৩. পকিণ্ণকসঙ্গহঅনুদীপনা
১২৯. পকিণ্ণকসঙ্গহে. উভিন্নং চিত্ত চেতসিকানং. ‘‘তেপঞ্ঞাসা’’তি তেপঞ্ঞাসৱিধা. ‘‘ভাৱো’’তি ৱিজ্জমানকিৰিযা. যো লক্খণ ৰসাদীসু লক্খণন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ধম্মানং’’তিআদিং. পৱত্তোতি পাঠসেস পদং. এতেন ‘ৱেদনা ভেদেন চিত্তচেতসিকানং সঙ্গহো’তিআদীসুপি ৱেদনা ভেদেন পৱত্তো চিত্তচেতসিকানং সঙ্গহোতিআদিনা সম্বন্ধং দস্সেতি. ‘‘ৱচনত্থো দস্সিতো’’তি, কথং দস্সিতোতি আহ ‘‘ৱেদনা ভেদেন চিত্তচেতসিকানং সঙ্গহো’’তিআদি. ‘‘তেসং দানি যথাৰহং’’তি এত্থ ‘‘তেসং’’তি চিত্তচেতসিকানং, সঙ্গহো নামাতি সম্বন্ধো. এতেন অযং সঙ্গহো চিত্ত চেতসিকানং এৱ সঙ্গহোতি সিদ্ধং হোতি. ৱেদনা হেতুতো. ল. লম্বণৱত্থুতো সঙ্গহো নামাতি সম্বন্ধো. এতেন উপৰি ৱেদনা সঙ্গহোতিআদীসু ৱেদনাতো সঙ্গহো ৱেদনা সঙ্গহো. ল. ৱত্থুতো সঙ্গহো ৱত্থু সঙ্গহোতি সিদ্ধং হোতি, ৱেদনাতোতিআদীসু চ ৱেদনা ভেদতোতিআদি অত্থতো সিদ্ধং হোতি. এৱং ছন্নং পকিণ্ণকসঙ্গহানং ৱচনত্থো দস্সিতো. তেনাহ ‘‘ৱেদনা ভেদেনা’’তিআদিং. আদিনা দস্সিতোতি সম্বন্ধো. ‘‘সঙ্গহো নাম নিয্যতে’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘নীতো নাম অত্থী’’তি ৱুত্তং. ‘‘নিয্যতে’’তি চ পৱত্তীযতেতি অত্থো. ননু তেসং ‘‘সঙ্গহো নাম নিয্যতে’’তি ৱুত্তত্তা দ্ৱীহি চিত্ত চেতসিকেহি এৱ অযং সঙ্গহো নেতব্বোতি. ন. চিত্তেন নীতে চেতসিকেহি ৱিসুং নেতব্ব কিচ্চস্স অভাৱতোতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তে পন সিদ্ধে’’তিআদি ৱুত্তং.
১৩০. ৱেদনা সঙ্গহে. ৱেদনা ভেদং নিস্সায ইমস্স সঙ্গহস্স পৱত্তত্তা ‘‘নিস্সয ধম্ম পৰিগ্গহত্থ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সংযুত্তকে’’তি ৱেদনা সংযুত্তকে. ‘‘আৰম্মণং অনুভোন্তী’’তি আৰম্মণ ৰসং অনুভোন্তি. ‘‘তে’’তি তেজনা. ‘‘তং’’তি তং আৰম্মণং. ‘‘সাততো’’তি সুখাকাৰতো. ‘‘অস্সাততো’’তি দুক্খা কাৰতো. ততো অঞ্ঞোপকাৰো নত্থি, তস্মা ৱেদনা অনুভৱন লক্খণেন তিৱিধা এৱ হোতীতি যোজনা. ‘‘দ্ৱে’’তি দ্ৱে ৱেদনাযো. উপেক্খং সুখে সঙ্গহেত্ৱা সুখদুক্খৱসেন ৱা দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তাতি যোজনা. ‘‘সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে’’তি ঝানসম্পযুত্তং অদুক্খম সুখং সন্ধায ৱুত্তং. পঞ্চ ভেদাদীসু ৱিত্থাৰো ৱেদনা সংযুত্তে গহেতব্বো. ৱেদযিতন্তি চ ৱেদনাতি চ অত্থতো একং. ‘‘সব্বং তং দুক্খস্মিং’’তি সব্বং তং ৱেদযিতং দুক্খস্মিং এৱ পৱিট্ঠং হোতি. সঙ্খাৰ দুক্খতং আনন্দ মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰ ৱিপৰিণামতঞ্চ, যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিংতি পাড়ি. ‘‘ইন্দ্ৰিযভেদৱসেনা’’তি সোমনস্স সহগতং, উপেক্খাসহগতং, দোমনস্স সহগতং, সুখসহগতং, দুক্খ সহগতন্তি এৱং ইন্দ্ৰিয ভেদৱসেন. ‘‘যেসু ধম্মেসূ’’তি সম্পযুত্ত ধম্মেসু. ‘‘তেসং’’তি সম্পযুত্ত ধম্মানং. তত্থ সুখসম্পযুত্তা ধম্মা কাযিক সুখ সম্পযুত্ত চেতসিক সুখ সম্পযুত্ত ৱসেন দুৱিধা. এৱং ইস্সৰট্ঠানভূতানং সম্পযুত্ত ধম্মানং দুৱিধত্তা অনুভৱন ভেদে তীসু ৱেদনাসু একং সুখ ৱেদনং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং. দুক্খসম্পযুত্ত ধম্মেসুপি এসেৱনযো. ‘‘অপি চা’’তি কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. ‘‘তেপী’’তি উপেক্খা সম্পযুত্তাপি ধম্মা. চক্খাদি পসাদকাযা নাম চক্খু সোত ঘান জিৱ্হা পসাদকাযা. তেসু নিস্সিতা নাম চক্খু ৱিঞ্ঞাণ চিত্তুপ্পাদাদযো. ‘‘সব্ভাৱা’’তি সন্তভাৱতো সংৱিজ্জমান ভাৱতো দুৱিধা হোন্তীতি যোজনা. ‘‘এক ৰসত্তা’’তি মজ্ঝত্তভাৱেন একৰসত্তা. ‘‘ইতৰানী’’তি সোমনস্স দোমনস্স উপেক্খিন্দ্ৰিযানি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.
