰেহি দিন্নং পুঞ্ঞপ্ফলং’’তি ঞাতকেহি পুঞ্ঞং কত্ৱা ইদং মে পুঞ্ঞং পেতানং কালঙ্কতানং ঞাতীনং দেধীতি এৱং দিন্নং পুঞ্ঞপ্ফলং. ‘‘সকলচক্কৱাড়পৰিযাপন্না একভূমকা’’তি যথা তাৱতিংসাভূমি নাম সব্ব চক্কৱাড়েসুপি অত্থি. সব্বাপি দিব্বেন ৱস্সসহস্সেন একআযু পৰিচ্ছেদো হোতি. ইমস্মিং চক্কৱাড়ে ৱত্তব্বং নত্থি. ন তথা নিৰযেসু ৱা তিৰচ্ছান যোনিযং ৱা পেত্তিৱিসযেৱা অসুৰকাযেৱা মনুস্সেসুৱা ভুম্মদেৱেসু ৱা একপৰিচ্ছেদো নাম অত্থি. চতুন্নং অপাযানং আযুপ্পমাণ গণনায নিযমো নত্থীতি ৱুত্তং, ন নু ব্ৰহ্ম সংযুত্তে কোকালিকং ভিক্খুং আৰব্ভ ভগৱতা ৱুত্তো দসন্নং নিৰযানং ৱিসুং ৱিসুং অত্থীতি. সচ্চং অত্থি. তে পন দসনিৰযা অৱীচিনিৰযে পৰিযাপন্না হুত্ৱা তস্স পদেসমত্তা হোন্তি. ন তেহি পদে সমত্তেহি সকলো অৱীচিনিৰযো নিযতাযু পৰিমাণোতি সক্কা ৱত্তুং. অপি চ সোপি তেসং আযুপৰিচ্ছেদো অৱীচিভূমিযা নিযামেন সিদ্ধো ন হোতি. তেন তেন কম্মৱিসেসেনেৱ সিদ্ধো. তস্মা যং ৱুত্তং ‘‘তত্থ যেভূয্যেন কম্মপ্পমাণত্তা’’তি, তং সু ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তত্থ নিৰযেসূ’’তিআদিং. ‘‘এৱং সন্তে’’তি ন ইতৰ দীপৱাসীনং আযুকপ্পস্স আৰোহণঞ্চ ওৰোহণঞ্চ অত্থীতি ৱুত্তে সতীতি অত্থো. সমাচাৰো নাম দসসুচৰিতানি. ৱিসমাচাৰো নাম দসদুচ্চৰিতানি. তেসং নিস্সন্দভূতা সম্পত্তিৱিপত্তিযোতি সম্বন্ধো. ‘‘তেসং পী’’তি ইতৰ দীপৱাসীনংপি. সো এৱপৰিচ্ছেদোতি আপজ্জতি. ন চ সক্কা তথা ভৱিতুং. আদিকপ্পকালে সব্বেসম্পি চতুদীপ ৱাসীনং অসঙ্খ্যেয্যাযুকতা সম্ভৱতোতি. অথ ইতৰদীপৱাসীনম্পি আযুকপ্পস্স আৰোহণং ওৰোহণঞ্চ অত্থি. এৱং সতি, এতৰহিপি তেসং আযুকপ্পো জম্বুদীপৱাসীনং আযুকপ্পেন একগতিকো সিযাতি চোদনা. নিস্সন্দমত্তত্তাতিআদি পৰিহাৰো. নত্থি ইদং মম ইদং মমাতি পৱত্তা পাটিপুগ্গলিকতণ্হা এতেসন্তি ‘‘অমমা’’. ‘‘অপৰিগ্গহা’’তি পুত্তদাৰাদিপৰিগ্গহৰহিতা. ‘‘উপৰিমে চাতুমহাৰাজিকে’’তি আকাসট্ঠকচাতুমহাৰাজিকে. দিৱে দেৱলোকে সিদ্ধানি দিব্বানি. ‘‘যাৱ নিমিৰাজকালা’’তি যাৱ অম্হাকং বোধিসত্তভূতস্স নিমিৰঞ্ঞো উপ্পন্নকালা. কস্স পবুদ্ধো পুৰিমে অন্তৰকপ্পে উপ্পন্নো. নিমিৰাজা পন ইমস্মিং অন্তৰ কপ্পে উপ্পন্নো. ‘‘মনুস্স লোকেহি পঞ্ঞাসৱস্সানি চাতুমহাৰাজিকে একোদিব্বৰত্তিদিৱো হোতী’’তিআদি অভিধম্মে ধম্ম হদয ৱিভঙ্গে আগতনযেন ৱুত্তো. চতুগ্গুণৱচনে. ‘‘উপৰিমানং’’তি উপৰিমানং দেৱানং. একং ৱস্সসহস্সং আযুপ্পমাণং হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘দ্ৱে’’তি দ্ৱে ৱস্সসহস্সানি. ‘‘অট্ঠা’’তি অট্ঠৱস্সসহস্সানি. ‘‘হেট্ঠিমানং’’তি হেট্ঠিমানং দেৱানং. ‘‘উপৰিমানং’’তি উপৰিমানং দেৱানং. যামে একো ৰত্তিদিৱোতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘চত্তাৰী’’তি মনুস্সলোকে চত্তাৰি ৱস্সসতানি. এৱং সেসেসু. ‘‘আদিঅন্ত দস্সনৱসেনা’’তি চাতুমহাৰাজিকে মনুস্সৱস্সগণনা দস্সনং আদিদস্সনং নাম. ইদানি ৱসৱত্তিযং মনুস্সৱস্সগণনা দস্সনং অন্ত দস্সনং নাম.

ন অতিদুব্বলংতি নাতিদুব্বলং. ‘‘তং’’তি তং অৱিতক্ক অৱিচাৰমত্তঝানং. ‘‘ভূমন্তৰে’’তি পথমজ্ঝানভূমিতো অঞ্ঞিস্সং দুতীযজ্ঝানভূমিযং. কপ্পৱচনে. কপ্পীযতি ৱস্স, উতু, মাস, পক্খ, ৰত্তি, দিৱা, দিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জীযতীতি কপ্পো. কপ্পীযন্তি ৱা নানাধম্মপ্পৱত্তিযো অতীতা দিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জীযন্তি এতেনাতি কপ্পো. কালো. মহন্তো কপ্পোতি মহাকপ্পো. ৱস্সানং সতভাগেহিপি সহস্সভাগেহিপি সতসহস্সভাগেহিপি সঙ্খাতুং অসক্কুণেয্যোতি অসঙ্খ্যেয্যো. একস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স অন্তৰে দিস্সমানো কপ্পো অন্তৰকপ্পো. সত্তানং নানাআযুপৰিচ্ছেদো আযুকপ্পো. সো পন মনুস্সানং দসৱস্সাযুককালে দসৱস্সেন পৰিচ্ছিন্নো. নেৱসঞ্ঞা দেৱানং নিচ্চকালং চতুৰাসীতি কপ্পসহস্সেহি পৰিচ্ছিন্নো. অন্তৰকপ্পো নাম চূড়কপ্পা ৱুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ৱীসতিপ্পভেদা চূড়কপ্পা ৱুচ্চন্তীতি কেচি ৱদন্তীতিআদিনা যোজনা. ‘‘যে’’তি যে চতুসট্ঠিযাদিভেদা অন্তৰকপ্পা. ‘‘যথাৱিনট্ঠং’’তি ৱিনট্ঠপ্পকাৰেন ৱিনট্ঠপ্পকতিযা. ৱড্ঢমানো কপ্পো ৱিৱট্টো. ‘‘যথাৱিৱট্টং’’তি ৱিৱট্টপ্পকাৰেন ৱিৱট্টপ্পকতিযা. অচ্চযেন অতিক্কমনেন. হৰণেন অপনযনেন. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং কপ্পৱচনে. অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেজেনা’’তি অগ্গিনা. ‘‘সংৱট্টতী’’তি ৱিনস্সতি তদা. ‘‘হেট্ঠা’’তি হেট্ঠালোকো. ‘‘চতুসট্ঠিৱাৰেসূ’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱচনং.

গাথাসু. ‘‘সত্তসত্তগ্গিনাৱাৰা’’তি সত্তসত্তৱাৰা অগ্গিনা ৱিনস্সন্তি. অথৱা, ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনং. সত্তসুসত্তসুৱাৰেসু লোকো অগ্গিনা ৱিনস্সতীতি যোজনা. তেনাহ ‘‘অট্ঠমে অট্ঠমে’’তি. ‘‘দকা’’তি উদকেন. অট্ঠমে অট্ঠমেৱাৰে লোকো দকেন ৱিনস্সতীতি যোজনা. যদা চতুসট্ঠিৱাৰা পুণ্ণা, তদা একো ৱাযুৱাৰো সিযা. তত্থ ‘‘তদা’’তি তস্মিং চতুসট্ঠিৱাৰে. ‘‘ৱিৱট্টমানং’’তি সণ্ঠহমানং. ‘‘ৱিৱট্টতী’’তি সণ্ঠহতি. ‘‘সংৱট্টমানং’’তি ৱিনস্সমানং. ‘‘সংৱট্টতী’’তি ৱিনস্সতি. ‘‘দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি অড্ঢদ্ৱযং একং অসঙ্খ্যেয্যন্তি কত্ৱা উপচাৰেন ৱুত্তং. যথাতং-আভস্সৰানং অট্ঠকপ্পানীতি. ‘‘উপড্ঢেনা’’তি উদকৱাৰে হেট্ঠিমভূমীসু উদকেন ৱিনস্সমানাসু দুতীযজ্ঝানভূমি ন তাৱ ৱিনস্সতি. সংৱট্টকপ্পেপি চিৰকালং তিট্ঠতেযেৱ. ইদং সন্ধায ৱুত্তং. সব্বঞ্চেতং লব্ভমানত্তা ৱুত্তং. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং সন্ধায ৱুত্তন্তি. ইদমেৱ পমাণন্তি.

পটিসন্ধিচতুক্কং নিট্ঠিতং.

১৪৫. কম্মচতুক্কে. ‘‘জনেতী’’তি অজনিতং জনেতি. পাতুভাৱেতি. ‘‘উপত্থম্ভতী’’তি জনিতং উপত্থম্ভতি. চিৰট্ঠিতিকং কৰোতি. ‘‘উপপীড়েতী’’তি জনিতং উপপীড়েতি, পৰিহাপেতি. ‘‘উপঘাতেতী’’তি উপচ্ছিন্দতি. ‘‘কটত্তা ৰূপানং’’তি কটত্তানামকানং কম্মজৰূপানং. ‘‘কম্মপথপত্তাৱা’’তি এত্থ পটিসন্ধিজনেন সতি, সব্বম্পি কম্মং কম্মপথপত্তং নাম হোতীতি দট্ঠব্বং. ৱিপচ্চিত্থাতি ৱিপক্কং. ৱিপক্কং ৱিপাকং যেসন্তি ৱিপক্ক ৱিপাকা. উপত্থম্ভমানা পৱত্ততি. সযংপি পচ্চযলাভে সতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অলদ্ধোকাসস্সা’’তি ইদং নিদস্সন মত্তং. লদ্ধোকাসস্সপি উপত্থম্ভনং নাম ইচ্ছিতব্বমেৱ. অঞ্ঞং অকুসলকম্মং ওকাসং লভতীতি যোজনা. ‘‘চাযং’’তি চে অযং. ‘‘কালঙ্কৰিযা’’তি কালংকৰেয্য. ‘‘অস্সা’’তি ইমস্স পুগ্গলস্স. ‘‘পসাদিতং’’তি পসন্নং. ‘‘পদূসিতং’’তি পদুট্ঠং. পুব্বে ‘মৰণাসন্ন কালে’তি ৱুত্তত্তা ইধ ‘পৱত্তিকালেপী’তি ৱুত্তং. ‘‘এতং’’তি কম্মন্তৰস্স উপত্থম্ভনং. ‘‘জীৱিতপৰিক্খাৰে’’তি জীৱিতপৰিৱাৰে পচ্চযে. ‘‘সমুদানেত্ৱা’’তি সমাহ ৰিত্ৱা.‘‘এত্থা’’তি উপত্থম্ভক কম্মট্ঠানে. খন্ধসন্তানস্স উপব্ৰূহনন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তনযেনা’’তি ‘জীৱিতন্তৰাযে অপনেত্ৱা’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. খন্ধসন্তানস্স চিৰতৰপ্পৱত্তিন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰা’’তি ‘ৱিপচ্চিতুং অলদ্ধোকাসাৱা ৱিপক্ক ৱিপাকা ৱা সব্বাপি কুসলা কুসল চেতনা’তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰা. ‘‘দুব্বলতৰং কত্ৱা ৱা ৱিবাধমানা’’তি উপপীড়ক কম্মকিচ্চং ৱুত্তং. ‘‘জনক কম্মস্স দুব্বল আযূহনকালে’’তি সমুচ্চযনকালে. ‘‘ৱিহত সামত্থিযং’’তি ৱিনাসিতসত্তিকং. ‘‘মহেসক্খেসূ’’তি মহানুভাৱেসু. ‘‘উপত্থম্ভকম্পি তব্বিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং’’তি উপপীড়ক কম্মতো ৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং. ‘উপৰিভূমি নিব্বত্তকম্পি সমানং হেট্ঠাভূমিযং নিব্বত্তেতী’তিআদীসু ‘হেট্ঠাভূমি নিব্বত্তকম্পি সমানং উপৰিভূমিযং নিব্বত্তেতী’তিআদিনা ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. অজাতসত্তুৰাজৱত্থুম্হি তস্স ৰঞ্ঞো পিতুঘাতকম্মং মহাঅৱীচিনিৰযে নিব্বত্তনকম্পি সমানং পচ্ছা বুদ্ধু পট্ঠান কম্মেন বাধীযমানং ৱিহতসামত্থিযং হুত্ৱা তং উস্সদনিৰযে নিব্বত্তেতি. খন্ধসন্তানস্স ৱিবাধনং নাম সত্তস্স দুক্খুপ্পত্তি কৰণন্তি সম্বন্ধো. কথং গোমহিংসাদীনং পুত্তদাৰঞাতিমিত্তানঞ্চ ৱিপত্তিকৰণং তস্স সত্তস্স উপপীড়ক কম্মকিচ্চং ভৱেয্য. অঞ্ঞোহি সো পুগ্গলো, অঞ্ঞে গোমহিংসাদযো. ন চ অঞ্ঞেন কতং কম্মং অঞ্ঞেসং সত্তানং দুক্খুপ্পত্তিং ৱা সুখুপ্পত্তিং ৱা কৰেয্যাতি চোদনা. দুৱিধন্তিআদিনা তং ৱিস্সজ্জেতি. আনন্দ সেট্ঠিৱত্থুম্হি. সোসেট্ঠি মহামচ্ছৰিযো অহোসি. অঞ্ঞেপি দানং দেন্তে নীৱাৰেসি. সো ততো চৱিত্ৱা একস্মিং গামকে একিস্সা ইত্থিযাকুচ্ছিম্হি জাতো. তস্স জাতকালতো পট্ঠায তস্স পাপকম্মেন মাতৰং আদিং কত্ৱা সকলগামিকানং জনানং দুক্খুপ্পত্তি হোতীতি ধম্মপদ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তস্মা নিস্সন্দফলৱসেন অঞ্ঞেন কতং কম্মং অঞ্ঞেসং সত্তানং দুক্খুপ্পত্তিং ৱা সুখুপ্পত্তিং ৱা কৰোতি যেৱাতি দট্ঠব্বং. [‘‘কম্মজসন্ততি সীসেসূ’’তি পটিসন্ধিকালতো পট্ঠায উপ্পন্না একেকা কম্মজৰূপসন্ততি নাম অত্থি. সা পচ্ছা অপৰাপৰং তাদিসায কম্মজৰূপসন্ততিযা পৱত্তত্থায সীসভূতত্তা সন্ততি সীসন্তি ৱুচ্চতি. যং কিঞ্চি একং ৱাকম্মজসন্ততি সীসং. দ্ৱে ৱাকম্মজসন্ততি সীসানি ]. ৱিসুদ্ধিমগ্গপাঠে. ‘‘তদেৱা’’তি তং উপঘাতক কম্মমেৱ. ‘‘ইধ চা’’তি ইমস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহে. ‘‘ইমস্স পী’’তি ইমস্স উপঘাতক কম্মস্সপি. দুট্ঠগামণি ৰঞ্ঞো ৱত্থুম্হি চ সোণত্থেৰ পিতুনো ৱত্থুম্হি চ তেসং মৰণাসন্নকালে পথমং দুগ্গতি নিমিত্তানি উপট্ঠহন্তি. পচ্ছা ৰঞ্ঞো একং পুব্বকতং কল্যাণ কম্মং অনুস্সৰন্তস্স থেৰপিতু চ তঙ্খণে এৱ একং কল্যাণ কম্মং কৰোন্তস্স তানি দুগ্গতি নিমিত্তানি অন্তৰধাযন্তি. সগ্গনিমিত্তানি পাতুব্ভৱন্তি. উভোপি চৱিত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তন্তীতি. কুসলা কুসল কম্মানং খযং কৰোতীতি কুসলা কুসল কম্মক্খযকৰো. ‘‘আযু কম্মেসু ৱিজ্জমানেসূ’’তি তস্স সত্তস্স আযু পৰিচ্ছেদো চ পৰিযন্ত গতো ন হোতি, কম্মানুভাৱো চ পৰিক্খীণো ন হোতি. এৱং আযু কম্মেসু ৱিজ্জমানেসু. ‘‘অপৰাধ কম্মস্সা’’তি মাতাপিতূসুৱা ধম্মিকসমণ ব্ৰাহ্মণেসু ৱা অপৰজ্ঝনৱসেন কতস্স অপৰাধকম্মস্স. ‘‘সো পনা’’তি মজ্ঝিমট্ঠকথাৱাদো পন. ‘‘অৰুচ্চমানো ৱিযা’’তি অনিচ্ছিযমানোৱিয. ‘‘সো’’তি মজ্ঝিমট্ঠকথা ৱাদো. ‘‘তত্থ পনা’’তি মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন. ‘‘সব্বঞ্চেতং’’তি সব্বঞ্চ এতং সুত্তৱচনং, ৱসেন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. অনিচ্ছন্তেহি টীকা চৰিযেহি. ‘‘ৱিপাকং পটিইচ্ছিতব্বো’’তি ৱিপাকং পটিচ্চ ইচ্ছি তব্বো. এত্থ ‘‘ৱিপাকং’’তি কম্মনিব্বত্তক্খন্ধ সন্তানং ৱুচ্চতি. তস্স জনকং কম্মং জনক কম্মন্তি ৱুচ্চতি. তস্সেৱ খন্ধসন্তানস্স উপত্থম্ভকং তস্সেৱ উপপীড়কং তস্সেৱ উপঘাতকং কম্মং উপঘাতক কম্মন্তি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সাকেত পঞ্হে’’তি ৱিপাকুদ্ধাৰে আগতে সাকেত পঞ্হে. ধম্মদিন্নায নাম উগ্গসেন ৰঞ্ঞো দেৱিযা ৱত্থুম্হি সাদেৱী পুব্বে একং অজং ঘাতেসি, তেন কম্মেন অপাযেসু পতিত্ৱা পচ্ছা পৱত্তি ৱিপাকৱসেন বহূসু ভৱেসু অজসৰীৰে লোমগণনামত্তং অত্তনো সীসচ্ছেদন দুক্খং অনুভোসীতি. ‘‘সা পনা’’তি সা একা পাণাতিপাত চেতনা পন. মহামোগ্গলান ৱত্থু নাম পঞ্চসত চোৰানং থেৰস্স ঘাত ন ৱত্থু. থেৰোহি অত্তনা পুব্বকতেন উপচ্ছেদক কম্মেন চোৰঘাতনং লভিত্ৱা পৰিনিব্বুতো. সামাৱতিদেৱী চ ৱগ্গুমুদানদিতীৰৱাসিনো পঞ্চসত ভিক্খূ চ অত্তনো পুব্বকতেহি উপচ্ছেদক কম্মেহি তাদিসং পৰূপক্কমং লভিত্ৱা সগ্গেসু নিব্বত্তা. দুস্সিমাৰো নাম ককুসন্ধ বুদ্ধকালে মাৰদেৱ পুত্তো ৱুচ্চতি. কলাবুৰাজানাম খন্তি ৱাদিতা পসস্স ঘাতকো ৱুচ্চতি. তে পন তঙ্খণে অত্তনা কতেন উপচ্ছেদক কম্মেন তঙ্খণে এৱ চৱিত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তা. তত্থ পুৰিম ৱত্থূসু উপচ্ছেদক কম্মং উপচ্ছিন্দন মত্তং কৰোতি. ন অত্তনো ৱিপাকং দেতি. পচ্ছিমৱত্থূসু পন উপচ্ছিন্দনঞ্চ কৰোতি, ৱিপাকঞ্চ দেতীতি. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘উপচ্ছেদন পুব্বকং’’তি উপচ্ছেদন পুব্বকং ৱিপাকং জনেতীতি যোজনা. কম্মন্তৰস্স ৱিপাকং উপচ্ছিন্দিত্ৱাৱ অত্তনো ৱিপাকং জনেতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘অত্তনো ৱিপাকং জনেতী’’তি ইধ কদাচি জনেতি, কদাচি ন জনেতীতি এৱং ৱিভাগস্স অকতত্তা ‘‘তং ন সুন্দৰং’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ইধ পুব্বকতেনা’’তিআদিং. ‘‘অট্ঠকথাসুযেৱ আগতত্তা’’তি তেসু ৱত্থূসু তেজনা উপচ্ছেদক কম্মেন মৰন্তীতি এৱং ৱত্ৱা আগতত্তা. ৱিপাকং নিব্বত্তেতীতি ৱিপাক নিব্বত্তকং. তস্স ভাৱো ৱিপাক নিব্বত্তকত্তং. ৱিপাক নিব্বত্তকত্তস্স অভাৱোতি ৱিগ্গহো.

