৪. ৱীথিসঙ্গহঅনুদীপনা
১৩৬. ৱীথিসঙ্গহে. ‘‘তেসঞ্ঞে ৱা’’তি চিত্ত চেতসিকানং এৱ. ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰেনা’’তি ‘তত্থ চিত্তং তাৱ চতুব্বিধং হোতি কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং, তিআদিনা ইচ্চেৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন. ‘‘পুব্বা পৰনিযামিতং’’তি ৱা দ্ৱত্তিংস সুখ পুঞ্ঞম্হাতিআদিনা নযেন পুব্বা পৰনিযামিতং. ‘‘আৰব্ভগাথাযা’’তি.
ৱীথি চিত্তৱসেনেৱং, পৱত্তিয মুদীৰিতো;
পৱত্তি সঙ্গহো নাম, সন্ধিযং দানি ৱুচ্চতী.তি
এৱং পৱত্তিকালে পৱত্তি সঙ্গহো, পটিসন্ধিকালে পৱত্তি সঙ্গহোতি সিদ্ধো হোতি. কেচি ৱাদে ‘‘পটিসন্ধি পৱত্তিযং’’তি নিদ্ধাৰণে গহিতে দ্ৱীসু পটিসন্ধি সঙ্গহ পৱত্তি সঙ্গহেসু ইদানি পৱত্তি সঙ্গহং পৱক্খামি, পচ্ছা পটিসন্ধি সঙ্গহং পৱক্খামীতি অত্থো হোতি. তত্থ ‘‘পটিসন্ধি সঙ্গহো’’তি পটিসন্ধিকালে সঙ্গহো. ‘‘পৱত্তি সঙ্গহো’’তি পৱত্তিকালে সঙ্গহো. সো চ উপৰিগাথায ন সমেতীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং সতী’’তিআদিমাহ. ‘‘তানি তীণি ছক্কানি নিক্খিত্তানী’’তি ছক্কমত্তানি নিক্খিত্তানি, ন সকলং. ৱত্থু দ্ৱাৰা লম্বণ সঙ্গহোতি অধিপ্পাযো. ‘‘সা পনা’’তি সাৱিসযপ্পৱত্তি পন. ‘‘কাচি সীঘতমা’’তি কাচি অতিৰেকতৰং সীঘা. ‘‘দন্ধা’’তি সণিকা, চিৰাযিকা. ‘‘অনুপপন্না’’তি অসম্পন্না. অসম্পন্ন দোসো আগচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ধাতুভেদং’’তি সত্ত ৱিঞ্ঞাণ ধাতূনং ৱিভাগং. ‘‘ধাতুনানত্তং’’তি ধাৰণ কিচ্চনানত্তং. ইতি তস্মা মনোধাতু ৱিসুং ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘মননং’’তি ৱিজাননভাৱং অপত্তং. আৱজ্জনমত্ত সম্পটিচ্ছনমত্ত সঙ্খাতং জাননমত্তং. ‘‘যং কিঞ্চি মননং’’তি অন্তমসো আৱজ্জনমত্ত সম্পটিচ্ছনমত্তং পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সুদ্ধো পন মনোৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো’’তি মনোদ্ৱাৰ ৱিকাৰং পটিচ্চ পৱত্তো মনোৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো. ন ভৱঙ্গ মনোৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো. সো হি ৱীথিমুত্তত্তা ইধ অপ্পসঙ্গোতি. মনোদ্ৱাৰে পন দ্ৱিধাতি সম্বন্ধো. বুদ্ধস্স ভগৱতো পথমাভিনীহাৰকালো নাম সুমেধতাপসকালে বুদ্ধ ভাৱায কায চিত্তানং অভিনীহাৰকালো. আদিসদ্দেন পচ্ছিম ভৱে পটিসন্ধিগ্গহণাদিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘জাতি ফলিকক্খন্ধা ৱিয সম্পজ্জন্তী’’তি তেন ওভাসেন অজ্ঝোত্থটত্তা জাতিফলিকক্খন্ধ সদিসা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপপত্তি দেৱ ব্ৰহ্মানং পনা’’তি উপপত্তিপ্পটিসন্ধিকানং ওপপাতিক দেৱ ব্ৰহ্মানং পন. ‘‘পসাদ নিস্সয ভূতানং’’তি চক্খাদীনং পসাদ ৱত্থূনং নিস্সয মহাভূতানং.
‘‘যানি পনা’’তিআদীসু. দ্ৱত্তি চিত্তক্খণানি অতিক্কম্ম আপাতং আগচ্ছন্তীতি যোজনা. এৱং পৰত্থপি. ৱিভূতস্সাতি চ অৱিভূতস্সাতি চ ইদং আদিম্হি মনোদ্ৱাৰে পন ৱিভূতস্সাতি চ অৱিভূতস্সাতি চ পদানং উদ্ধৰণং. ‘‘ৰূপা ৰূপানং’’তি ৰূপ ধম্মানঞ্চ অৰূপ ধম্মানঞ্চ. ‘‘তাৱা’’তি ৱীথি চিত্তপ্পৱত্তি দস্সনতো পথমতৰং এৱাতি অত্থো. ‘‘অদ্ধান পৰিচ্ছেদং’’তি খণকাল পৰিচ্ছেদং. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘অতিমহন্তা দিৱসেন ৱিসয ৱৱত্থানং হোতী’’তি ৱচনেন আদিম্হি ‘ছৱত্থূনি, ছ দ্ৱাৰানি, ছ আৰম্মণানি, ছ ৱিঞ্ঞাণানি, ছ ৱীথিযো, ছ ধাৱিসযপ্পৱত্তী,তি এৱং ৱুত্তেসু ছসু ছক্কেসু ছধাৱিসযপ্পৱত্তীতি পদমত্তং সঙ্গণ্হাতি. তং অনুপপন্নং হোতি. তেনাহ ‘‘এৱঞ্হি সতী’’তিআদিং. ‘‘ৱিসয ৱৱত্থানত্থ মেৱা’’তি অতিমহন্তাদি ৱিসয ৱৱত্থানত্থমেৱ ৱুত্তন্তি ন চ সক্কা ৱত্তুং. ৰূপা ৰূপ ধম্মানং অদ্ধান পৰিচ্ছেদো নাম অভিধম্মে সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বো. তস্মা তস্স দস্সনত্থম্পি তং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সভাৱপ্পটিলাভো’’তি চিন্তন ফুসনাদীনং পাতুভাৱো ৱুচ্চতি. ‘‘অনিৱত্তী’’তি অনন্তৰধানং ৱুচ্চতি. ‘‘পৰিহাযিত্ৱা’’তি জৰা কিচ্চং আহ. ‘‘অচ্ছৰাসঙ্ঘাটক্খণস্সা’’তি অঙ্গুলীনং সঙ্ঘট্টনক্খণস্স. আচৰিযানন্দত্থেৰো নাম অভিধম্ম টীকাকাৰো ৱুচ্চতি. ‘‘অস্সা ৱিজ্জুযাঠিতি নাম ৱিসুং ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৱিজ্জুপ্পাদং পস্সন্তানং ন পঞ্ঞাযতি. তথা চিত্তম্পি ৱড্ঢনানন্তৰমেৱ ভিজ্জতীতি যোজনা. তেনাহ ‘‘তং পী’’তিআদিং. উদযভাগো নাম ৱড্ঢনভাগো, ৱযভাগো নাম অন্তৰধানভাগো. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তি লদ্ধগুণ ৱচনং. ‘‘একংচিত্তং দিৱসং তিট্ঠতী’’তি পুচ্ছা ৱচনং. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞা ৱচনং. ‘‘ৱযক্খণো’’তি পুচ্ছা. ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খেপো. পচ্চত্ত ৱচনস্স একাৰত্তং. এৱং নৱত্তব্বন্তি অত্থো. ‘‘মহাথেৰেনা’’তি মোগ্গলি পুত্ততিস্স মহাথেৰেন. ননু সুত্তন্তেসু ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘না’’তি ন উপলব্ভতি. ‘‘ইমস্স ৱুত্তত্তা’’তি ইমস্স ৱচনস্স ৱুত্তত্তা. সঙ্খত লক্খণং ৱিসযো যেসং তানি সঙ্খত ৱিসয লক্খণানি. সঙ্খত ধম্মমেৱ আহচ্চ তিট্ঠতি. অযং অভিধম্মে ধম্মতাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সঙ্গহ কাৰেনা’’তি আচৰিয বুদ্ধঘোসত্থেৰং ৱদতি. ‘‘অত্থিক্খণং’’তি খণদ্ৱযমেৱ ৱুচ্চতি. ইতি ৱত্ৱা তমত্থং সাধেন্তীতি সম্বন্ধো. গাথাযং. ‘‘তস্সেৱা’’তি তস্সা ঠিতিযা এৱ ভেদো. সব্বদা সব্বপাণিনং মৰণং নাম ৱুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘তমত্থং’’তি তানি অত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তীতি অত্থং. ‘‘অথৱা’’তি একো থেৰৱাদো. ‘‘সন্ততি ৱসেন ঠানং’’তি ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ঠিতভাৱসঙ্খাতং ঠানং সন্ততি ঠিতিৱসেন ৱেদিতব্বন্তি ৱদন্তি. ‘‘ইমস্মিং পন সুত্তে’’তি ৱেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ইদং সুত্তং ৱদতি. ‘‘অপ্পটিবাহেত্ৱা’’তি অনীৱাৰেত্ৱা. যাৱড্ঢনস্স নিৱত্তি নাম অত্থি. উদয পৰিযন্ত মত্তভূতা সা এৱ নিৱত্তি. ‘‘দ্ৱীহি খন্ধেহী’’তি ৰূপ জৰা ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. অৰূপ জৰা সঙ্খাৰক্খন্ধেনাতি এৱং দ্ৱীহি খন্ধেহি. যঞ্চ তত্থ ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ৰূপস্স উপ্পাদো দ্ৱিধাভিন্দিত্ৱা দেসিতো. কথং, উপচযো সন্ততী তিযোজনা. ‘‘ৱিভাগা ৰহস্সা’’তি উপ্পাদো উপ্পজ্জ নট্ঠেন একো সমানো ৰূপানং ৱড্ঢন সমযে উপ্পাদো. উপৰি ৱড্ঢনট্ঠেন উপচযোতি ৱুত্তো. অৱড্ঢিত্ৱা ঠিত সমযে উপ্পাদো যথা ঠিত নীহাৰেন চিৰকালং পৱত্তি অত্থেন সন্ততীতি ৱুত্তো. এৱং ৱিভাগা ৰহস্স. ‘‘যথানুলোম সাসনং’’তি ৱিনেতব্ব পুগ্গলানং অজ্ঝাসযানুলোম সাসনং.