১৩১. হেতুসঙ্গহে. ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনং’’তি সুট্ঠু পতিট্ঠহন্তীতি সুপ্পতিট্ঠিতা. সুপ্পতিট্ঠিত ভাৱসাধনং হেতু কিচ্চং নামাতি যোজনা. ‘‘ইমেপি ধম্মা’’তি ইমেপি ছ হেতু ধম্মা. ‘‘তত্থা’’তি তেসু আৰম্মণেসু, সাধেন্তি. তস্মা সুপ্পতিট্ঠিত ভাৱসাধনং হেতুকিচ্চং নামাতি ৱুত্তং. ‘‘অপৰে পনা’’তি পট্ঠানট্ঠ কথাযং আগতো ৰেৱতত্থেৰ ৱাদো. ‘‘ধম্মানং কুসলাদি ভাৱসাধনং’’তি সহজাতধম্মানং কুসলভাৱসাধনং অকুসলভাৱসাধনং অব্যাকতভাৱসাধনং. ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদি তং ৱাদং পটিক্খিপন্তানং পটিক্খেপৱচনং. ‘‘যেস’’ন্তি মোহমূল চিত্ত দ্ৱযে মোহো চ অহেতুক চিত্তুপ্পাদ ৰূপ নিব্বানানি চ. ‘‘ন সম্পজ্জেয্যা’’তি সহজাত হেতুনো অভাৱা তস্স মোহস্স অকুসল ভাৱো, ইতৰে সঞ্চ অব্যাকত ভাৱো ন সম্পজ্জেয্য. ইদং ৱুত্তং হোতি. হেতু নাম সহজাত ধম্মানং কুসলাদিভাৱং সাধেতীতি ৱুত্তং. এৱং সতি, সো মোহো সম্পযুত্ত ধম্মানং অকুসল ভাৱং সাধেয্য. অত্তনো পন অকুসল ভাৱং সাধেন্তো সহজাতো অঞ্ঞো হেতু নত্থি. তস্মা তস্স অকুসলভাৱো ন সম্পজ্জেয্য. তথা অহেতুক চিত্তুপ্পাদ ৰূপ নিব্বানানঞ্চ অব্যাকতভাৱং সাধেন্তো কোচি সহজাতো হেতু নাম নত্থীতি তেসম্পি অব্যাকত ভাৱো ন সম্পজ্জেয্য. ন চ ন সম্পজ্জতি. তস্মা সো থেৰৱাদো ন যুত্তোতি. এত্থ সিযা. সোচ মোহো অত্তনো ধম্মতায অকুসলো হোতি. তানি চ অহেতুক চিত্তুপ্পাদৰূপ নিব্বানানি অত্তনো ধম্মতায অব্যাকতানি হোন্তীতি. এৱং সন্তে, যথা তে ধম্মা. তথা অঞ্ঞেপি ধম্মা অত্তনো ধম্মতায এৱ কুসলা কুসলা ব্যাকতা ভৱিস্সন্তি. ন চেত্থ কাৰণং অত্থি, যেনকাৰণেন তে এৱ ধম্মা অত্তনো ধম্মতায অকুসলা ব্যাকতা হোন্তি. অঞ্ঞে পন ধম্মা অত্তনো ধম্মতায কুসলা কুসলা ব্যাকতা ন হোন্তি, হেতূহি এৱ হোন্তীতি. তস্মা তেসং সব্বেসম্পি কুসলাদি ভাৱত্থায হেতূহি পযোজনং নত্থি. তস্মা সো থেৰৱাদো ন যুত্তো যেৱাতি. ন কেৱলঞ্চ তস্মিং থেৰৱাদে এত্তকো দোসো অত্থি. অথ খো অঞ্ঞোপি দোসো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘যানি চা’’তিআদিমাহ. তত্থাযং অধিপ্পাযো. সচে ধম্মানং কুসলাদি ভাৱো সহজাত হেতুপ্পটিবদ্ধো সিযা. এৱং সতি, হেতু পচ্চযে কুসল হেতুতো লদ্ধ পচ্চযানি ৰূপানি কুসলানি ভৱেয্যুং. অকুসল হেতুতো লদ্ধ পচ্চযানি ৰূপানি অকুসলানি ভৱেয্যুং. ন চ ভৱন্তি. তস্মা সো ৱাদো অযুত্তো যেৱাতি. ইদানি পুন তং থেৰৱাদং পগ্গহেতুং ‘‘যথাপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘ধম্মেসূ’’তি চতুস্সচ্চ ধম্মেসু. মুয্হনকিৰিযা নাম অন্ধকাৰ কিৰিযা. ধম্মচ্ছন্দো নাম দানং দাতুকামো, সীলং পূৰেতুকামো, ভাৱনং ভাৱেতুকামো ইচ্চাদিনা পৱত্তো ছন্দো. ‘‘অক্খন্তী’’তি অক্খমনং, অৰোচনং, অমনাপো. পাপ ধম্ম পাপা ৰম্মণ ৱিৰোধো নাম কামৰাগট্ঠানীযেহি সত্তৱিধ মেথুন ধম্মাদীহি পাপ ধম্মেহি চেৱ পঞ্চকামগুণা ৰম্মণে হি চ চিত্তস্স ৱিৰোধো, জেগুচ্ছো পটিকূলো. মুয্হনকিৰিযা পন একন্ত অকুসল জাতিকা এৱ হোতি. এত্তাৱতা মোহমূল চিত্ত দ্ৱযে মোহো অত্তনো ধম্মতায অকুসলো হোতীতি ইমমত্থং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদিকং তত্থ দোসাৰোপনং ৱিধমতি. ইদানি অহেতুক চিত্তুপ্পাদ ৰূপ নিব্বানানি অত্তনো ধম্মতায অব্যাকতানি হোন্তীতি ইমমত্থং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘যোচ ধম্মো’’তিআদিমাহ. ‘‘এত্তকমেৱা’’তি অঞ্ঞং দুক্কৰ কাৰণং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অহেতুক চিত্তানং’’তি অহেতুক চিত্তুপ্পাদানং. অত্তনো ধম্মতায এৱ সিদ্ধো. এত্তাৱতা-অহেতুক. ল. নিব্বানানি অত্তনো ধম্মতায অব্যাকতানি হোন্তী-তি ইমমত্থং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদি তত্থ দোসাৰোপনং অপনেতি. ইদানি সব্বোপি মোহো অত্তনো ধম্মতায অকুসল ভাৱেঠত্ৱা অঞ্ঞেসং ইচ্ছা নাম অত্থি, অক্খন্তি নাম অত্থীতি এৱং ৱুত্তানং ইচ্ছা অক্খন্তি ধম্মানম্পি অকুসল ভাৱং সাধেতীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ মোহো’’তিআদিমাহ. ‘‘মুয্হন নিস্সন্দানি এৱা’’তি মুয্হনকিৰিযায নিস্সন্দপ্ফলানি এৱ. ন কেৱলং সো লোভাদীনং অকুসলভাৱং সাধেতি, অথ খো অলোভাদীনম্পি কুসলভাৱং সো এৱ সাধেতীতি দস্সেতুং ‘‘অলোভাদীনঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অৱিজ্জানুসযেন সহেৱ সিদ্ধো’’তি তানি সত্তসন্তানে অৱিজ্জানুসযে অপ্পহীনে কুসলানি হোন্তি. পহীনে কিৰিযানি হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইদানি লোভ দোসানং অলোভাদীনঞ্চ হেতু কিচ্চং দস্সেতুং ‘‘তানি পন লোভাদীনী’’তিআদি ৱুত্তং. ৰজ্জন দুস্সনানং নিস্সন্দানি ৰজ্জনাদিনিস্সন্দানি. ‘‘দিট্ঠি মানাদীনী’’তি দিট্ঠি মান ইস্সা মচ্ছৰিযাদীনি. অৰজ্জন অদুস্সন অমুয্হনানং নিস্সন্দানি অৰজ্জনাদি নিস্সন্দানি. ‘‘সদ্ধাদীনী’’তি সদ্ধা সতি হিৰি ওত্তপ্পাদীনি. ‘‘হেতুমুখেনপী’’তি অহেতুক চিত্তুপ্পাদ ৰূপ নিব্বানানং অব্যাকতভাৱো অত্তনো ধম্মতায সিদ্ধোতি ৱুত্তো. সহেতুক ৱিপাক ক্ৰিযানং অব্যাকত ভাৱো পন অত্তনো ধম্মতায সিদ্ধোতিপি সহজাত হেতূনং হেতু কিচ্চেন সিদ্ধোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱ নিপাঠে. ‘‘মগ্গিতব্বো’’তি গৱেসিতব্বো. অথ তেসং কুসলাদি ভাৱো সেসসম্পযুত্ত হেতুপ্পটি বদ্ধো সিযাতি যোজনা. ‘‘অপ্পটি বদ্ধো’’তি হেতুনা অপ্পটি বদ্ধো. ‘‘কুসলাদিভাৱো’’তি কুসলাদিভাৱো সিযা. ‘‘সো’’তি কুসলাদিভাৱো. ‘‘অহেতুকানং’’তি অহেতুক চিত্তুপ্পাদ ৰূপ নিব্বানানং. ইদানি ‘যানি চ লদ্ধহেতু পচ্চযানী’তিআদি ৱচনং পটিক্খিপন্তো ‘‘যথাচা’’তিআদিমাহ. ‘‘ৰূপাৰূপ ধম্মেসূ’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্ম ৱচনং. ‘‘অৰূপ ধম্মেসু এৱা’’তি নিদ্ধাৰণীযং. ন ৰূপ ধম্মেসু ফৰন্তি. এৱং সতি, কস্মা তে ৰূপ ধম্মা ঝানপচ্চযুপ্পন্নেসু ৱুত্তাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদিং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘তং পন তেসং’’তি তেসং হংসাদীনং তং ৱণ্ণৱিসেসং. ‘‘যোনিযো’’তি মাতাপিতু জাতিযো. ‘‘অব্যাকতানং পনাতি সব্বং’’তি অব্যাকতানং পন অব্যাকতভাৱো নিৰনুসয সন্তানপ্পটি বদ্ধো, কম্মপ্পটি বদ্ধো, অৱিপাকভাৱপ্পটি বদ্ধো চাতি দট্ঠব্বন্তি ইদং সব্বং. ‘‘ৱুত্ত পক্খেপততি যেৱা’’তি তস্মিং পক্খে অন্তোগধমেৱাতি অধিপ্পাযো.