জনকচতুক্কং নিট্ঠিতং.

১৩৬. ‘‘নিকন্তি বলেন ৱা পটিবাহিযমানং ৱিপাকং ন দেতী’’তি ঝানলাভিনো হুত্ৱাপি মৰণকালে উপ্পজ্জিতুং নিকন্তিযা সতি, তং ঝানং ৱিপাকং ন দেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘একস্সা’’তি একস্স পুগ্গলস্স. ‘‘তেসং’’তি মহগ্গতকম্ম আনন্তৰিয কম্মানং. অন্তিম জৱনৱীথিযং কতং নাম ৱত্থু দুব্বলত্তা সযম্পি দুব্বলং হোতি. পটিসন্ধিং ন জনেতি. তেনাহ ‘‘অন্তিম জৱনৱীথিতো পুব্বভাগে আসন্নে কতং’’তি. ইদঞ্চ কম্মসামঞ্ঞ ৱসেন ৱুত্তং. কম্মৱিসেসে পন সতি, ন দেতীতি ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. কতং আসন্ন কম্মং নামাতি গহেতব্বন্তি যোজনা. পাড়িপাঠে. অস্সপুগ্গলস্স মৰণকালেৱা সম্মাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্নাতি যোজনা. পৰতো পৰিপুণ্ণং আগমিস্সতি. সোমনস্স জনকং পৰচেতনা পৱত্তিৱসেন. সন্তাপ জনকং কুক্কুচ্চৱিপ্পটিসাৰপ্পৱত্তিৱসেন. ইদং গৰুক চতুক্কং নাম অনন্তৰে ভৱে ৱিপচ্চনকানং কম্মানং ৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘উপপজ্জৱেদনীয কম্মানি এৱা’’তি. কম্মং নাম কুসলং ৱা হোতু, অকুসলং ৱা. পুনপ্পুনং লদ্ধা সেৱনে সতি, ৱিপাকং দেতি. অসতি ন দেতি. কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং উপ্পন্নং হোতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণন্তি চ, অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং উপ্পন্নং হোতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণন্তি চ, পাড়িযং ৱুত্তং. এত্থহি কতত্তাতি ৱত্ৱা পুন উপচিতত্তাতি ৱচনং পুনপ্পুনং ৱড্ঢনসঙ্খাতে আসেৱনে সতি এৱ ৱিপাকং দেতীতি ঞাপেতি. তস্মা কতমত্ত কম্মত্তা কটত্তা কম্মং নামাতি ৱুত্তেপি অনন্তৰভৱে ৱিপচ্চনক কম্মস্সেৱ ইধ অধিপ্পেতত্তা পুনপ্পুনং লদ্ধা সেৱনমেৱ ইধ গহেতব্বন্তি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৱনং’’তি ৱুত্তং.

‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদীসু. ‘‘যত্থ তং পুব্বকতং কম্মন্তি আগতং’’তি যস্মিং অট্ঠকথা পদেসে তং কটত্তা কম্মং পুব্বকতং কম্মংতি আগতং. ‘‘কস্মা ইধা’’তিআদীসু. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং অভিধম্মত্থ সঙ্গহে. পাড়িযং. যং গৰুকং, তং ৱিপাকং দেতি. তস্মিং অসতি, যং বহুলং. তস্মিং অসতি, যং আসন্নং. তস্মিং অসতি, যং কটত্তা ৱা পন কম্মং, তং ৱিপাকং দেতীতি অত্থো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

সুত্তন্তপাঠে. সুখৱেদনং জনেতীতি সুখৱেদনীযং. ‘‘সমত্তা’’তি সুট্ঠুগহিতা. ‘‘সমাদিন্না’’তি তদত্থৱিৱৰণং. ‘‘পৰিযত্তং’’তি সমত্থং. তম্বদাধিকস্স যাৱজীৱং বহূনি পাপকম্মানি আচিণ্ণানি. মৰণ দিৱসে পন সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা চৱিত্ৱা তেন আসন্ন কম্মেন সগ্গে নিব্বত্তি. ৱাতকালস্স যাৱজীৱং বহূনি কল্যাণ কম্মানি আচিণ্ণানি. মৰণ দিৱসেপন বুদ্ধসাসনে ৱিপৰীত সঞ্ঞং কত্ৱা তেন আসন্ন কম্মেন অপাযে নিব্বত্তি.

গৰুকচতুক্কং নিট্ঠিতং.

১৪. ৭. দিট্ঠধম্মচতুক্কে. পস্সিতব্বোতি দিট্ঠো. ‘‘ধম্মো’’তি খন্ধাযতন ধম্ম সমূহো. দিট্ঠো ধম্মোতি দিট্ঠ ধম্মো. ৱত্তমানো ধম্মসমূহো. যো অত্তভাৱোতি ৱুচ্চতি. অত্তসঙ্খাতস্স দিট্ঠিযা পৰিকপ্পিতসাৰস্স ভাৱো পৱত্তি কাৰণন্তি কত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠ ধম্মো ৱুচ্চতী’’তিআদিমাহ. ‘‘ৱিপাকং পটিসংৱেদেতী’’তি এতেন কথং কম্মসাধনং দস্সেতি. পটিসংৱেদন ক্ৰিযাপদে ৱিপাকন্তি কম্মপদং দিস্ৱা ৱিপাকং নাম ৱেদিতব্বং ৱেদনীযং. পটিসংৱেদিতব্বং পটিসংৱেদনীযন্তি ৱিঞ্ঞাতত্তা. ‘‘উপেচ্চা’’তি উপগন্ত্ৱা. ‘‘উপপজ্জিত্ৱা’’তি উপেচ্চ পজ্জিত্ৱা. পাপুণিত্ৱাতি অত্থো. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘দিট্ঠ ধম্মতো’’তি দিট্ঠ ধম্মস্স. সামিঅত্থে পঞ্চমী. পাড়িযং ৱুত্তং. ‘‘এত্থহী’’তিআদি পুব্বৱাক্যে ৱুত্ত নযমেৱ. অপৰসদ্দো নিচ্চং অপাদানা পেক্খো. তঞ্চ অপাদানং নাম অনন্তৰে ৱুত্তপদেহি. ‘‘দিট্ঠধম্মা নাগতানন্তৰ ভৱেহী’’তি দিট্ঠধম্মতো চ অনাগতানন্তৰ ভৱতো চাতি অত্থো. ‘‘পৰিৱত্তো’’তি পবন্ধো. অপৰাপৰিযোতি ৱা, অপৰো চ অপৰো চ অপৰাপৰো. অপৰাপৰে পৱত্তো অপৰাপৰিযোতি অত্থো. ‘‘উপপজ্জভৱং’’তি অনাগতানন্তৰভৱং. অহোসি কম্মে ‘‘অহোসী’’তি পদং অঞ্ঞাসি কোণ্ডঞ্ঞোতি পদেৱিয ৰুড়্হীনামপদন্তি আহ ‘‘অহোসি নামকং’’তি. তং পন ৰুড়্হিপদং কুতোপৱত্তংতি আহ ‘‘অহোসি কম্মং’’তিআদিং. ‘‘এৱং ৱুত্ত পাঠৱসেনা’’তি এত্থ ইধ ৱুত্তো পাঠো সা ৱসেসো. পৰিপুণ্ণপাঠো পন অহোসি কম্মং অহোসি কম্ম ৱিপাকো, অহোসি কম্মং নাহোসি কম্ম ৱিপাকো, অহোসি কম্মং অত্থিকম্ম ৱিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো, অহোসিকম্মং ভৱিস্সতি কম্ম ৱিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্ম ৱিপাকোতিআদিনা পটিসম্ভিদা মগ্গে আগতো. ‘‘সা’’তি পথম জৱন চেতনা. ‘‘অপ্পতৰ ৱিপাকা চাতী’’তি এত্থ ‘‘ইতী’’তি হেতু অত্থে নিপাতো, তস্মা অচিৰট্ঠিতি কত্তা দিট্ঠ ধম্মে এৱ ফলং দত্ৱা ৱিগচ্ছতি, তস্মা অপ্পতৰ ৱিপাকত্তা অহেতুকমত্তং ফলং দত্ৱা ৱিগচ্ছতীতি যোজনা. ‘‘পচ্চযোতি চা’’তি পচ্চযং লদ্ধাতি ৱুত্তো পচ্চযোতি চ. ‘‘সো’’তি মহন্তং ৱুত্তো পচ্চযো. ‘‘কাকৱলিযাদীনং ৱিযা’’তি কাকৱলিযাদীনং পুগ্গলানং দিট্ঠৱেদনীয কম্মং ৱিয. ‘‘পাকটতৰপ্ফলদানং’’তি সত্তাহব্ভন্তৰে এৱ সেট্ঠিট্ঠানপ্পটি লাভাদিৱসেন পাকটতৰপ্ফলদানকং কম্মৱিসেসং. কম্ম পথজৱনসন্তানে পৱত্তা পথমজৱন চেতনা ৱা ইতৰাপি পথম জৱন চেতনা ৱাতি যোজনা. ‘‘কাচী’’তি একচ্চা পথমজৱন চেতনা. সেসানি দিট্ঠধম্ম ৱেদনীয কম্মানি.

উপপজ্জকম্মে. ‘‘অত্থ সাধিকা’’তি সন্নিট্ঠানত্থসাধিকা. পাণঘাতাদি কিচ্চসাধিকাতি ৱুত্তং হোতি. সুট্ঠু নিট্ঠাপেতীতি সন্নিট্ঠাপিকা. ‘‘সেসানি পী’’তি সেসানি উপপজ্জ ৱেদনীয কম্মানিপি. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং মনুস্স লোকে. ‘‘মিস্সককম্মানী’’তি কুসলা কুসলমিস্সকানি কম্মানি. ৱেমানিকপেতৱত্থূনি ৱিমানৱত্থু পাড়িযং আগতানি. ‘‘সুগতিযং ৱিপত্তিং অনুভৱন্তানি ৱত্থূনী’’তি এত্থ ‘‘ৱিপত্তিং’’তি চক্খু সোতাদীনং অঙ্গ পচ্চঙ্গানং ৱা ৱিপত্তিং. নানা দুক্খুপ্পত্তিভূতং ৱা ৱিপত্তিং. ‘‘দুগ্গতিযং সম্পত্তিং’’তি মহিদ্ধীনং নাগসুপণ্ণাদীনং সম্পত্তিং. ‘‘যথা ৱুত্ত ৱত্থূহী’’তি ৱেমানিক পেতৱত্থাদীহি. অট্ঠকথাপাঠে. ‘‘তেসং সঙ্কমনং নত্থী’’তি তেসং কম্মানং ৱিপচ্চনকাল সঙ্কন্তি নাম নত্থি. ‘‘যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠন্তী’’তি তানি দিট্ঠ ধম্মট্ঠানাদিৱসেন ভগৱতা যথা ৱুত্তট্ঠানে এৱ তিট্ঠন্তি. ‘‘এৱং ৱুত্তং’’তি তেসং সঙ্কমনং নত্থীতিআদিনযেন ৱুত্তং. ‘‘যুত্তিযা ৱা অভাৱতো’’তি এত্থ দিট্ঠ ধম্ম ৱেদনীযস্স পটিসন্ধি ৱিপাকাদি যুত্তিযা অভাৱতো.

দিট্ঠধম্মচতুক্কং.

১৪৮. পাকট্ঠানচতুক্কে. ‘‘কাযাদীনং’’তি চোপনকাযাদীনং. কায ৱিঞ্ঞত্তাদীনন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অতিপাতেন্তী’’তি অতিক্কম্ম পযোগেন অভিভৱিত্ৱা পাতেন্তি. তেনাহ ‘‘অতিপাতনঞ্চেত্থা’’তিআদিং. ‘‘অদিন্নং’’তি সামিকেনঅদিন্নং পৰসন্তকং. অগমনীযৱত্থূনি নাম অৱীতিক্কমনত্থায অনুপগন্তব্বানি মাতুৰক্খিতাদীনি ইত্থি পুৰিসসৰীৰানি. ‘‘তস্সা’’তি পৰপাণস্স. ‘‘ততো’’তি পৰপৰিগ্গহিত ভাৱতো. ‘‘অচ্ছিন্দক চেতনা’’তি পৰসন্তকস্স অত্তনো সন্তককৰণৱসেন ভুসং পৰসন্তকা ভাৱচ্ছিন্দক চেতনা. ৱিলুপ্পন চেতনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘মগ্গেন মগ্গপ্পটিপাদকস্সা’’তি অত্তনো মগ্গেন পৰমগ্গ সম্পযোজকস্স. ‘‘এত্থপী’’তি যথা অদিন্নাদানে পৰপৰিগ্গহিত সঞ্ঞিনোতি দুতীযং অঙ্গপদং ৱুত্তং. এৱং এত্থপি. এত্থ ৱদন্তি অগমনীয ৱত্থু ৱসেন চিত্তন্তি অৱত্ৱা তস্মিং সেৱন চিত্তন্তি ৱুত্তং. তস্মা অগমনীয ৱত্থু সঞ্ঞিতাতি অৱুত্তম্পি ৱুত্তসদিসং হোতীতি. ন হোতি. ন হি তস্মিন্তি ৱচনং সঞ্ঞাৱিসেস সহিতং অত্থং ৱদতি. ঈদিসেসু চ ঠানেসু সচে সঞ্ঞাপধানং হোতি. পাণসঞ্ঞিতা, পৰপৰিগ্গহিত সঞ্ঞিতা,তি অঙ্গ পদং ৱিয ইধপি অগমনীয ৱত্থু সঞ্ঞিতাতি দুতীযং অঙ্গপদং অৱস্সং ৱত্তব্বং হোতি. কস্মা, অঙ্গনিযমট্ঠানত্তা. তেনাহ ‘‘এতেনা’’তিআদিং. ‘‘চতুৰঙ্গীকোৱ ৱুত্তো’’তি তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা. অগমনীয ৱত্থু, তস্মিং সেৱন চিত্তং, সেৱনপ্পযোগো, মগ্গেন মগ্গপ্পটিপত্তি অধিৱাসনন্তি. ‘‘সা’’তি ভিক্খুনী. ‘‘ৰক্খিতাসু সঙ্গহিতা’’তি মাতুৰক্খিত পিতু ৰক্খিতাদীসু সঙ্গহিতা. ‘‘টীকাসু পনা’’তি সুত্তন্তটীকাসু পন. ‘‘সা’’তি ভিক্খুনী. পাসণ্ডা ৱুচ্চন্তি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতাদীনি. তং ৱাদিনো পাসণ্ডিযা নাম. তেসং ধম্মো পাসণ্ডিয ধম্মো নাম. মিচ্ছাচাৰোপি দুস্সীলায ইত্থিযা ৱীতিক্কমো অপ্পসাৱজ্জো. ততো গোৰূপ সীলিকায মহাসাৱজ্জো. ততো সৰণঙ্গতায, পঞ্চ সিক্খা পদিকায, সামণেৰিযা, পুথুজ্জন ভিক্খুনিযাতিআদি. অট্ঠকথা পাঠে. ‘‘এত্থা’’তি ইমস্মিং অকুসলকাযকম্মে. ‘‘ন গহিতং’’তি থেৰেন ৱা অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱা ন গহিতং. সুৰঞ্চ মেৰযঞ্চ পিৱন্তি এতেনাতি সুৰামেৰয পানং. তদজ্ঝোহৰণ চেতনা কম্মং. ‘‘সব্ব লহুকো’’তি সব্বেসং সুৰাপান কম্ম ৱিপাকানং মজ্ঝে যো ৱিপাকো লহুকতৰো, পৱত্তিৱিপাকমত্তোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘উম্মত্তকসংৱত্তনিকো’’তি উম্মত্তভাৱ সংৱত্তনিকো. ‘‘পঞ্চপী’’তি সুৰাপান কম্মেন সহ পঞ্চপি. মূলটীকা ৱচনে. ‘‘তস্সা’’তি সুৰাপান কম্মস্স. পটিসম্ভিদা মগ্গটীকাযং ইমস্স ৱাক্যস্স সংৱণ্ণনাযং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘তব্বি ৰমণাদযো চা’’তি ততো সুৰাপানতো ৱিৰমণাদযো চ. ‘‘মদস্সা’’তি মজ্জনস্স. ‘‘অপুঞ্ঞপথস্সা’’তি অকুসল কম্ম পথস্স. ‘‘তব্বিৰতি পী’’তি ততো সুৰাপানতো ৱিৰতিপি. ‘‘নিম্মদতাযা’’তি মজ্জনৰহিত ভাৱস্স. ‘‘সা’’তি নিম্মদতা. ‘‘পুঞ্ঞপথস্সা’’তি কুসলকম্ম পথস্স. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘তানী’’তি সুৰাপান কম্মতব্বিৰতি কম্মানি. ‘‘ন ইতৰং’’তি কম্মপথেহি অসম্বন্ধং. সুৰাপানং ৱিসুং পটিসন্ধিং ন দেতীতি যোজনা. তব্বিৰতি কম্মে পন সচে ইদং সুৰাপানং নাম পাপকম্মং দুচ্চৰিতন্তি ঞত্ৱা সমাদান ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতি ৱসেন তং সিক্খাপদং ৰক্খতি. তং সীলং অঞ্ঞেহি পুঞ্ঞপথেহি অসম্বন্ধম্পি ৱিসুং পটিসন্ধিং ন দেতীতি ন ৱত্তব্বং. ‘‘এৱমিদং পী’’তি এৱং ইদম্পি সুৰাপান কম্মং কম্ম পথপত্তস্স কম্মস্স পৰিৱাৰভূতং এৱ পটিসন্ধিং জনেতীতি যোজনা. ‘‘তত্থা’’তি কম্মপথসুত্তেসু. সৰূপতো ন ৱুত্তন্তি চ সক্কা ৱত্তুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যং’’তি যং সুৰাপান কম্মং. ‘‘তত্থা’’তি তেসু কম্মপথসুত্তেসু. কম্ম জননং নাম দুচ্চৰিত কম্মানং জননং. সক্কেন দেৱান মিন্দেন তস্স অপাযগামিতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. তস্সাসুৰায পুণ্ণং ইমং সুৰাকুম্ভংকিণাথ. মূলং দেথ গণ্হাথাতি অত্থো. ‘‘তস্সা’’তি সুৰাপান কম্মস্স. অপাযং গমেতি সম্পাপেতীতি অপায গামী. ‘‘যদিদং’’তি যা অযং যথালাভ যোজনা অত্থি. মূলটীকা ৱচনে. ‘‘কম্মসহজাতা’’তি অকুসল কম্মসহজাতা তণ্হা. ‘‘তেসং’’তি তেসং পঞ্চন্নং কম্মানং. ‘‘কোট্ঠাসতো’’তি ধম্মসঙ্গণিযং ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতীতিআদিনা ৱুত্তে ধম্মুদ্দেসৱাৰে ঝানাদিকোট্ঠাসা নাম আগতা. তেসু পঞ্চ সিক্খাপদা কোট্ঠাসতো কম্মপথ কোট্ঠাসিকা এৱ. কম্মপথ কোট্ঠাসে অন্তোগধাতি অত্থো. ‘‘পুৰিমানং চতুন্নং’’তি পাণাতি পাতাদীনং চতুন্নং কম্মানং. ‘‘পটিক্খিত্তো’’তি তস্স কম্মপথভাৱো পটিক্খিত্তো. ‘‘ততীযং’’তি ততীয সুত্তং. এতাসুপি চ অট্ঠকথাসু.