‘‘অৰূপ’’ন্তিআদীসু. ‘‘অৰূপং’’তি সব্বসো ৰূপসণ্ঠান ৰহিতত্তা চিত্ত চেতসিকং নামং ৱুচ্চতি. ‘‘অৰূপি সভাৱত্তা’’তি অৰূপ ধম্ম সভাৱত্তা ইচ্চেৱত্থো. তত্থ অৰূপ ধম্ম সভাৱো নাম ৰূপ ধম্মতো সতগুণেনৱাসহস্সগুণেনৱাসণ্হসুখুমসভাৱো. ৱিভাৱ নিপাঠে. ‘‘গাহক গহেতব্ব ভাৱস্স তং তং খণৱসেন নিপ্ফজ্জনতো’’তি এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰ ৱীথীসু ৱীথি চিত্তানঞ্চ আৰম্মণানঞ্চ ৱিসযী ৱিসযভাৱো গাহক গহেতব্ব ভাৱো নাম. ‘‘তং তং খণৱসেন নিপ্ফজ্জনতো’’তি ৱীথি চিত্তানি চ একস্মিং আৰম্মণেপি আৱজ্জনাদীহি নানা কিচ্চেহি গণ্হন্তা এৱ গহণ কিচ্চং সম্পাদেন্তি. নানা কিচ্চানি চ নানা চিত্তানং ৱসেন সম্পজ্জন্তি. আৰম্মণানি চ পুৰেজাতানি হুত্ৱা যাৱ তানি কিচ্চানি সম্পজ্জন্তি, তাৱ পচ্চুপ্পন্নভাৱেন ধৰমানানি এৱ গহণং সম্পাদেন্তি. এৱং সতি, গাহকানং ৱীথি চিত্তানঞ্চ খণত্তযাযুকত্তা এৱ গাহক কিচ্চং নিপ্ফজ্জতি, সিজ্ঝতি. গহেতব্বানং আৰম্মণানঞ্চ সত্তৰস চিত্তক্খণাযুকত্তা এৱ গহেতব্ব কিচ্চং নিপ্ফজ্জতি, সিজ্ঝতি. এৱং তং তং খণ ৱসেন নিপ্ফজ্জনতো. ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱযং এক চিত্তক্খণিকং. কস্মা, চিত্তানু পৰিৱত্তি ধম্মত্তা. ‘‘উপ্পাদমত্তা’’তি নিপ্ফন্ন ৰূপানং উপ্পাদমত্তা. ‘‘ভঙ্গমত্তা’’তি তেসমেৱ ভঙ্গমত্তা. ‘‘ৰূপ ধম্মানং’’তি নিপ্ফন্ন ৰূপ ধম্মানং. ‘‘উপ্পাদনিৰোধ ৱিধানস্সা’’তি উপ্পাদ নিৰোধ ৱিধানভূতস্স মহাঅট্ঠকথাৱাদস্স পটিসিদ্ধত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘তং’’তি তং মহাঅট্ঠকথা ৱচনং. ‘‘তস্মিং ৱাদে’’তি তস্মিং মহাঅট্ঠকথাৱাদে. ‘‘তত্থ আগতা’’তি তস্মিং ৱাদে আগতা. যং পন ৱিভাৱনিযং কাৰণং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তং টীকানযং’’তি তং সোড়স চিত্তক্খণাযুক দীপকং মূলটীকানযং. তদত্থং সাধেন্তেন ৱিভাৱনি টীকাচৰিযেন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. সঙ্গহকাৰস্স অট্ঠকথা চৰিযস্স. ‘‘উপচৰীযতী’’তি উপচাৰ ৱসেন ৱোহৰীযতি. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘এতানী’’তি আৰম্মণানি. ‘‘তং’’তি তং এক চিত্তক্খণং. ‘‘তে চা’’তি ৰূপ ধম্মা চ. ‘‘পৰিপুণ্ণ পচ্চযূপলদ্ধা’’তি পৰিপুণ্ণং পচ্চযং উপলদ্ধা. ‘‘সো’’তি টীকাকাৰো. ‘‘ইতৰানী’’তি গন্ধৰস ফোট্ঠব্বানি. ‘‘গোচৰভাৱং’’তি পঞ্চদ্ৱাৰিক চিত্তানং গোচৰভাৱং. ‘‘পুৰিমানি দ্ৱে’’তি ৰূপসদ্দা ৰম্মণানি. ‘‘নিমিত্ত ৱসেন ঘট্টেন্তী’’তি আদাসং পস্সন্তস্স মুখসদিসং মুখনিমিত্তং মুখপ্পটিবিম্বং আদাসে উপট্ঠাতি. এৱং ৰূপাৰম্মণং চক্খুপসাদে সদ্দাৰম্মণঞ্চ সোতপসাদে তং সদিস নিমিত্ত ৱসেন ঘট্টেন্তি. নৱত্থু ৱসেন ঘট্টেন্তি. সযং গন্ত্ৱা ন ঘট্টেন্তীতি অধিপ্পাযো. অসম্পত্তানঞ্ঞেৱ আৰম্মণানং. ‘‘নিমিত্তু পট্ঠান ৱসেনা’’তি নিমিত্তস্স উপট্ঠানৱসেন. ‘‘নিমিত্ত অপ্পনাৱসেনা’’তি নিমিত্তস্স পৱেসন ৱসেন. মনোদ্ৱাৰে পন অসম্পত্তানিযেৱ হুত্ৱাতি পাঠসেসো. ‘‘আপাতা গমনঞ্চেত্থা’’তিআদীসু. ‘‘লঞ্ছকানং’’তি লঞ্ছনকাৰানং. ‘‘লঞ্ছনক্খন্ধং’’তি অযোমযং লঞ্ছনক্খন্ধং. সো চ লঞ্ছনক্খন্ধো তালপণ্ণে আপাতেত্ৱা অক্খৰং উপট্ঠাপেতি. তত্থ ‘‘আপাতেত্ৱা’’তি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা. ‘‘চক্খাদিপ্পথে’’তি চক্খাদীনং ৱিসযক্খেত্তে. ন কেৱলং অত্তনো দ্ৱাৰেসু এৱ আপাত মাগচ্ছন্তি. অথ খো মনোদ্ৱাৰেপি আপাত মাগচ্ছন্তি. ন কেৱলং ভৱঙ্গ মনোদ্ৱাৰে এৱ আপাত মাগচ্ছন্তীতি যোজনা. ‘‘তেসু পনা’’তি তেসু আৰম্মণেসু পন. তানি আৰম্মণানি যেসং তানি তদা ৰম্মণানি. ন একক্খণে পঞ্চসু আৰম্মণেসু ৱীথি চিত্তানি পৱত্তন্তি, একেকস্মিং আৰম্মণে এৱাতি ৱুত্তত্তা ন দ্ৱীসু, ন তীসু, ন চতূসূতিপি ৱত্তব্বং. বহুচিত্তক্খণাতীতানি পঞ্চাৰম্মণানি বহুচিত্তক্খণাতীতে পঞ্চদ্ৱাৰেতি যোজনা. পঞ্চদ্ৱাৰেতি চ পঞ্চদ্ৱাৰেসূতি অত্থো. ‘‘এৱং সতী’’তি তেসং পসাদানং আৱজ্জনেন সদ্ধিং উপ্পত্তিযা সতি. ‘‘আদিলক্খণং’’তি পঞ্চাৰম্মণানং পঞ্চদ্ৱাৰেসু আপাতা গমন সঙ্খাতং ৱিসযপ্পৱত্তিযা আদিলক্খণং. চলনঞ্চ দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যথা গহিতং’’তি পটিসন্ধিতো পট্ঠায গহিতপ্পকাৰং. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘যোগ্য দেসাৱট্ঠান ৱসেনা’’তি আপাতং আগন্তুং যুত্তট্ঠানে অৱেচ্চট্ঠান ৱসেন. যুজ্জনঞ্চ, মন্থনঞ্চ, খোভকৰণঞ্চ, ঘট্টনন্তি চ আপাতা গমনন্তি চ ৱুচ্চতীতি যোজনা. হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ আপাতা গমনঞ্চেত্থাতিআদিনা. ‘‘নানা ঠানিযেসূ’’তি নানা ঠানেসু ঠিতেসু. ‘‘একো ধম্মনিযামো নামা’’তি যথা বোধিসত্তে মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তে ধম্মনিযাম ৱসেন সকলে জাতিক্খেত্তে পথৱিকম্পনং অহোসি. তথা ইধপি পঞ্চদ্ৱাৰেসু একেকস্মিং দ্ৱাৰে আৰম্মণে ঘট্টেন্তে ধম্মনিযাম ৱসেন ভৱঙ্গ চলনং হোতি. অযং ধম্মনিযামো নাম. ‘‘সহেৱা’’তি একতোযেৱ. কথং হদয ৱত্থু নিস্সিতস্স ভৱঙ্গস্স চলনং সিযাতি যোজনা. এত্থ চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণস্স চলনং সিযাতি ইদং ন ৱত্তব্বং. কস্মা, তদা পঞ্চৱিঞ্ঞাণস্স অৱিজ্জমানত্তা. যদা চ তং ৱিজ্জতি, তদা তং ন চলতীতি ন ৱত্তব্বং. সব্বম্পি হি ৱীথিচিত্তং নাম চলতি যেৱাতি. সন্ততি নাম পুব্বা পৰপ্পবন্ধো. সণ্ঠানং নাম সহপ্পৱত্তানং একতো ঠিতি. ইধ সণ্ঠানং অধিপ্পেতং. পঞ্চনিস্সয মহাভূতেহি সদ্ধিং হদয ৱত্থু নিস্সযভূতানং এক সণ্ঠান ভাৱেন একাবদ্ধত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সণ্ঠান ৱসেনাতি পন ৱত্তব্বং’’তি. ‘‘তাদিসস্স অনুক্কম চলনস্সা’’তি ৱিভাৱনিযং ভেৰিসক্খৰোপমায সদ্ধিং ৰূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্স যেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তং সম্বন্ধানং সেসৰূপানম্পি চলনেন হদয ৱত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৱঙ্গস্স চলনা কাৰেন পৱত্তিতোতীতি এৱং ৱুত্তস্স অনুক্কম চলনস্স. ‘‘ভৱঙ্গপ্পৱাহং’’তি ভৱঙ্গ সন্ততিং. ‘‘কুৰুমানং’’তি কৰোন্তং. সল্লক্খেন্তং’’তি ইদমেৱাতি সন্নিট্ঠাপেন্তং. ‘‘যোনি সোমনসিকাৰাদিৱসেনা’’তি যোনি সোমনসিকাৰো কুসল জৱনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. অযোনি সোমনসিকাৰো অকুসল জৱনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. নিৰনুসয সন্তানতা ক্ৰিযজৱনুপ্পত্তিযা পচ্চযো. তেসু চ সোমনস্স জৱনাদীনং উপ্পত্তি পচ্চযোপি হেট্ঠা চিত্ত সঙ্গহে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