১৩২. কিচ্চসঙ্গহে. তস্মিং পৰিক্খীণেতি সম্বন্ধো. ‘‘কম্মস্সা’’তি কম্মন্তৰস্স. চুতস্স সত্তস্স অভিনিব্বত্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘ভৱন্তৰাদিপ্পটি সন্ধান ৱসেনা’’তি ভৱন্তৰস্স আদিকোটিযা পটিসন্ধান ৱসেন. ভৱসন্তানস্স পৱত্তীতি সম্বন্ধো. কথং পৱত্তীতি আহ ‘‘যাৱ তং কম্মং’’তিআদিং. ‘‘অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তি পচ্চযঙ্গভাৱেনা’’তি অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিযা পধান পচ্চয সঙ্খাতেন অঙ্গভাৱেন. এতেন ভৱঙ্গপদে অঙ্গসদ্দস্স অত্থং ৱদতি. তেনাহ ‘‘তস্সহী’’তিআদিং. ‘‘তস্সা’’তি ভৱঙ্গস্স. আৱজ্জনং আৱট্টনন্তি একো ৱচনত্থো. তং ৱা আৱজ্জেতীতি একো. ‘‘তং’’তি চিত্ত সন্তানং. আৱট্টতি ৱা তং এত্থাতি একো. আৱট্টতি ৱা তং এতেনাতি একো. ‘‘তং’’তি চিত্ত সন্তানং. আৱজ্জেতি ৱাতি একো. ‘‘ৱোট্ঠব্বনং’’তি ৱি-অৱ-ঠপনংতি পদচ্ছেদো. ৱিভাৱনি ৱিচাৰণাযং. ‘‘একাৱজ্জন পৰিকম্ম চিত্ততো’’তি মগ্গেন ৱা অভিঞ্ঞায ৱা একং সমানং আৱজ্জনং অস্সাতি ৱিগ্গহো. তস্সং ৱীথিযং ‘আৱজ্জনং, পৰিকম্মং, উপচাৰো, অনুলোমং, গোত্ৰভূ,তি এত্থ পৰিকম্ম জৱনচিত্তং ইধ পৰিকম্ম চিত্তন্তি ৱুত্তং. ‘‘তানী’’তি মগ্গা ভিঞ্ঞাজৱনানি. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং ৱিভাৱনি পাঠে. ‘‘দীঘং অদ্ধানং’’তি সকলৰত্তিযং ৱা সকল দিৱসং ৱা নিদ্দোক্কমন ৱসেন দীঘং কালং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পটিসন্ধিযাঠানং’’তি পটিসন্ধিকিচ্চস্স ঠানং. কালোহি নাম ৱিসুং চিত্তস্স আৰম্মণ ভূতো একো পঞ্ঞত্তি ধম্মোতি এতেন কালো নাম সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা কথং কিচ্চানং পৱত্তিট্ঠানং নাম সক্কা ভৱিতুন্তি ইমং আসঙ্কং ৱিসোধেতি. ‘‘ইতৰথা’’তি তথা অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞথা কিচ্চট্ঠানানং অভেদে গহিতে সতীতি অত্থো. ‘‘সযং সোমনস্স যুত্তংপী’’তি কদাচি সযং সোমনস্স যুত্তংপি. ‘‘তং’’তি সোমনস্স সন্তীৰণং. ‘‘লদ্ধপচ্চয ভাৱেনা’’তি লদ্ধঅনন্তৰ পচ্চযভাৱেন. ‘‘আসেৱন ভাৱ ৰহিতং পী’’তি আসেৱন গুণ ৰহিতম্পি. তঞ্হি আসেৱন পচ্চযে পচ্চযোপি ন হোতি, পচ্চযুপ্পন্নম্পি ন হোতীতি. ‘‘পৰিকম্ম ভাৱনা বলেন চ পৱত্তত্তা’’তি ইদং ফলসমাপত্তি ৱীথিযং ফলজৱনেসু পাকটং. সেসমেত্থসুবোধমেৱ.
১৩৩. দ্ৱাৰসঙ্গহে. ‘‘আদাসপট্টমযো’’তি আদাসপট্টেন পকতো. ‘‘দ্ৱে এৱা’’তি দ্ৱে এৱ দ্ৱাৰানি. ‘‘দ্ৱাৰ সদিসত্তা’’তি নগৰ দ্ৱাৰ সদিসত্তা. ‘‘কম্মৱিসেস মহাভূত ৱিসেস সিদ্ধেনা’’তি এত্থ কম্মৱিসেসেন চ মহাভূত ৱিসেসেন চ সিদ্ধোতি ৱিগ্গহো. আৱজ্জনাদীনি চ ৱীথি চিত্তানি গণ্হন্তি. ‘‘যম্হী’’তি যস্মিং চক্খুম্হি. তদেৱ চক্খু চক্খুদ্ৱাৰং নামাতি সম্বন্ধো. ‘‘তেসং দ্ৱিন্নং’’তি ৰূপ নিমিত্তানঞ্চ আৱজ্জনাদি ৱীথিচিত্তানঞ্চ. ‘‘ৱিসয ৱিসযী ভাৱূপগমনস্সা’’তি এত্থ ৰূপ নিমিত্তানং ৱিসযভাৱস্স উপগমনং নাম চক্খু মণ্ডে আপাতাগমনং ৱুচ্চতি. আৱজ্জনাদীনং ৱিসযী ভাৱস্স উপগমনং নাম তেসং নিমিত্তানং আৰম্মণ কৰণং ৱুচ্চতি. ‘‘মুখপ্পথভূতত্তা’’তি মুখমগ্গভূতত্তা. এৱং দ্ৱাৰ সদ্দস্স কৰণ সাধনযুত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অধিকৰণ সাধন যুত্তিং দস্সেতি ‘‘অথৱা’’তিআদিনা. ‘‘ৰূপানং’’তি ৰূপ নিমিত্তানং. ‘‘চক্খুমেৱ চক্খু দ্ৱাৰ’’ন্তি এতেন চক্খুমেৱ দ্ৱাৰং চক্খু দ্ৱাৰন্তি অৱধাৰণ সমাসং দস্সেতি. ‘‘কাৰণং ৱুত্তমেৱা’’তি হেট্ঠা চিত্তসঙ্গহে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনপদে ৱুত্তমেৱ. সব্বং একূন নৱুতিৱিধং চিত্তং মনোদ্ৱাৰমেৱ নাম হোতি. তথাহি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং অযং নামমনো মনোদ্ৱাৰং নাম ন হোতীতি ন