কাযকম্মাদীসু. সসম্ভাৰকাযো নাম সকলো ৰূপকাযো. পসাদকাযো নাম কাযপসাদো এৱ. কায ৱিঞ্ঞত্তি চোপনকাযো নাম. ‘‘চোপন’’ন্তি চ চলনং ৱুচ্চতি. ‘‘সো যেৱা’’তি চোপনকাযোযেৱ. কাযকম্ম নাম লাভো চ হোতি, তস্মা সো কম্মানং পৱত্তি মুখন্তি ৱুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘কম্মানি ৱিসেসেতুং’’তি ইদং কাযকম্মং নাম, ইদং ৱচীকম্মং নামাতি ৱিসেসেতুং নিযমেতুং. ‘‘সক্কোন্তী’’তি কম্মানি ৱিসেসেতুং সক্কোন্তি. তস্মা কাযদ্ৱাৰে ৱুত্তিতোতি চ ৱচীদ্ৱাৰে ৱুত্তিতোতি চ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. মিচ্ছাচাৰস্স ৱচীদ্ৱাৰে অপ্পৱত্তিতো ‘‘পুৰিমানি দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. ‘‘মজ্ঝিমানি চত্তাৰী’’তি মুসাৱাদাদীনি চত্তাৰি ৱচীকম্মানি. ‘‘ছব্বিধানি তানি ৱজ্জানীতি’’তি ‘কাযকম্মং জহেয্যু’ন্তিআদীনি ছব্বিধানি তানি ৱজ্জানি. কথং একমেকেন বাহুল্ল সদ্দেন ছব্বিধানি তানি ৱজ্জেতীতি. অন্ৱযতো চ ব্যতিৰেকতো চ ৱজ্জেতি. কথং, পাণাতিপাত কম্মং কদাচি অপ্পকেন ৱচীদ্ৱাৰে উপ্পন্নম্পি কাযদ্ৱাৰে এৱ পৱত্তি বহুলত্তা কাযকম্মমেৱ হোতি. ৱচীকম্ম সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. দ্ৱে ৱা অস্স নামানি ন ভৱন্তি. ৱচীদ্ৱাৰে পন অপ্পকৱুত্তিত্তা ৱচীকম্মং নাম ন হোতি. কাযকম্মন্তি নামং ন জহতি. দ্ৱে ৱা অস্স নামানি ন ভৱন্তীতি এৱং একেন কাযদ্ৱাৰে বাহুল্ল ৱুত্তিৱচনেন পাণাতিপাত কম্মে ছব্বিধানি ৱজ্জানি ৱজ্জেতীতি. এৱং সেসেসু. ৱনচৰকো নাম ৱনলুদ্দকো. সো পন কদাচি অপ্পকেন গামে চৰন্তোপি ৱনে বাহুল্ল চাৰিত্তা ৱনচৰকো এৱ হোতি. গামচৰকোতি নামং ন লভতি. দ্ৱে ৱা অস্স নামানি ন ভৱন্তি. এৱং সঙ্গামাৱচৰকাপি. সঙ্গামাৱচৰো নাম সঙ্গামে বাহুল্লাৱচৰো হত্থী ৱুচ্চতি. এত্থ মনোদ্ৱাৰং সব্ব কম্ম সাধাৰণত্তা কম্মানি ৱিসেসেতুং ন সক্কোতীতি ৱুত্তং. এৱঞ্চসতি, ‘অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠি চেতি মনস্মিং ৱুত্তিতো মনোকম্মং নামা’তি ইদং ন ৱত্তব্বন্তি. নো ন ৱত্তব্বং. কম্ম সিদ্ধিং পটিচ্চ অঞ্ঞদ্ৱাৰেহি অসাধাৰণত্তা. তেনাহ ‘‘মনোকম্মানি পনা’’তিআদিং. ‘‘সিদ্ধং’’তি নিব্বত্তং. ‘‘কাযকম্মদ্ৱাৰং’’তি এত্থ তত্থ চোপনকাযো কাযকম্মানং পৱত্তি বহুলত্তা কাযকম্ম দ্ৱাৰং নাম. চোপনৱাচা তত্থ ৱচীকম্মানং পৱত্তি বহুলত্তা ৱচীকম্মদ্ৱাৰং নাম. কুসলা কুসল জৱন চিত্তং পন মনোকম্মানং তত্থেৱ কম্ম কিচ্চ সিদ্ধিতো মনোকম্ম দ্ৱাৰং নামাতি এৱং কম্মেন দ্ৱাৰ ৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং. ‘‘তস্স দ্ৱাৰস্স নামং ভিন্দিতুং ৱা’’তি কাযোতি নামং ভিন্দিতুং ৱা. ‘‘অত্তনো নামং দাতুন্তি ৱা’’তি ৱচীতি নামং তস্স দাতুং ৱা. ‘‘ব্ৰাহ্মণ গামাদীনং ব্ৰাহ্মণ গামাদিভাৱো ৱিযা’’তি তস্মিং অঞ্ঞকুলেসু ৱসন্তেসুপি ব্ৰাহ্মণ কুলবহুলত্তা ব্ৰাহ্মণ গামোত্ৱেৱ নামং হোতি. তস্মিং ৱনে অঞ্ঞৰুক্খেসু সন্তেসুপি খদীৰৰুক্খ বহুলত্তা খদীৰৱনন্ত্ৱেৱ নামং হোতীতি ৱত্তব্বন্তি. কাযকম্মং নিট্ঠিতং.

১৪৯. ৱচীকম্মে. ‘‘মুসা ৱদন্তী’’তি অভূততো ৱদন্তি. পিসতি এতাযাতি পিসুণা. ‘‘নিৰুত্তি নযেনা’’তি এত্থ পিযসুঞ্ঞ কৰণাতি ৱত্তব্বে অক্খৰ লোপকৰণং নিৰুত্তি নযো নাম. ‘‘যেনা’’তি যেনজনেন. ‘‘সম্ফং’’তি এত্থ সংসদ্দো সম্মতি দুক্খং এতেনাতি অত্থেন সুখে হিতে ৱত্ততীতি আহ ‘‘সং সুখং হিতঞ্চা’’তি. কীদিসং সুখং হিতঞ্চাতি আহ ‘‘সাধুজনেহি অধিগন্তব্বং’’তি. এতেন পাপজনেহি অধিগন্তব্বং হিতসুখং পটিক্খিপতি. হিতসুখস্স ৱিনাসনং নাম তস্স আগমন মগ্গভিন্দনন্তি আহ ‘‘হিতসুখ মগ্গং ভিন্দতী’’তি. ‘‘তং ৱা’’তি এত্থ ‘‘তং’’তি হিতসুখং. ‘‘অত্থ ধম্মা পগতস্সা’’তি অত্থতো চ ধম্মতো চ অপগতস্স. ‘‘পটিভাণ চিত্তস্সা’’তি সুণন্তানং চিত্তৰতি চিত্তহাসৱড্ঢনত্থায পটিভাণঞ্ঞাণেন চিত্তীকতস্স. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং কথা মগ্গে. ‘‘অত্থ ধম্ম ৱিনযপদং’’তি অত্থ পদঞ্চ ধম্মপদঞ্চ ৱিনয পদঞ্চ. তত্থ অত্থো নাম আৰোগ্যসম্পত্তি, মিত্তসম্পত্তি, পঞ্ঞাসম্পত্তি, ধন সম্পত্তি, ভোগসম্পত্তিযো. তাসু কোসল্লজনকং ৱাক্যপদং অত্থপদং নাম. ইদং সুচৰিতং নাম সগ্গসংৱত্তনিকং, ইদং দুচ্চৰিতং নাম অপায সংৱত্তনিকন্তি এৱং সভাৱ ধম্মেসু কোসল্ল জনকং ৱাক্য পদং ধম্ম পদং নাম. এৱং চিত্তং দমিতব্বং, এৱং ইন্দ্ৰিযানি দমিতব্বানি, এৱং ৰাগো ৱিনেতব্বো, এৱং দোসো ৱিনেতব্বোতিআদিনা ৱিনেতব্বেসু ৱিনয কোসল্লজনকং ৱাক্যপদং ৱিনয পদং নাম. যত্থ এৱৰূপং অত্থ পদঞ্চ ধম্ম পদঞ্চ ৱিনয পদঞ্চ কিঞ্চি নত্থি. তস্স ৱাচা ৱত্থুমত্তস্স এতংনামং হোতীতি যোজনা. ‘‘সম্ফং’’তি ৱুত্তপ্পকাৰং নিৰত্থকৱচনং. ‘‘তত্থা’’তি তেসু ৱচীকম্মেসু. ৱিসংৱাদনং নাম ৱিৰজ্ঝা পনং. ৱিসংৱাদকো নাম ৱিৰজ্ঝাপনকো. অত্থং ভঞ্জতি ৱিনাসেতীতি অত্থ ভঞ্জনকো. ‘‘কম্মপথভেদো’’তি পটিসন্ধি জনকো কম্মপথৱিসেসো. ‘‘ইতৰো’’তি অত্থ ভঞ্জনকতো অঞ্ঞো মুসাৱাদো. ‘‘কম্ম মেৱা’’তি পৱত্তি ৱিপাক জনকং ৱচীকম্মমেৱ. ‘‘ৰজানং’’তি ধূলীনং. তাসু সুগতি দুগ্গতীসু উপ্পজ্জন্তীতি তদুপ্পজ্জনকানি. ‘‘পথভূতত্তা’’তি উপ্পত্তিমগ্গভূতত্তা. ‘‘ভেদ পুৰেক্খাৰেনা’’তি মিত্তভেদপুৰেক্খাৰেন. মিত্তং ভিন্দতীতি ভেদকো. ‘‘সংকিলিট্ঠ চেতনা’’তি অত্থ পুৰেক্খাৰ ধম্ম পুৰেক্খাৰ ৱিনয পুৰেক্খাৰ অনুসাসনি পুৰেক্খাৰ ৰহিতা কেৱলং ভেদপুৰেক্খাৰ চেতনা সংকিলিট্ঠ চেতনা নাম. ‘‘পৰে ভিন্নে যেৱা’’তি পৰজনে পৰজনেন মিথুভেদৱসেন ভিন্নেযেৱ. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি যং কিঞ্চি অক্কোসৱত্থু. ‘‘অযং পী’’তি অযং ফৰুসৱাচাপি. এৱং অক্কোসন কম্মংপি অক্কোসিতব্বস্স দূৰে ঠিতস্সপি মতস্সপি সম্পজ্জতীতি যোজনা. অনত্থং নিৰত্থকৱাচা ৱত্থু মত্তং ৱিঞ্ঞাপেতীতি অনত্থৱিঞ্ঞাপনকো. ‘‘সচ্চতো গণ্হন্তে যেৱা’’তি যথা সো কথেতি, তথা তং ৱত্থু উপ্পন্ন পুব্বন্তি এৱং সচ্চতো গণ্হন্তেযেৱ. কেচি সচ্চতো গণ্হিত্ৱা কিঞ্চি ৱত্থুং পূজনীয ঠানে ঠপেত্ৱা থোমেন্তা পূজেন্তা ৱন্দন্তা পৰিহৰন্তি. সম্পৰাযি কত্থায তং সৰণং গচ্ছন্তি. সব্বমেতং নিৰত্থকং হোতি. ‘‘তদস্সাদৱসেনা’’তি তং ৰাজকথাদিং তত্থ চিত্তৰতিং লভিত্ৱা অস্সাদৱসেন কথেন্তস্সেৱ কম্মং হোতি. অনিচ্চ লক্খণ ৱিভাৱনত্থায ৱা ৰতনত্তয গুণৱিভাৱনত্থায ৱা পাপ গৰহ কল্যাণ সম্ভাৱনায ৱা কথেন্তস্স পন সত্থকমেৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অত্থ ধম্ম ৱিনয নিস্সিতং’’তিআদিং. সেসমেত্থ কাযদ্ৱাৰে দীপিতমেৱ.

১৫০. মনোকম্মে. ‘‘অভিঝাযন্তী’’তি অতিৰেকতৰং ঝাযন্তি, চিন্তেন্তি, ওলোকেন্তি ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদমত্তে অঠত্ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘ব্যাপাদেন্তী’’তি ৱিগতভাৱং আপাদেন্তি সম্পাপেন্তি. তঞ্চ আপাদনং ন কাযৱাচাহি. অথ খো চিত্তেনেৱাতি ৱুত্তং ‘‘চিন্তেন্তী’’তি. ‘‘তব্বি পৰীততো’’তি সপ্পুৰিস পঞ্ঞত্তিতো ৱিপৰীতেন. ‘‘তত্থা’’তি তেসু মনোকম্মেসু. ‘‘ইদং মমস্সা’’তি ইদং সন্তকং মমসন্তকং ভৱেয্য, অহো সাধু ৱতাতি যোজনা. ‘‘অত্তনো কত্ৱা’’তি অত্তনো সন্তকং কত্ৱা. ‘‘লাভাৱতিমে’’তি এত্থ সুলাভং লভন্তীতি লাভা. ‘‘অত্তনো কৰেয্যং’’তি অত্তনো সন্তকং কৰেয্যং. পৰভণ্ডং ৱত্থু যস্সাতি পৰভণ্ড ৱত্থুকো. ‘‘ৱত্থূ’’তি আৰম্মণভূতং ৱত্থু. যাৱ ন পৰিণামেতি, তাৱ ন কম্মপথভেদো হোতীতি যোজনা. ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাসূ’’তি অধিকাৰো. ‘‘অযং’’তি অযং সত্তো. ‘‘তস্সা’’তি তস্স সত্তস্স. দসৱত্থুকামিচ্ছাদিট্ঠি নাম ‘নত্থিদিন্নং, নত্থিযিট্ঠং, নত্থিহুতং’তিআদিকা মিচ্ছাদিট্ঠি. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতেসু কাচিদিট্ঠিযো নত্থিকাদি সভাৱা হোন্তি. ইধ পন তব্বহুলনযেন কম্মমেৱাতি ৱুত্তং. যথাৱুত্তোতি সম্বন্ধো. গচ্ছন্তস্স পুগ্গলস্স. ‘‘চিত্তুপ্পাদো’’তি মগ্গচিত্তুপ্পাদে. ‘‘পস্সন্তো’’তি তীণি লক্খণানি পস্সন্তো. ৱুত্তোতি সম্বন্ধো. ‘‘নিযামং’’তি সম্মত্ত নিযামং. অৱিপৰীতনিযামন্তি অত্থো. পুন ‘‘নিযামং’’তি মিচ্ছত্তনিযামং. ৱিপৰীত নিযামন্তি অত্থো. তিকিচ্ছিতুং অসক্কুণেয্যোতি অতেকিচ্ছো. একন্তেন অপাযগামী হোতীতি অত্থো. ‘‘অপস্সিত্ৱা’’তি দিট্ঠিট্ঠানানং অপস্সিত্ৱা. ‘‘মিচ্ছাধিমোক্খমত্তেনা’’তি তিত্থা চৰিযেসু সদ্দহন মত্তেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সকং আচৰিযকং’’তি অত্তনো আচৰিযস্স সন্তকভূতং. ঠিতো পুগ্গলো. অট্ঠকথাযং ৱুত্তো, যথাহ মিচ্ছত্ততিকে মিচ্ছাসভাৱাতি মিচ্ছত্তা. ৱিপাকদানে সতি, খন্ধভেদানন্তৰমেৱ ৱিপাকদানতো নিযতা. মিচ্ছত্তা চ তে নিযতা চাতি মিচ্ছত্তনিযতা. সম্মাস ভাৱাতি সম্মত্তা. সম্মত্তা চ তে নিযতা চ অনন্তৰমেৱ ফলদান নিযমেনাতি সম্মত্তনিযতাতি. ‘‘তস্সা’’তি মিচ্ছাদিট্ঠিযা. ‘‘অচোপেত্ৱা’’তি অচালেত্ৱা. ‘‘এতেনা’’তি এতেনপি সদ্দেন. ‘‘ইমেসং’’তি মনোকম্মানং. ‘‘এতেনা’’তি মনস্মিং এৱাতি ৱচনেন. ‘‘উপপন্নং’’তি পৰিপুণ্ণং. ‘‘উপলক্খণাদিৱসেনা’’তি উপলক্খণনয নিদস্সননয পধাননযাদিৱসেন. ‘‘অত্থন্তৰপ্পসঙ্গো হোতী’’তি কথং হোতি. এৱসদ্দেন ৱিনা পাণাতিপাত কম্মং কাযদ্ৱাৰে বাহুল্ল ৱুত্তিতো কাযকম্মং নামাতি ৱুত্তে ইদং লদ্ধাতপত্তো ৰাজকুমাৰোতি ৱিয উপলক্খণনযমত্তং. তেন সেসদ্ৱাৰেসুপি বাহুল্ল ৱুত্তিং উপসল্লক্খেতীতি অত্থন্তৰপ্পসঙ্গো সিযাতি. এৱং সেসনযেসুপীতি. ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি জোতেতি. ‘‘তেসূ’’তি পাণৱধাদীসু. ‘‘একং অঙ্গং’’তি উপক্কমোতি চতুত্থং অঙ্গং. ‘‘তং সহজাতা চা’’তি চেতনা সহজাতা চ. চেতনা পক্খে ভৱাতি চেতনা পক্খিকা. চেতনা ৱিয কাযকম্মভাৱং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছন্তী’’তি মনোকম্মন্তি ৱোহৰিতুং অপ্পহোনকত্তং গচ্ছন্তীতি অত্থো. অত্তা পধানং যেসং তে অত্তপ্পধানা. অভিজ্ঝাদযো. অত্তপ্পধানা ন হোন্তি. চেতনা পধানা হোন্তি. ইধেৱ তে অত্তপ্পধানা হোন্তীতি অত্থো. ‘‘তথা তথা’’তি অহোৱত ইদং মমস্সাতিআদিনা তেন তেন পকাৰেন. ‘‘তত্থা’’তি তেসু মনোকম্মেসু. ‘‘সব্বেন সব্বং’’তি পাটিপদিকপদমেতং. সব্বপ্পকাৰতোতি অত্থো. ‘‘ইধা’’তি মনোকম্মট্ঠানে. ‘‘মনোকম্ম কিচ্চৱিসেসেনা’’তি অহোৱত ইদং মমস্সাতিআদিকেন কিচ্চ ৱিসেসেন. মনোকম্ম দীপনা নিট্ঠিতা.

