২. চেতসিকসঙ্গহঅনুদীপনা

৬৮. এৱং চিত্ত সঙ্গহস্স দীপনিং কত্ৱা চেতসিক সঙ্গহস্স দীপনিং কৰোন্তো পথমং পুব্বাপৰানু সন্ধিঞ্চ আদিগাথায পযোজন সম্বন্ধঞ্চ দস্সেতুং ‘‘এৱং’’তিআদি মাৰদ্ধো. তত্থ ‘‘অনুপত্ত’’ন্তিআদিম্হি চিত্তং চেতসিকং ৰূপং, নিব্বানমিতিসব্বথাতি এৱং অনুক্কমো ৱুত্তো. তেন অনুক্কমেন অনুপত্তং. হেতু ৱিসেসনঞ্চেতং. যস্মা চিত্তসঙ্গহানন্তৰং চেতসিক সঙ্গহো অনুপত্তো, তস্মা ইদানি তং সঙ্গহং কৰোতীতি দীপেতি. চত্তাৰি সম্পযোগ লক্খণানি ‘একুপ্পাদতা, এক নিৰোধতা, একা ৰম্মণতা, এক ৱত্থুকতা,তি. ‘‘চেতসি যুত্তা’’তি চিত্তস্মিং নিযুত্তা. চিত্তং নিস্সায অত্তনো অত্তনো কিচ্চেসু উস্সুক্কং আপন্নাতি অত্থো. ‘‘চেতসা ৱাযুত্তা’’তি চিত্তেন ৱা সম্পযুত্তা. চিত্তেন সহ একীভাৱং গতাতি অত্থো. ‘‘সৰূপদস্সন’’ন্তি সঙ্খ্যাসৰূপদস্সনং. সিদ্ধপদং নাম পকতি পচ্চযেহি নিপ্ফন্ন পদং. ‘‘পুব্বন্ততো’’তি একস্সসঙ্খত ধম্মস্স পথম ভাগতো. উদ্ধং পজ্জনং নাম কতমন্তি আহ ‘‘সৰূপতো পাতুভৱন’’ন্তি. ধাতু পাঠেসু-জনিপাতুভাৱে-তি ৱুত্তত্তা আহ ‘‘জাতীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. ‘‘সৰূপ ৱিনাসো’’তি সৰূপতো পাতুভৱন্তস্স ভাৱস্স ৱিনাসো অন্তৰধানং. ‘‘এৱং পৰত্থ পী’’তি পৰস্মিং একালম্বণৱত্থুকাদিপদেপি. ‘‘এক চিত্তস্সপি বহুদেৱা’’তি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং ৰূপং পস্সন্তং একমেৱ ৰূপং পস্সতীতি নত্থি. অনেকানি এৱৰূপানি একতো কত্ৱা পস্সতি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱঞ্চ কত্ৱা পাড়িযং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং. সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণন্তিআদিনা ৱত্থুদ্ৱাৰেসু একৱচনং ৱত্ৱা আৰম্মণেসু বহুৱচনং কতন্তি. ‘‘একত্তং উপনেত্ৱা’’তি চক্খু ৱিঞ্ঞাণে বহূনিপি ৰূপাৰম্মণানি ৰূপতা সমঞ্ঞেন একীভাৱং কত্ৱা একং আৰম্মণন্ত্ৱেৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সদ্দাৰম্মণাদীসুপি এসেৱ নযো. তং ন সুন্দৰং. কস্মা. অত্থ ৱিসেসস্স অৱিঞ্ঞাপনতো. কোপনাযং অত্থ ৱিসেসোতি. যাচিত্তস্স জাতি, সাযেৱ ফস্সাদীনন্তিআদিকো অত্থো. তেনাহ ‘‘অথ খো’’তিআদিং. অধিপ্পেতা একুপ্পাদতা. এস নযো এক নিৰোধতাদীসু. ‘‘মূলটীকায’’ন্তি ৰূপকণ্ডমূলটীকাযং. ‘‘সহেৱা’’তি একতো এৱ. ‘‘উপ্পাদাদিপ্পৱত্তিতো’’তি উপ্পাদস্স চ জীৰণস্স চ নিৰোধস্স চ পৱত্তিতো. ‘‘উপ্পাদাদযো’’তি উপ্পাদ জীৰণ নিৰোধা. জাতিজৰামৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘চেতসিকামতা’’তি চেতসিকা ইতি ৱিঞ্ঞাতা. ‘‘ভাৱপ্পধানং’’তি একুপ্পাদ ভাৱো একুপ্পাদোতি ৱুত্তো. তথা এক নিৰোধাদীসু. যথা ইদংপি সঙ্ঘেৰতনং পণীত-ন্তিআদীসু অযং ৰতন ভাৱো পণীতোতি হেত্থ অত্থো. ‘‘যে’’তি যে ধম্মা. ‘‘সহজাত পচ্চযুপ্পন্ন ৰূপানি পী’’তি সহজাতপচ্চযতো উপ্পন্নানি ৰূপানিপি. চেতসিকানি নাম সিযুন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তদা যত্ত ৱুত্তিতাযা’’তি চিত্তাযত্তৱুত্তিযায. ‘‘চেতোযুত্তানী’’তি হেতু ৱিসেসনং. তদেৱ হেতুমন্ত ৱিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো নীতৱিসেসনন্তি চ হেতু অন্তো গধৱিসেসনন্তি চ ৱদন্তি. ‘‘তেস’’ন্তি চিত্তস্স সহজাতপচ্চযুপ্পন্নৰূপানং. ‘‘নানুভোন্তী’’তি নপাপুণন্তি. ‘‘ন হি সক্কা জানিতুং’’তি এতেন ভূতকথন ৱিসেসনানি এতানীতি দীপেতি. ভূতকথনংপি সমানং ৱত্তিচ্ছাৱসেন ব্যৱচ্ছেদকংপি সম্ভৱতি. ‘‘ৱযোপঞ্ঞাযতী’’তি ৱিনাসো পকাসতি. ‘‘ঠিতাযা’’তি তিট্ঠ মানায ৱেদনায. অঞ্ঞো পকাৰো অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথা ভাৱো অঞ্ঞথত্তং. জৰাৱসেন পৰিণামোতি ৱুত্তং হোতি. যো পথৱীধাতুযা উপ্পাদো, যা ঠিতি, যা অভিনিব্বত্তি, যো পাতুভাৱো. এসো দুক্খস্স উপ্পাদো, এসা ৰোগানং ঠিতি, এসো জৰামৰণস্স পাতুভাৱোতি যোজনা. ‘‘ইতৰথা’’তি ইতো অঞ্ঞথা গহিতে সতীতি অত্থো. একস্মিং ৰূপাৰূপকলাপে নানা ধম্মানং ৱসেন বহূসু উপ্পাদেসু চ নিৰোধেসু চ গহিতেসূতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিকাৰৰূপানং’’তি ৱিঞ্ঞত্তি দ্ৱয লহুতাদিত্তযানং. সব্বানিপি উপাদাৰূপানি চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পৱত্তত্তা মহাভূত গণনায চত্তাৰি চত্তাৰি সিযুংতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সব্বেসম্পি ৱা’’তিআদিৱুত্তং. সব্বেসম্পি ৱা চক্খাদীনং উপাদাৰূপানং একেকস্মিং কলাপে বহুভাৱো ৱত্তব্বো সিযাতি যোজনা. কস্মা বহুভাৱো ৱত্তব্বোতি আহ ‘‘চতুন্নং মহাভূতান’’ন্তিআদিং.