‘‘ভৱঙ্গপাতো’’তিআদীসু. ‘‘আৱজ্জনতো পট্ঠায উট্ঠিতং’’তি কম্ম ৱিপাকসন্তানতো চ তদাৰম্মণতো চ মুঞ্চিত্ৱা ৱিসুং ক্ৰিযাময ব্যাপাৰেন আৰম্মণন্তৰং গহেত্ৱা উট্ঠিতং সমুট্ঠিতং. ভৱঙ্গ চলনম্পি উট্ঠানস্স আদি হোতি. তস্মা তম্পি উট্ঠিতে চিত্ত সন্তানে সঙ্গণ্হন্তো পথম ভৱঙ্গ চলনতোযেৱ ৱাতি ৱুত্তং. ‘‘ইমস্মিং ঠানে’’তি ৱীথি চিত্তানং অনুক্কমেন অত্তনো কিচ্চেহি আৰম্মণপ্পৱত্তিট্ঠানে. ‘‘দোৱাৰিকোপমা’’তি বধিৰদোৱাৰিকোপমা. ‘‘গামিল্লোপমা’’তি গামদাৰকোপমা. ‘‘অম্বোপমা’’তি অম্বপ্ফলোপমা. অঞ্ঞাপি উপমা অত্থি. মক্কটসুত্তোপমা, উচ্ছুযন্তোপমা, জচ্চন্ধোপমা. তাসব্বাপি অট্ঠসালিনিযং ৱিপাকুদ্ধাৰ কথাতো গহেতব্বা. ‘‘যত্থহী’’তিআদীসু. ‘‘কথং ছ ছক্ক যোজনা হোতী’’তি. চক্খু ৱত্থু ৱচনঞ্চ, চক্খুদ্ৱাৰ ৱচনঞ্চ, ৰূপা ৰম্মণ ৱচনঞ্চ, চক্খু ৱিঞ্ঞাণ ৱচনঞ্চ, চক্খুদ্ৱাৰ ৱীথি চক্খু ৱিঞ্ঞাণ ৱীথি ৱচনঞ্চ, অতিমহন্তা ৰম্মণ ৱচনঞ্চা,তি এতানি ছৱচনানি. তেহি ছছক্কেহি আহৰিত্ৱা ইমিস্সং ৱীথিযং দস্সিতানি. সেসৱীথীসুপি যথালাভং দস্সিতব্বানি. এৱং ছছক্কযোজনা হোতি. ‘‘এত্থ চ যত্তকানী’’তিআদীসু. ‘‘একূন পঞ্ঞাস পৰিমাণেসূ’’তি একস্সনিপ্ফন্ন ৰূপধম্মস্স একপঞ্ঞাস মত্তেসু খুদ্দকক্খণেসু উপ্পাদক্খণঞ্চ ভঙ্গক্খণঞ্চ ঠপেত্ৱা মজ্ঝে একূন পঞ্ঞাস মত্তানি ঠিতিক্খণানি সন্তি. তেসু খণেসু অনুক্কমেন উপ্পন্না একূন পঞ্ঞাস চক্খু পসাদা চ সন্তি. ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি তেসু কতৰস্মিং নাম চক্খু পসাদে ন ঘট্টেন্তীতি ন ৱত্তব্বানি. ‘‘তেসু পনা’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱচনং. ‘‘যদেৱ একং চক্খূ’’তি নিদ্ধাৰণীযং. তং পন কতমন্তি. অতীত ভৱঙ্গেন সদ্ধিং উপ্পজ্জিত্ৱা তং অতিক্কম্ম ভৱঙ্গ চলনক্খণে লদ্ধঘটনং একং চক্খু. তং পন চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু ভাৱঞ্চ দ্ৱাৰভাৱঞ্চ সাধেতি. সেসৱিঞ্ঞাণানং দ্ৱাৰভাৱং সাধেতীতি. তেনাহ ‘‘যথাৰহং’’তি. এতদেৱ এতং এৱ চক্খু কিচ্চ সাধনং নাম হোতি ৱীথি চিত্তুপ্পত্তিযা ৱত্থু কিচ্চদ্ৱাৰ কিচ্চানং সাধনতো. ‘‘যং মজ্ঝিমাযুকং’’তি মন্দাযুক অমন্দাযুকানং মজ্ঝে পৱত্তত্তা যং মজ্ঝিমাযুকন্তি ৱদন্তি. তং কিচ্চ সাধনং নামাতি যোজনা. ‘‘ইতৰানি পনা’’তি একূন পঞ্ঞাস পৰিমাণেসু চক্খু পসাদেসূতি ৱুত্তানি, তেসু একং কিচ্চ সাধনং ঠপেত্ৱা সেসানি ইতৰানি অট্ঠ চত্তালীস চক্খূনি মোঘৱত্থূনি নাম হোন্তি. ৰূপা ৰম্মণেহি সদ্ধিং লদ্ধ ঘট্টনানম্পি সতং ৱীথি চিত্তুপ্পত্তিযা ৱত্থু কিচ্চদ্ৱাৰ কিচ্চৰহিতত্তা. তেসু কতমানি মন্দাযুকানি নামাতি আহ ‘‘তানি পনা’’তিআদিং. কিচ্চ সাধনতো পুৰিমানি নাম অতীত ভৱঙ্গতো পুৰে তেৰসসু ভৱঙ্গেসু আদি ভৱঙ্গস্স ভঙ্গক্খণতো পট্ঠায খণে খণে উপ্পন্না সত্ততিংস চক্খু পসাদা. তানি মন্দাযুকানীতি ৱদন্তি. কস্মা, কিচ্চ সাধনতো অপ্পতৰাযুকত্তা. কিচ্চ সাধনতো পচ্ছিমানি নাম অতীত ভৱঙ্গস্স ঠিতিক্খণতো পট্ঠায খণে খণে উপ্পন্না একাদস চক্খু পসাদা, তানি অমন্দাযুকানীতি ৱদন্তি. কস্মা, কিচ্চ সাধনতো বহুতৰাযুকত্তা. তদুভযানিপি অট্ঠ চত্তালীস মত্তানি ৱেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. ‘‘ততো’’তি তেহি অট্ঠচত্তালীস মত্তেহি. ‘‘পুৰিমতৰানী’’তি সত্ততিংস মন্দাযুকেহি পুৰিমতৰানি. তানি হি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৱেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানি. ‘‘পচ্ছিমতৰানী’’তি একাদস অমন্দাযুকেহি পচ্ছিমতৰানি. তানি চ চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নানিপি তস্মিং খণে ঠিতি ভাৱেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানি. কস্মা পন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৱেন অনুপলদ্ধানি তদুভযানি ইধ ন গহিতানীতি. চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৱেন ধৰমানানং অট্ঠচত্তালীস মত্তানং চক্খূনং মজ্ঝে এৱ কতমং চক্খু চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু কিচ্চ দ্ৱাৰ কিচ্চং সাধেতীতি আসঙ্কিতব্বং হোতি. এত্থ চ পঞ্চ ৱত্থূনি নাম অত্তনো ঠিতিক্খণে এৱ পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং ৱত্থুদ্ৱাৰ কিচ্চ সাধকত্তা চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৱেন অনুপলদ্ধত্তা ইধ ন গহিতানীতি চ, চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতি ভাৱেন ধৰমানানন্তি চ, ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. ‘‘ইমায ৱীথিযা’’তি ইমায অতিমহন্তা ৰম্মণ ৱীথিযা. ‘‘সমুদাযগ্গাহিকা’’তি ৰূপা ৰম্মণানং সমূহগ্গাহিকা. ‘‘ৱণ্ণসল্লক্খণা’’তি ৱণ্ণৱৱত্থানিকা. ‘‘ৱত্থুগ্গাহিকা’’তি দব্ব সণ্ঠানগ্গাহিকা. ‘‘নামগ্গাহিকা’’তি নাম পঞ্ঞত্তিগ্গাহিকা. ‘‘অলাতচক্কস্স গাহিকা ৱিযা’’তি ৰত্তন্ধকাৰে একো অলাতং গহেত্ৱা পৰিব্ভমতি. অঞ্ঞো তং পস্সন্তো চক্কং ৱিয মঞ্ঞতি. তত্থ অলাতস্স গতগতট্ঠানে পচ্চুপ্পন্নং ৰূপং আৰব্ভ চক্খুদ্ৱাৰ ৱীথিযো উপ্পজ্জন্তি. মনোদ্ৱাৰ ৱীথিযো পন পুৰিম পুৰিমাহি চক্খুদ্ৱাৰ ৱীথীহি গহিতানি অতীত ৰূপানি অমুঞ্চিত্ৱা একতো সণ্ঠানঞ্চ সন্ততিঞ্চ কত্ৱা গণ্হন্তি. তদা পস্সন্তস্স চক্কং ৱিয উপট্ঠাতি. এৱং অযং সমুদাযগ্গাহিকা দট্ঠব্বা. ‘‘নত্থি তদাৰম্মণুপ্পাদো’’তিআদীসু. ‘‘যস্সা’’তি যস্স আৰম্মণস্স. চিত্তানীতি চ নানাৰম্মণানীতি চ কম্মপদানি. অৱসেসে তস্মিং আৰম্মণে. ‘‘সঙ্গহ কাৰেনা’’তি পোৰাণ অট্ঠকথাযো একতো সঙ্গহেত্ৱা কতত্তা বুদ্ধঘোসত্থেৰেন কতা সব্বা অট্ঠকথাযো সঙ্গহট্ঠকথা নাম. সো চ সঙ্গহ কাৰোতি ৱুচ্চতি. ‘‘ইধ পী’’তি ইমস্মিং অভিধম্মত্থ সঙ্গহেপি. ‘‘থেৰেনা’’তি অনুৰুদ্ধত্থেৰেন. ‘‘একম্পি ইচ্ছতি যেৱা’’তি. ‘‘যস্স হি চত্তাৰী’’তিআদীসু যস্স আৰম্মণস্স চত্তাৰি ৱা পঞ্চৱা ছৱাতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘জৱনম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৱা’’তিআদীসু. ‘‘অত্তনো পধান ক্ৰিযাযা’’তি অনুপ্পজ্জিত্ৱাতি পদস্স পৰতো ‘যং পৱত্ততী’তি অত্তনো পধান ক্ৰিযাপদং অত্থি. তেন অত্তনো ক্ৰিযাপদেন সদ্ধিন্তি অত্থো. ‘‘কত্থচি ৱুত্তা’’তি কত্থচি সদ্দগন্থেসু ৱুত্তা. অপি চ, হেতুম্হি ত্ৱাপচ্চযো লক্খণে হেতুম্হি চ মানন্ত পচ্চযা জোতনীযট্ঠেন ৱুত্তা, ন ৱচনীযট্ঠেনাতি দট্ঠব্বা. ‘‘পকতি নিযামেনা’’তি এতেন পচ্চয ৱিসেসেসতি, চত্তাৰি ৱা পঞ্চৱা ছৱা জৱনানি উপ্পজ্জন্তীতি দীপেতি. তেনাহ ‘‘এত্থপনা’’তিআদিং. ‘‘দ্ৱত্তিক্খত্তুং’’তি ৱাসদ্দত্থে অঞ্ঞপদত্থ সমাসপদন্তি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা’’তি. ‘‘ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনতা’’তি আসেৱন পচ্চযতাৱা পচ্চযুপ্পন্নতাৱা. ‘‘আৱজ্জনাযা’’তি এত্থ ৱোট্ঠব্বন কিচ্চং আৱজ্জনম্পি সঙ্গণ্হাতি. ইধপি আৰম্মণ দুব্বলতায চতুপ্পঞ্চ জৱনুপ্পত্তি ইচ্ছি তব্বাতি যোজনা. তত্থ ‘‘ইধ পী’’তি ইমস্মিং পৰিত্তা ৰম্মণ ৱাৰেপি. তিৱোট্ঠব্বনিকা পঞ্চ পৰিত্তা ৰম্মণ ৱীথিযোতি যোজনা. ‘‘ইতৰানী’’তি পৰিত্ত মহন্তাতি মহন্তা ৰম্মণানি. ‘‘উভযথাপী’’তি আপাতা গমন ৱসেনপি আৰম্মণ কৰণ ৱসেনপি. ইমস্স পদস্স.