১৫১. ‘‘এত্থ চ দসন্নং পী’’তিআদীসু. ‘‘তাপী’’তি তা পুব্বাপৰচেতনাযোপি. আদিতো পট্ঠায পৱত্তা তাপীতি সম্বন্ধো. ‘‘যানিপনা’’তিআদীসু. একো একস্স ৱদতি অহং ইমং সত্তং মাৰেমি, ত্ৱং অসুকংসত্তং মাৰেহীতি. এৱং ৱত্ৱা উভোপি উপক্কমং কৰোন্তি. কম্মং পন উভিন্নম্পি ন সিজ্ঝতি. তত্থ আণাপকস্স ত্ৱং অসুকং সত্তং মাৰেহীতি আণাপন কম্মং সচে সিজ্ঝতি. ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তং কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি. ইধ পন অসিদ্ধত্তা ৱচীদ্ৱাৰে দিস্স মানং ৱচীকম্মন্তি ৱুচ্চতি. ৱচীদুচ্চৰিতমত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. এসনযো সেসেসুপি.

‘‘দোসমূলেনা’’তিআদীসু. দোসো এৱ মূলং দোসমূলং. দোসো মূলং মস্সাতি দোসমূলং. তং সম্পযুত্ত চিত্তন্তি দ্ৱিধা অত্থো. ব্যাপাদো নাম দোসো এৱ. সো কথং দোসেন মূলেন জাযেয্যাতি ৱুত্তং ‘‘পুৰিমো ব্যাপাদৱজ্জেহী’’তি. পৰতো অভিজ্ঝাযম্পি এসনযো. ৱিভাৱনিপাঠে. নিধিপাঠকা নাম ৰাজনিধি ৱিধাযকা. তত্থ চণ্ডো নিগ্গহেতব্বোতি আগতত্তা দুট্ঠনিগ্গহত্থন্তি ৱুত্তং. ৰাজূনং অদিন্নাদানং মোহমূলেন জাযতীতি যোজনা. ‘‘ব্ৰাহ্মণানঞ্চা’’তি সকসঞ্ঞায এৱ যং কিঞ্চি হৰন্তানং ব্ৰাহ্মণানঞ্চ কম্মফলসম্বন্ধাপৱাদীনঞ্চ. ‘‘আহৰণং’’তি অদিন্নাদানৱসেন হৰণং. অৱহৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. যো পন মোহো ৰাজূনং উপ্পন্নো, যো চ ব্ৰাহ্মণানং উপ্পন্নো, যো চ কম্ম ফলসম্বন্ধা পৱাদীনং উপ্পন্নোতি সম্বন্ধো. ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তি লোভো কম্মানং সুট্ঠুৱড্ঢনায নিদানং কাৰণং হোতীতি যোজনা. সঞ্জাতা কঙ্খাযেসং তে সঞ্জাতকঙ্খা. পৰিতো উট্ঠাতি এত্থাতি পৰিযুট্ঠানং. কঙ্খায পৰিযুট্ঠানং কঙ্খাপৰিযুট্ঠানং. জনানং তানিকম্মানীতি সম্বন্ধো.

অকুসলকম্মদীপনানিট্ঠিতা.

১৫৭. কুসলকম্মে. অযং পন এৱমাদীসু সুত্তপদেসু আগতোতি সম্বন্ধো. ‘‘মেত্তং কাযকম্মং’’তি মেত্তাসহগতং কাযকম্মং. এৱং ৱচীকম্মেপি. চেতনা হেত্থ কম্মন্তি অধিপ্পেতা. মনোকম্মে পন চেতনাপি যুজ্জতি. অব্যাপাদোপি যুজ্জতি. ঞাণং অনুপৰিৱত্তীতি ঞাণানুপৰিৱত্তং. ঞাণানুপৰিৱত্তীতিপি পাঠো, সো যেৱত্থো. ‘‘পদক্খিণং’’তি পৱড্ঢিতং. অপৰং পৰিযাযং দস্সেতি ‘‘যস্মিং পনা’’তিআদিনা. দুস্সীলস্স ভাৱো দুস্সিল্যং. পাণাতিপাতাদিকম্মং. ‘‘পৱত্তমানে’’তি কাযদ্ৱাৰে পৱত্তমানে. ‘‘যং পন কুসলং’’তি পাণাতি পাতাদিতো ৱিৰতি কুসলং. ‘‘পৱত্তমানং’’তি চিত্তে পৱত্তমানং. ‘‘কিচ্চ সীসেনা’’তি কিচ্চপ্পধানেন. কিচ্চং পধানং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সেসমেত্থ কাযকম্মে সুৱিঞ্ঞেয্যং.

‘‘ৱচীকম্মেপি এসেৱনযো’’তি যস্মিং দুস্সিল্যে পৱত্তমানে ৱাচা অপৰিসুদ্ধা হোতি. ৱচী সংৱৰো ভিজ্জতীতিআদিনা ৱত্তব্বং. ‘‘অৱসেসং পনা’’তি তীহি কাযকম্মেহি চতূহি ৱচীকম্মেহি অৱসেসং. তত্থ ‘‘তীহি কাযকম্মেহী’’তি তীহি কাযদুচ্চৰিত ৱিৰতি কম্মেহি. ‘‘চতূহি ৱচীকম্মেহী’’তি চতূহি ৱচীদুচ্চৰিত ৱিৰতি কম্মেহি. ‘‘সব্বংপি কল্যাণ কম্মং’’তি সব্বম্পি দানকম্মং, সব্বম্পি ভাৱনা কম্মং, অপচাযন কম্মং, ৱেয্যাৱচ্চকম্মং, পত্তিদানকম্মং, পত্তানুমোদনাকম্মং, ধম্মসৱন কম্মং, ধম্ম দেসনা কম্মং, সব্বম্পি দিট্ঠিজুকম্মং তীসুদ্ৱাৰেসু পৱত্তম্পি মনোকম্মং নামাতি যোজনা. ইমেসু পন দ্ৱীসু পৰিযাযেসু পচ্ছিমোযেৱ পধানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যাৱ দেৱা’’তি অন্তিম পৰিচ্ছেদ জোতকো নিপাতো. মত্থকপৰিচ্ছেদেনাতি অত্থো.

সীলপদে. ‘‘সীলযতী’’তি সম্মা দহতি চ উপধাৰেতি চাতি দ্ৱিধা অত্থো. ‘‘সুসমাহিতানী’’তি সুপ্পতিট্ঠিতানি. ‘‘উপৰিমে কুসল ধম্মে’’তি মহগ্গত লোকুত্তৰ কুসলধম্মে. সত্তসু ৱিসুদ্ধীসু উপৰিমে চিত্ত ৱিসুদ্ধাদি কুসলধম্মে. ‘‘অধিকুসল ধম্মে’’তি অধিকে বোধিপক্খিয কুসল ধম্মে. পৰেহি দিন্নং, তদেৱ পত্তিং. সব্বানি পন তানি দানাদীনি কুসলানি. সোধেন্তি সপ্পুৰিসাজনা. তানি এৱপুঞ্ঞানি. একমেকং পুঞ্ঞক্ৰিযৱত্থু. ‘‘ইমিনা পচ্চযেনা’’তি চীৱৰাদি পচ্চযেন, অন্নপানাদি পচ্চযেন, ধন ধনঞ্ঞাদিপচ্চযেন ৱা. ‘‘সব্বংপি চেতং’’তি সব্বম্পি এতং দসৱিধং পুঞ্ঞং. ‘‘হীনেন ছন্দেনা’’তি যসকামতাদিৱসেন হীনেন ছন্দেন, হীনেন চিত্তেন, হীনেন ৱীৰিযেন, হীনায ৱীমংসায. ‘‘মজ্ঝিমেনা’’তি পুঞ্ঞপ্ফলকামতাদিৱসেন মজ্ঝিমেন. ‘‘পণীতেনা’’তি কত্তব্বমেৱিদন্তি অৰিযৱংসানু ব্ৰূহনৱসেন পণীতেন ছন্দাদিনা পৱত্তি তং পণীতন্তি যোজনা. ‘‘যসকামতাযা’’তি কিত্তি সদ্দকামতায ৱা, পৰিৱাৰকামতায ৱা. ‘‘পুঞ্ঞপ্ফলকামতাযা’’তি ভৱসম্পত্তি ভোগসম্পত্তিকামতায. ‘‘অৰিযভাৱং নিস্সাযা’’তি ইদং দানং নাম অৰিযানং ৱংসো. অহম্পি অৰিযো. তস্মা মযাপি কত্তব্বমেৱিদন্তি এৱং অৰিযভাৱং নিস্সাযাতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘অৰিযো’’তি আচাৰ অৰিযোপি যুজ্জতি দস্সন অৰিযোপি. তত্থ আচাৰ অৰিযো নাম সপ্পুৰিসো পুথুজ্জন কল্যাণকো ৱুচ্চতি. দস্সন অৰিযো নাম পৰমত্থ অৰিযো. ‘‘পাৰমিতা দানং’’তি সব্বদানেহি অগ্গপত্তং মহাবোধি সত্তানং পাৰঙ্গতদানং. তঞ্হি সব্ব সত্তৱিমোক্খত্থায পৱত্তি তত্তা অগ্গপত্তং হোতি, পাৰঙ্গতং. ততো উত্তৰিতৰস্স কস্সচিদানস্স অভাৱতো. সেসেসুপি পুঞ্ঞ ক্ৰিযৱত্থূসু. ‘‘তিকদ্ৱযং’’তি পুৰিমাদি হীনাদি তিকদ্ৱযং. ‘‘অন্তিম ৱত্থুনা’’তি অন্তিম ৱত্থু অজ্ঝাপজ্জনেন ৱা. ‘‘দুস্সীলো নামা’’তি দুস্সীল ভিক্খু নাম. সো হি যাৱভিক্খুপ্পটীঞ্ঞং ন ৱিজহি. তাৱ ভিক্খু এৱ. ন সামণেৰো, ন গিহী. তং চে অঞ্ঞো ভিক্খু অমূলকেন অন্তিম ৱত্থুনা অনুদ্ধংসেতি. অনুদ্ধংসেন্তস্স সঙ্ঘাদি সেসো. ওমসৱাদে পাচিত্তিযং. সহসেয্যট্ঠানে তেন সহ অতিৰেক ৰত্তিং সযন্তস্সাপি আপত্তি নত্থি. তস্মা সো দুস্সীল ভিক্খুত্ৱেৱ ৱত্তব্বোতি. ‘‘পুন কম্মৱাচায সমাদাতব্বন্তি নত্থী’’তি যথা সিক্খং পচ্চক্খন্তস্স সব্বং সমাদানং ভিজ্জতি. পুন ভিক্খুভাৱং ইচ্ছন্তেন পুন কম্মৱাচায সমাদাতব্বং হোতি. এৱং পুন কম্মৱাচায সমাদাতব্বন্তি নত্থি. ‘‘ইতৰেসু পনা’’তি লিঙ্গনাসনঙ্গতো অঞ্ঞেসু দণ্ডকম্মঙ্গেসু. নিচ্চসীলাদীসু. ‘‘যং নিচ্চমেৱ ৱট্টতী’’তি যং পাণাতিপাত ৱিৰতি সীলং নিচ্চমেৱ ৰক্খিতুং ৱট্টতি. অনিচ্চং ন ৱট্টতি. কস্মা, পাণঘাতাদিং কৰোন্তস্স সব্বকালম্পি দুচ্চৰিত সম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘অনিচ্চং সাৱজ্জং হোতী’’তি. দুচ্চৰিতং হোতীতি অত্থো. ‘‘যং নিচ্চম্পি ৱট্টতী’’তি পকতি গহট্ঠানং যং ৱিকাল ভোজনাদি ৱিৰতি সীলং নিচ্চম্পি ৱট্টতি. ‘‘অনিচ্চম্পি ৱট্টতী’’তি সমাদান দিৱসং অতিক্কমিত্ৱা ৱিকাল ভোজনাদিং কৰোন্তস্স ৱীতিক্কম দোসোৱা দুচ্চৰিত দোসো ৱা নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সাৱজ্জং ন হোতী’’তি. দুচ্চৰিতং ন হোতীতি অত্থো. তথা দসসীলঞ্চ পকতি গহট্ঠানং অনিচ্চসীলং নামাতি যোজনা. ‘‘অনিচ্চসীলমেৱ হোতী’’তি পকতি গহট্ঠানং তং দসসীলং যাৱজীৱং নিচ্চং কত্ৱা সমাদিযিত্ৱা ৰক্খন্তানম্পি অপব্বজিতত্তা পব্বজিতেসু জাতি সভাৱেনেৱ সিদ্ধং নিচ্চসীলং নাম ন হোতি. যাৱজীৱং কত্ৱা সমাদান ৱসেনেৱ নিচ্চং হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱেসধাৰণেন সহ সিদ্ধত্তা’’তি এত্থ কথং ৱেসধাৰণেন সিদ্ধং হোতীতি. ৱেসধাৰণং নাম গিহিৱত্থং পহায কাসায ৱত্থ ধাৰণং. কাসাযৱত্থঞ্চ নাম অৰহত্তধজো হোতি. ন চ অৰহত্তধজং ধাৰেন্তস্স সিক্খাপদং অসমাদিযন্তস্সপি ৱিকালে ভুঞ্জিতুং ৱট্টতি. তথা নচ্চাদীনি পস্সিতুং, মালাদীনি ধাৰেতুং, উচ্চাসযনাদীসু ৱসিতুং, জাতৰূপাদীনি সাদিতুং. কস্মা ইতি চে, তেসঞ্হি তং তং যথাসকং সীলং নিচ্চং সুদ্ধং কত্ৱা ৰক্খিতুমেৱ ৱট্টতীতিআদিনা কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱাতি. ‘‘অপ্পনং অপত্তাৱ অধিপ্পেতা’’তি অপ্পনাপত্তানং মহগ্গতভাৱনানং ৱিসুং উপৰি ৱক্খমানত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এত্থেৱা’’তি ইমস্মিং ভাৱনা কম্মে এৱ. ‘‘তে সঞ্ঞেৱা’’তি ৰতনত্তযাদীনং এৱ চ. গন্তুং আৰদ্ধো গমিকো. অদ্ধানং দীঘমগ্গং গচ্ছন্তো অদ্ধিকো. ‘‘পৰিসুদ্ধেনা’’তি লাভসক্কাৰাদি নিৰপেক্খতায অত্তুক্কং সন পৰৱম্ভনাদি ৰহিততায চ পৰিসুদ্ধেন. ‘‘হিতপ্ফৰণ চিত্তেনা’’তি মযি কৰোন্তে ইমস্স এত্তকং হিতসুখং ভৱিস্সতীতি এৱং তেসং হিতসুখেসু ফৰণ চিত্তেন. মেত্তচিত্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অত্তনো কিচ্চেসু ৱিযা’’তি এতেন তেসং সব্বং কিচ্চং অত্তনোভাৰং কৰোতীতি দীপেতি. ‘‘সাধাৰণ কৰণং’’তি অত্তনো পুঞ্ঞং পৰেসং দানং. অত্ত মনতাপৱেদনিযাধুসাধূতি ৱচীভেদকৰণং. তঞ্হিদিন্নঞ্চানুমোদিতঞ্চ দিট্ঠধম্মৱেদনীযং জাতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যোনিসোমনসিকাৰে ঠত্ৱাতি এত্থ সিলোকাদিপক্খিকং অযোনিসোমনসিকাৰং জহিত্ৱা সুণন্তস্স ইমং ধম্মং সুত্ৱা অত্থৰসধম্মৰসপ্পটিসংৱেদী ভৱিস্সামীতি, দেসেন্তস্স ইমং দেসেন্তো ধম্মস্স চ সুণন্তানঞ্চ অনুগ্গহং কৰিস্সামীতি যোনিসোমনসিকাৰে ঠত্ৱা. লাভ সক্কাৰাদি পক্খিকো মনসিকাৰো অযোনি সোমনসিকাৰো নাম. নিয্যানত্থ নিস্সৰণত্থ পক্খিকো যোনিসোমনসিকাৰো নাম. নিৰৱজ্জ কম্মানি নাম কসিগোৰক্খাদি কম্মানি. নিৰৱজ্জসিপ্পানি নাম ৱড্ঢকিসিপ্পাদীনি ৱেজ্জসিপ্পাদীনি চ. নিৰৱজ্জ ৱিজ্জাঠানানি নাম পৰূপৰোধৰ হিতানি অঙ্গৱিজ্জা ৱেদৱিজ্জা মন্তৱিজ্জাদীনি. ‘‘ৱোদান কৰণং’’তি ৱিসেসেন ৱিসুদ্ধকৰণং. ‘‘তং সভাৱত্তা’’তি দানসভাৱত্তা. ‘‘চাৰিত্ত সীলত্তা’’তি সপ্পুৰিসানং পকতি চাৰিত্ত সীলত্তা. পুন ‘‘তং সভাৱত্তা’’তি ভাৱনা সভাৱত্তা. তথাহি দেসেন্তস্স চ সুণন্তস্স চ দেসনাসোতানুসাৰেন চিত্তভাৱনা ঞাণভাৱনাৱহত্তা দেসনাসৱনা সভাৱা হোন্তি. অত্তনো দিট্ঠিং সযমেৱ উজুং কৰোন্তস্স চ ঞাণভাৱনা কম্মমেৱ. তথা পৰস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা উজুং কৰোন্তস্সাপীতি. ‘‘ধম্মো নাম নত্থী’’তি দেসনা ধম্মো নাম নত্থি. কস্মা, দানসীলানি দেসেন্তেনপি অন্তে লক্খণত্তযেন সহসচ্চপ্পকাসনস্স কত্তব্বত্তা. এতেন দেসনাসৱনা অন্তে লক্খণত্তযানুপস্সনা ভাৱনা কম্মট্ঠানে পতিট্ঠিতত্তা তং সভাৱা হোন্তীতি দস্সেতি. ‘‘মনোকম্ম মেৱা’’তি পদুদ্ধাৰো. ‘‘মনস্মিং এৱা’’তি মনোদ্ৱাৰে এৱ. ‘‘কিচ্চসিদ্ধিতো’’তি অপ্পনাকিচ্চস্স সিজ্ঝনতো. ‘‘অঙ্গভাৱা সম্ভৱতো’’তি অপ্পনা কিচ্চসিদ্ধিযং অঙ্গভাৱা সম্ভৱতো. ‘‘তঞ্চভাৱনা ময’’ন্তি পদুদ্ধাৰো. ‘‘দানাদিৱসেনা’’তি দানসীলৱসেন. দানৱসেন অপ্পৱত্তনতোতি ইদং তাৱ যুজ্জতি. সীলৱসেন অপ্পৱত্তনতোতি ইদং পন পাড়িযা ন সমেতি. পাড়িযঞ্হি মহগ্গতজ্ঝানেসুপি পহানং সীলং ৱেৰমণি সীলন্তিআদি ৱুত্তন্তি চোদনা. তং পৰিহৰন্তো ‘‘যং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘পৰিযাযেন ৱুত্তং’’তি কেনপৰিযাযেন ৱুত্তন্তি. পকতি চাৰিত্তং সীলন্তি ৱুচ্চতি. উপ্পন্নে চ পথমজ্ঝানে নীৱৰণানং পহানং নাম পকতিচাৰিত্তমেৱ পকতি নিযামেন পৱত্তমেৱ. ইতি পকতিচাৰিত্তত্তা সীলন্তি ৱুত্তং. পুন নীৱৰণানং পহানমেৱ তেহি ৱিগমনট্ঠেন ৱেৰমণীতি চ, পিদহনট্ঠেন সংৱৰোতি চ, পহান কিচ্চং অৱিজহনট্ঠেন অৱীতিক্কমোতি চ, ৱুত্তং. চেতনাসীলন্তি এত্থ পন ঝানসম্পযুত্ত চেতনা এৱ ৱুচ্চতি. সা চ সীলজাতি কত্তা সীলন্তি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘অপ্পনাপত্ত’’ন্তি পদুদ্ধাৰো. ‘‘ঝানভেদেনা’’তি পন ৱত্তব্বং. ৰূপাৱচৰকুসলঞ্হি ঝানভেদেন পঞ্চৱিধং, ঝানমেৱ পন ঝানঙ্গভেদেন পঞ্চৱিধন্তি.