যদি এৱং, একস্মিং চিত্তুপ্পাদে লহুতাদীনিপি একেকানি এৱ সিযুং, অথ কিমত্থং দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ৱুত্তানীতি আহ ‘‘কাযলহুতা চিত্ত লহুতাদযোপনা’’তিআদিং. ‘‘ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৱা’’তি ঈদিসং ৱিনিচ্ছযত্তং অচিন্তেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ৱিভাৱনিপাঠে ‘‘চিত্তানুপৰিৱত্তিনো’’তি এতেন চিত্তেন উপ্পজ্জিত্ৱা তেনেৱ চিত্তেন সহনিৰুজ্ঝনৱসেন চিত্তং অনুপৰিৱত্তিস্স. ‘‘পসঙ্গা’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘পুৰেতৰমুপ্পজ্জিত্ৱা’’তি পুৰেতৰং একেন চিত্তেন সহ উপ্পজ্জিত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘চিত্তস্সভঙ্গক্খণে’’তি অঞ্ঞস্স সত্তৰ সম চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে. তথা ৰূপধম্মানং পসঙ্গো ন সক্কা নীৱাৰেতুং তিযোজনা. ‘‘পসঙ্গো’’তি চেতসিকতা পসঙ্গো. ‘‘অলমতি পপঞ্চেনা’’তি অভিধম্মে ৱেদনাত্তিকেটীকাসু ৱিয অতি ৱিত্থাৰেন নিৰত্থকং হোতীতি অত্থো. ‘‘নিৰত্থকং’’তি ৱিভাৱনিযং পপঞ্চো নিৰত্থকো এৱাতি অধিপ্পাযো.