ৱত্তব্বোতি. ‘‘উপপত্তি দ্ৱাৰমেৱা’’তি উপপত্তিভৱ পৰিযাপন্নং কম্মজদ্ৱাৰমেৱ. ‘‘ইধ চা’’তি ইমস্মিং সঙ্গহগন্থে চ. যঞ্চ সাধক ৱচনন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তত্থা’’তি ৱিভাৱনিযং. ‘‘তত্থেৱ তং যুত্তং’’তি তস্মিং পাড়িপ্পদেসে এৱ তং সাধক ৱচনং যুত্তং. ইতৰে দ্ৱে পচ্চযাতি সম্বন্ধো. ‘‘মনঞ্চাতি এত্থা’’তি মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণংতি ৱাক্যে মনঞ্চাতিপদে. তত্থ পন জৱন মনোৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পত্তিযা চতূসু পচ্চযেসু মনঞ্চাতি এত্থ দ্ৱাৰভূতং ভৱঙ্গমনো চ আৱজ্জন মনো চাতি দ্ৱে পচ্চযা লব্ভন্তি. ধম্মে চাতি পদে ধম্মাৰম্মণ সঙ্খাতো একো পচ্চযো লব্ভতি. চ সদ্দেন মনোৱিঞ্ঞাণ সম্পযুত্তক্খন্ধা গয্হন্তি. এৱং চত্তাৰো পচ্চযা হোন্তি. ‘‘এত্থ চা’’তি ইমস্মিং অট্ঠকথা ৱচনে. ‘‘সন্নিহিত পচ্চযানং এৱ তত্থ অধিপ্পেতত্তা’’তি পটিচ্চ সদ্দসামত্থিযেন আসন্নে ধৰমানপচ্চযানং এৱ তস্মিং পাড়িৱাক্যে অধিপ্পেতত্তা. ‘‘দ্ৱাৰভাৱাৰহস্সা’’তি ৱিসয ৱিসযীনং ৱুত্ত নযেন পৱত্তি মুখভাৱাৰহস্স. এতেন আৰম্মণানি আপাতং আগচ্ছন্তু ৱা, মাৱা, ৱীথি চিত্তানি পৱত্তন্তুৱা, মাৱা, অপ্পমাণং. পভস্সৰপ্পসন্নভাৱেন দ্ৱাৰভাৱা ৰহতা এৱ পমাণন্তি দীপেতি. ‘‘নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং’’তি সন্নিট্ঠানং এত্থ গন্তব্বং. দ্ৱাৰৱিকাৰ মূলকানি তাদিসানি কিচ্চানি যেসং তানি তং কিচ্চৱন্তানি. ‘‘কম্মৱসেন সিজ্ঝন্তী’’তি সত্তসন্তানে পৱত্তন্তীতি অধিপ্পাযো. তং কিচ্চৱন্তানি চিত্তানি. ৱিভাৱনি পাঠে ‘‘মনোদ্ৱাৰ সঙ্খাত ভৱঙ্গতো’’তি মনোদ্ৱাৰ সঙ্খাত ভৱঙ্গ ভাৱতো চ. ‘‘আৰম্মণন্তৰগ্গহণৱসেন অপ্পৱত্তিতো’’তি পটিসন্ধি চিত্তেন যথা গহিতং কম্মকম্মনিমিত্তাদিকং আৰম্মণং মুঞ্চিত্ৱা পৱত্তিকালে ছসু দ্ৱাৰেসু আপাতাগতস্স আৰম্মণন্তৰস্স গহণ ৱসেন অপ্পৱত্তিতো চ. হেট্ঠাপি পঞ্চদ্ৱাৰা ৱজ্জন চক্খু ৱিঞ্ঞাণ সম্পটিচ্ছন সন্তীৰণ ৱোট্ঠব্বন কামাৱচৰজৱন তদা ৰম্মণ ৱসেনাতিআদিনা কিচ্চসীসেনেৱ. ল. ৱুত্তো. এত্থহি আৱজ্জন সম্পটিচ্ছনাদীনি কিচ্চ ৱিসেসানং নামানি হোন্তি. ‘‘চে’’তি চে ৱদেয্য. ‘‘না’’তি ন ৱত্তব্বং. ‘‘তথা অস্সুতত্তা’’তি একূন ৱীসতি দ্ৱাৰ ৱিমুত্তানীতি চ, ছ দ্ৱাৰিকানি চেৱ দ্ৱাৰ ৱিমুত্তানীতি চ, মহগ্গত ৱিপাকানি দ্ৱাৰ ৱিমুত্তানে ৱাতি চ, সুতং. ন পন দ্ৱাৰিক ৱিমুত্তানীতি সুতং.
১৩৪. আৰম্মণ সঙ্গহে. ‘‘দুব্বল পুৰিসেনা’’তি গেলঞ্ঞাভিভূতত্তা ৱা জৰাভিভূতত্তা ৱা দণ্ডেন ৱা ৰজ্জুকেন ৱা ৱিনা উট্ঠাতুম্পি পতিট্ঠাতুম্পি অপৰাপৰং গন্তুম্পি অসক্কোন্তেন দুব্বল পুৰিসেন দণ্ডকং ৱা ৰজ্জুকং ৱা আলম্বিযতি. আলম্বিত্ৱা উট্ঠাতি. পতিট্ঠাতি. অপৰাপৰং গচ্ছতি. এৱমেৱ. অমুঞ্চ মানেহি হুত্ৱাতি পাঠসেসো. ‘‘আগন্ত্ৱা’’তি আৰম্মণ কৰণ ৱসেন ততো ততো আগন্ত্ৱা. ‘‘ৱিসুং সিদ্ধানী’’তি আলম্বিযতীতি এতস্মিং অত্থে সতি, আলম্বণন্তি সিজ্ঝতি. আৰম্মণন্তি ন সিজ্ঝতি. তানি এত্থ আগন্ত্ৱা ৰমন্তীতি এতস্মিং অত্থে সতি, আৰম্মণন্তি সিজ্ঝতি. আলম্বণন্তি ন সিজ্ঝতি. এৱঞ্চ সতি একং পদং দ্ৱীহিৱাক্যেহি দস্সনং ন সুন্দৰন্তি. ‘‘অঞ্ঞানি আৰম্মণানী’’তি ৰূপাৰম্মণতো অঞ্ঞানি সদ্দাৰম্মণাদীনি. ‘‘আগচ্ছতী’’তি আৱিভাৱং গচ্ছতি, উপ্পাদপ্পৱত্তি ৱসেন পচ্চক্খভাৱং পাপুণাতি. ‘‘আগচ্ছিত্থা’’তি আৱিভাৱং গচ্ছিত্থ, উপ্পাদপ্পৱত্তি ৱসেন পচ্চক্খভাৱং পাপুণিত্থ. ‘‘অনাগতং’’তি এত্থ ন কাৰো অৱত্থা ৱসেন পটিসেধো. যো ধম্মো পচ্চয সামগ্গিযং সতি আগমন জাতিকো উপ্পজ্জন সীলো. সো এৱ ইদানি আগচ্ছতি, ইদানি আগচ্ছিত্থ, ইদানি আগমন জাতিযং ঠিতো, নাগচ্ছতি নাগচ্ছিত্থাতি ইমিনা অত্থেন সো অনাগতো নাম. নিব্বান পঞ্ঞত্তিযো পন আগমন জাতিকা ন হোন্তি. তস্মা আগমনপ্পসঙ্গাভাৱতো অনাগতাতি ন ৱুচ্চন্তীতি. তেনাহ ‘‘উপ্পাদ জাতিকা’’তিআদিং. ‘‘তং ৱিচাৰেতব্বং’’তি ৱত্ৱা ৱিচাৰণাকাৰং দস্সেতি ‘‘সব্বেপিহী’’তিআদিনা. তে যদা ৱত্তব্ব পক্খে তিট্ঠন্তীতি সম্বন্ধো. উপ্পাদ জাতিকানঞ্ঞেৱ সঙ্খত ধম্মানং. তাসং নিব্বান পঞ্ঞত্তীনং. ‘‘ন তথা ইমেসং’’তি ইমেসং দ্ৱাৰ ৱিমুত্তানং আৰম্মণং পন তথা ন হোতীতি যোজনা. ‘‘তত্থা’’তি তস্মিং ভৱ ৱিসেসে. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘আৱজ্জনস্সৱিযা’’তি আৱজ্জনস্স আৰম্মণং ৱিয. অগ্গহিতমেৱ হুত্ৱা. ‘‘একৱজ্জন ৱীথিযং অগ্গহিত ভাৱো ইধ ন পমাণ’’ন্তি ছ দ্ৱাৰগ্গহিতন্তি ইধ অপ্পমাণং. ভৱন্তৰে গহিতস্স অধিপ্পেতত্তা. ‘‘কালৱিমুত্ত সামঞ্ঞং’’ৱাতি যং কিঞ্চিকাল ৱিমুত্তং ৱা ন হোতীতি অধিপ্পাযো. আগমসিদ্ধি ৱোহাৰো নাম ‘‘কম্মন্তি ৱা, কম্মনিমিত্তন্তি ৱা, গতি নিমিত্তন্তি ৱা, পসিদ্ধো ৱোহাৰো ৱুচ্চতি. অজাত সত্তুৰাজা সঙ্কিচ্চজাতকেপি পিতৰং মাৰেতি. তস্মা ‘‘দ্ৱীসুভৱেসূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছ হি দ্ৱাৰেহী’’তি কৰণ ভূতেহি ছহি চক্খাদি দ্ৱাৰেহি. ‘‘মৰণাসন্ন জৱনেহী’’তি কত্তু ভূতেহি মৰণাসন্নে পৱত্তেহি ছ দ্ৱাৰিক জৱনেহি. ‘‘অনেকং সভাৱং’’তি অনেকন্ত ভাৱং. যঞ্হি আৰম্মণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘কেনচি দ্ৱাৰেন অগ্গহিতমেৱ হোতী’’তি এত্থ অসঞ্ঞী ভৱতো চুতানং সত্তানং কামপটিসন্ধিযা কম্মাদি আৰম্মণং ভৱন্তৰে কেনচি দ্ৱাৰেন অগ্গহিতন্তি যুত্তং. কস্মা, তস্মিং ভৱে কস্সচিদ্ৱাৰস্সেৱ অভাৱতো. অৰূপভৱতো চুতানং পন কামপটিসন্ধিযা গতি নিমিত্ত সম্মতং আৰম্মণং কথং ভৱন্তৰে কেনচি দ্ৱাৰেন অগ্গহিতং ভৱেয্য, মনোদ্ৱাৰগ্গহিতমেৱ ভৱেয্যাতি ইমং চোদনং ৱিসোধেতুং ‘‘এত্থ চ যস্মা পট্ঠানে’’তিআদি ৱুত্তং. ততো চুতানং সত্তানং যা কামপটিসন্ধি, তস্সাকামপটি সন্ধিযা. পচ্চুপ্পন্নং গতিনিমিত্তং আৰম্মণং এতিস্সাতি ৱিগ্গহো. কামপটিসন্ধি. পৰেসং পযোগ বলেনাপি কম্মাদীনং উপট্ঠানং নাম হোতীতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘সুট্ঠু আসেৱিতানং’’তি চিৰকালং সঙ্ঘ ৱত্ত চেতিযৱত্ত কৰণাদিৱসেন তং তং ভাৱনা কম্মৱসেন চ সুট্ঠু আসেৱিতানং কম্মকম্মনিমিত্তানং. ‘‘হোতি যেৱা’’তি কম্মাদীনং উপট্ঠানং নাম হোতিযেৱ. ‘‘আগন্ত্ৱা’’তি ইমং মনুস্স লোকং আগন্ত্ৱা গণ্হন্তিযেৱ. তদাপি নিৰযপালেহি দস্সিতং তং তং গতি নিমিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা চৱন্তি. ‘‘তং’’তি ৰেৱতিং নাম ইত্থিং. ননু নিৰযপালা নাম তাৱতিংসা ভৱনং গন্তুং ন সক্কুণেয্যুন্তি. নো নসক্কুণেয্যুং. কস্মা, মহিদ্ধিক যক্খ জাতিকত্তাতি দস্সেতুং ‘‘তেহী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ৱেস্সৱণ দূতা’’তি ৱেস্সৱণমহাৰাজস্স দূতা. ‘‘উপচাৰজ্ঝানেঠত্ৱা’’তি অপ্পনাঝানং অপত্ততায উপচাৰভাৱনাভূতে কামাৱচৰজ্ঝানেঠত্ৱা. ‘‘তানেৱ নিমিত্তানী’’তি পথৱীকসিণ নিমিত্তাদীনি পটিভাগ নিমিত্তানি. ‘‘কামপটিসন্ধিযা আৰম্মণং’’তি তেহি নিমিত্তাৰম্মণেহি অঞ্ঞং উপচাৰ ভাৱনা কম্মং ৱা যং কিঞ্চি অনুৰূপং গতি নিমিত্তং ৱা. ‘‘তানেৱ নিমিত্তানি গহেত্ৱা’’তি ৱচনেন তানি নিমিত্তানি মৰণাসন্ন জৱনেহি গহিতানীতি দস্সেতি. তানি চ পঞ্ঞত্তি ধম্মত্তা কামপটিসন্ধিযা আৰম্মণং ন হোন্তীতি. ‘‘পচ্চুপ্পন্নগতি নিমিত্তে সিদ্ধে সিদ্ধমেৱা’’তি তস্মিং ভৱে গতস্স তত্থ যাৱজীৱম্পি অনু ভৱিতব্বং আৰম্মণং নাম তস্মিং খণে ধৰমানং পচ্চুপ্পন্নম্পি অত্থি. ততো ৱড্ঢমানং অনাগতম্পি অত্থি. তত্থ পচ্চুপ্পন্নে উপট্ঠহন্তে পটিসন্ধিযা আৰম্মণং সম্পজ্জতি. অনাগতং পন অনুপট্ঠহন্তম্পি পচ্চুপ্পন্নে অন্তোগধসদিসং হোতীতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনি পাঠেন চ পচ্চুপ্পন্ন গতিনিমিত্তং ৱিয আপাতমাগতং, কস্মা, পচ্চুপ্পন্ন গতি নিমিত্তেনেৱ কিচ্চ সিদ্ধিতো-তি অধিপ্পাযো. সেসমেত্থ সুবোধং. ‘‘তানিহী’’তিআদীসু. কেচি ৱদন্তি. অনেজোসন্তি মাৰব্ভ. যং কালমকৰীমুনীতি ৱুত্তত্তা সব্বঞ্ঞু বুদ্ধাদীনং পৰিনিব্বান চুতি চিত্তং সন্তি লক্খণং নিব্বানং আৰম্মণং কৰোতীতি. তং সব্বথাপি কামাৱচৰা লম্বণা নেৱাতি ইমিনা অপনেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘তা নিহি সব্বঞ্ঞু বুদ্ধানং উপ্পন্নানি পী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘লোকুত্তৰ ধম্মা’’তিআদীসু. ‘‘তানী’’তি দ্ৱাদসা কুসল চিত্তানি অট্ঠঞাণ ৱিপ্পযুত্ত কুসল ক্ৰিয জৱনানি চ. অজ্ঝান লাভিনো পুথুজ্জনা মহগ্গতজ্ঝানানিপি আলম্বিতুং ন সক্কোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞত্তিযা সহ কামাৱচৰা ৰম্মণানী’’তি. ‘‘তানে ৱা’’তি ঞাণ সম্পযুত্ত কাম কুসলানি এৱ. ঝানলাভীনং তানেৱ ঞাণ সম্পযুত্তকাম কুসলানি. হেট্ঠিম ফলট্ঠানং তানেৱ অত্তনা অধিগত মগ্গফল নিব্বানা ৰম্মণানি. ‘‘ঝানানি পত্থেন্তী’’তি আযতিং ঝানলাভিনো ভৱেয্যামাতি পত্থনং কৰোন্তি. ‘‘তেসং পী’’তি তেসং পুথুজ্জনানম্পি. ‘‘তে’’তি তে লোকুত্তৰ ধম্মা. ‘‘অনুভোন্তী’’তি সম্পাপুণন্তি. ‘‘নৱনিপাতে’’তি অঙ্গুত্তৰ নিকাযে নৱনিপাতে. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
১৩৫. ৱত্থুসঙ্গহে. ‘‘ৱত্থূ’’তি নিস্সয ৱিসেসো ৱুচ্চতি. তানি নিস্সয ৱত্থূনি যেসং তানি তব্বত্থুকানি. ‘‘তেসঞ্চ সদ্দো ন যুজ্জতী’’তি তেসং ৱাদে চ সদ্দো ন যুজ্জতি. ন হি অলুত্ত চ কাৰং দ্ৱন্দ পদং নাম অত্থীতি. ‘‘পুব্বপদেসু আনেতব্বো’’তি চক্খু ৱত্থু চ সোতৱত্থু চাতিআদিনা আনেতব্বো. সমাস পদং ন যুজ্জতি. ন হি সমাস পদতো এক দেসং অঞ্ঞত্থ আনেতুং যুজ্জতীতি. অৱিভত্তিক নিদ্দেসো নাম চক্খুং, সোতং, ঘানং, জিৱ্হা, কাযো, হদযং, ৱত্থু চাতি ৱত্তব্বে পুব্বপদেসু অৱিভত্তিক নিদ্দেসো. এৱঞ্চসতি ৱত্থু সদ্দো চ সদ্দো চ পুব্বপদেসু আনেতুং লব্ভন্তীতি. কামতণ্হায অধীনেন আযত্তেন কামাৱচৰ কম্মেন নিব্বত্তা কামতণ্হাধীন কম্ম নিব্বত্তা. ‘‘ৰূপাদীনং পৰিভোগো’’তি ৰূপাদীনং পঞ্চকামগুণানং পৰিভোগো. ‘‘পৰিত্তকম্মং পী’’তি সব্বং কামাৱচৰ কম্মম্পি. ‘‘পূৰযমানং’’তি পৰিপূৰেন্তং. চক্খু দস্সনানুত্তৰিযং নাম. সোতং সৱনানুত্তৰিযং নাম. সব্বেসং দস্সন কিচ্চানং মজ্ঝে বুদ্ধ দস্সনা দিৱসেন অনুত্তৰং দস্সনং জনেতীতি দস্সনানুত্তৰিযং. এৱং সৱনানুত্তৰিযেপি চতুসচ্চ ধম্মস্সৱনা দিৱসেনাতি ৱত্তব্বং. ‘‘অজ্ঝত্ত বহিদ্ধ সন্তা নেসু পী’’তি অজ্ঝত্ত সন্তানেপি বহিদ্ধ সন্তানেপি. ‘‘সুদ্ধে’’তি কেনচি আলোকেন চ অন্ধকাৰেন চ ৱিৰহিতে. আলোকো হি একো ৰূপ ৱিসেসো. তথা অন্ধকাৰো চ. তে চ তত্থ নত্থি. ‘‘ইমস্মিং সঙ্গহে’’তি ৱত্থু সঙ্গহে. ৱিসিট্ঠং জাননং ৱিজাননং. তঞ্চ ৱিজাননং তীসু মনোধাতূসু নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিজানন কিচ্চাভাৱতো’’তি. আৱজ্জন কিচ্চং কিমেতন্তি, মনসিকাৰ মত্তং হোতি. সম্পটিচ্ছন কিচ্চঞ্চ পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি যথা গহিতানেৱ পঞ্চাৰম্মণানি সম্পটিচ্ছন মত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ৱিসেসজানন কিচ্চানি ন হোন্তী’’তি. দস্সনং, সৱনং, ঘাযনং, সাযনং, ফুসন, ন্তি ইমানি কিচ্চানি থোকং ৱিসেস জানন কিচ্চানি হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চক্খতো দস্সনা দিৱসেনা’’তিআদিং. থোকং ৱিসেস জানন কিচ্চানি হোন্তি. তস্মা তানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণানীতি ৱুত্তানি. অৱসেসা পন সন্তীৰণাদযো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো নামাতি সম্বন্ধো. ননু মননট্ঠেন মনো চ তং ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি ৱুত্তেপি পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি ৱিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘অতিস্সয ৱিসেস জানন ধাতুযোতি অত্থো’’তি. এৱং সন্তেপি সো অত্থো সদ্দযুত্তিযা সিদ্ধো ন হোতি. যদিচ্ছা ৱসেন ৱুত্তো হোতীতি আহ ‘‘পৰিযায পদানং’’তিআদি. এতেন সো অত্থো সদ্দযুত্তিযা এৱ সিদ্ধো. ন যদিচ্ছাৱসেন ৱুত্তোতি দস্সেতি. ‘‘ৱিসেসন সমাসে’’তি মনো চ তং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি মনোৱিঞ্ঞাণন্তি এৱৰূপে কম্মধাৰয সমাসে. ‘‘পদট্ঠানং’’তি এত্থ পদন্তি চ ঠানন্তি চ কাৰণত্থ ৱচনানি, তস্মা পৰিযায সদ্দা নাম. পদঞ্চ তং ঠানঞ্চাতি ৱুত্তে অতিস্সয কাৰণন্তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তথা দুক্খ দুক্খং, ৰূপ ৰূপং, ৰাজ ৰাজা, দেৱদেৱোতিআদীনি. ‘‘কত্থচি দিস্সতি যুজ্জতি চা’’তি ন হি কত্থচি দিস্সতি চ. সচেপি কত্থচি দিস্সেয্য, ন হি যুজ্জতি চাতি অত্থো. ‘‘মনসো ৱিঞ্ঞাণং’’তি এত্থ পটিসন্ধি চিত্ততো পট্ঠায যাৱচুতি চিত্তা অন্তৰে সব্বং চিত্ত সন্তানং সত্ত ৱিঞ্ঞাণ ধাতূনং ৱসেন ৱিভাগং কত্ৱা অত্থো ৱত্তব্বো. পঞ্চদ্ৱাৰা ৱজ্জনঞ্চ সম্পটিচ্ছন দ্ৱযঞ্চ মনোধাতু মত্তত্তা মনো নাম. পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি ৱিঞ্ঞাণ মত্তানি নাম. অৱসেসানি সব্বানি ৱিঞ্ঞাণানি মনস্স ৱিঞ্ঞাণন্তি অত্থেন মনোৱিঞ্ঞাণানি নাম. তত্থ ‘‘মনস্স ৱিঞ্ঞাণং’’তি অনন্তৰ পচ্চয ভূতস্স ৱা মনস্স পচ্চযুপ্পন্ন ভূতং ৱিঞ্ঞাণং. এত্থ সম্পটিচ্ছন দ্ৱযং পচ্চযমনো নাম. সন্তীৰণতো পট্ঠায যাৱ দ্ৱাৰন্তৰে পঞ্চদ্ৱাৰা ৱজ্জনং নাগচ্ছতি, তাৱ অন্তৰে সব্বং মনোৱিঞ্ঞাণ সন্তানং পচ্চযুপ্পন্ন ৱিঞ্ঞাণং নাম. পুন ‘‘মনস্স ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি পচ্চযুপ্পন্ন ভূতস্স মনস্স পচ্চয ভূতং ৱিঞ্ঞাণং. এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰা ৱজ্জনং পচ্চযুপ্পন্ন মনো নাম. ততো পুৰে সব্বং মনোৱিঞ্ঞাণ সন্তানং পচ্চয মনো নাম. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং. অৱসেসাপনাতিআদীসু. ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ভাৱং সম্ভাৱেতী’’তি অৱসেসা পন ধম্মা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ নাম হোন্তি, হদয ৱত্থুঞ্চ নিস্সাযযেৱ ৱত্তন্তীতি এৱং তেসং ধম্মানং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ভাৱঞ্চ সম্ভাৱেতি, ৱণ্ণেতি. সুট্ঠু পকাসেতীতি অত্থো. এত্থ পনাতিআদীসু. ‘‘পাড়িযং’’তি ইন্দ্ৰিয সংযুত্ত পাড়িযং. দুতীযজ্ঝানে এৱ অপৰিসেস নিৰোধ ৱচনং ৱিৰুদ্ধং সিযা. কথং, সচে পটিঘো অনীৱৰণা ৱত্থো নাম নত্থি. পথমজ্ঝানতো পুব্বে এৱ সো নিৰুদ্ধো সিযা. অথ দুতীযজ্ঝানুপচাৰেপি সো উপ্পজ্জেয্য, পথমজ্ঝানম্পি পৰিহীনং সিযা. তস্মিং পৰিহীনে সতি, দুতীযজ্ঝানম্পি নুপ্পজ্জেয্য. এৱং ৱিৰুদ্ধং সিযা. ‘‘পুৰিম কাৰণমেৱা’’তি অনীৱৰণা ৱত্থস্স পটিঘস্স অভাৱতোতি কাৰণং এৱ. পৰতোঘোসো নাম সাৱকানং সম্মাদিট্ঠিপ্পটিলাভায পধান পচ্চযো হোতি. সো চ অৰূপভৱে নত্থি. ধম্মাভিসমযো নাম চতুসচ্চ ধম্মপ্পটিৱেধো, বুদ্ধা চ পচ্চেক সম্বুদ্ধা চ সযম্ভুনো পৰতো ঘোসেন ৱিনা ধম্মং পটিৱিজ্ঝন্তি. তে চ তত্থ নুপ্পজ্জন্তি. ‘‘ৰূপৱিৰাগ ভাৱনাযা’’তি ৰূপৱিৰাগ ভাৱনা বলেন. তেসং ৰূপাৱচৰ চিত্তানং. ‘‘সমতিক্কন্তত্তা’’তি তেসু নিকন্তিপ্পহানৱসেন সুট্ঠু অতিক্কন্তত্তা. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যং.
পকিণ্ণকসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনানিট্ঠিতা.