কুসলকম্মদীপনা নিট্ঠিতা.

১৫৩. ‘‘এত্থা’’তিআদীসু. ‘‘ধম্মসঙ্গহে’’তি ধম্মসঙ্গণি পাড়িযং. ‘‘দস্সনেনা’’তি সোতাপত্তি মগ্গঞ্ঞাণেন. ‘‘তং’’তি উদ্ধচ্চ চেতনং. ‘‘ভাৱনাযা’’তি উপৰিমগ্গত্তযসঙ্খাতায ভাৱনায. পাড়িপাঠে. ‘‘চিত্তুপ্পাদা’’তি চিত্তচেতসিকা ৱুচ্চন্তি. ‘‘সিযা’’তি একচ্চেতি অত্থে নিপাত পদং. ইমেসু ছসু চিত্তুপ্পাদেসু একচ্চে ছ চিত্তুপ্পাদা সোতাপত্তি মগ্গেন পহাতব্বা, একচ্চে ছ চিত্তুপ্পাদা তীহি উপৰি মগ্গেহি পহাতব্বাতি অত্থো. তত্থ পথমপদে ‘‘একচ্চে ছ চিত্তুপ্পাদা’’তি কম্মপথপত্তকম্মসহজাতা ছ চিত্তুপ্পাদা. দুতীয পদে ‘‘একচ্চে ছ চিত্তুপ্পাদা’’তি অকম্মপথ পত্তা ধম্মিকেসু ঠানেসু অস্সাদনাভি নন্দাদিৱসেন পৱত্তা ছ চিত্তুপ্পাদা. ‘‘তত্থা’’তি ধম্মসঙ্গহে. ‘‘ইতৰত্থা’’তি ইতৰেসু ভাৱনায পহাতব্বেসু. ‘‘তস্সা’’তি নানক্খণিক কম্মপচ্চযস্স. পাড়িপাঠে. ‘‘সহজাতা’’তি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি সহজাতা. ‘‘নানক্খণিকা’’তি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি অসহজাতা অতীতকালভূতে নানক্খণে পৱত্তা পাণাতিপাতাদি চেতনা. ‘‘যদি এৱং’’তি এৱং যদি সিযাতি অত্থো. যদি উদ্ধচ্চ চেতনা দস্সন পদে অনুদ্ধটত্তা পটিসন্ধিং নাকড্ঢতীতি ৱিঞ্ঞাযেয্য. এৱং সতীতি পাঠসেসো. ‘‘চে’’তি চে ৱদেয্য. ‘‘না’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. ‘‘তস্সা ৱিপাকস্সা’’তি তস্সা উদ্ধচ্চ চেতনায ৱিপাকস্স. পাড়িপাঠে. ‘‘ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং’’তি ইমে ধম্মে আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নঞ্ঞাণং. ‘‘তেসং ৱিপাকে’’তি উদ্ধচ্চ সহগতানং ৱিপাকে. ‘‘ঞাণং’’তি তং ৱিপাকং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নঞ্ঞাণং. ‘‘সব্ব দুব্বলন্তি চ সক্কা ৱত্তুং’’তি সম্বন্ধো. ‘‘অতিৱিয কাড়কধম্মত্তা’’তি বুদ্ধাদীসু মহন্তেসু ঠানেসু সদ্ধাৰতনস্স অন্তৰাযং কত্ৱা পৱত্তনতো অতিযেৱকণ্হ ধম্মত্তা. তস্সা ৱিচিকিচ্ছা চেতনায পটিসন্ধি আকড্ঢনম্পি ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি যোজনা. ‘‘সভাৱ ৱিৰুদ্ধত্তা যেৱা’’তি ৱিচিকিচ্ছা অসন্নিট্ঠান সভাৱা. অধিমোক্খো সন্নিট্ঠান সভাৱোতি এৱং সভাৱ ৱিৰুদ্ধত্তাযেৱ.

‘‘সব্বত্থা’’তিআদীসু. ‘‘ৱিপচ্চতীতি ৱিপাচেতী’’তি ৱদন্তি. তং পন পদৰূপেন ন সমেতীতি অঞ্ঞং অত্থং ৱদন্তো ‘‘সব্বম্পি ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘মহাসম্পত্তিযো সমুট্ঠাপেত্ৱা’’তি দেৱলোকে দেৱসম্পত্তি সদিসা দিব্বৱিমানাদিকা মহাসম্পত্তিযো সমুট্ঠাপেত্ৱা. ইদং ‘‘ওকাসং কত্ৱা’’তি পদে ৱিসেসনং. তত্থ ‘‘সুখ ৱিপাকং’’তি ইদং অট্ঠ অহেতুক ৱিপাকানি সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপলোকে ব্ৰহ্মানং ৰূপকাযো ৰূপাৱচৰ কম্মেন নিব্বত্তো. সো চ কামাৱচৰ ধম্ম সমূহো এৱ. এৱং সন্তে তস্মিং লোকে পঞ্চ অহেতুক ৱিপাকানিপি ৰূপাৱচৰ কম্মেন নিব্বত্তানি সিযুন্তি চোদনা. তং পৰিহৰন্তো ‘‘ৰূপাৱচৰ কুসলংহী’’তিআদিমাহ. ‘‘তানী’’তি অপাযভূমিযং উপ্পন্নানি অট্ঠ অহেতুক ৱিপাকানি. ‘‘সব্বস্মিং কামলোকে’’তি একাদসৱিধে কামলোকে. ‘‘তেসু চা’’তি তেসু অট্ঠ অহেতুক ৱিপাকেসু চ. ‘‘আৰম্মণন্তৰে’’তি কসিণ নিমিত্তাদিতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে. ‘‘নিমিত্তা ৰম্মণে’’তি কসিণ নিমিত্তাদিকে নিমিত্ত পঞ্ঞত্তা ৰম্মণে. ‘‘তানি পঞ্চৱিপাকানী’’তি চক্খু ৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ অহেতুক ৱিপাকানি কামাৱচৰ কুসল কম্মস্সেৱ ৱিপাকানি হোন্তীতি যোজনা. ‘‘সোড়সক মগ্গো’’তি সোড়সকথা মগ্গো কথাপবন্ধো. এৱং দ্ৱাদস কমগ্গো. ‘‘অহেতুকট্ঠক’’ন্তি অহেতুক ৱিপাকট্ঠকং. সম্মা পকাৰেন জানাতীতি সম্পজানং. ঞাণং. সম্পজানেন কতন্তি ৱিগ্গহো. ন সম্পজানকতং অসম্পজানকতং. ‘‘সদ্দহিত্ৱা’’তি এতেন দিট্ঠুজু কম্মঞাণ সম্পত্তিং দীপেতি. ন হি তেন ঞাণেন অসম্পন্নো কম্মঞ্চ কম্মফলঞ্চ সদ্দহতীতি. জানিত্ৱাতি ৱা পাঠো সিযা. ‘‘একমেকং’’তি একমেকং কুসলকম্মং. ‘‘কুসল সমযে’’তি কুসল কম্ম কৰণকালে. কুসলুপ্পত্তিকালে ৱা. যস্সমে ঈদিসং পুঞ্ঞং পসুতং. তস্সমে ভৱলাভো ভোগলাভো মিত্তলাভো সব্বেলাভা একন্তেন সুলাভাতি অত্থো. ‘‘সুলদ্ধং’’তি ইদং পুঞ্ঞং সুলদ্ধং. দেৱেসু চ মনুস্সেসু সংসৰিত্ৱাতি পাঠসেসো. ‘‘সেসেনা’’তি তস্সকম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেন. অট্ঠকথা পাঠে. ‘‘একপিণ্ডপাতস্মিং’’তি একৱাৰং পিণ্ডপাতদানে. সংযুত্তট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তস্মা যং ৱুত্তং ‘একা চেতনা একমেৱ পটিসন্ধিং দেতী’তি, তং সুৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিপক্খেহী’’তি পটিপক্খেহি অকুসলেহি. ৱিসেসেন ভুসং মুড়্হো ব্যামুড়্হো. অতিৱিয ব্যামুড়্হো অতিব্যামুড়্হো. অতিব্যামুড়্হত্থায পচ্চযভূতন্তি ৱিগ্গহো. অতিদুপ্পঞ্ঞায পচ্চযভূতন্তি অত্থো. সো হি থেৰো ৱদতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি এৱং মনসিকৰিত্ৱা. ‘‘সন্নিহিতপচ্চযমত্তেনা’’তি আসন্নে সণ্ঠিতপচ্চয মত্তেন. ‘‘পুব্বপযোগ পচ্চযমত্তেনা’’তি ৱুত্তং হোতি. বলৱকম্মৱসেন উপ্পন্নত্তা তিক্খতৰং ৱিপাকং. যদা পযোগ ৰহিতেন পচ্চযগণেন উপ্পজ্জতি, তদা অসঙ্খাৰিকং নাম. যদা পযোগসহিতেন, তদা সসঙ্খাৰিকং নাম. তত্থ অসঙ্খাৰিকং তিক্খং নাম. সসঙ্খাৰিকং মন্দং নাম. তথা দুব্বল কম্মেন উপ্পন্নে মন্দৱিপাকেপি যোজেতব্বং. এৱং তিক্খমন্দানং মন্দতিক্খতাপত্তি নাম সিযা. ন চ তথা সক্কা ভৱিতুন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ সিযা, যদি পুব্বকম্মৱসেন অট্ঠন্নং মহাৱিপাকানং সঙ্খাৰভেদো সিদ্ধো সিযা, অট্ঠন্নং অহেতুক ৱিপাকানম্পি সোসঙ্খাৰভেদো সিদ্ধো ভৱেয্য. তানিপি হি কানিচি অসঙ্খাৰিকেন কম্মেন নিব্বত্তানি, কানিচি সসঙ্খাৰিকেনাতি চোদনা. তং পৰিহৰন্তো ‘‘অহেতুক ৱিপাকানং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘উভযকম্ম নিব্বত্তনং’’তি তেসং সঙ্খাৰ ভেদৰহিতত্তা অসঙ্খাৰিক কম্মেনপি ৱিৰোধো নত্থি. সসঙ্খাৰিক কম্মেনপি ৱিৰোধো নত্থি. অসঙ্খাৰিক কম্মেনপি নিব্বত্তন্তি. সসঙ্খাৰিক কম্মেনপি নিব্বত্তন্তি. এৱং উভযকম্ম নিব্বত্তনং যুত্তং. ‘‘ইতি অধিপ্পাযো’’তি তস্স থেৰস্স অধিপ্পাযো. ‘‘ন কম্মাগমন ৱসেনা’’তি কম্মসঙ্খাতস্স চিৰকালতো আগমন পচ্চযস্স ৱসেন. ‘‘আগমনং’’তি চ আগচ্ছতি এতেনাতি আগমনন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘কম্মভৱে’’তি অতীতে কম্মকৰণভৱে. ‘‘কেচনা’’তি কেচি. অট্ঠসালিনিযং পন আগতাতি চ. পটিসম্ভিদা মগ্গে পন দ্ৱিহেতুকা ৱুত্তাতি চ সম্বন্ধো. ইমস্মিং ঠানে পটিসম্ভিদা মগ্গট্ঠকথা ৱচনম্পি ৱত্তব্বন্তি ৱদন্তো ‘‘তত্থ পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘তীসুখণেসূ’’তি কম্মক্খণে নিকন্তিক্খণে পটিসন্ধিক্খণেতি তীসুখণেসু. ‘‘টীকাকাৰাপনা’’তি অভিধম্মটীকাকাৰাপন. ‘‘সাৱসেসপাঠো’’তি পাড়িযং তিহেতুকেন কম্মেন দ্ৱিহেতুক পটিসন্ধি, দ্ৱিহেতুকেন কম্মেন অহেতুক পটিসন্ধি অৱসেসা হোতি. এৱং অৱসেস ৱাক্য সহিতো পাঠো. সৰিক্খমেৱ সৰিক্খকং. কম্মেন সৰিক্খকং সদিসং কম্মসৰিক্খকং. ৱিপাকং. ‘‘মহাথেৰেনা’’তি সাৰিপুত্ত মহাথেৰেন. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা টীকাকাৰানং ৱচনং উপত্থম্ভেতি.

কামাৱচৰকম্মং নিট্ঠিতং.