৬৯. ফস্সৱচনত্থে. ‘‘ফুসতী’’তি আৰম্মণং আহনতি, সঙ্ঘট্টেতি. তঞ্চ সঙ্ঘট্ট নং নদোসপটিঘস্স ৱিয আৰম্মণস্স ৱিবাধনং হোতি, অথ খো ভমৰস্স পদুম পুপ্ফেসু পুপ্ফৰ সগ্গহণং ৱিয ৱিজানন মত্তে অঠত্ৱা আৰম্মণ ৰসপাতুভাৱত্থং যথাৰম্মণং সংহনন মেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ফুসনঞ্চেত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘আহচ্চা’’তি আহনিত্ৱা সম্পাপুণিত্ৱা. ‘‘উপহচ্চা’’তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অযমত্থো কথং পাকটোতি আহ ‘‘যতো’’তিআদিং. তত্থ ‘‘যতো’’তি যং কাৰণা. ‘‘তদনুভৱন্তী’’তি তং আৰম্মণ ৰসং অনুভৱন্তী, ৱেদনা পাতুভৱতি, ৱেদনা পাতুভাৱং দিস্ৱা আৰম্মণপ্ফুসনং ঞাণে পাকটং হোতীতি অধিপ্পাযো. স্ৱাযং ফুসন লক্খণো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাতা গতৱিসয পদট্ঠানো. তত্থ সন্নিপাতো নাম তিণ্ণং তিণ্ণং দ্ৱাৰা ৰম্মণ ৱিঞ্ঞাণানং সঙ্গতি সমাগমো সমোধানং. তথাহি ৱুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খু ৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো তিআদি. ‘‘সঙ্ঘট্টনৰসো’’তি আৰম্মণে সম্মদেৱ ঘট্টন কিচ্চো. সঙ্ঘট্টন কিচ্চত্তা এৱ তিণ্ণং সন্নিপাতো হুত্ৱা ধম্ম চিন্তাঞাণস্স পটিমুখং উপট্ঠাতি পকাসতীতি. ‘‘সন্নিপাত পচ্চুপট্ঠানো’’. পচ্চুপট্ঠানন্তি ৱা পঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি ধজোৰথস্স পঞ্ঞাণন্তি এত্থ ৱিয. সন্নিপাতাকাৰো পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. ৱেদনাপচ্চু পট্ঠানো ৱা. ধূমোৱিয অগ্গিস্স. ৱেদনাফলং পচ্চুপট্ঠানং যস্সাতি ৱিগ্গহো. অট্ঠসালিনিযং পন কস্মা পনেত্থ ফস্সো পথমং ৱুত্তো তিপুচ্ছিত্ৱা মহাঅট্ঠকথা ৱাদোতাৱ দস্সিতো. চিত্তস্স পথমাভিনিপাতত্তা. আৰম্মণস্মিঞ্হি চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৱা ফস্সো আৰম্মণং ফুসমানো উপ্পজ্জতি. তস্মা পথমং ৱুত্তো. ফস্সেন ফুস্সিত্ৱা ৱেদনায ৱেদযতি. সঞ্ঞায সঞ্জানাতি. চেতনায চেততি. তেন ৱুত্তং ফুট্ঠো ভিক্খৱে ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতীতি. অপি চ অযং ফস্সো নাম যথাপাসাদং পত্ৱা থম্ভো নাম সেসদব্ব সম্ভাৰানং বলৱপচ্চযো. এৱমেৱ সহজাত সম্পযুত্ত ধম্মানং বলৱ পচ্চযো হোতি. তস্মা পথমং ৱুত্তোতি. সঙ্গহকাৰেন পন ইদং পন অকাৰণং, একক্খণস্মিঞ্হি উপ্পন্ন ধম্মানং অযং পথমং উপ্পন্নো অযং পচ্ছাতি ইদং ৱত্তুং ন লব্ভা. বলৱপচ্চযভাৱেপি ফস্সস্সকাৰণং ন দিস্সতীতি এৱং তং ৱাদং পটিক্খিপেত্ৱা ইদং ৱুত্তং দেসনা ৱাৰেনেৱ ফস্সো পথমং ৱুত্তোতি. তত্থ ‘‘দেসনাৱাৰে নেৱা’’তি দেসনক্কমেনেৱ, ততো অঞ্ঞং কাৰণং নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেসু পন দ্ৱীসু ৱাদেসু মহাঅট্ঠকথা ৱাদো এৱ যুত্তো. যঞ্হি তত্থ ৱুত্তং চিত্তস্স পথমাভিনিপাতো হুত্ৱাতি. তত্থ পথমাভিনিপাতোতি ইদং কিচ্চপ্পধানত্তা ৱুত্তং. ন পনঞ্ঞেহি চেতসিকেহি ৱিনা ৱিসুং পথমং উপ্পন্নত্তা. যথা তং যে কেচি ভিক্খৱে ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা. সব্বে তে মনোপুব্বঙ্গমা, মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং সুত্তে কিচ্চপ্পধানত্তা মনো তেসং ধম্মানং পথমং উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং. ন পন সব্বচেতসিকেহি ৱিনা ৱিসুং পথমং উপ্পন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. বলৱপচ্চয ভাৱেপি ফস্সস্সকাৰণং দিস্সতিযেৱ. ফস্সোহেতু ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা পনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞা নায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযাতি হি ৱুত্তং. তস্মা সব্বেসং চেতসিকানং ধম্মানং ফস্সপ্পধানত্তা এৱ ফস্স বলৱপচ্চযত্তা এৱ চ ফস্সো পথমং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ চিত্তং আৰম্মণ ৱিজাননট্ঠেন ফস্সাদীনং সব্বচেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমং হোতি, পধানং, জেট্ঠকং. ফস্সো পন আৰম্মণ সঙ্ঘট্টনট্ঠেন সব্বেসং চেতসিক ধম্মানং পুব্বঙ্গমো হোতি, পধানো, জেট্ঠকোতি অযং দ্ৱিন্নং ৱিসেসোতি. এত্থ চোদকো ফুসনং নাম সপ্পটিঘৰূপানং এৱ কিচ্চন্তি মঞ্ঞমানো ‘‘ননুচা’’তিআদিনা চোদেতি. ‘‘ননুচা’’তি চোদেধীতি দীপেতি. ‘‘অপ্পটিঘসভাৱা’’তি হেতুৱিসেসনং. ‘‘কিঞ্চী’’তি কিঞ্চিৱত্থুং. অযং পন ফস্সো. ‘‘চিত্তস্স ৱিকাৰা পত্তিং’’তি চলন কম্পন থম্ভন জেগুচ্ছ ভয তাস ছম্ভিতত্তা দিৱসেন ৱিকাৰা পজ্জনং. ‘‘ৱেদনা ৱিসেসুপ্পত্তিং’’তি সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ সুখৱেদনা, দুক্খৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ দুক্খ ৱেদনাতিআদিনা নযেন ফস্স ৱিসেসানুৰূপং ৱেদনা ৱিসেসুপ্পত্তিং সাধেতি. এত্থ চ ফুসনং নাম দুৱিধং ৰূপপ্ফুসনং, নামপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ ৰূপপ্ফুসনং নাম ফোট্ঠব্ব ধাতূনং কিচ্চং. নামপ্ফুসনং দুৱিধং ফস্সপ্ফুসনং, ঞাণপ্ফুসন, ন্তি. তত্থ ঞাণপ্ফুসনং নাম ঞাণপ্পটিৱেধো. অপি চ ঝানমগ্গ ফল নিব্বানানং পটিলাভোপি ফুসনন্তি ৱুচ্চতি. ফুসন্তি ধীৰা নিব্বানং. যোগক্খেমং অনুত্তৰং. ফুসামি নেক্খমং সুখং. অপুথুজ্জন সেৱিতন্তি-আদীসু. ইদং উপমা মত্তং সিযা, কস্সচি মন্দ পঞ্ঞস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইদ’’ন্তি খেড়ুপ্পাদ ৱচনং. ৱিঞ্ঞুস্স পন অতিপাকট ফস্স নিদস্সনেন অপ্পাকট ফস্স ৱিভাৱনং যুত্তমেৱ. তেনাহ ‘‘অতিপাকটায পনা’’তিআদিং.