১৩৭. ‘‘মনোদ্ৱাৰে পনা’’তিআদীসু. ‘‘পৰিত্তক্খণা পী’’তি চিত্ত ফস্সাদযো অপ্পতৰক্খণাপি. ‘‘অতীতানাগতা পী’’তি অতীতানাগত ধম্মাপি. ‘‘ঘট্টনেনা’’তি ৰূপাদীনং ঘট্টনেন. ‘‘যত্থা’’তি যস্মিং ভৱঙ্গে. ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰানু বন্ধকং’’তি পঞ্চদ্ৱাৰ ৱীথি অনুগতং. অতীতং আলম্বণং পৱত্তেতি যেৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘যথাপাতা গতমেৱা’’তি পকতিযা আপাতা গতপ্পকাৰমেৱ. ‘‘তথা তথা’’তি দিট্ঠ সম্বন্ধাদিনা তেন তেন পকাৰেন. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চি আৰম্মণং. ‘‘দিস্ৱা’’তি পচ্চক্খং কত্ৱা. পঞ্চদ্ৱাৰগ্গহিতঞ্হি আৰম্মণং পচ্চক্খকতট্ঠেন দিট্ঠন্তি ৱুচ্চতি. যং কিঞ্চি আৰম্মণং. ‘‘অনুমানেন্তস্সা’’তি এৱমেৱ ভৱিত্থ, ভৱিস্সতি, ভৱতীতি অনুমানঞ্ঞাণেন চিন্তেন্তস্স. তং সদিসং আৰম্মণং. ‘‘পৰস্স সদ্দহনা’’তি পৰৱচনং সুত্ৱা যথা অযং ৱদতি, তথে ৱেতন্তি সদ্দহনা. ‘‘দিট্ঠি’’ ৱুচ্চতি ঞাণং ৱা লদ্ধি ৱা. ‘‘নিজ্ঝানং’’তি সুট্ঠু ওলোকনং. ‘‘খন্তী’’তি খমনং সহনং. অঞ্ঞথত্তং অগমনং. দিট্ঠিযা নিজ্ঝানং দিট্ঠিনিজ্ঝানং. দিট্ঠিনিজ্ঝানস্স খন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. ‘‘সেসং’’তি নানাকম্ম বলেনাতিআদিকং. ‘‘দেৱতো পসংহাৰৱসেনা’’তি দেৱতা কদাচি কেসঞ্চি সুপিনন্তে নানাৰম্মণানি উপসংহৰিত্ৱা দস্সেন্তি. এৱং দেৱতো পসংহাৰ ৱসেনাপি. অনুবোধো নাম লোকিযঞ্ঞাণ ৱসেন চতুস্সচ্চ ধম্মানং অনুবুজ্ঝনং. পটিৱেধো নাম লোকুত্তৰঞ্ঞাণ কিচ্চং. অনন্ত ৰূপ নিস্সয পচ্চযগ্গহণেন পকতূ পনিস্সয পচ্চযম্পি উপলক্খেতি. চিত্ত সন্তানস্স অনন্তৰূপনিস্সয পচ্চযভাৱো নামাতি সম্বন্ধো. অনন্ত ৰূপ নিস্সয পচ্চযসত্তি নাম অনন্তৰ পৰম্পৰ ৱিপ্ফৰণৱসেন মহাগতিকা হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অনন্ত ৰূপ নিস্সয পচ্চযানু ভাৱোতিপি যুজ্জতি. কথং মহাৱিপ্ফাৰোতি আহ ‘‘সকিং পী’’তিআদিং. ‘‘সুট্ঠু আসেৱিত্ৱা’’তি এত্থ পচ্ছা অপ্পমুস্সমানং কত্ৱা পুনপ্পুনং সেৱনং সুট্ঠু আসেৱনং নাম. ন কেৱলং পুৰিম চিত্ত সন্তানস্স সো উপনিস্সয পচ্চযানুভাৱো এৱ মহাৱিপ্ফাৰো হোতি. পকতিযা চিত্তস্স ৱিচিত্ত ভাৱ সঙ্খাতং চিন্তনা কিচ্চম্পি মহাৱিপ্ফাৰং হোতীতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্চ নামা’’তিআদিৱুত্তং. কথং মহাৱিপ্ফাৰং হোতীতি আহ ‘‘কিঞ্চি নিমিত্তং’’তিআদিং. ‘‘কিঞ্চি নিমিত্তং’’তি দিট্ঠাদীসু নানা ৰম্মণেসু কিঞ্চি অপ্পমত্তকং দিট্ঠাদিকং আৰম্মণ নিমিত্তং. ‘‘তেহি চকাৰণেহী’’তি তেহি কত্তুভূতেহি দিট্ঠাদীহি কাৰণেহি. ‘‘চোদীযমানং’’তি পযোজীযমানং. ‘‘অজ্ঝাসয যুত্তং’’তি অজ্ঝাসযেন সংযুত্তং. ভৱঙ্গ চিত্তস্স আৰম্মণং নাম অৱিভূতং হোতি. ভৱঙ্গং চালেত্ৱা আৱজ্জনং নিযোজেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘লদ্ধ পচ্চযেসূ’’তি আলোকাদিৱসেন ৱা দিট্ঠাদিৱসেন ৱা লদ্ধ পচ্চযৱন্তেসু. তদভিনিন্নাকাৰো নাম নিচ্চকালম্পি তেসু আৰম্মণেসু অভিমুখং নিন্নাকাৰো. তেন আকাৰেন পৱত্তো মনসিকাৰো. তেন সম্পযুত্তস্স. এতেহি ৱচনেহি সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে আৰম্মণানং অপাতাগমনঞ্চ ভৱঙ্গ চলনঞ্চ ন কেৱলং লদ্ধ পচ্চযানং আৰম্মণানং ৱসেনেৱ হোতি. তাদিসেন পন মনসিকাৰেন যুত্তস্স সযঞ্চ ৱীথি চিত্ত চিন্তনা কিচ্চস্স চিত্তস্স ৱসেনাপি হোতীতি সিদ্ধং হোতি. ন হি আৰম্মণন্তৰে অভিনিন্নাকাৰো নাম নত্থীতি সক্কা ৱত্তুং. কস্মা, অভাৱিত চিত্তানং পমাদ বহুলানং জনানং কদাচি কৰহচি ভাৱনা মনসিকাৰে কৰীযমানেপি ৱীথি চিত্ত সন্তানস্স বহিদ্ধা নানাৰম্মণেসু অভিনিন্নাকাৰস্স সন্দিস্সনতোতি. ‘‘যথা চেত্থা’’তি যথা এত্থ মনোদ্ৱাৰে ৰূপাৰূপ সত্তানং ৱিভূতা ৰম্মণেপি তদা ৰম্মণুপ্পাদো নত্থি, এৱন্তি যোজনা. ঞাণৱিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৱোট্ঠব্বনৱাৰোপি আগতো. যথাহ সুপিনেনেৱ দিট্ঠং ৱিয মে, সুতং ৱিয মেতি কথনকালেপি অব্যাকতো যেৱাতি. তত্থ হি ‘‘অব্যাকতো যেৱা’’তি সুপিনন্তে মনোদ্ৱাৰে দ্ৱত্তিক্খত্তুং উপ্পন্নস্স আৱজ্জনস্স ৱসেন অব্যাকতোযেৱ. ততো পৰং ভৱঙ্গপাতো. অট্ঠসালিনিযম্পি ৱুত্তং অযং পন ৱাৰো দিট্ঠং ৱিয মে, সুতং ৱিয মে তিআদীনি ৱদনকালে লব্ভতীতি. তং পন পঞ্চ দ্ৱাৰে পৰিত্তাৰম্মণে দ্ৱত্তিক্খত্তুং উপ্পন্নস্স ৱোট্ঠব্বনস্স ৱসেন ৱুত্তং. ‘‘সোপি ইধ লদ্ধুং ৱট্টতি যেৱা’’তি সোপি ৱাৰো ইমস্মিং মনোদ্ৱাৰে লদ্ধুং ৱট্টতিযেৱ. ‘‘ভৱঙ্গে চলিতে নিৱত্তনকৱাৰানং’’তি দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গ চলনমত্তে ঠত্ৱা ৱীথি চিত্তানি অনুপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গপাতৱসেন নিৱত্তনকানং মোঘৱাৰানং মনোদ্ৱাৰেপি পমাণং ন ভৱিস্সতিযেৱ. অথ ইমস্মিংৱাৰে ৱীথি চিত্তপ্পৱত্তি নত্থি. এৱং সতি, ইমস্মিং ৱীথি সঙ্গহে সো ৱাৰো ন ৱত্তব্বোতি চে. ৱত্তব্বোযেৱ. কস্মা, ছধা ৱিসযপ্পৱত্তীতি ইমস্মিং ছক্কে সঙ্গহিতত্তাতি দস্সেতুং ‘‘ৱিসযে চ আপাতাগতে’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণভূতা ৱিসযপ্পৱত্তি. একেকস্মিং অনুবন্ধকৱাৰে. ‘‘তদাৰম্মণ ৱাৰাদযো’’তি তদাৰম্মণ ৱাৰো জৱনৱাৰো ৱোট্ঠব্বন ৱাৰো মোঘৱাৰো. তেসু পন তদা ৰম্মণৱাৰো ৱত্থুগ্গহণে চ নামগ্গহণে চ ন লব্ভতি. ‘‘ৱত্থূ’’তি হি সণ্ঠান পঞ্ঞত্তি. ‘‘নামং’’তি নাম পঞ্ঞত্তি. ন চ তদা ৰম্মণং পঞ্ঞত্তা ৰম্মণং হোতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যথাৰহং’’তি. ‘‘তত্থা’’তি তেসু দিট্ঠৱাৰাদীসু ছসু ৱাৰেসু. এতৰহি পন কেচি আচৰিযাতি পাঠসেসো. ‘‘অতীত ভৱঙ্গ ৱসেনা’’তি একং ভৱঙ্গং অতিক্কম্ম আপাতা গতে আৰম্মণে একো ৱাৰো, দ্ৱে ভৱঙ্গানি অতিক্কম্ম আপাতা গতে একোতিআদিনা অতীত ভৱঙ্গ ভেদৱসেন. ‘‘তদা ৰম্মণ ৱসেনা’’তি তদা ৰম্মণস্স উপ্পন্নৱাৰো অনুপ্পন্ন ৱাৰোতি এৱং তদা ৰম্মণ ৱসেন. কপ্পেন্তি চিন্তেন্তি, ৱিদহন্তি ৱা. ‘‘খণ ৱসেন বলৱদুব্বলতা সম্ভৱো’’তি যথা পঞ্চদ্ৱাৰে অতিমহন্তা ৰম্মণেসুপি আৰম্মণ ধম্মা উপ্পাদং পত্ৱা আদিতো একচিত্তক্খণমত্তে দুব্বলা হোন্তি. অত্তনো দ্ৱাৰেসু আপাতং আগন্তুং ন সক্কোন্তি. এক চিত্তক্খণং পন অতিক্কম্ম বলৱন্তা হোন্তি. অত্তনো দ্ৱাৰেসু আপাতং গন্তুং সক্কোন্তি. মহন্তা ৰম্মণাদীসু পন দ্ৱি চিত্তক্খণিকমত্তে দুব্বলা হোন্তীতিআদিনা ৱত্তব্বা. ন তথা মনোদ্ৱাৰে আৰম্মণানং খণ ৱসেন বলৱদুব্বলতা সম্ভৱো অত্থি. কস্মা নত্থীতি আহ ‘‘তদা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘তদা’’তি তস্মিং ৱীথি চিত্তপ্পৱত্তিকালে. ‘‘তত্থা’’তি মনোদ্ৱাৰে.
‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. ‘‘সিযা’’তি কেসঞ্চি ৱিচাৰণা সিযা. একং আৱজ্জনং অস্সাতি একাৱজ্জনা. ‘‘ৱীথী’’তি ৱীথিচিত্তপ্পবন্ধো. একাৱজ্জনা চ সা ৱীথি চাতি ৱিগ্গহো. ‘‘আৱজ্জনং’’তি আৱজ্জন চিত্তং. তং ৱা আৱজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তং তং জৱনেনা’’তি তেন তেন জৱনেন সহুপ্পন্নং ৱা পৰস্স চিত্তং আৱজ্জতি কিন্তি যোজনা. ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি এত্থ ৱচনে কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. যদি তাৱ আৱজ্জনঞ্চ জৱনানি চাতি অধিকাৰো. ‘‘তঞ্হি চিত্তং’’তি পৰস্স চিত্তং. ‘‘এৱম্পি ভিন্নমেৱা’’তি জৱনানং ধম্মতো ভিন্নমেৱ. এত্থ অট্ঠকথাযং ৱিনিচ্ছিতন্তি সম্বন্ধো. তং চিত্তং নিৰুদ্ধম্পি জৱনানম্পি পচ্চুপ্পন্নমেৱ হোতীতি যোজনা. ‘‘অদ্ধাৱসেন গহিতং’’তি অদ্ধা পচ্চুপ্পন্ন ৱসেন গহিতং. ‘‘সন্ততিৱসেন গহিতং’’তি সন্ততি পচ্চুপ্পন্নৱসেন গহিতং. আচৰিযানন্দমতে. সব্বেসম্পি আৱজ্জন জৱনানং. চিত্তমেৱ হোতি, তস্মা ধম্মতো অভিন্নং. পচ্চুপ্পন্নঞ্চ হোতি, তস্মা কালতো অভিন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. অনন্তৰপচ্চযে অতীতো চ পচ্চুপ্পন্নো চ খণ ৱসেন যুজ্জতি. যদি অদ্ধাসন্ততি ৱসেন যুজ্জেয্য, পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰ পচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তো ভৱেয্য. কস্মা, একাৱজ্জন ৱীথিযঞ্হি সব্বানি চিত্তানি অদ্ধাসন্ততি ৱসেন পচ্চুপ্পন্নানি এৱ হোন্তীতি.
১৩৮. অপ্পনাৱাৰে. ‘‘অপ্পনা জৱনং’’তি কম্মপদং. ‘‘তদা ৰম্মণং’’তি কত্তুপদং. ‘‘ইন্দ্ৰিয সমতাদীহী’’তি সদ্ধাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতি ৱত্তনৱসেন সমতাদীহি. ‘‘পৰিতো’’তি সমন্ততো. ‘‘উপেচ্চা’’তি উপগন্ত্ৱা. অপ্পনং ৱহিতুং জনেতুং সমত্থ ভাৱো অপ্পনাৱহসমত্থভাৱো. ‘‘যস্স পৱত্তিযা’’তি যস্স উপচাৰ জৱনস্স পৱত্তিতো. ‘‘অচিৰং কালং’’তি অচিৰেকালে. পৰিত্ত জাতিকা নাম কামাৱচৰজাতি. ‘‘গোত্তং’’তি কম্মকত্তু পদং. ‘‘অভিভুয্যতী’’তি ভাৱনা বলেন অভিভুয্যমানং হোতি. অভিমদ্দীযমানং হোতীতি অত্থো. ‘‘ছিজ্জতী’’তি ইদং পন অভিভৱনস্স সিখাপত্ত দস্সনং. যাৱ তং গোত্তং ছেদং পাপুণাতি, তাৱ অভিভুয্যতি, মদ্দীযতীতি ৱুত্তং হোতি. গোত্তং অভিভৱতীতি গোত্ৰভূতিপি যুজ্জতি. ‘‘পঞ্চমং’’তি পঞ্চমে চিত্তৱাৰে. ‘‘তদাহি জৱনং পতিতং নাম হোতী’’তি পকতিযা জৱনপ্পৱত্তিনাম সত্তক্খত্তু পৰমো হোতি. চতুত্থঞ্চ মুদ্ধপত্তং. পঞ্চমতো পট্ঠায পতিতং. তস্মা তস্মিং পঞ্চমৱাৰে জৱনং পতিতং নাম হোতি. ‘‘দুতীযেনা’’তি দুতীযেন এৱ সদ্দেন. ‘‘দুতীযং’’তি দুতীযে চিত্তৱাৰে. তদা অনুলোমং পথমজৱনং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অলদ্ধা সেৱনং অনুলোম’’ন্তি. ‘‘এতেনেৱা’’তি এতেন এৱ সদ্দ দ্ৱযে নেৱ. অট্ঠসালিনিযং পন অনুঞ্ঞাতা ৱিয দিস্সতি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ. মন্দপঞ্ঞস্স চত্তাৰি অনুলোমানি হোন্তি, পঞ্চমং গোত্ৰভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, সত্তমং ফলন্তি. ‘‘ইতৰট্ঠকথাসূ’’তি ৱিনযট্ঠ কথাদীসু. ‘‘পটিসিদ্ধত্তা’’তি পঞ্চমং গোত্ৰ ভুপ্পৱত্তিযা পটিসিদ্ধত্তা আদিম্হি অট্ঠন্নং অঞ্ঞত্ৰস্মিংতি ৱুত্তত্তা ইধ নিৰুদ্ধেতি পদং অৱস্সং ইচ্ছিতব্বমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘নিৰুদ্ধে অনন্তৰমেৱাতি পদচ্ছেদো’’তি. অনন্তৰ সদ্দস্স চ নিচ্চং সম্বন্ধাপেক্খত্তা তমেৱপদং ৱিভত্তি পৰিণামেন অধিকতন্তি আহ ‘‘নিৰুদ্ধস্সাতি অত্থতো লদ্ধমেৱা’’তি. ‘‘ৱসিভূতাপী’’তি ৱসিভূতাপি সমানা. ‘‘একৱাৰং জৱিত্ৱা’’তি ইদং লোকিযপ্পনাৱসেন ৱুত্তং. লোকুত্তৰ অপ্পনাপন সত্তমম্পি উপ্পজ্জতিযেৱ. মূলটীকা পাঠে ‘‘ভূমন্তৰপত্তিযা’’তি গোত্ৰভু চিত্তং কামভূমি হোতি. অপ্পনাপন মহগ্গতভূমি ৱা লোকুত্তৰভূমি ৱা হোতি. এৱং ভূমন্তৰপত্তিযা. ‘‘আৰম্মণন্তৰ লদ্ধিযা’’তি ফলসমাপত্তি ৱীথিযং ফলজৱনং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থহি পুৰিমানি অনুলোম জৱনানি সঙ্খাৰা ৰম্মণানি হোন্তি. ফলজৱনং নিব্বানাৰম্মণং. ইদঞ্চ কাৰণমত্তমেৱ. যথাৱুত্ত লেড্ডুপমা এৱ ইধ যুত্তৰূপাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্ব’’ন্তি এতং অত্থজাতং ন খো এৱং দট্ঠব্বং. ‘‘অনদ্ধনীযা’’তি অদ্ধানং দীঘকালং নখ মন্তীতি অনদ্ধনীযা. অসাৰা. অসাৰত্তা এৱ সীঘতৰং ৰুহন্তি. সীঘতৰং ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং আপজ্জন্তি. সাৰৱন্তা পন সাৰেন সহ ৱড্ঢমানত্তা সীঘতৰং নৰুহন্তি. সীঘতৰং ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং না পজ্জন্তি. তেনাহ ‘‘একৱস্সজীৱিনো’’তিআদিং. ‘‘এৱমেৱা’’তিআদীসু ‘‘পতিতজৱনেসূ’’তি পঞ্চম ছট্ঠ সত্তম জৱনেসু. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘সুপক্কসালিভত্ত সদিসানী’’তি যথা সালিভত্তানি সুপক্কত্তা এৱ মুদুতৰানি হুত্ৱা দুব্বলানি অচিৰট্ঠিতিকানি. তস্মিং দিৱসেপি পূতিভাৱং গচ্ছন্তি. এৱং অপ্পনা জৱনানি. ‘‘যস্মা চা’’তিআদীসু. ‘‘দুৱিধস্স নিযমস্সা’’তি জৱননিযমস্স চ কালনিযমস্স চ. ‘‘পটিসন্ধিযা অনন্তৰ পচ্চয ভাৱিনো’’তি সত্তম জৱন চেতনা অনন্তৰ পচ্চযো, তদনন্তৰে পৱত্তং ৱিপাক সন্তানং পচ্চযুপ্পন্নো, তমেৱ চ অৱসানে চুতি চিত্তং হুত্ৱা ভৱন্তৰে পটিসন্ধি চিত্তস্স অনন্তৰ পচ্চযো. এৱং পটিসন্ধি চিত্তস্স অনন্তৰ পচ্চয ভাৱেন অৱস্সং ভৱিস্সমানস্সাতি অত্থো. ইদঞ্চ কাৰণ মত্তমেৱ. মহাটীকাৱচনং পন কিঞ্চি ৱত্তব্ব ৰূপন্তি ন পটিক্খিত্তং. ‘‘নিৰন্তৰপ্পৱত্তানং’’তি আদীসু. ভিন্না অসদিসা ৱেদনা যেসং তানি ভিন্নৱেদনানি. ‘‘আসেৱন পচ্চনীকানং’’তি আসেৱন পচ্চযপ্পটি পক্খানং. অভিন্না ৱেদনা যেসন্তি ৱিগ্গহো. ক্ৰিযজৱনানন্তৰং অৰহত্তফলং ফলসমাপত্তি ৱীথিযং দট্ঠব্বং. সেসমেত্থসুৱিঞ্ঞেয্যং.