১৫৪. ৰূপাৱচৰকম্মে. ‘‘অপ্পগুণতাযা’’তি অপৰিচিততায. অৱড্ঢতায. ‘‘হীনেহি ছন্দাদীহী’’তি লাভসক্কাৰ সিলোকাদি সাপেক্খতায হীনেহি ছন্দাদীহি. ‘‘তে ধম্মা’’তি ছন্দাদযো ধম্মা. তানি ইধ নাধিপ্পেতানি. কস্মা, উপপত্তিপ্পভেদস্স অসাধকত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমানেৱা’’তি ইমানি এৱ ঝানানি. ‘‘তিৱিধাসূ’’তি একস্মিংতলে ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদি ৱসেন তিৱিধাসু. ‘‘অট্ঠাৰসপ্পভেদেন ৱিভজিত্ৱা’’তি তীসু হীন মজ্ঝিমপণীতেসু একেকস্মিং হীন হীনং হীন মজ্ঝিমং হীন পণীতন্তিআদিনা ৱিভত্তেন নৱৱিধানি হোন্তি. পুন তেসু তীণি মজ্ঝিমানি. মজ্ঝিমহীনং মজ্ঝিমমজ্ঝিমন্তিআদিনা ৱিভত্তানি নৱৱিধানি হোন্তি. এৱং অট্ঠাৰসভেদেন ৱিভজিত্ৱা. ‘‘কম্মদ্ৱাৰানি নামা’’তি কম্মপ্পৱত্তি মুখানি নাম. ‘‘ইমেহি পভাৱিতত্তা’’তি ইমেহি পভাৱেহি মূলকাৰণেহি পভাৱিতত্তা পৱত্তাপিতত্তা. ‘‘অট্ঠাৰসখত্তিযা’’তি হীনমজ্ঝিমাদিভেদেন অট্ঠাৰস খত্তিযা. তথা অট্ঠাৰস ব্ৰাহ্মণাদযো. অট্ঠ চত্তালীস গোত্তানি নাম হীনমজ্ঝিমা দিৱসেন ৱিভত্তানি গোতমগোত্তাদীনি অট্ঠচত্তালীস গোত্তানি. তেসং চাৰিত্ত পটিপত্তিভূতানি চৰণানিপি অট্ঠচত্তালীস হোন্তীতি. এত্থ সিযা. পুৰিম ৱচনে হীনাদীনি ব্ৰহ্মলোকে, অট্ঠকথা ৱচনেহীনাদীনি মনুস্সলোকেতি সাধেতব্বং অঞ্ঞং, সাধকং অঞ্ঞন্তি চোদনা. তং পৰিহৰতি ‘‘এতেনহী’’তিআদিনা. ‘‘উপলক্খেতী’’তি পচ্চক্খতো পাকটং একদেসং দস্সেত্ৱা অপাকটে তাদিসেপি জানাপেতীতি অত্থো. ‘‘সমত্থা সমত্থং ৱা’’তি সমত্থা সমত্থভাৱং ৱা. ‘‘তথা হানেনা’’তি তথাহি অনেন আচৰিযেন. অনুৰুদ্ধা চৰিযেনাতি ৱুত্তং হোতি. নাম ৰূপ পৰিচ্ছেদে ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. সমানাসেৱনে লদ্ধে সতি, মহব্বলে ৱিজ্জমানে মহগ্গতকম্মং ৱিপাকং জনেতি. তাদিসং হেতুং অলদ্ধা অলভিত্ৱা অভিঞ্ঞা চেতনা ৱিপাকং ন পচ্চতীতি যোজনা. তত্থ ‘‘সমানা সেৱনে’’তি ভূমিসমানতা ৱসেন সমানাসেৱনে. কামজৱনং কামজৱনেন সমানাসেৱনং. ৰূপজৱনং ৰূপজৱনেন. অৰূপজৱনং অৰূপজৱনেনাতি দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘সমানভূমিকতো’’তিআদি. তত্থ ‘‘তদভাৱতো’’তি তাদিসস্স বলৱভাৱস্স অভাৱতো. একৱাৰমত্তভূতা মহগ্গত চেতনা চ. ‘‘সব্ব পথমভূতা’’তি সমাপত্তি ৱীথীসু গোত্ৰভুস্স অনন্তৰে মহগ্গত জৱনং সন্ধায ৱুত্তং. লোকুত্তৰ মগ্গচেতনা কদাচিপি সমানা সেৱনং ন লভতি. এৱং সন্তেপি অত্তনো অনন্তৰতো পট্ঠায যাৱজীৱম্পি ভৱন্তৰেপি অৰিযফলং জনেতিযেৱ. এৱমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. ইদং পৱত্তিফলং নাম হোতি, ইধ পন পটিসন্ধি ফলং ৱিচাৰিতং, তস্মা অসমানং ইদং নিদস্সনন্তি চে. ৱুচ্চতে. মগ্গচেতনা নাম তণ্হা সহাযকং ৱট্টগামি কম্মং ন হোতি. অতণ্হা সহাযকং ৱিৱট্টগামি কম্মং হোতি. তস্মা পটিসন্ধিং ন দেতি. সচে পন তং তণ্হা সহাযকং ৱট্টগামিকম্মং ভৱেয্য. পটিসন্ধি কালেপি ফলং দদেয্য. অসমানা সেৱনতা পমাণং ন ভৱেয্য. এৱং অঞ্ঞকাৰণত্তা অসমানং নিদস্সনং হোতি. ন অসমানা সেৱনতাযাতি দট্ঠব্বং. ‘‘উপচিতত্তা’’তি পুনপ্পুনং আসেৱন লাভেন ৱড্ঢিতত্তা. ‘‘সা চেতনা’’তিআদিকম্মিকমহগ্গত চেতনা চ. ‘‘না’’তি চোদনা, ন সিযাতি অত্থো. ন চ সাপি সমানভূমক ধম্মতো লদ্ধা সেৱনা হোতি. এৱং সন্তেপি কতত্তা ভাৱিতত্তাতি ৱুত্তং. ভাৱিতত্তাতি চ পুনপ্পুনং আসেৱন লাভেন ৱড্ঢিতত্তা ইচ্চেৱত্থো. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি অসমানভূমিকেহি পুব্বভাগপ্পৱত্তেহি কামজৱনেহি পৰম্পৰতো পুনপ্পুনং লদ্ধা সেৱনতায এৱ ইধ উপচিতত্তাতি ৱুত্তন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘উভযত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘উভযত্থা’’তি উভযেসু কতত্তা উপচিতত্তাতি চ কতত্তা ভাৱিতত্তাতি চ ৱুত্তেসু পাঠেসু. ‘‘পথম সমন্নাহাৰতো পট্টাযা’’তি মহগ্গতজ্ঝানে অপ্পনাৱীথিতো পুৰে দ্ৱীসু পৰিকম্ম ভাৱনা উপচাৰ ভাৱনাসু পৰিকম্ম ভাৱনং ভাৱেন্তস্স পথৱী পথৱীতিআদিনা পথম সমন্নাহাৰতো পট্ঠায. লোকুত্তৰ মগ্গেপন দসসু ৱিপস্সনা ঞাণেসু সব্বপথমং সম্মসনঞ্ঞাণং ভাৱেন্তস্স ৰূপং অনিচ্চং ৱেদনা অনিচ্চাতিআদিনা পথম সমন্নাহাৰতো পট্ঠাযাতি অত্থো. উপচিনিত্ৱাতি চ ভাৱেত্ৱাতি চ ৱড্ঢেত্ৱা ইচ্চেৱ অত্থো. ‘‘অব্ভুণ্হা’’তি অভিনৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অযং ৱাদো’’তি অনুৰুদ্ধা চৰিযস্স ৱাদো. যদি এৱং, অট্ঠকথাসু সঙ্খাৰ পচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ পদ নিদ্দেসেসু অভিঞ্ঞা চেতনা পনেত্থ পৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি ন গহিতাতি ৱুত্তং. তত্থ অঞ্ঞং যুত্তং কাৰণং ৱত্তব্বন্তি, তং ৱদন্তো ‘‘চতুত্থজ্ঝান সমাধিস্স পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘টীকাকাৰা’’তি অভিধম্মটীকাকাৰা. ‘‘তস্সা পনা’’তিআদি অত্তনোৱাদ দস্সনং. সাধেন্তিযা অভিঞ্ঞা চেতনায. অচিত্তকভৱ পত্থনাসহিতং সঞ্ঞা ৱিৰাগন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ইধা’’তি মনুস্স লোকে.

‘‘অনাগামিনো পনা’’তিআদীসু. ‘‘এতেনা’’তি এতেন অত্থ ৱচনেন. ‘‘সদ্ধাধিকো’’তি সন্ধিন্দ্ৰিযাধিকো. এৱং ৱীৰিযাধিকাদীসুপি. ‘‘অত্তনা লদ্ধ সমাপত্তীনং’’তি একস্সপি পুগ্গলস্স বহূনং অত্তনা লদ্ধ সমাপত্তীনং. তেসু পুথুজ্জন সোতাপন্ন সকদাগামীসু. ‘‘পুথুজ্জনো’’তি ঝানলাভি পুথুজ্জনো. ‘‘নিকন্তিযাসতী’’তি কামভৱনিকন্তিযা সতি. ‘‘ইতৰে পনা’’তি সোতাপন্ন সকদাগামিনো পন. পৰিহীনজ্ঝানা এৱ তত্থ নিব্বত্তন্তি. ন নিকন্তি বলেনাতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘তেসং পী’’তি ঝানলাভি সোতাপন্ন সকদাগামীনম্পি. ইচ্ছন্তেন টীকাচৰিযেন. তথা নিকন্তিযা সতি পুথুজ্জনাদযো কামাৱচৰ কম্ম বলেন কামভৱেপি নিব্বত্তন্তীতি যোজনা. চেতোপণিধি ইজ্ঝতি. কস্মা, ৱিসুদ্ধত্তা. সীলৱিসুদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তে’’তি ঝানলাভি সোতাপন্ন সকদাগামিনো. অঙ্গুত্তৰ পাঠে. ‘‘সহদস্সনুপ্পাদা’’তি সোতাপত্তি মগ্গঞ্ঞাণং দস্সনন্তি ৱুচ্চতি. দস্সনস্স উপ্পাদক্খণেন সদ্ধিং. নত্থি তস্স তং সংযোজনন্তিপি পাঠো. ‘‘ইমং লোকং’’তি ইমং কামলোকং. ‘‘ৱিপস্সনা নিকন্তি তণ্হা’’তি তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্ম নন্দিযাতি এৱং ৱুত্তা ৱিপস্সনা সুখে নিকন্তি তণ্হা. পচ্চযে সতি কুপ্পন্তি নস্সন্তীতি কুপ্পা. কুপ্পা ধম্মা যেসং তে কুপ্প ধম্মা. ‘‘ধম্মা’’তি মহগ্গত ধম্মা. ইমে দ্ৱে সোতাপন্ন সকদাগামিনো সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো নাম. সীলপ্পটি পক্খানং কিলেসানং সব্বসো পহীনত্তা. তস্মা তে সীলেসু অকুপ্প ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি. সমাধিস্মিং পন কুপ্প ধম্মা এৱ. ‘‘মহাব্ৰহ্মেসু ন নিব্বত্তন্তী’’তি মহাব্ৰহ্মত্তং ন লভন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘হীনজ্ঝাসযত্তা’’তি এত্থ ইত্থিযো নাম পকতিযাৱ হীনজ্ঝাসযা হোন্তি নীচ ছন্দা নীচ চিত্তা মন্দৱীৰিযা মন্দপঞ্ঞা. কস্মা, হীনলিঙ্গত্তা. কস্মা চ তা হীনলিঙ্গা হোন্তি. দুব্বল কম্মনিব্বত্তত্তা. দুব্বল কম্মন্তি চ পুৰিসত্ত জনকং কম্মং উপাদায ৱুচ্চতি. ব্ৰহ্মপুৰোহিতানম্পি সঙ্গহণং ৱেদিতব্বং. কস্মা, ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানন্তি অট্ঠকথা ৱচনস্স যেভূয্যৱচনত্তা. তেনাহ ‘‘ন মহাব্ৰহ্মানং’’তি. ইতৰথা ন ব্ৰহ্মপুৰোহিতানং ন চ মহাব্ৰহ্মানন্তি ৱুত্তং সিযা. ন চ তথা সক্কা ৱত্তুং ‘ব্ৰহ্মত্তন্তি মহাব্ৰহ্মত্ত’ন্তি ইমিনা ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝনতো. অযঞ্চ অত্থো ন কেৱলং যেভূয্যনযমত্তেন সিদ্ধো. অথ খো ব্যঞ্জন সামত্থিযেনাপি সিদ্ধোতি দস্সেতুং ‘‘তেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তে’’তি ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. সংযুত্তপাঠে. ‘‘পটিভাতুতং’’তি এত্থ ‘‘তং’’তি তুয্হং. ধম্মীকথা তুয্হং পটিভাতু, পাতুব্ভৱতু. কথেতু ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. ‘‘ব্ৰাহ্মণা’’তি অভিভুং ভিক্খুং আলপতি. ‘‘ব্ৰহ্মুনো’’তি মহাব্ৰহ্মুনো অত্থায. এৱং সেসেসু দ্ৱীসু. ‘‘তেসং’’তি ব্ৰহ্মপুৰোহিতানং. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘ইতি অত্থো দট্ঠব্বো’’তি ‘‘ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জেসু যেৱা’’তি পুল্লিঙ্গ ৱচনত্তা পুগ্গলপ্পধানং হোতি. নভূমিপ্পধানং. তস্মা অযমত্থো যুত্তিৱসেন দট্ঠব্বোতি. ‘‘তীসুভৱগ্গেসূ’’তি ৱেহপ্ফলভূমি পুথুজ্জনভৱগ্গো নাম হোতি ৰূপলোকে. ততো উপৰি পুথুজ্জনভূমিযা অভাৱতো. অকনিট্ঠভূমি অৰিযভৱগ্গো নাম. তত্থ ঠিতানং অৰিযানং তত্থেৱ নিট্ঠানতো. নেৱসঞ্ঞাভূমি লোকভৱগ্গো নাম. ততো উপৰি লোকস্সেৱ অভাৱতোতি.

কম্মচতুক্কানুদীপনা নিট্ঠিতা.

১৫৫. মৰণুপ্পত্তিযং. ‘‘আযুপৰিমাণস্সা’’তি আযুকপ্পস্স. ‘‘তদুভযস্সা’’তি আযুকপ্পস্স চ কম্মস্স চ. ‘‘উপঘাতক কম্মেনা’’তি বলৱন্তেন পাণাতিপাতকম্মেন. ‘‘দুস্সিমাৰ কলাবুৰাজাদীনং ৱিযা’’তি তেসং মৰণং ৱিয. উপৰোধিতং খন্ধ সন্তান মস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘উপৰোধিতং’’তি উপগন্ত্ৱা নিৰোধাপিতং. কম্মং খিয্যতিযেৱ. এৱং সতি, সব্বংপি মৰণং একেন কম্মক্খযেন সিদ্ধং. তস্মা একং কম্মক্খয মৰণমেৱ ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ইতৰেপি ৱুত্তা’’তি ইতৰানিপি তীণি মৰণানি ৱুত্তানীতি চোদনা. ৱুচ্চতে পৰিহাৰো. ‘‘সৰসৱসেনেৱা’’তি অত্তনো ধম্মতাৱসেনেৱ. নানা আযু কপ্পং ৱিদহন্তি সঙ্খৰোন্তীতি নানাআযুকপ্প ৱিধাযকা. ‘‘সত্তনিকাযে’’তি সত্তসমূহে. নিচ্চকালং ঠিতিং কৰোন্তীতি ঠিতিকৰা. কদাচি ৱুদ্ধিং কৰোন্তি, কদাচি হানিং কৰোন্তীতি ৱুদ্ধিকৰা হানিকৰা চ. ‘‘তেসং ৱসেনা’’তি তেসং উতু আহাৰানং ৱসেন. ‘‘তযোপি চেতে’’তি এতেতযোপি ঠিতিকৰাদযো. কম্মং ৱিপচ্চমানং দত্ৱা খিয্যতীতি সম্বন্ধো. এতেন এৱৰূপেঠানে কম্মং অপ্পধানন্তি দীপেতি. ‘‘তদনুৰূপং এৱা’’তি তং দসৱস্সকালানু ৰূপং এৱ. ‘‘ভো গঞ্চা’’তি ধনধঞ্ঞাদিপৰিভোগঞ্চ. তেসং উতুআহাৰানং গতি এতেসন্তি তগ্গতিকা. তেসং উতুআহাৰানং গতিং অনুৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তদনুৱত্তিকা’’তি. সঙ্খাৰৱিদূহি অঞ্ঞত্ৰাতি সম্বন্ধো. সঙ্খাৰৱিদুনো ঠপেত্ৱাতি অত্থো. ইদ্ধিযা পকতাতি ইদ্ধিমযা. ‘‘ইদ্ধিযা’’তি দেৱিদ্ধিযাৱা ভাৱনামযিদ্ধিযাৱা. ৱিজ্জায পকতাতি ৱিজ্জামযা. ‘‘ৱিজ্জাযা’’তি গন্ধাৰিৱিজ্জায. অট্ঠি ন্হাৰু মংস লোহিতাদিকা ৰসধাতুযো অযন্তি ৱড্ঢন্তি এতেহীতি ৰসাযনানি. তানি ৱিদহন্তি এতেহীতি ৰসাযন ৱিধযো. নযূপদেসা. চিৰট্ঠিতি কত্থায জীৱিতং সঙ্খৰোন্তি এতেহীতি জীৱিত সঙ্খাৰা. ইদ্ধিময ৱিজ্জাময জীৱিত সঙ্খাৰেসু চ ৰসাযন ৱিধিসঙ্খাতেসু জীৱিত সঙ্খাৰেসু চ ৱিদুনোতি সমাসো. ‘‘দ্ৱি সমুট্ঠানিক ৰূপধম্মেসূ’’তি উতুসমুট্ঠানিক ৰূপধম্মেসু চ আহাৰ সমুট্ঠানিক ৰূপধম্মেসু চ. ‘‘পৰিণমন্তেসূ’’তি ৱিপৰিণমন্তেসু. তেনাহ ‘‘জিয্যমানেসূ’’তিআদিং. ‘‘যাৱমহন্তং পীতি’’ সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং কম্মং ৱিয কোটিপত্তৱসেন অতিমহন্তম্পি. ‘‘অস্সা’’তি কম্মস্স. ‘‘উপচ্ছেদক মৰণেপি নেতব্বো’’তি বলৱন্তে উপচ্ছেদক কম্মে আগতে যাৱমহন্তম্পি জনক কম্মং অত্তনো ৱিপাকাধিট্ঠান ৱিপত্তিযা খিয্যতিযেৱ. সো চস্সখযো ন সৰসেন হোতি, অথ খো উপচ্ছেদক কম্ম বলেন হোতীতি ইধ উপচ্ছেদক মৰণং ৱিসুং গহিতন্তি এৱং উপচ্ছেদক মৰণেপি নেতব্বো. ‘‘অকাল মৰণং’’তি আযুক্খযমৰণাদীনি তীণি মৰণানি কালমৰণানি নাম, মৰণা ৰহকালে মৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. ততো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি মৰণং অকাল মৰণন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘তঞ্হি পৱত্তমানং’’তিআদিং. ‘‘মূলভেদতো’’তি মূলকাৰণপ্পভেদতো. যস্মা পন মিলিন্দ পঞ্হে ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. সন্নিপতন্তীতি সন্নিপাতা. সন্নিপাতেহি উপ্পন্না সন্নিপাতিকাতি অত্থং সন্ধায ‘‘সন্নিপতিতানং’’তি ৱুত্তং. অথৱা. সন্নিপতনং সন্নিপাতো. দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা দোসানং মিস্সকভাৱো. সন্নিপাতেন উপ্পন্না সন্নিপাতিকাতিপি যুজ্জতি. ‘‘অনিসম্মকাৰীনং’’তি অনিসামেত্ৱা অনুপধাৰেত্ৱা কৰণ সীলানং. পৱত্তা আবাধা ৱিসমপৰিহাৰজানামাতি যোজনা. ‘‘অত্তনা ৱাকতানং পযোগানং’’তি সত্থহৰণ, ৱিসখাদন, উদকপাতনাদিৱসেন কতানং. ‘‘ৱিনাসেন্তী’’তি সত্থৱস্স ৱালুকৱস্সাদীনি ৱস্সাপেত্ৱাৱা সমুদ্দ ৱীচিযো উট্ঠাপেত্ৱাৱা এৱৰূপে মহন্তে ভযুপদ্দৱে কত্ৱা ৱিনাসেন্তি. ‘‘মনুস্স পথে’’তি মনুস্স পদেসে. ‘‘তে’’তি চণ্ডা যক্খা. ‘‘জীৱিতক্খযং পাপেন্তী’’তি মনুস্সানং ৱা গোমহিংসানং ৱা মেদলোহিতানি পাতব্যত্থায তেসু নানাৰোগন্তৰ কপ্পানি উপ্পাদেত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেন্তীতি অত্থো. ‘‘ৱত্তব্বমেৱ নত্থী’’তি সকলং ৰজ্জং ৱা ৰট্ঠং ৱা দীপকং ৱা ৱিনাসেন্তীতি ৱুত্তে সকলং জনপদং ৱা নগৰং ৱা নিগমং ৱা গামং ৱা তং তং পুগ্গলং ৱা ৱিনাসেন্তীতি ৱিসুং ৱত্তব্বং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সত্থদুব্ভিক্খৰোগন্তৰ কপ্পাপী’’তি সত্থন্তৰ কপ্পো দুব্ভিক্খন্তৰ কপ্পো ৰোগন্তৰ কপ্পোতি ইমে তযো অন্তৰ কপ্পাপি ইধ ৱত্তব্বাতি অত্থো. তেসু পন ৰোগন্তৰ কপ্পো যক্খা ৱাড়ে অমনুস্সে ওস্সজ্জন্তি, তেন বহূ মনুস্সা কালঙ্কৰোন্তীতি ইমিনা একদেসেন ৱুত্তোযেৱ. ‘‘উপপীড়কো পঘাতকানং কম্মানং ৱিপচ্চনৱসেনা’’তি এত্থ তেসং কম্মানং ওকাসপ্পটিলাভেন সত্তসন্তানে সুখসন্তানং ৱিবাধেত্ৱা মৰণং ৱা পাপেত্ৱা মৰণ মত্তং ৱা দুক্খং জনেত্ৱা পীড়নঞ্চ ঘাতনঞ্চ ইধ ৱিপচ্চন নামেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিপাকং পন জনেন্তুৱা, মাৱা, ইধ অপ্পমাণন্তি. এত্থ সিযা. অট্ঠসু কাৰণেসু ওপক্কমিকট্ঠানে ‘কুপ্পিতাহি দেৱতা সকলং ৰজ্জাদিকং অসেসং কত্ৱা ৱিনাসেন্তী’তি ৱুত্তং. তত্থ ৱিনাসিতা জনা কিং নু খো অত্তনো অত্তনো কম্ম ৱিপাকজেহি আবাধন দণ্ডেহি ৱা ৱিনস্সন্তি, উদাহু ৱিসুং ওপক্কমিকেহি আবাধন দণ্ডেহি ৱা ৱিনস্সন্তি. যঞ্চেত্থ ৱুত্তং ‘এৱং অকাল মৰণং উপচ্ছেদক কম্মুনা ৱা অঞ্ঞেহি ৱা অনেক সহস্সেহি কাৰণেহি হোতী’তি. তত্থ যস্স উপচ্ছেদক কম্মং নাম নত্থি. কিং তস্স অঞ্ঞেন কাৰণেন অকাল মৰণং নাম ভৱেয্যাতি. এত্থ ৱদেয্যুং, তস্স অঞ্ঞেন কাৰণেন অকাল মৰণং নাম ন ভৱেয্য. সব্বে সত্তা কম্মস্সকা, কম্মদাযাদা, কম্মযোনী, কম্ম বন্ধূ, কম্মপ্পটিস্সৰণাতিহি ৱুত্তংতি. তেসং তং ৱাদং ভিন্দন্তো ‘‘যেহিকেচি লোকে দিস্সন্তী’’তিআদিমাহ. পুন তদত্থং দড়্হং কৰোন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিং ৱদতি. তত্থ দুৱিধং কম্মফলং, ৱিপাক ফলঞ্চ নিস্সন্দ ফলঞ্চ. তত্থ ৱিপাক ফলং নাম ৱিপাকক্খন্ধা চ চক্খু সোতাদীনি কটত্তা ৰূপানি চ. তং যেন পুব্বে কম্মং কতং, তস্সেৱ সাধাৰণং হোতি. তস্স সন্তানে এৱ পৱত্ততি. নিস্সন্দ ফলং নাম তস্স সুখুপ্পত্তিযা ৱা দুক্খুপ্পত্তিযা ৱা অত্তনো কম্মানুভাৱেন বহিদ্ধা সমুট্ঠিতানি ইট্ঠাৰম্মণানি ৱা অনিট্ঠা ৰম্মণানি ৱা. তং পন অঞ্ঞেসম্পি সাধাৰণং হোতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সককম্মসমুট্ঠিতা এৱ. ল. পৰেসং সাধাৰণা এৱা’’তি. লোকে অট্ঠলোক ধম্মা নাম সব্বে কম্ম ৱিপাকজা এৱাতি ন ৱত্তব্বা. ইমে চ সত্তা সংসাৰে সংসৰন্তা অট্ঠসুলোক ধম্মেসু নিম্মুজ্জন্তা সংসৰন্তি, তস্মা তে ৱিনাপি উপপীড়ক কম্মেন অঞ্ঞেহি কাৰণেহি নানাদুক্খং ফুসন্তিযেৱ. তথা ৱিনাপি উপচ্ছেদক কম্মেন মৰণ দুক্খং পাপুণন্তিযেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘কম্মেন ৱিনা যতোকুতোচি সমুট্ঠিতা’’তিআদি.