৭০. ৱেদনাৱচনত্থে. ‘‘তংসমঙ্গীপুগ্গলানং ৱা’’তি ৱেদনা সমঙ্গীপুগ্গলানং ৱা. ‘‘সাতং ৱা’’তি সাধুৰসং ৱা. ‘‘অস্সাতং ৱা’’তি অসাধুৰসং ৱা. ‘‘কিং ৱেদযতী’’তি কতমং ৱেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৱেদযতী’’তি সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. অথৱা ‘‘কিঞ্চৱেদযতী’’তি কথঞ্চৱেদযতি. ‘‘সুখম্পি ৱেদযতী’’তি সুখং হুত্ৱাপি ৱেদযতি. সুখ ভাৱেন ৱেদযতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সেসপদেসুপি. ‘‘কিচ্চন্তৰব্যাৱটা’’তি অঞ্ঞকিচ্চব্যাৱটা. অধিপতি ভাৱো আধিপচ্চং. ইন্দ্ৰিয কিচ্চং. ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তি লদ্ধগুণৱচনং. ৰাজাৰহ ভোজনং ৰাজগ্গভোজনং. ‘‘সূদসদিসতা’’তি ৰঞ্ঞোভত্তকাৰসদিসতা. তত্থ সূদো ৰঞ্ঞোভত্তং পচন্তো ৰসজাননত্থং থোকং গহেত্ৱা জিৱ্হগ্গে ঠপেত্ৱা ৰসং ৱীমংসতি. যথিচ্ছিতং পন ভুঞ্জিতুং অনিস্সৰো. ৰাজা এৱ যথিচ্ছিতং ভুঞ্জিতুং ইস্সৰো. ৰাজা ৱিয ৱেদনা. সূদো ৱিয সেসচেতসিক ধম্মা.

৭১. সঞ্ঞাৱচনত্থে. ‘‘সঞ্জানাতী’’তি সুট্ঠু জানাতি. সুট্ঠুজাননঞ্চ নাম ন ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয ৱিৱিধজাননং হোতি. ন চ পঞ্ঞায ৱিয যথাভূতজাননং হোতি. অথ খো ভূতং ৱা হোতু, অভূতং ৱা. যং যং ছ হি ৱিঞ্ঞাণেহি ৱিজানাতি, পঞ্ঞায ৱা পজানাতি. তস্স তস্স পচ্ছা অপ্পমুস্সকৰণ মেৱাতি ৱুত্তং ‘‘পুনজাননত্থং সঞ্ঞাণং কৰোতী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞাণ’’ন্তি নিমিত্ত কৰণং. ভৱন্তৰং পত্ৱাপি অপ্পমুট্ঠভাৱং সাধেতি ওপপাতিক পুগ্গলানন্তি অধিপ্পাযো. তেহি পুৰিমং অত্তনো ভৱং জানন্তি. গব্ভসেয্যকাপি কেচি পুৰিমং ভৱং জানন্তি, যেজাতিস্সৰ পুগ্গলাতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘অপ্পমুট্ঠভাৱ’’ন্তি অনট্ঠভাৱং. মিচ্ছাভিনিৱেস সঞ্ঞা নাম অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিপ্পৱত্তা সঞ্ঞা. ‘‘বোধেতু’’ন্তি বুজ্ঝাপেতুং. ‘‘দাৰুতচ্ছকসদিসাতি চ ৱুত্তা’’তি দাৰুতচ্ছকো নাম কট্ঠৱড্ঢকী. সো কট্ঠক্খন্ধেসু নিমিত্তকাৰীহোতি. সুতচ্ছিতছিন্দিতেসু কট্ঠেসু নিমিত্তানি কত্ৱা ঠপেতি. পচ্ছাতানি ওলোকেত্ৱা কট্ঠানি কম্মে উপনেতি. ‘‘হত্থি দস্সক অন্ধসদিসা’’তি এত্থ একো কিৰ ৰাজা কেড়িপ্পসুতো হোতি. সো জচ্চন্ধানংঠানে একং হত্থিং আনেত্ৱাঠপেন্তো জচ্চন্ধে আহ জানাথ ভো তুম্হে হত্থিন্তি. তে হত্থিং জানিস্সামাতি পৰামসিত্ৱা অত্তনো পৰামসিতং তং তং অঙ্গমৱহত্থীতি অভিনিৱিসন্তি. দড়্হং সল্লক্খেন্তি. পুন ৰাজা তে পুচ্ছি কীদিসো ভো হত্থীতি. তে ৰঞ্ঞো হত্থিসণ্ঠানং আচিক্খন্তা ৱিৱাদং আপজ্জন্তি. আচিক্খনমেৱ ৰঞ্ঞোহত্থিদস্সনন্তি কত্ৱা তে হত্থিদস্সক অন্ধাতি ৱুচ্চন্তি. ‘‘উপট্ঠিতৱিসযগ্গহণে’’তি ৰত্তিযং অন্ধকাৰে ৰজ্জুক্খণ্ডং পস্সন্তস্স সপ্পসণ্ঠানং উপট্ঠাতি. সো উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং সপ্পোতি গণ্হাতি. এৱং উপট্ঠিতৱিসযগ্গহণং হোতি. মিগপোতকানঞ্চ অৰঞ্ঞেখেত্তমজ্ঝেপুৰিসসণ্ঠানং তিণ ৰূপং পস্সন্তানং পুৰিসসণ্ঠা নং উপট্ঠাতি. তে উপট্ঠিতং সণ্ঠানমত্তং পুৰিসোতি গণ্হিত্ৱা সো অম্হে পহৰেয্যাতি পলাযন্তি. ৱুত্তা অট্ঠসালিনিযং.