১৩৯. ‘‘সব্বথা পী’’তিআদীসু. লোকে মজ্ঝিমকে হি মহাজনেহি ইচ্ছিতম্পি কিঞ্চি আৰম্মণং অতিউক্কট্ঠেহি মন্ধাতু ৰাজাদীহি ইচ্ছিতং ন হোতি. তথা তেহি মহাজনেহি অনিচ্ছিতম্পি কিঞ্চি আৰম্মণং অতিদুগ্গতেহি পচ্চন্ত ৱাসীহি ইচ্ছিতং হোতি. তস্মা আৰম্মণানং ইট্ঠানিট্ঠ ৱৱত্থানং পত্ৱা অতিউক্কট্ঠেহি চ অতিদুগ্গতেহি চ ৱৱত্থানং ন গচ্ছতি, মজ্ঝিমকেহি এৱ ৱৱত্থানং গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘তত্থ চা’’তিআদিং. ‘‘আৰম্মণং’’তি কত্তুপদং. ‘‘ৱিপাকচিত্তং’’তি কম্মপদং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চি ৰূপং. ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি কস্মিংচি একস্মিং পুপ্ফে. ‘‘তেন ৱা’’তি তেন ৱা সুখসম্ফস্সেন ৱত্থেন. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.
‘‘ৱেদনানিযমোপনা’’তিআদীসু. ‘‘আদাসে মুখনিমিত্তস্স ৱিযা’’তি যথা আদাসে মুখ নিমিত্তস্স চলন চৱনাদিযোগো নানাৱণ্ণযোগো চ যথামুখমেৱ সিদ্ধো. তথা ৱিপাকানং. ৱেদনা যোগো পন যথাৰম্মণমেৱ সিদ্ধোতি যোজনা. তত্থ ‘‘ৱেদনাযোগো’’তি নানাৱেদনাযোগো. ‘‘কপ্পেত্ৱা’’তি চিন্তেত্ৱা. ‘‘পকপ্পেত্ৱা’’তি নানপ্পকাৰতো চিন্তেত্ৱা. ন কেৱলঞ্চ ৱিপাকানং এৱ যথাৰম্মণং ৱেদনা যোগো হোতীতি যোজনা.
‘‘অযঞ্চা’’তিআদীসু. ‘‘অট্ঠকথাযং পী’’তি পট্ঠান অট্ঠকথাযম্পি. ‘‘তদাৰম্মণ ৱসেনা’’তি তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানন্তি পাঠসেসো. ‘‘পঞ্চন্নং’’তি সোমনস্স সন্তীৰণেন সদ্ধিং চত্তাৰি মহাৱিপাক সোমনস্সানি সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘পকতি নীহাৰেনা’’তি পকতিযা নিচ্চকালং পৱত্তপ্পকাৰেন. পাড়িপাঠে. ভাৱিতানি ইন্দ্ৰিযানি যেনাতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযো. ‘‘মনাপং’’তি মনোৰম্মং. ‘‘অমনাপং’’তি অমনোৰম্মং. ৱিহৰেয্যন্তি সচে কঙ্খতীতি সম্বন্ধো. ‘‘পটিকূলে’’তি অমনাপে. ‘‘অপ্পটিকূল সঞ্ঞী’’তি মনাপসঞ্ঞী. এৱং সেসেসু. ‘‘তেসং’’তি খীণাসৱানং. পাড়িপাঠে. ‘‘সুমনো’’তি সোমনস্সিতো. ‘‘দুম্মনো’’তি দোমনস্সিতো. পাড়িপাঠে. ‘‘মেত্তাযৱা ফৰতী’’তি অযং সত্তো অৱেৰোহোতূতিআদিনা মেত্তাচিত্তেন ৱা ফৰতি. ‘‘ধাতুসো উপসংহৰতী’’তি যথা ম ম কাযোপি চতুধাতু সমুস্সযো হোতি. তত্থ একাপি ধাতু নাম পটিকূলা ৱা অপ্পটিকূলা ৱা ন হোতি. কেৱলং তুচ্ছ সুঞ্ঞ সভাৱমত্তা হোতি. এৱমেৱ ইমস্স সত্তস্স কাযোপীতিআদিনা ধাতু সো উপসংহৰতি. ‘‘অসুভায ৱা’’তি অসুভ ভাৱনায ৱা. অসুভ ভাৱনা চিত্তেন ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অসুভাযা’’তি ৱা তস্স অসুভভাৱত্থায. দেৱনাটকা দেৱচ্ছৰা নাম. কুথিতানি কুট্ঠানি যেসং তানি কুথিত কুট্ঠানি. ‘‘সৰীৰানী’’তি কাযঙ্গানি. কুথিত কুট্ঠানি সৰীৰানি যস্স সো কুথিতকুট্ঠসৰীৰো. ‘‘কুথিতানী’’তি অব্ভুক্কিৰণানি. ৱেদনা যুত্তানি হোন্তি ইতি অপৰে ৱদন্তীতি যোজনা. তস্মা পচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. কথং পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘যথা আনিসংস দস্সনেনা’’তিআদিং. তত্থ ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ৱিসুদ্ধি মগ্গট্ঠকথাযং. ‘‘বুদ্ধসুবুদ্ধতা দস্সনেনা’’তি অত্তনো সত্থুভূতস্স বুদ্ধস্স সুবুদ্ধতা দস্সনেন. ‘‘অত্তসম্পত্তি দস্সনেনা’’তি মযং পন এৱৰূপা দুক্খা মুত্তাম্হাতি এৱং অত্তনো সম্পত্তি দস্সনেন. ‘‘অট্ঠিকঙ্কলিকপেতৰূপে’’তি নিম্মং সলোহিতে অট্ঠিপুঞ্জপেতসৰীৰে. ‘‘কুট্ঠিনো’’তি কুট্ঠসৰীৰস্স. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি ধম্মপদ অট্ঠকথাযং. অতি ইট্ঠে দেৱচ্ছৰ ৱণ্ণাদিকে. অতি অনিট্ঠে কুথিতকুট্ঠসৰীৰাদিকে. ‘‘ৱত্থু ভূতো’’তি উপ্পত্তিট্ঠান ভূতো. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং’’তি কত্তু অত্থেসামিৱচনং. ‘‘তদুভযং পী’’তি উভযং তং গহণংপি. ‘‘তেসং’’তি তেসং লোকিয মহাজনানং. ‘‘ৱিপল্লাসৱসেনেৱ হোতী’’তি দেৱচ্ছৰৱণ্ণাদীসু অতিইট্ঠেসু অতিইট্ঠাকাৰতো গহণম্পি ৱিপল্লাস ৱসেনেৱ হোতি. কস্মা, দেৱচ্ছৰ ৱণ্ণাদীসু অতি ইট্ঠ সঞ্ঞায ৱিপল্লাস সঞ্ঞাভাৱতো.
ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘পৱত্তিযা’’তি পৱত্তনতো. অট্ঠকথাধিপ্পাযে ঠত্ৱা ৱুত্তত্তা অট্ঠকথাগাৰৱেন’’তং ৱিচাৰেতব্ব মেৱা’’তি ৱুত্তং. অত্থতো পন অযুত্তমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. এসনযো অঞ্ঞত্থপি. ‘‘ধম্ম চক্খুৰহিতা’’তি ধম্ম ৱৱত্থানঞ্ঞাণ চক্খু ৰহিতা. ‘‘কুসলাকুসলানি যেৱা’’তি তেসং ধম্ম চক্খু ৰহিতানং উপ্পন্নানি কুসলাকুসলানিযেৱ. গাথাযং. ‘‘ৰূপা’’তি ৰূপতো নপ্পৱেধন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘সদ্দা’’তিআদীসুপি এসেৱনযো. নপ্পৱেধন্তীতি চ ন চলন্তি, ন কম্পন্তি, চিত্তঞ্ঞথত্তং ন গচ্ছন্তি. তথা উপেক্খা ক্ৰিযজৱনানন্তৰম্পি তদাৰম্মণানি সোমনস্সু পেক্খাৱেদনা যুত্তানি এৱ সিযুন্তি যোজনা. মূলটীকাপাঠে. ‘‘তদাৰম্মণতা’’তি তদাৰম্মণতায তদাৰম্মণভাৱেন. ‘‘কত্থচী’’তি কত্থচি অভিধম্ম পাড়িযং. ‘‘ৱিজ্জমানে চ তস্মিং’’তি তস্মিং ক্ৰিযজৱনানু বন্ধকে তদা ৰম্মণে ৱিজ্জমানে সতি. এতং ভৱঙ্গঞ্চ নাম অনুবন্ধতীতি সম্বন্ধো. নদীসোতো পটিসোতগামিনাৱং অনুবন্ধতি ৱিযাতি যোজনা. ‘‘সৱিপ্ফাৰিকং এৱজৱনং’’তি কিলেস ধম্মানং ৱিপল্লাস ধম্মানঞ্চ ৱসেন খণমত্তেপি অনেকসতেসু আৰম্মণেসু ৱিৱিধাকাৰেন ফৰণৱেগসহিতং কুসলাকুসল জৱনমেৱ অনুবন্ধতীতি যুত্তং. ন পন ক্ৰিযজৱনং অনুবন্ধতীতি যুত্তন্তি যোজনা. ‘‘ছড়ঙ্গু পেক্খাৱতো’’তি চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতী-তিআদিনা ৱুত্তায ছ দ্ৱাৰিকৱসেন ছড়ঙ্গ সমন্নাগতায উপেক্খায সম্পন্নস্স. ৱত্তনং ৱুত্তি. সন্তা ৱুত্তি অস্সাতি সন্ত ৱুত্তি. তং ৱিচাৰেন্তো ‘‘পট্ঠানে পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘যদি চেতং ৱুচ্চেয্যা’’তি এত্থ ‘‘এতং’’তি ক্ৰিযা ব্যাকতেতিআদিকং এতং ৱচনং. ‘‘তস্মিং’’তি তস্মিং ৱচনে. ‘‘এৱমাদিনা’’তি এৱমাদিনা নযেন. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘উত্তৰং’’তি পৰিহাৰং. ‘‘ৱিপস্সনাচাৰ ৱসেনা’’তি ৱিপস্সনা পৱত্তি ৱসেন. ‘‘তেসং’’তি সোমনস্স দোমনস্সানং. ‘‘ইতৰীতৰানন্তৰ পচ্চযতা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞানন্তৰ পচ্চযতাতি অত্থো. ‘‘থেৰেনা’’তি অনুৰুদ্ধত্থেৰেন. সব্বানি তদা ৰম্মণানি, সব্বানি ভৱঙ্গানি চ. ‘‘সমুদা চৰন্তী’’তি চিৰকালং সঞ্চৰন্তি. ‘‘এতানিহী’’তিআদিনা তেসং অট্ঠাৰসন্নং জৱনানং অনন্তৰং তদাৰম্মণানং অনিযমতো পৱত্তিযা কাৰণযুত্তিং দস্সেতি. সম্ভৱতি উপ্পজ্জতি এতেনাতি সম্ভৱো. তদা ৰম্মণস্স সম্ভৱো তদা ৰম্মণ সম্ভৱো. অথৱা, সম্ভৱনং উপ্পজ্জনং সম্ভৱোতি ইমে দ্ৱে অত্থে দস্সেতুং ‘‘তদা ৰম্মণ সম্ভৱো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘যেসং পনা’’তিআদীসু. ‘‘যেসং’’তি যেসং পুগ্গলানং. ‘‘ইতৰানী’’তি উপেক্খা সন্তীৰণ দ্ৱযতো অঞ্ঞানি. ‘‘ন হোন্তীতি ন ৱত্তব্বানী’’তি ৱুত্তং. এৱংসতি, কস্মা থেৰেন ইধ ন ৱুত্তানীতি. অট্ঠসালিনিযং অৱুত্তত্তা ইধ ন ৱুত্তানীতি. অট্ঠসালিনিযং পন কস্মা ন ৱুত্তানি. যেভূয্য নিযমসোতে পতিতত্তা ন ৱুত্তানি. ন পন অলব্ভমানত্তা ন ৱুত্তানীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপেক্খাসহগত সন্তীৰণ দ্ৱযমেৱ ৱুত্তং’’তি আগন্তুক ভৱঙ্গভাৱেন ৱুত্তং. যথাহ অথস্স যদা সোমনস্স সহগতপ্পটিসন্ধিকস্স পৱত্তে ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা পমাদেন পৰিহীনজ্ঝানস্স পণীত ধম্মো মে নট্ঠোতি পচ্চৱেক্খতো ৱিপ্পটিসাৰি ৱসেন দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তদা কিং উপ্পজ্জতি. সোমনস্সানন্তৰঞ্হি দোমনস্সং, দোমনস্সানন্তৰঞ্চ সোমনস্সং পট্ঠানে পটিসিদ্ধং. মহগ্গত ধম্মং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদা ৰম্মণম্পি তত্থেৱ পটিসিদ্ধন্তি. কুসল ৱিপাকাৱা অকুসলৱিপাকাৱা উপেক্খা সহগতা হেতুকমনোৱিঞ্ঞাণ ধাতু উপ্পজ্জতি. কিমস্সা ৰম্মণন্তি. ৰূপাদীসু পৰিত্ত ধম্মেসু অঞ্ঞতৰং. এতেসু হি যদেৱ তস্মিং সমযে আপাতমাগতং হোতি. তং আৰব্ভ এতং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং-তি. এৱং দোমনস্সসহগত জৱনানুৰূপং উপেক্খাসহগত সন্তীৰণ দ্ৱযমেৱ আগন্তুক ভৱঙ্গভাৱেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি. ‘‘এতম্পি যুজ্জতি যেৱা’’তি অকুসল জৱনাৱসানে এতং সহেতুকং আগন্তুক ভৱঙ্গংপি যুজ্জতিযেৱ. ‘‘দোমনস্স জৱনানন্তৰং ভৱঙ্গ পাতোৱ হোতী’’তি উপেক্খা সহগত মূলভৱঙ্গ পাতোৱ হোতি. আগন্তুক ভৱঙ্গেন কিচ্চং নত্থি. কস্মা, উপেক্খা পটিসন্ধিকত্তা. নেৱতদাৰম্মণ সম্ভৱো অত্থি. কস্মা, তেসু আৰম্মণেসু তদাৰম্মণৱাৰস্স অসম্ভৱতো. ন হি মহন্তাৰম্মণেসু চ অৱিভূতাৰম্মণেসু চ তদাৰম্মণৱাৰো সম্ভৱতি. ন চ মূলভৱঙ্গ সম্ভৱো অত্থি. কস্মা, মূলভৱঙ্গভূ তস্স সোমনস্স ভৱঙ্গস্স দোমনস্স জৱনেন সহ ৱিৰুদ্ধত্তা. ‘‘ইতি কত্ৱা’’তি ইমিনা কাৰণেন. ‘‘একং’’তি একং উপেক্খাসহগত ৱিপাকং. তথা তস্সেৱ দোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্স নেৱ তদাৰম্মণ সম্ভৱো অত্থি. ন চ মূলভৱঙ্গ সম্ভৱোতি কত্ৱা দোমনস্সানন্তৰং ছসু…পে… পৱত্ততীতি যোজনা. তত্থ ‘‘তস্সেৱা’’তি সোমনস্সপ্পটিসন্ধিকস্সেৱ. নেৱতদাৰম্মণ সম্ভৱো অত্থি. কস্মা, আৰম্মণানং অতিমহন্তত্তেপি অতিৱিভূতত্তেপি সতি সোমনস্স তদাৰম্মণস্স জৱনেন সহ ৱিৰুদ্ধত্তা. উপেক্খা তদা ৰম্মণস্স চ আৰম্মণেন সহ ৱিৰুদ্ধত্তা. ন হি অতি ইট্ঠাৰম্মণে উপেক্খা তদাৰম্মণং পৱত্ততি. মহগ্গত পঞ্ঞত্তা ৰম্মণেসু পন উভযম্পি তদাৰম্মণং নুপ্পজ্জতিযেৱ. ন চ মূলভৱঙ্গ সম্ভৱো অত্থি. কস্মা, জৱনেন সহ ৱিৰুদ্ধত্তাতি.
‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘সব্ব ধম্মেসূ’’তি সব্বেসু আৰম্মণ ধম্মেসু. ‘‘পথম সমন্নাহাৰো’’তি আৱজ্জন কিচ্চং আহ. সুত্তন্ত পাঠে. ‘‘তজ্জো’’তি তেন আৰম্মণানং আপাতা গমনেন জাতো. ‘‘তজ্জো’’তি ৱা তদনুৰূপোতিপি ৱদন্তি. ‘‘ৱিঞ্ঞাণভাগস্সা’’তি চক্খু দ্ৱাৰিক ৱিঞ্ঞাণ কোট্ঠাসস্স. ‘‘যতো’’তি যস্মিং কালে. কথং আৱজ্জনেন ৱিনা নুপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘সচে আৱজ্জনেনা’’তিআদিং. ‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. যথা পন নিৰাৱজ্জনং হোতি ভিন্না ৰম্মণঞ্চ, এৱং তথাতি যোজনা. ‘‘একস্সপী’’তি একস্স আগন্তুক ভৱঙ্গস্সপি নত্থি দোসো. মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ নত্থি. অট্ঠসালিনিযং পন অত্থিযেৱ. ‘‘সৱিপ্ফন্দনত্তা’’তি এত্থ অত্থো সৱিপ্ফাৰিকন্তি পদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. ‘‘ইতৰে সঞ্চা’’তি মহগ্গতলোকুত্তৰ জৱনানঞ্চ. কানি চি পৰিত্তাৰম্মণানিপি সমানানি. যদি তদাৰম্মণূ পনিস্স যস্স কামভৱঙ্গস্স অভাৱতো তদাৰম্মণানি ৰূপাৰূপ ব্ৰহ্মানং নুপ্পজ্জন্তি. এৱং সতি, চক্খুসোত দ্ৱাৰিক চিত্তানিপি ৰূপ ব্ৰহ্মানং নুপ্পজ্জেয্যুন্তি আহ ‘‘চক্খু সোতৱিঞ্ঞাণানি পনা’’তিআদিং. ‘‘ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তি আনুভাৱতো’’তি চক্খু ৱত্থু সোতৱত্থু সঙ্খাতানং ইন্দ্ৰিয ৱত্থূনং ৰূপ ব্ৰহ্ম সন্তানে পৱত্তত্তা তেসং পৱত্তি আনুভাৱতো চক্খু সোতৱিঞ্ঞাণানি ৰূপব্ৰহ্মানং পৱত্তন্তিযে ৱাতি দস্সেতুং ‘‘সম্পটিচ্ছন সন্তীৰণানী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ৱিকপ্পবলেৱা’’তি কামকুসলা কুসলানং ৱিয ৱিৱিধেন আকাৰেন কপ্পেত্ৱা পকপ্পেত্ৱা আৰম্মণগ্গহসামত্থিযেৱাসতি. ‘‘অপ্পনাপত্ত ভাৱনা কম্মৱিসেসে ৱা’’তি এত্থ অভিঞ্ঞা জৱনানি ৱিয মহগ্গত ৱিপাক লোকুত্তৰ ৱিপাকানি ৱিয চাতি ৱত্তব্বং. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি পটিচ্চ সমুপ্পাদ ৱিভঙ্গট্ঠকথাযং. ‘‘ৱিভাৱনিযং ৱুত্ত কাৰণানী’’তি অট্ঠকথাতো আহৰিত্ৱা ৱিভাৱনিযং ৱুত্তানি ‘অজনকত্তা জনক সমানত্তা ভাৱতো’তিআদীনি কাৰণানি.
১৪০. জৱন নিযমে. অট্ঠকথাযম্পি ছক্খত্তুং পৱত্তি ৱুত্তা. যথাহ সচে পন বলৱা ৰম্মণং আপাতাগতং হোতি. ক্ৰিযমনোধাতুযা ভৱঙ্গে আৱট্টিতে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি. জৱনট্ঠানে পন পথমকামাৱচৰ কুসল চিত্তং জৱনং হুত্ৱা ছসত্তৱাৰে জৱিত্ৱা তদাৰম্মণস্স ৱাৰং দেতীতি. ‘‘মুদুতৰ ভাৱেনা’’তি মাতুকুচ্ছিম্হি ঠিতকালেৱা সম্পতি জাতকালে ৱা ৱত্থুস্স অতিমুদুভাৱেন. ‘‘কেনচিউপদ্দুত ভাৱেনা’’তি বাড়্হগেলঞ্ঞজাতকালে কেনচি ৱাতপিত্তসেম্হাদিনা উপদ্দুত ভাৱেন. ‘‘অজ্ঝোত্থট ভাৱেনা’’তি তস্স ৱেৱচনমত্তং. মন্দীভূতো ৱেগো যেসং তানি মন্দীভূত ৱেগানি. ‘‘অসয্হ ৰূপেহী’’তি দুক্খমসভাৱেহি. অভিভূতানং সত্তানং. তঞ্চ খো ৱচনং পাকতিক সত্তানং ৱসেনেৱ ৱুত্তং. ন সত্তৱিসেসানং ৱসেন. এৱং সতি, সত্তৱিসেসানং ৱসেন কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘যে পনা’’তিআদিং. ‘‘উপৰী’’তি মৰণুপ্পত্তিট্ঠানে. ‘‘ৱুত্তঞ্হী’’তি ৱিসুদ্ধি মগ্গে ৱুত্তমেৱ. ‘‘যমকপ্পাটিহাৰিযং’’তি যুগড়ৱত্থূনং একতো পৱত্ত অচ্ছৰিয কম্মং. ‘‘দ্ৱে ঝানঙ্গানী’’তি উপেক্খেকগ্গতা ঝানঙ্গানি.