‘‘তে উপ্পজ্জন্তী’’তি তে নানাৰোগাদযো উপ্পজ্জন্তি. ‘‘ন উপায কুসলা ৱা’’তি ততো অত্তানং মোচেতুং কাৰণ কুসলা ৱা ন হোন্তি. ‘‘ন চ পটিকাৰ কুসলা ৱা’’তি উপ্পন্নং ৰোগাদিভযং অপনেতুং ৱূপসমেতুং পটিকাৰ কম্মেতি কিচ্ছকম্মে কুসলা ৱা ন হোন্তি. ‘‘নাপি পৰিহাৰ কুসলা ৱা’’তি ততো মোচনত্থং পৰিহৰিতুং দেসন্তৰং গন্তুং কুসলা ৱা ন হোন্তীতি অত্থো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘ৰোগাদযো এৱ তং খেপেন্তা পৱত্তন্তী’’তি কথং তে পুব্বকম্মং খেপেন্তীতি. তস্স ৱিপাকভূতং জীৱিত সন্তানং ৱিনাসেন্তা খেপেন্তি. ৱিনট্ঠেহি জীৱিত সন্তানে তং ভৱং জনেন্তং খিয্যতি যেৱাতি. তেনাহ ‘‘যথাহী’’তিআদিং. ‘‘কম্মস্সপি তথেৱা’’তি তথেৱ পুব্বকম্মস্সপি তিণগ্গে উস্সাৱ বিন্দুস্সেৱ পৰিদুব্বলতা সিদ্ধা হোতি. জীৱিতে পৰিক্খীণে তং ভৱং জনেন্তস্স পুব্বকম্মস্সপি পৰিক্খীণত্তা. ‘‘এৱঞ্চেতং’’তি এতং কম্মপ্পটি সংযুত্ত ৱচনং ইধ অম্হেহি ৱুত্তনযেন সম্পটিচ্ছিতব্বং. সব্বং পুব্বেকতহেতুদিট্ঠি নাম সব্বং সুখং ৱা দুক্খং ৱা সুচৰিতং ৱা দুচ্চৰিতং ৱা পুব্বভৱে অত্তনা কতেন পুব্বকম্মহেতুনা এৱ উপ্পজ্জতীতি এৱং পৱত্তা দিট্ঠি. ‘‘যং কিঞ্চাযং’’তি যং কিঞ্চি অযং. মহাবোধিসত্তানং অধিমুত্তিকালঙ্কৰিযা নাম ইধ মে চিৰকালং ঠিতস্স পাৰমিপূৰণ কিচ্চং নত্থি, ইদানেৱ ইতো চৱিত্ৱা মনুস্সলোকে উপ্পজ্জিস্সামি, উপৰুজ্ঝতু মে ইদং জীৱিতন্তি অধিমুঞ্চিত্ৱা দড়্হং মনসিকৰিত্ৱা কালঙ্কৰিযা. ‘‘সযমেৱ সত্থং আহৰিত্ৱা’’তি সযমেৱ অত্তনো গীৱং সত্থেন হনিত্ৱাতি অত্থো. ‘‘এত্থেৱা’’তি অকালমৰণে এৱ.

‘‘তথা চা’’তিআদীসু. ‘‘সমাপত্তি লাভীনং’’তি নিদ্ধাৰণেভুম্ম ৱচনং. ‘‘জীৱিত সমসীসীনং’’তি অৰহত্ত মগ্গং লভিত্ৱা মগ্গপচ্চৱেক্খনৱীথি এৱ মৰণাসন্নৱীথিং কত্ৱা পৰিনিব্বানত্তা সমং সীসং এতেসন্তি সমসীসিনো. ‘‘সমং সীসং’’তি জীৱিত সন্তান পৰিযন্তেন সমং ৱট্টদুক্খ সন্তান পৰিযন্তং ৱুচ্চতি. ‘‘সব্বেসং পী’’তি সব্বেসম্পি খীণাসৱানং. ‘‘ইমং সুত্তপদং’’তি মহাপৰিনিব্বানসুত্তে আগতং সুত্তপদং. ‘‘তে’’তি তে ৱাদিনো. ‘‘তেনা’’তি তেন ৱাদৱচনেন. ক্ৰিযমনোধাতু নাম পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনং. ক্ৰিযাহেতুকমনো ৱিঞ্ঞাণধাতু নাম হসিতুপ্পাদচিত্তং. ‘‘অস্সা’’তি পৰিনিব্বাযন্তস্স বুদ্ধস্স. ‘‘ন সমেতি যেৱা’’তি সন্তিং অনুপাদিসেসং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱাতি এত্থ পৰিনিব্বান জৱনেহি আৰম্মণং কত্ৱাতি ৱুত্তেপি ন সমেতিযেৱ. তেনাহ ‘‘তথাহী’’তিআদিং. ‘‘ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতী’’তি এত্থ পৰিনিব্বান চুতিচিত্তমেৱ ভৱঙ্গন্তি ৱুত্তং. চুতিচিত্তন্তি চ ভৱন্তৰং গচ্ছন্তস্সেৱ ৱুচ্চতি. ইধ পন ৱোহাৰ মত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱনিপাঠে. চুতিপৰিযোসানানং মৰণাসন্ন চিত্তানং. যথা পন বুদ্ধানং ভগৱন্তানং যাৱজীৱং উপ্পন্নং মহাভৱঙ্গচিত্তং কম্মকম্মনিমিত্তাদযো আৰম্মণং কৰোতিযেৱ. তথা পৰিনিব্বান চুতিচিত্তং পীতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদিং. ননু মৰণকালে কম্মকম্মনিমিত্তাদীনং গহণং নাম ভৱন্তৰ গমনত্থায হোতি, বুদ্ধা চ ভৱন্তৰং ন গচ্ছন্তি. তস্মা ‘‘ন হি. ল. ন কৰোতী’’তি ইদং ন যুত্তন্তি. নো ন যুত্তং. ভৱন্তৰ গমনত্থাযাতি ইদং জৱনেহি গহণে দট্ঠব্বং. ইধ পন চুতিচিত্তেন গহণেতি দস্সেন্তো ‘‘নচচুতিযাগহিতানী’’তিআদিমাহ. ‘‘কম্মসিদ্ধিযা’’তি কম্মসিজ্ঝনত্থায.‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘তস্সা’’তি সোণত্থেৰ পিতুনো. ‘‘কম্মবলেনা’’তিআদীসু. ‘‘অঞ্ঞেনপি কাৰণ বলেনা’’তি আচিণ্ণভাৱাদিকেন কাৰণবলেন. গতিনিমিত্তং পন কম্মবলেনেৱাতি যুত্তং সিযা. ‘‘তথোপট্ঠিতং’’তি অন্তিমৱীথিতো পুব্বে বহূসুৱীথীসু উপট্ঠিতপ্পকাৰন্তিঅত্থো. পাপপক্খিযেসু দুগ্গতিনিমিত্তেসু. কল্যাণপক্খিযানি সগ্গনিমিত্তানি. ধম্মাসোকৰঞ্ঞো মৰণকালে পাপপক্খিযানং উপট্ঠানং কত্থচি সীহড়গন্থে ৱুত্তং.

সকলং পথৱিং ভুত্ৱা,

দত্ৱা কোটিসতং ধনং;

অন্তে অড্ঢামলকমত্তস্স;

অসোকো ইস্সৰং গতো; তি চ;

অসোকো সোক মাগতো; তি চ;