৭২. চেতনাৱচনত্থে. চেতেতীতি চেতনা. চেতনঞ্চেত্থ অভিসন্ধানং ৱা ৱুচ্চতি পকপ্পনং ৱা আযূহনং ৱাতি এৱং তিধা অত্থৱিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্ত ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অভিসন্দহতী’’তি অভিমুখং সন্দহতি, সংযোগং কৰোতি. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং ঘটেতী’’তি. ‘‘ঘটেতী’’তি সম্বন্ধতি. ‘‘পকপ্পেতি ৱাতে’’তি অথৱা তে সম্পযুত্ত ধম্মে পকাৰতো কপ্পেতি, সজ্জেতি. তেনাহ ‘‘সংৱিদহতী’’তি. ‘‘সংৱিদহতী’’তি ত্ৱং ফুসনকিচ্চং কৰোহি, ত্ৱং ৱেদযিত কিচ্চং কৰোহি, ত্ৱং সঞ্জাননকিচ্চং কৰোহীতিআদিনা ৱদমানা ৱিয সংৱিদহতি. ‘‘আযূহতিৱাতে’’তি অথৱা তেসম্পযুত্ত ধম্মে ভুসো ব্যূহযতি, ৰাসিং কৰোতি. তেনাহ ‘‘আৰম্মণে সম্পিণ্ডেতী’’তি. ‘‘সমোসৰন্তে’’তি একতো ওসৰন্তে. সঙ্গমন্তে. ‘‘সা’’তি চেতনা. ‘‘তাযা’’তি চেতনায. ‘‘তস্মিং’’তি ৰূপাদিকেৱা আৰম্মণে. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞ কিচ্চেৱা. পৱত্তমানায সতিযা. জেট্ঠসিস্সো নাম বহূসু সিস্সেসু জেট্ঠভূতো সিস্সো. তস্মিং সজ্ঝাযন্তে সেসা সব্বে সজ্ঝাযন্তিযেৱ. তেন সো উভযকিচ্চ সাধকো হোতি. এৱং মহাৱড্ঢকীপি.

৭৩. একগ্গতাৱচনত্থে. একত্তাৰম্মণং নাম একাৰম্মণস্সপি বহূসু সভাৱেসু একসভাৱসঙ্খাতং আৰম্মণং. ‘‘তস্মিং’’ চিত্তস্মিং. ‘‘নিৱাতে’’তি ৱাতৰহিতে পদেসে. ‘‘দীপচ্চীনং’’তি দীপজালানং.

৭৪. জীৱিতিন্দ্ৰিযৱচনত্থে. ‘‘ইস্সৰভাৱো ৱুচ্চতি’’ ভাৱপ্পধান নযেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অভিভৱিত্ৱা’’তি জীৱন কিচ্চে অত্তনো ৱসং ৱত্তাপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. চিত্ত সন্তানং জীৱন্তং হুত্ৱাতি সম্বন্ধো.

৭৫. মনসীকাৰৱচনত্থে. সমাসমজ্ঝে সকাৰাগমো. কৰধাতুযোগে ঈকাৰাগমো চ দট্ঠব্বো. অলুত্ত সত্তমী পদন্থি কেচি. এৱং সতি ঈদীঘত্তং নসিজ্ঝতি. ‘‘অসুঞ্ঞং’’তি অৰিত্তং. ‘‘পটিপাদেতী’’তি পটিপজ্জনং কিচ্চসাধনং কাৰাপেতি. অত্থতো নিযোজেতি নামাতি আহ ‘‘যোজেতী’’তি. ‘‘ইদমেৱ দ্ৱযং’’তি আৱজ্জন দ্ৱযং. ‘‘তং’’তি তং দ্ৱযং. উপত্থম্ভিতং হুত্ৱা আৰম্মণে নিন্নং কৰোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘যোনিসো’’তি উপাযেন হিতসুখ মগ্গেন. ‘‘অযোনিসো’’তি অনুপাযেন অহিত অসুখ মগ্গেন. ‘‘সমুদাচিণ্ণনিন্ননিযামিতাদীহী’’তি এত্থ সমুদাচিণ্ণং নাম আচিণ্ণ কম্মৱসেন সুট্ঠু পুনপ্পুনং আচৰিতং. নিন্নং নাম ইদং নাম পস্সামি, ইদং নাম কৰিস্সামীতি পুব্বে এৱ অজ্ঝাসযেন নিন্নং. নিযামিতং নাম ইদং নাম কত্তব্বং, ইদং নাম ন কত্তব্বং, কত্তব্বং কৰোমি, অকত্তব্বং নকৰোমীতি এৱং নিযামিতং. ‘‘অসতি কাৰণ ৱিসেসে’’তি ভৱঙ্গ চিত্তং ৱীথিচিত্তুপ্পত্তিযা অসতি, ৱীথিচিত্তানি চ কাযচিত্তানং অকল্লাদিকেৱা অধিমত্তস্স আৰম্মণন্তৰস্স উপট্ঠানেৱা অসতি. ‘‘সাধাৰণা’’তি এত্থ সংসদ্দে বিন্দু লোপো, দীঘত্তঞ্চাতি আহ ‘‘সমং ধাৰেন্তীতি সাধাৰণা’’তি.