‘‘যোগকম্মসিদ্ধিযা’’তি ভাৱনানু যোগকম্মসিদ্ধস্স. ইদ্ধি ৱিকুব্বনং নাম ইদ্ধিযা নানাকম্মকৰণং. ‘‘সিদ্ধিযা এৱা’’তি সিজ্ঝ নত্থায এৱ. অত্তনো অনন্তৰে এৱ উপ্পন্নং ফলং এতিস্সাতি আনন্তৰিকপ্ফলা. মগ্গচেতনা. ‘‘ইতী’’তি তস্মা. ‘‘মন্দস্সা’’তি মন্দ পুগ্গলস্স. ‘‘তিক্খস্সা’’তি তিক্খ পুগ্গলস্স. তীণি ফলচিত্তানি. ‘‘পযোগাভিসঙ্খাৰস্সা’’তি পথমজ্ঝানতো পট্ঠায সমথ ৱিপস্সনাযুগনন্ধপ্পৱত্তি সঙ্খাতস্স পুব্বপ্পযোগাভিসঙ্খাৰস্স. ‘‘অকতাধিকাৰস্সা’’তি আসন্নে পুৰিমভৱে অকত ঝানপৰিকম্মস্স পুগ্গলস্স. সব্বেসম্পি ফলট্ঠানং চিণ্ণৱসিভাৱানেৱ হোন্তীতি যোজনা.
জৱননিযমোনিট্ঠিতো.
১৪১. দুহেতুকাদীসু. জাতি দ্ৱিহেতুকাদযো এৱ অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণ সহগতা’’তিআদিং. ‘‘তেসং দ্ৱিন্নং পী’’তি দ্ৱিহেতুকানম্পি অহেতুকানম্পি. ভুসোঝান মগ্গফলানি ৱাৰেন্তি নীৱাৰেন্তীতি আৱৰণানি. ৱিপাকানি চ তানি আৱৰণানি চাতি ৱিগ্গহো. ‘‘ৱিপাকানী’’তি অহেতুক দ্ৱিহেতুক ৱিপাকানি. তেহি গহিতপ্পটিসন্ধিকানং ইমস্মিং ভৱেঝান মগ্গফলপ্পটিলাভো নাম নত্থি. তেনাহ ‘‘ৱিপাকাৱৰণ সব্ভাৱতো’’তিআদিং. ‘‘তেসং’’তি দুগ্গতি অহেতুক পুগ্গলানং. পুগ্গলানন্তি ৱুত্তং হোতি. ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘ইতৰেসং’’তি ততো অঞ্ঞেসং সুগতি অহেতুক পুগ্গলানং.
‘‘এত্থ সিযা’’তিআদীসু. দুগ্গতি পৰিযাপন্নানঞ্চ অহেতুকানং. ‘‘মূলভৱঙ্গে’’তিআদিম্হি পটিসন্ধি চিত্তং হুত্ৱা আগতে মূলভৱঙ্গে. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি যং কিঞ্চি ভৱঙ্গং. ‘‘ৱুচ্চতে’’তি ৱিসজ্জনা ৱুচ্চতে. ‘‘সব্ব অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তো’’তি অট্ঠসালিনিযং তাৱ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাযং সোড়সসু কামাৱচৰ কুসল ৱিপাকেসু অট্ঠন্নং অহেতুক ৱিপাকানং এৱ আপাযিকেসু সত্তেসু উপ্পত্তিং দস্সেতি. ন অট্ঠন্নং সহেতুক ৱিপাকানং. তথা পটিচ্চ সমুপ্পাদট্ঠ কথাসু চ ৱিঞ্ঞাণ পদৱণ্ণনাসু অঞ্ঞাসু চ অভিধম্মাৱতাৰাদীসূতি এৱং সব্বট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তা নাম হোতি. ‘‘যোগসা ধনীযত্তা’’তি পযোগেন সাধেতব্বত্তা. কুসলাকুসলানি হি ৱড্ঢেতুং ৱা হাপেতুং ৱা পযোগে কতে ৱড্ঢন্তি চেৱ হাযন্তি চ. ঞাণৱিপ্পযুত্তভূতং গহেতুং যুত্তং. কস্মা, অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্সাতি ৱুত্তস্স মূলভৱঙ্গস্স অহেতুকত্তা. ‘‘দ্ৱিন্নম্পি অহেতুকানং’’তি দুগ্গতি অহেতুকানঞ্চ সুগতি অহেতুকানঞ্চ. ‘‘অপৰেপনা’’তিআদি ৱিভাৱনিযং আগতো অপৰে ৱাদো. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘অপৰেপন যথা অহেতুকানং সহেতুক তদাৰম্মণং হোতি, এৱং দ্ৱিহেতুকানং তিহেতুক তদাৰম্মণংপী’তি ৱণ্ণেন্তি. তেসংমতানুৰোধেন চ ইধপি ঞাণসম্পযুত্ত ৱিপাকপ্পটিক্খেপো অহেতুকেযেৱ সন্ধাযাতি ৱদন্তীতি. তং পন ৱিপাকুদ্ধাৰকথাযং ‘এত্থেৱ দ্ৱাদস কমগ্গোপী’তি চ, এত্থেৱ দসকমগ্গোপী’তি চ আগতেহি ন সমেতি. তত্থ হি সোড়সসুকুসলৱিপাকেসু দ্ৱিহেতুক কম্মনিব্বত্তানং দ্ৱিন্নং দ্ৱিহেতুকাহেতুক পুগ্গলানং চত্তাৰি ঞাণসম্পযুত্ত ৱিপাকানি ৱজ্জেত্ৱা দ্ৱাদস কমগ্গো নাম হোতি. পুন সেসেসু দ্ৱাদস ৱিপাকেসুপি অসঙ্খাৰিক কম্মনিব্বত্তানং দ্ৱে ঞাণৱিপ্পযুত্ত সসঙ্খাৰিক ৱিপাকানি, সসঙ্খাৰিক কম্মনিব্বত্তানঞ্চ দ্ৱে ঞাণৱিপ্পযুত্ত অসঙ্খাৰিক ৱিপাকানি ৱজ্জেত্ৱা দুতিযত্থেৰ ৱাদে দসকমগ্গো নাম হোতীতি. এত্থ পন দ্ৱি হেতুকোপি পুগ্গলো অধিকেন ছন্দেন ৱা ৱীৰিযেন ৱা চিত্তেন ৱা যুত্তো পৰিযত্তি ধম্মং ৱা নানাৱিজ্জাসিপ্পানি ৱা বহুং গণ্হেয্য, সুণেয্য, ধাৰেয্য, ৱাচেয্য, চিন্তেয্য. অথস্স ঞাণসম্পযুত্ত জৱনং বহুলং সমুদা চৰেয্য. তদা তস্স নানাকম্মেন জৱনানু ৰূপং ঞাণসম্পযুত্ত তদাৰম্মণং ন ন সম্ভৱতীতি ৱুত্তং. তং যুত্তং ৱিয দিস্সতীতি. ‘‘অট্ঠকথাযং পিহি. ল. ৱুত্তা’’তি কথং ৱুত্তা. এতানি হি মনুস্সেসু চ কামাৱচৰ দেৱেসু চ পুঞ্ঞৱন্তানং দ্ৱিহেতুকতি হেতুকানং পটিসন্ধিকালে পটিসন্ধি হুত্ৱা ৱিপচ্চন্তীতিআদিনা ৱুত্তাতি. তে পন তিৱিধা, নৱৱিধাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেসং তব্ভাৱো’’তি কুসলানং কুসলভাৱো, অকুসলানং অকুসলভাৱো. ‘‘সিক্খন ধম্মযুত্তা’’তি তীহি সিক্খাহি পহাতব্বানং কিলেসানং অত্থিতায সিক্খিতব্বতা পকতিযং ঠিতাতি অধিপ্পাযো.‘‘হেট্ঠিমানঞ্চা’’তি হেট্ঠিম ফলানঞ্চ. যানিযানিসকানি যথাসকং. ‘‘উপৰিমানং’’তি উপৰিমানং পুগ্গলানং. ‘‘পৰিনিট্ঠিত সিক্খা কিচ্চত্তা’’তি সিক্খা কিচ্চং নাম কিলেস ধম্মানং পহানত্থায এৱ হোতীতি তেসু সব্বসো পহীনেসু সিক্খা কিচ্চং পৰিনিট্ঠিতং হোতি. এৱং পৰিনিট্ঠিত সিক্খা কিচ্চত্তা. সুট্ঠু ভব্বোতি সম্ভৱো. সম্ভৱোতি ৱিসেসন পদমেতন্তি আহ ‘‘যথা সম্ভৱং’’তি.
১৪২. ‘‘এত্থেৱা’’তি এতস্মিং কামলোকে এৱ. ‘‘তং তং পসাদৰহিতানং’’তি তেনতেন পসাদেন ৰহিতানং. তস্মিং তস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পন্নানি তং তং দ্ৱাৰিকানি. চতুসট্ঠিৱীথি চিত্তানি. দ্ৱে চত্তালীস ৱীথি চিত্তানি. ‘‘ব্ৰহ্মলোকে ৱা’’তিআদীসু. ইদং অট্ঠকথা ৱচনং. যথাহ ৰূপভৱে চতুন্নং ৱিঞ্ঞাণানং, তথেৱ পচ্চযো. পৱত্তে, নোপটিসন্ধিযং. সোচ খো কামাৱচৰে অনিট্ঠ ৰূপদস্সন সদ্দসৱনৱসেন, ব্ৰহ্মলোকে পন অনিট্ঠা ৰূপাদযো নাম নত্থি. তথা কামাৱচৰ দেৱলোকে পীতি. তানি চত্তাৰি চিত্তানি. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং ৰূপলোকে. ৱিভাৱনিপাঠে. ‘‘ইধা’’তি ইমস্মিং ৱচনে. ‘‘তং তং ভূমি পৰিযাপন্নে’’তি তিস্সং তিস্সং ভূমিযং পৰিযাপন্নে. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.
ৱীথিসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.