‘‘তং’’তি ৱিপচ্চমানকং কম্মং. ‘‘নিযামক সহকাৰি পচ্চযভূতা’’তি এত্থ যথা নাৱাযং নিযামকো নাম নাৱং ইচ্ছিতদিসাভিমুখং নিযামেতি, নিযোজেতি. তথা অযং তণ্হাপি ভৱনিকন্তি হুত্ৱা চিত্তসন্তানং গন্তব্বভৱাভিমুখং নিযামেতি, নিযোজেতি. কম্মস্স চ অচ্চাযত্ত সহাযভাৱেন সহকাৰী পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘কুসলাকুসল কম্মনিমিত্তানি ৱা’’তি অঞ্ঞানি কুসলা কুসলকম্মনিমিত্তানি ৱা. ‘‘তদুপত্থম্ভিকা’’তি তস্স কম্মস্স উপত্থম্ভিকা. ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং’’তি মুখনিমিত্তাদীসু অস্সাদেন্তং গিজ্ঝন্তং. ‘‘তিট্ঠমানং তিট্ঠতী’’তি তিট্ঠমানং হুত্ৱা তিট্ঠতি. অমুঞ্চিত্ৱা তিট্ঠতীতি ৱুত্তং হোতি. অনুব্যঞ্জনং নাম পিযসাতৰূপো কথিতলপিতাদি ক্ৰিযাৱিসেসো. ‘‘অস্স পুগ্গলস্সা’’তি আসন্ন মৰণস্স পুগ্গলস্স. অট্ঠকথা পাঠে. ‘‘কিলেস বলৱিনামিতং’’তি অৱিজ্জা তণ্হাদীনং কিলেসানং বলেন ৱিনামিতং. পটিচ্ছাদিকা আদীন ৱা যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘তং’’তি চিত্তসন্তানং. ‘‘তস্মিং’’তি কম্মাদিৱিসযে. অট্ঠকথায ন সমেতি. তস্মিং ৱিসযেতিহি তত্থ ৱুত্তং. ন ৱুত্তং তস্মিং ভৱেতি. ‘‘তস্মিং ৱুত্তা নং’’তি তস্মিং ‘যেভূয্যেন ভৱন্তৰে ছ দ্ৱাৰগ্গহিতং’তি ঠানে টীকাসু ৱুত্তানং. তং সদিস জৱনুপ্পত্তি নাম কম্মকৰণকালে পৱত্ত জৱনেহি সদিসানং ইদানি জৱনানং উপ্পত্তি. ভৱপ্পটিচ্ছন্নঞ্চ কম্মং অপাকটঞ্চ কম্মং ন তথা উপট্ঠাতি. কেৱলং অত্তানং অভিনৱকৰণ ৱসেন দ্ৱাৰপত্তং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱিসীদ পত্তা’’তি ৱিসঞ্ঞীভাৱেন ৱিৰূপং হুত্ৱা সীদনপত্তা. ‘‘তব্বিপৰীতেন পাপকম্ম বহুলাপি ৱত্তব্বা’’তি তেপিৱিসীদন্তৰে আৱুধ হত্থা পাণঘাতং কৰোন্তা গণ্হথবন্ধথাতি উগ্ঘোসন্তা দুট্ঠচিত্তা হোন্তীতিআদিনা ৱত্তব্বা. অট্ঠকথা পাঠেসু. উক্খিত্তো অসি যস্সাতি উক্খিত্তা সিকো. পতুদন্তি ৱিজ্ঝন্তি এতেনাতি পতোদনং. পাজনদণ্ডো. তস্স অগ্গে কতা সূচি পতোদন সূচি. ‘‘পতোদন দুক্খং’’তি ৱিজ্ঝন দুক্খং. কথং পন উক্খিত্তাসিকাদিভাৱেন উপট্ঠানং কম্মুপট্ঠানং নাম হোতি. কথঞ্চ তং পটিসন্ধিযা আৰম্মণভাৱং উপেতীতি আহ ‘‘সো চা’’তিআদিং. উপ্পজ্জমানানং সত্তানং. ‘‘ইতৰেসং পনা’’তি ৰূপাৰূপ ভৱেসু উপ্পজ্জমানানং পন. ‘‘পৰিপুণ্ণং কত্ৱা’’তি তদাৰম্মণ পৰিযোসানাযৱা সুদ্ধায ৱা জৱনৱীথিযাতি এৱং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা. অযং পন ভৱঙ্গাৱসানে চুতিচিত্তুপ্পত্তি নাম অট্ঠকথাসু নত্থি. যঞ্চ ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতীতিআদি তত্থ তত্থ ৱুত্তং. তত্থপি ‘‘ভৱঙ্গং’’তি চুতিচিত্তমেৱ টীকাসু ৱণ্ণেন্তি. তস্মা ‘‘ভৱঙ্গক্খযেৱা’’তি ইদং কথং যুজ্জেয্যাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. অনুৰূপং সেতীতি অনুসযো. অনুবন্ধো হুত্ৱা সেতীতি অনুসযো. অনু অনু ৱা সেতীতি অনুসযো. এত্থ চ অনুসযো নাম জৱনসহজাতো ন হোতি. ইধ চ অনুসয নামেন ৱুত্তং. নানাজৱন সহজাতা চ অৱিজ্জা তণ্হা পটিসন্ধিযা ৱিসেস পচ্চযা হোন্তেৱ. কথং তা ইধ গহিতা সিযুন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং. এৱং সন্তে অৱিজ্জা পৰিক্খিত্তেন তণ্হামূলকেনাতি ৱুত্তেসু সুট্ঠু যুজ্জতি. অনুসযেহি সহ জৱনসহজাতানম্পি লদ্ধত্তা. তস্মা ইধ অনুসয ৱচনং ন যুত্তন্তি চোদনা. যুত্তমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘অপি চা’’তিআদিমাহ. ‘‘পৰিযত্তা’’তি সমত্তা. ‘‘সো পী’’তি ফস্সাদি ধম্ম সমূহোপি.‘‘তথা ৰূপা যেৱা’’তি অগ্গমগ্গেন অপ্পহীন ৰূপাযেৱ, অনুসযভূতাযেৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তং’’তি চিত্ত সন্তানং. ‘‘তত্থা’’তি তদুভযস্মিং. কথং তং তত্থ খিপন্তীতি আহ ‘‘তস্মিং’’তিআদিং. ‘‘ৱিজাননধাতুযা’’তি ৱিঞ্ঞাণ ধাতুযা. সঙ্কন্তা নাম নত্থি. যত্থ যত্থ উপ্পজ্জন্তি. তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জন্তীতি অধিপ্পাযো. কুতো মৰণকালে সঙ্কন্তা নাম অত্থি ৱিজ্জন্তীতি যোজনা. এৱং সন্তে ইদং ৱচনং অনমতগ্গিয সুত্তেন ৱিৰুদ্ধং সিযাতি. ন ৱিৰুদ্ধং. ইদঞ্হি অভিধম্ম ৱচনং, মুখ্যৱচনং, অনমতগ্গিয সুত্তং পন সুত্তন্ত ৱচনং পৰিযায ৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যঞ্চা’’তিআদিমাহ. পৰিযাযেন ৱুত্তন্তি ৱত্ৱা তং পৰিযাযং দস্সেতি ‘‘যেসঞ্হী’’তিআদিনা. ‘‘সো’’তি সো পুগ্গলো. ‘‘তেসং’’তি অৱিজ্জা তণ্হা সঙ্খাৰানঞ্চ পটিসন্ধি নাম ৰূপ ধম্মানঞ্চ. ‘‘হেতুপ্ফলসম্বন্ধেন ভৱন্তৰং সন্ধাৱতি সংসৰতীতি ৱুচ্চতী’’তি পুব্বে কম্মকৰণকালেপি তে অৱিজ্জা তণ্হা সঙ্খাৰা এৱ সো সত্তোতি ৱুচ্চন্তি. পচ্ছা তেসং ফলভূতাযং পটিসন্ধিযা পাতুভৱনকালেপি সাপটিসন্ধি এৱ সো সত্তোতি ৱুচ্চতি. মজ্ঝে ধম্মপ্পবন্ধোপি সো সত্তোতি ৱুচ্চতি. এৱং হেতুধম্মেহি সদ্ধিং ফলধম্মে একং সত্তং কৰোন্তস্স হেতুপ্ফল সম্বন্ধো হোতি. এৱং হেতুপ্ফল সম্বন্ধেন সো এৱ কম্মং কৰোতি. তেন কম্মেন সো এৱ ভৱন্তৰং সন্ধাৱতি সংসৰতীতি ৱুচ্চতি. এত্থ চ অনমতগ্গো যং ভিক্খৱে. ল. অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানংতি এৱং সত্তৱোহাৰেন ৱুত্তত্তা সাধম্মদেসনা পৰিযাযদেসনা হোতি. পৰিযাযদেসনত্তা চ সন্ধাৱতং সংসৰতন্তি পৰিযাযোপি সিজ্ঝতি. যস্সং পন ধম্ম দেসনাযং ধম্মদেসনাতি ৱচনানু ৰূপং ধম্মমেৱ দেসেতি, ন সত্তং, ন পুগ্গলং. অযং ধম্মদেসনা এৱ মুখ্যদেসনা নাম হোতি. তত্থ দেসিত ধম্মা পন পকতিকালেপি দেসন্তৰং কালন্তৰং খণন্তৰং সঙ্কন্তা নাম নত্থি. যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জন্তি. খযৱযং গচ্ছন্তি. তেন ৱুত্তং ‘ন হি উপ্পন্নুপ্পন্না ধম্মা. ল. সঙ্কন্তা নাম অত্থী’তি. পটিঘোসো চ, পদীপো চ, মুদ্দা চ. আদিসদ্দেন পটিবিম্বচ্ছাযা চ, বীজসঙ্খাৰো চ, পাটিভোগো চ, বালকুমাৰ সৰীৰেসু উপযুত্তা ৱিজ্জাসিপ্পোসধা চাতি এৱং অট্ঠকথা যং আগতানি নিদস্সনানি সঙ্গয্হন্তি. ‘‘নিদস্সনা’’নীতি চ উপমাযো ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘পটিঘোসো’’তি গম্ভীৰলেণ দ্ৱাৰে ঠত্ৱা সদ্দং কৰোন্তস্স অন্তোলেণে পটিঘোসো পৱত্ততি. তত্থ দ্ৱাৰে উপ্পন্নো মূলসদ্দো অন্তোলেণং ন গচ্ছতি, উপ্পন্নট্ঠানে এৱ নিৰুজ্ঝতি. পটিঘোসো চ ততো আগতো ন হোতি. ন চ ৱিনা মূলসদ্দ + পচ্চযেন অঞ্ঞতো পৱত্ততি. মূলসদ্দপচ্চযা এৱ তত্থ পৱত্ততীতি. তত্থ মূলসদ্দো ৱিয অতীত কম্মং. পটিঘোসো ৱিয অনন্তৰে পটিসন্ধি. এসনযো পদীপ মুদ্দা পটিবিম্বচ্ছাযাসু. তত্থ ‘‘পদীপো’’তি পথমং একং পদীপং জালেত্ৱা তেন অঞ্ঞং পদীপসতম্পি পদীপ সহস্সম্পি জালেতি. ‘‘মুদ্দা’’তি লঞ্ছনলেখা. তত্থ একেন লঞ্ছনক্খন্ধেন, তেন লঞ্ছনলেখাসতম্পি লঞ্ছনলেখা সহস্সম্পি কৰোতি. ‘‘পটিবিম্বচ্ছাযা’’তি পসন্নেসু আদাসপট্টেসুৱা উদকেসুৱা উপ্পন্না সৰীৰচ্ছাযা. এতেহি নিদস্সনেহি ফলং নাম হেতুতো আগতং ন হোতি. হেতুনা চ ৱিনা ন সিজ্ঝতীতি এত্তকমত্থং দীপেতি. ‘‘বীজসঙ্খাৰো’’তি কালন্তৰে উপ্পন্নেসু পুপ্ফফলেসু ইচ্ছিতৱণ্ণ গন্ধৰসপাতুভাৱত্থায ৰোপনকালে অম্ববীজাদীসু ইচ্ছিতৱণ্ণ গন্ধৰসধাতূনং পৰিভাৱনা. তত্থ তপ্পচ্চযা কালন্তৰে পুপ্ফফলেসু উপ্পন্নেসু তেৱণ্ণগন্ধৰসা পাতুব্ভৱন্তি. ‘‘পাটিভোগো’’তি কিঞ্চি অত্থং সাধেতুং পৰস্স সন্তিকে ইণং গণ্হন্তস্স তৱধনং সংৱচ্ছৰেন ৱুড্ঢিযা সহ দস্সামি, সচে নদদেয্যং. অসুকং নাম মমখেত্তং ৱা ৱত্থুৱা তুয্হং হোতূতি পটিঞ্ঞাঠপনং. তত্থ তপ্পচ্চযা ধনং লভিত্ৱা তং অত্থঞ্চ সাধেতি. কালে সম্পত্তে ৱুড্ঢিযা সহ ইণঞ্চ সোধেতি. ‘‘ৱিজ্জাসিপ্পোসধা’’তি লোকে পুত্তকে যাৱজীৱং হিতত্থায দহৰকালে কিঞ্চি ৱিজ্জংৱা সিপ্পংৱা সিক্খাপেন্তি. যাৱজীৱং খৰৰোগানং অনুপ্পাদত্থায দহৰকালে ওজৱন্তং কিঞ্চি ওসধং ৱা অজ্ঝোহাৰেন্তি. তত্থ তপ্পচ্চযা পুত্তানং যাৱজীৱং হিতপ্পটিলাভো ৱা তাদিসানং ৰোগানং অনুপ্পাদো ৱা হোতিযেৱ. এতেহি যথা কালন্তৰে অসন্তেসুযেৱ পাটিভোগাদীসু মূলকম্মেসু পুব্বভাগে কতপচ্চযা এৱ পচ্ছা অত্থ সাধনাদীনি সিজ্ঝন্তি. তথা কুসলা কুসল কম্মানি কত্ৱা কালন্তৰে তেসু অসন্তেসুপি পুব্বে কতত্তা এৱ পচ্ছা পটিসন্ধাদীনি ফলানি পাতুব্ভৱন্তীতি দীপেতি. তেনৱুত্তং ‘‘পটিঘোস পদীপমুদ্দাদীনি চেত্থ নিদস্সনানী’’তি. ‘‘কম্মদুব্বলভাৱেনা’’তি তদা জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স দুব্বলত্তা কম্মম্পি দুব্বলমেৱ হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. কামঞ্চেত্থ অট্ঠকথাযং ৱত্ৱা দস্সিতং, তথাপি সম্ভৱতীতি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘তং পী’’তি গতিনিমিত্তম্পি. ‘‘তথা চৱন্তানং’’তি দিব্বৰথাদীনি গতিনিমিত্তং কত্ৱা চৱন্তানং. ‘‘দয্হমানকাযেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. গাথাযং. পঞ্চদ্ৱাৰে পটিসন্ধিকম্মং ৱিনা দ্ৱিগোচৰে সিযাতি যোজনা. তত্থ ‘‘দ্ৱিগোচৰে’’তি কম্মনিমিত্ত গতিনিমিত্তভূতে দ্ৱিগোচৰে. তত্থ পঞ্চদ্ৱাৰে পটিসন্ধি নাম পঞ্চদ্ৱাৰিক মৰণাসন্ন ৱীথিচিত্তানং অন্তে চ ৱন্তানং পটিসন্ধি. সাপি গতিনিমিত্তভূতে গোচৰে সিযাতি ৱুত্তে পঞ্চদ্ৱাৰিক ৱীথিচিত্তানি পঞ্চাৰম্মণভূতানি গতিনিমিত্তানি আৰম্মণং কৰোন্তীতিপি সিদ্ধং হোতি. এৱঞ্চ সতি. তেসং ৱীথিচিত্তানং অন্তে অচৱিত্ৱা তদনুবন্ধক মনোদ্ৱাৰিকৱীথিচিত্তেহিপি কদাচি কেসঞ্চি চ ৱনং ননসম্ভৱতীতি সক্কা ৱত্তুং. তেসু পন অনুবন্ধক ৱীথীসু অতীতগ্গহণ সমুদাযগ্গহণেহি চ ৱন্তানং অতীতানিপি গতিনিমিত্তানি লব্ভন্তি. ৱত্থুগ্গহণনামগ্গহণেহি চ ৱন্তানং ধম্মা ৰম্মণংপি লব্ভতিযেৱ. তস্মা যং ৱুত্তং আচৰিযেন কামাৱচৰ পটিসন্ধিযা ছ দ্ৱাৰগ্গহিতং কম্মনিমিত্তং গতিনিমিত্তঞ্চ পচ্চুপ্পন্নমতীতা ৰম্মণং উপলব্ভতীতি. তং সুৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. যং পন ‘তমেৱ তথোপট্ঠিতং আৰম্মণং আৰব্ভ চিত্তসন্তানং অভিণ্হং পৱত্ততী’তি এৱং অন্তিমৱীথিতো পুব্বভাগে বহূনং ৱীথিৱাৰানং পৱত্তনং আচৰিযেন ৱুত্তং. তং তথোপট্ঠিতং গতিনিমিত্তং আৰব্ভাতিপি লদ্ধুং ৱট্টতিযেৱ. এৱঞ্চসতি, গতিনিমিত্তংপি অতীতং লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘যদাপনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সন্ততি ৱসেনা’’তি সন্ততি পচ্চুপ্পন্ন ৱসেন. ‘‘তস্সা’’তি গতিনিমিত্তস্স. যেভূয্যেন ৱুত্তো, ন সব্বসঙ্গাহিকেন ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো. ‘‘মনোদ্ৱাৰিক মৰণাসন্ন জৱনানংপি ইচ্ছিতব্বত্তা’’তি পুৰেজাতপচ্চয ভাৱেন ইচ্ছিতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘তদনুবন্ধাযা’’তি তানি মনোদ্ৱাৰি কমৰণাসন্ন জৱনানি অনুগতায. ‘‘পটিসন্ধিযাপি সম্ভৱতো’’তি তস্স পুৰেজাত পচ্চযস্স পটিসন্ধিযাপি পুৰেজাত পচ্চযতা সম্ভৱতো. ননু থেৰেন ভিন্দিত্ৱা অৱুত্তেপি ভিন্দিতব্বে সতি, ভিন্দনমেৱ যুত্তন্তি চে. ন যুত্তং. কস্মা, কম্মনিমিত্তেন সমানগতিকত্তা. তেনাহ ‘‘নচতং’’তিআদিং. ৱিভাৱনিযং যথাসম্ভৱং যোজেতব্বংতি ৱত্ৱা অপৰেপন অৱিসেসতোৱ ৱণ্ণেন্তীতি অপৰেৱাদোপি ৱুত্তো. তত্থ ‘‘অৱিসেসতো ৱণ্ণেন্তী’’তি অভিন্দিত্ৱাৱ ৱণ্ণেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. পুন তং অপৰেৱাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. ইধ পন তং অপৰেৱাদং পগ্গণ্হন্তো পুন ‘‘যঞ্চ তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তদাৰম্মণাযা’’তি তং গতিনিমিত্তা ৰম্মণায. ‘‘তেসং ৱচনং’’তি অপৰেসং ৱচনং. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অৱিচাৰণাযা’’তি কস্মা ৱুত্তং. ননু অট্ঠকথাযং পনাতিআদি সব্বং ৱিচাৰণা ৱচনমেৱ হোতীতি. সচ্চং যথা দিট্ঠপাঠৱসেন, সাৱসেস পাঠভাৱং পন ন ৱিচাৰেতিযেৱ. তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অৱিচাৰণাযা’’তি ৱুত্তং. এত্থ সিযা. অট্ঠকথাপাঠো সাৱসেসো হোতু, মূলটীকাপাঠো পন মনোদ্ৱাৰে যেৱাতি নিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা কথং সাৱসেসো সিযাতি. নিযমেত্ৱা ৱুত্তোপি ইধ অধিপ্পেতত্থে অপৰিপুণ্ণে সাৱসেসো এৱ হোতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞং কাৰণং নত্থি অঞ্ঞত্ৰ অৱিচাৰণাযা’’তি. ‘‘পচ্চুপ্পন্নমতীতং’’তিআদীসু. তদাৰম্মণাৱসানায পঞ্চদ্ৱাৰিক জৱনৱীথিযা চ ৱনং হোতীতি যোজনা. এৱং অপৰত্থপি. বলৱন্তেপি সতি. তদাৰম্মণাৱসানায এৱ ৱীথিযা. ‘‘ৱুত্তত্তা পনা’’তি অট্ঠকথাযং এৱ ৱুত্তত্তা পন. ‘‘পুৰিমভাগে এৱা’’তি পঞ্চদ্ৱাৰিক অন্তিম ৱীথিতো পুব্বভাগে এৱ. ‘‘তাহী’’তি দেয্যধম্মৱত্থূহি. ‘‘যথাতং’’তি তং অত্থজাতং কতমং ৱিযাতি অত্থো. ‘‘ইতো’’তি মনুস্স ভৱতো. নিমিত্ত সদিসং সদ্দং ৱণ্ণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নট্ঠচকাৰং’’তি পতিতচকাৰং. অট্ঠকথাপাঠে ঞাতকা মাতাদযো পঞ্চদ্ৱাৰে উপসংহৰন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘তৱত্থাযা’’তি তৱঅত্থায. ‘‘চীনপটসোমাৰপটাদিৱসেনা’’তি চীনৰট্ঠে পৱত্তো পটো চীনপটো. তথা সোমাৰপটেপি. ‘‘তানী’’তি ৰসফোট্ঠব্বানি. ফোট্ঠব্বং পন অঞ্ঞংপি যুজ্জতেৱ. অত্থিদানীতি মনসিকতত্তা পচ্চুপ্পন্নভূতানীতি ৱুত্তং. ‘‘অৰূপীনং’’তি অৰূপব্ৰহ্মানং. ‘‘তে’’তি অৰূপিনো. ‘‘তানী’’তি হেট্ঠিমজ্ঝানানি. ৱিস্সট্ঠং লদ্ধঝানং যেসং তে ৱিস্সট্ঠজ্ঝানা. ‘‘ততোযেৱ চা’’তি ৱিস্সট্ঠজ্ঝানত্তাযেৱ চ. আকড্ঢিতং মানসং চিত্তং এতেসন্তি ৱিগ্গহো. ইদঞ্চ হেতুৱিসেসন পদং. আকড্ঢিতমানসত্তা কামভৱে উপ্পজ্জমানানন্তি দীপেতি. তেসং অৰূপীনং. ‘‘অঞ্ঞং দুব্বল কম্মং’’তি উপচাৰজ্ঝানকম্মতো অঞ্ঞং তিহেতুকোমকং কম্মং. ‘‘তেসং’’তি ৰূপলোকতো চ ৱন্তানং. ‘‘সতো’’তি সন্তস্স সমানস্স. ‘‘উপত্থম্ভনে কাৰণং নত্থী’’তি ইদং উপচাৰজ্ঝান কম্মস্স গৰুক কম্মগতিকত্তা ৱুত্তং. একন্ত গৰুককম্মভূতংপি পন মহগ্গতজ্ঝান কম্মং নাম নানানিকন্তি বলেন পটিবাহীযমানং পটিসন্ধিং ন দেতিযেৱ. উপচাৰজ্ঝান কম্মে ৱত্তব্বং নত্থীতি দট্ঠব্বং. ‘‘তাদিসানী’’তি তথা ৰূপানি দ্ৱিহেতুকোমক কম্মানি তেসং ওকাসং ন লভন্তি. নীৱৰণানং সুট্ঠুৱিক্খম্ভিতত্তাযেৱ. ‘‘যেনা’’তি যেন ছন্দাদীনং পৱত্তি কাৰণেন. ‘‘নানাকম্মানি পী’’তি উপচাৰজ্ঝান কম্মতো অঞ্ঞানি পচ্চুপ্পন্ন কম্মানিপি অতীতভৱেসু কতানি অপৰপৰিযায কম্মানিপি. ‘‘যেন চা’’তি যেন নানাকম্মানম্পি ওকাস লাভকাৰণেন চ. ‘‘তে’’তি ৰূপী ব্ৰহ্মানো. ‘‘ৱুত্তনযেনে ৱা’’তি সুট্ঠুৱিক্খম্ভিতনীৱৰণানং তেসং অপ্পনা পত্তজ্ঝানৱিসেসেন [ যস্মা পনাতিআদিনা চ ] পৰিভাৱিত চিত্তসন্তানত্তা’তি চ ৱুত্তনযেনেৱ. ‘‘তং কাৰণং’’তি অহেতুক পটিসন্ধিযা অভাৱ কাৰণং. পৰম্পৰ ভৱেসুচ ৱীথিমুত্তচিত্তানং পৱত্তাকাৰং দস্সেতুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যথা তানিযেৱ ওসধানী’’তি লোকে একং ওসধং লভিত্ৱাতং দেৱসিকং ভুঞ্জতি. একোপথমদিৱসে ভুঞ্জন্তং দিস্ৱা কতমং নাম ত্ৱং ওসধং ভুঞ্জসীতি পুচ্ছি. ইদং নাম ওসধং ভুঞ্জামীতি ৱদতি. পুনদিৱসেসুপি ওসধং ভুঞ্জন্তং দিস্ৱা তথেৱ পুচ্ছি. তমেৱ ওসধং ভুঞ্জামীতি ৱদতি. তত্থ ‘‘তমেৱ ওসধং’’তি যং পথমদিৱসে ওসধং তযাচ পুচ্ছিতং. মযা চ কথিতং. তমেৱ অজ্জ ভুঞ্জামীতি অত্থো. তত্থ পন পথমদিৱসে ভুত্তং ওসধং অঞ্ঞং. অজ্জ ভুত্তং অঞ্ঞং. তংসদিসং পন অঞ্ঞংপি তমেৱাতি লোকে ৱোহৰন্তি তানিযেৱ ওসধানি ভুঞ্জামীতি. এৱং ইধপি তস্সদিসে তব্বোহাৰো দট্ঠব্বো. ‘‘তস্মিং’’তি ভৱঙ্গচিত্তে. অৱত্তমানে উপপত্তিভৱো ওচ্ছিজ্জতি. ৱত্তমানে ন ওচ্ছিজ্জতি. তস্মা তস্স উপপত্তি ভৱস্স অনোচ্ছেদ অঙ্গত্থায কাৰণত্তা ভৱঙ্গন্তি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপপত্তি ভৱো’’তি চ কম্মজক্খন্ধসন্তানং ৱুচ্চতি. ‘‘পৰসমযে’’তি উচ্ছেদ দিট্ঠীনং ৱাদে. ‘‘ৱট্টমূলানী’’তি অৱিজ্জাতণ্হা ৱুচ্চন্তি. ৱট্টমূলানি সুট্ঠুউচ্ছিজ্জন্তি এত্থাতি ৱিগ্গহো. ‘‘যস্স অত্থাযা’’তি সউপাদিসেসাদিকস্স নিব্বানস্স পটিলাভত্থায. ‘‘পট্ঠপীযন্তী’’তি পৱত্তাপীযন্তি. পজ্জন্তি পাপুণন্তি অৰিযা জনা এত্থাতি পদং. পৰতো সমন্তিপদে অনুপাদিসেসস্স গয্হমানত্তা ইধ সউপাদিসেসন্তি ৱুত্তং. বুজ্ঝন্তীতি বুধা. সুট্ঠু সদ্ধিং উচ্ছিন্নং সিনেহবন্ধনং যেহি তে সুসমুচ্ছিন্নসিনেহবন্ধনা. কথঞ্চ সুট্ঠুউচ্ছিন্নং, কেহি চ সদ্ধিং উচ্ছিন্নন্তিআহ ‘‘অনুসযমত্তং পী’’তিআদিং. ‘‘সেসকিলেসেহী’’তি তণ্হাসিনেহ বন্ধনতো অৱসেস কিলেসেহি. ‘‘অধিসযিতং’’তি ৱিক্খম্ভিতুংপি অসক্কুণেয্যং হুত্ৱা অতিৰেকতৰং সযিতং. ‘‘অধিগমাৱহং’’তি অধিগমো ৱুচ্চতি নৱৱিধো লোকুত্তৰ ধম্মো. তং আৱহতীতি অধিগমাৱহং. ‘‘সীলং’’তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. ‘‘ধুতঙ্গং’’তি তেৰসধুতঙ্গং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

ৱীথিমুত্তসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.