৭৬. ৱিতক্কৱচনত্থে. ‘‘তথা তথা সঙ্কপ্পেত্ৱা’’তি কামসঙ্কপ্পাদীনং নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনঞ্চৱসেন তেন তেন পকাৰেন সুট্ঠু চিন্তেত্ৱা. ‘‘তং’’তি আৰম্মণং. ‘‘তে’’তি সম্পযুত্ত ধম্মে. ‘‘অৱিতক্কম্পি চিত্তং’’তি পঞ্চৱিঞ্ঞাণ চিত্তঞ্চ দুতীযা দিজ্ঝান চিত্তঞ্চ. ‘‘অপিচা’’তি কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থীতি অত্থো. ‘‘দুতীযজ্ঝানাদীনি চা’’তি দুতীযজ্ঝান চিত্তাদীনি চ. ‘‘উপচাৰ ভাৱনা ৱসেনা’’তি সমুদাচিণ্ণ ৱসিভূতায উপচাৰ ভাৱনায ৱসেন. ‘‘কিং ৱা এতাযযুত্তিযা’’তি সৱিতক্ক চিত্তসন্তানেতিআদিকায যুত্তিযা কিং পযোজনং অত্থীতি অত্থো. কিঞ্চি পযোজনং নত্থীতি অধিপ্পাযো. আৰম্মণং আৰোহতিযেৱ আৰম্মণেন অৱিনাভাৱৱুত্তিকত্তা. ‘‘তং’’তি চিত্তং. নিযামকো নাম নাৱং ইচ্ছিত দিসাদেসনিযোজকো. ‘‘অকুসলং পত্ৱা’’তি ৱুত্তং. কুসলং পত্ৱা পন কথংতি. কুসলং পত্ৱাপি পতিৰূপদেসাৱাসাদিৱসেন সমুদা চিণ্ণ নিন্নাদিৱসেন চ লদ্ধ পচ্চযে সতি চিত্তম্পি সদ্ধাসতি আদযোপি আৰম্মণ ৰূহনে থামগতা এৱ. অলদ্ধ পচ্চযে পন সতি অকুসল ভাৱে ঠত্ৱা থামগতং হোতি. ‘‘মনসিকাৰ ৱীৰিয সতীনং’’তি ভাৱনা বলপত্তা নন্তি অধিপ্পাযো. এৱং পন সতি, ৱিতক্কস্স ওকাসো নত্থীতি. অত্থি. সঙ্কপ্পন কিচ্চ ৱিসেসত্তা. তঞ্হি কিচ্চং অঞ্ঞেসং অসাধাৰণং, ৱিতক্কস্সেৱ কিচ্চন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৱিতক্কোপনা’’তিআদিমাহ. ‘‘সাৰম্মণ সভাৱা’’তি হেতু ৱিসেসনমেতং. ‘‘তথা ৱুত্তো’’তি ৱিতক্কোতি ৱুত্তো.

৭৭. ৱিচাৰৱচনত্থে. ‘‘ৱিচৰতী’’তি একমেকস্মিং এৱ আৰম্মণে ৱিৱিধেন চৰতি, পৱত্ততি. সভাৱাকাৰো নাম নীলপীতাদিকো অগম্ভীৰো আৰম্মণ সভাৱো চ আৰম্মণস্স নানা পৱত্তাকাৰো চ. ‘‘অনুমজ্জনৱসেনা’’তি পুনপ্পুনং মজ্জনৱসেন সোধনৱসেন. ৱিতক্কো ওড়াৰিকো চ হোতীতিআদিনা যোজেতব্বং. ‘‘ওড়াৰিকো’’তি ৱিচাৰতো ওড়াৰিকো. এৱং সেসপদেসু. ‘‘ঘণ্ডাভিঘাতো ৱিযা’’তি ঘণ্ডাভিঘাতেন পথমুপ্পন্নসদ্দো ৱিযাতি ৱদন্তি. তথাহি ৱিচাৰো ঘণ্ডস্স অনুৰৱো ৱিয ৱুত্তোতি. দণ্ডকেন ঘণ্ডস্স অভিঘাত কিৰিযা ৱা ঘণ্ডাভিঘাতো. তথাহি আৰম্মণে চেতসো পথমাভি নিপাতো ৱিতক্কোতি চ, আহনন পৰিযাহনন ৰসোতি চ ৱুত্তং. ‘‘ঘণ্ডানুৰৱো ৱিযা’’তি ঘণ্ডস্স অনুৰৱসদ্দো ৱিয.

৭৮. অধিমোক্খৱচনত্থে. ‘‘সংসপ্পনং’’তি অনৱত্থানং. ‘‘পক্খতো মুচ্চনৱসেনা’’তি এৱং নু খোতি একো পক্খো, নোনু খোতি দুতীযো পক্খো. তাদিসম্হা পক্খতো মুচ্চনৱসেন.

৭৯. ৱীৰিযৱচনত্থে. ‘‘ৱীৰস্সা’’তি ৱিস্সট্ঠস্স. সো চ কাযৱচীমনো কম্মেসু পচ্চু পট্ঠিতেসু সীতুণ্হাদি দুক্খ ভযতো অলীন ৱুত্তিৱসেন পৱত্তোতি আহ ‘‘কম্মসূৰস্সা’’তি. এতেন অনোত্তপ্পিং নিৱত্তেতি. অনোত্তৱ্ৱীহি পাপসূৰো, অযং কম্ম সূৰোতি. ‘‘মহন্তং পিকম্ম’’ন্তি কুসীতস্স মহন্তন্তি মঞ্ঞিতং কম্মং. এৱং সেসেসু. ‘‘অপ্পকতো গণ্হাতী’’তি অপ্পকভাৱেন গণ্হাতি. অপ্পকমেৱিদন্তি মঞ্ঞতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অত্ত কিলমথং’’তি কাযচিত্তক্খেদং. ‘‘তং’’তি ৱীৰিযং. ‘‘তথাপৱত্তিযা’’তি কম্মসূৰভাৱেন পৱত্তিযা. ‘‘হেতুচে ৱা’’তি এতেন ভাৱসদ্দস্স অত্থং ৱদতি. ‘‘কাযচিত্ত কিৰিযাভূতং’’তি এতেন কম্মসদ্দস্স অত্থং. ‘‘ৱিধিনা’’তি তস্স পৱত্তিযা পুব্বাভিসঙ্খাৰ ৱিধানেন. তমেৱ ৱিধানং কম্মেসু নেতব্বত্তা নযোতি চ, উপেতব্বত্তা উপাযোতি চ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘নযেন উপাযেনা’’তি. তমেৱ ৱিধানং দস্সেতি ‘‘ৱীৰিযৱতো’’তিআদিনা. ‘‘ঈৰন্তী’’তি এৰযন্তি. ‘‘কিচ্চ সম্পত্তিযা’’তি আৰম্মণ ৱিজানন ফুসনাদি কিচ্চ সম্পত্তি অত্থায. ব্যাৱটানি কাযচিত্তানি যেসন্তি ৱিগ্গহো. ‘‘ব্যাৱটানী’’তি উস্সাহিতানি. ‘‘থূণূপত্থম্ভন সদিসং’’তি জিণ্ণস্স গেহস্স অপতনত্থায সাৰত্থম্ভেন উপত্থম্ভনসদিসং. উপত্থম্ভকত্থম্ভসদিসন্তিপি ৱদন্তি. ‘‘সব্ব সম্পত্তীনং মূলং’’তি সব্বাসং লোকিয সম্পত্তীনং লোকুত্তৰ সম্পত্তী নঞ্চ মূলং. কস্মা, পুঞ্ঞকম্ম সম্পত্তিযা চ পাৰমি পুঞ্ঞসম্পত্তিযা চ পতিট্ঠানত্তা. সতিহি পুঞ্ঞকম্মসম্পত্তিযা সব্বা লোকিয সম্পত্তি সিজ্ঝতি. সতি চ পাৰমি পুঞ্ঞ সম্পত্তিযা সব্বালোকুত্তৰ সম্পত্তি সিজ্ঝতীতি. এতেন হীন ৱীৰিযো নাম সব্ব সম্পত্তিতো পৰিবাহিযোতি দীপেতি.

৮০. পীতিৱচনত্থে. ‘‘পিনযতী’’তি পিনেতি, পিনং কৰোতীতি আহ ‘‘তপ্পেতী’’তি. তোসেতীতি অত্থো. ‘‘তুট্ঠিং’’তি তুসিতং, পহট্ঠং. ‘‘সুহিতং’’তি সুধাতং, সুপুণ্ণং, ৱদ্ধিতং. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ‘‘ৱড্ঢেতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘পিনন্তী’’তি তপ্পন্তি, জোতন্তি, ৱিৰোচন্তি, দিৱা তপ্পতিআদিচ্চোতিআদীসু ৱিয. খুদ্দিকা পীতি নাম লোমহংস ন মত্তকাৰিকা পীতি. খণিকা পীতি নাম খণে খণে ৱিজ্জুপ্পাদসদিসা পীতি. ওক্কন্তিকা পীতি নাম সৰীৰং ওক্কমিত্ৱা ওক্কমিত্ৱাভিজ্জন্তী পীতি. উব্বেগাপীতি নাম কাযং উদগ্গং কত্ৱা আকাসে উল্লঙ্ঘাপেন্তী পীতি. ফৰণা পীতি নাম কপ্পাসৱত্তিযং ফৰণকতেলং ৱিয সকলকাযং ফৰণৱসেন পৱত্তা পীতি.

৮১. ছন্দৱচনত্থে. ‘‘অভিসন্ধী’’তি অভিলাসো, অভিকঙ্খনং. ‘‘কত্তুসদ্দো’’তি কৰধাতু ৱসেন ৱুত্তং. ‘‘সব্বকিৰিযা পদানী’’তি সব্বানি তুমিচ্ছত্থ কিৰিযা পদানি. ‘‘অত্থিকো’’তি অসিদ্ধো হুত্ৱা সাধেতুং ইচ্ছিতো অত্থো অস্সাতি অত্থিকো. ইচ্ছন্তোতিপি ৱদন্তি. ‘‘আৰাধেতুকামতা ৱসেনা’’তি সাধেতু কামতাৱসেন, সম্পাদেতু কামতা ৱসেন. উসুং সৰং অ সন্তি খিপন্তীতি ইস্সাসা. ইকাৰস্স উকাৰো. ধনুগ্গহা. ‘‘যসেন ৱা’’তি পৰিৱাৰেন ৱা, কিত্তি সদ্দেন ৱা. ‘‘সৰে’’তি কণ্ডে. ৱিভাৱনিপাঠে নানাৱাদ সোধনত্থং অযঞ্চাতিআদিৱুত্তং. ‘‘যদগ্গেনা’’তি যেন কাৰণ কোট্ঠাসেন. সঙ্গহিতাতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱিস্সজ্জিতব্ব যুত্তকেনা’’তি ৱিস্সজ্জিতব্ব যোগ্যেন. ‘‘তেন অত্থিকো যেৱা’’তি পদুদ্ধাৰো. ‘‘সো ন যুজ্জতী’’তি সো অত্থো ন যুজ্জতি. ‘‘খিপিত উসূনং’’তি পুব্বভাগে খিপিত উসূনং. ‘‘অত্থতো পনা’’তি অধিপ্পাযত্থতো পন. ‘‘হত্থপ্পসাৰণং ৱিযা’’তি লোকে কিঞ্চি ইচ্ছন্তস্স জনস্স হত্থপ্পসাৰণং ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘থামপত্তো’’তি অধিপতি ভাৱ পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তথাহেসা’’তিআদিং. ‘‘তণ্হায হত্থে ঠিতা’’তি উপচাৰ ৱচনমেতং. তণ্হায পৰিগ্গহিতাতি ৱুত্তং হোতি. নসক্খিস্সন্তিযেৱ, নো নসক্খিস্সন্তি. তস্মা ৱেদিতব্বমেতং ছন্দোযেৱ তণ্হায বলৱতৰোতি. কস্মা বলৱতৰোতি. আদীনৱানিসংস দস্সনঞ্ঞাণেন যুত্তত্তাতি.

৮২. ‘‘পকিৰন্তী’’তি পত্থৰন্তি. ‘‘সমানা’’তি সাৱজ্জেহি যুত্তা সাৱজ্জা, অনৱজ্জেহি যুত্তা অনৱজ্জাতি এৱং সদিসা, সাধাৰণা.

অঞ্ঞসমানৰাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

৮৩. অকুসলৰাসিম্হি. ‘‘মুয্হতী’’তি ঞাতব্বস্সঞেয্য ধম্মস্স অঞ্ঞাণ ৱসেন সম্মুয্হতি, চিত্তস্স অন্ধভাৱো হোতি. চতুৰঙ্গতমো নাম ‘কাড়পক্খ চাতুদ্দসি দিৱসো, অড্ঢৰত্তি সমযো, তিব্বৱনসণ্ডো, বহলমেঘচ্ছন্নো,তি অযং চতুৰঙ্গতমো. সো চক্খুস্স অন্ধভাৱং কৰোতি. এৱং তস্স তমস্স চক্খুস্স অন্ধভাৱকৰণং ৱিয. ঞাণগতিকো হোতীতি দট্ঠব্বো অট্ঠকথা নযেন. তমেৱ অট্ঠকথা নযং দস্সেতুং ‘‘তথা হেসা’’তিআদি ৱুত্তং. অভিধম্মটীকাযং পন মিচ্ছা ঞাণন্তি মিচ্ছা ৱিতক্কো অধিপ্পেতো. সো হি মিচ্ছা সঙ্কপ্পো হুত্ৱা নানপ্পকাৰ চিন্তা পৱত্তি ৱসেন ঞাণগতিকো হোতি. মোহো পন চিত্তস্স অন্ধী ভূতো, নানাচিন্তন কিচ্চ ৰহিতো, কথং ঞাণগতিকো ভৱেয্যাতি তস্স অধিপ্পাযো. ‘‘পাপ কিৰিযাসূ’’তি দুচ্চৰিত কম্মেসু. ‘‘উপায চিন্তাৱসেনা’’তি কতকম্মস্স সিদ্ধত্থায সত্থাৱুধাদিৱিধানেসু নানাউপায চিন্তাৱসেন. অপ্পটি পজ্জনং অপ্পটি পত্তি. ঞাণ গতিং অগমনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাণমেৱ ৱুচ্চতী’’তি. ‘‘ঞাণগতিকা’’তি ঞাণপ্পৱত্তিযা সমানপ্পৱত্তিকা. লোভো ঞাণ গতিকো মাযাসাঠেয্য কম্মেসু ৱিচিত্তপ্পৱত্তিকত্তা. ৱিচাৰো ঞাণ গতিকো. তথাহি সো ঝানঙ্গেসু ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খোতি ৱুত্তো. চিত্তস্স ঞাণ গতি কতা ৱিচিত্তত্থৱাচকেন চিত্তসদ্দেন সিদ্ধো. তে চ ধম্মা সব্ব সত্তেসু ঞাণ গতিকা ন হোন্তি. ঞাণূপনিস্সযং লভিত্ৱা এৱ হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তেহী’’তিআদিমাহ. তে সাধেন্তীতি সম্বন্ধো. পকতিযা ৱিঞ্ঞুজাতিকা নাম তিহেতুকপ্পটি সন্ধিকা. অঞ্ঞপ্পটি সন্ধিকাপি বোধিসত্ত ভূমিযং ঠিতা ৱা পঞ্ঞাপসুত ভৱতো আগতা ৱা. সুতপৰিযত্তি সম্পন্না নাম দ্ৱিহেতুকপ্পটি সন্ধিকাপি ইমস্মিং ভৱে বহুস্সুত সম্পন্না চ পৰিযত্তি কম্ম সম্পন্না চ.

৮৪. অহিৰিকৱচনত্থে. ‘‘ন হিৰীযতী’’তি নাম ধাতু পদমেতং. হৰাযতি লজ্জতীতি হিৰী. হৰে লজ্জাযংতি ধাতু. ন হিৰী অহিৰীতি ৱচনত্থো. ‘‘ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা’’তি গামসূ কৰস্স গূথৰাসি দস্সনে ৱিয চিত্তৰোচন চিত্ত খমনং উপ্পাদেত্ৱা. অত্তানং পাপকম্ম লিম্পতো চিত্তস্স অলীনতা অজিগুচ্ছনং নাম. অত্তানং অসপ্পুৰিস ভাৱপত্তিতো চিত্তস্স অলীনতা অলজ্জা নাম.

৮৫. অনোত্তপ্পৱচনত্থে. ‘‘ন ভাযতী’’তি পাপকম্মং ভযতো ন উপট্ঠাতি. ‘‘ন উত্ৰসতী’’তি পাপকম্ম হেতু ন কম্পতি. ‘‘তাসূ’’তি পাপকিৰিযাসু. ‘‘অসাৰজ্জমানং কত্ৱা’’তি সূৰং ৱিস্সট্ঠং কত্ৱা. অসাৰজ্জং নাম সূৰভাৱো. অনুত্তাসো নাম পাপকম্ম হেতু চিত্তস্স অকম্পনং. গাথাযং. অজিগুচ্ছনসীলো পুগ্গলো অজেগুচ্ছী. ‘‘পাপা’’তি পাপকম্মতো. ‘‘সূকৰো’’তি গামসূকৰো. সো গূথতো অজেগুচ্ছী. অহিৰিকো পাপতো অজেগুচ্ছীতি যোজনা. অভাযনসীলো অভীৰূ. ‘‘সলভো’’তি পটঙ্গো. ‘‘পাৱকা’’তি দীপজালম্হা. সলভো পাৱকম্হা অভীৰূ ৱিয অনোত্তৱ্ৱী পাপতো অভীৰূতি যোজনা.

৮৬. উদ্ধচ্চৱচনত্থে. ‘‘উদ্ধৰতী’’তি উক্খিপতি. আৰম্মণস্মিং ন সন্নি সীদতি. ৱিক্খিপতীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱট্টেত্ৱা’’তি আৱট্টেত্ৱা. ‘‘ৱিস্সট্ঠগেণ্ডুকো ৱিযা’’তি ৱিস্সজ্জিতো সাৰগেণ্ডুকো ৱিয. ‘‘ধজপটাকা ৱিযা’’তি ৱাতেৰিতা ধজপটাকা ৱিয.

৮৭. লোভৱচনত্থে. ‘‘লুব্ভতী’’তি গিজ্ঝতি, অভিকঙ্খতি. অভিসজ্জনং অভিলগ্গনং. মক্কটং আলিম্পতি বন্ধতি এতেনাতি মক্কটা লেপো. ‘‘তত্ত কপালে’’তি অগ্গিনাসন্তত্তে ঘট কপালে. তেলস্স ৱত্থম্হি অঞ্জনং অভিলগ্গনং তেলঞ্জনং. ৰজ্জনং পটিসজ্জনং ৰাগো. তেলঞ্জন ভূতো ৰাগো তেলঞ্জন ৰাগো. ন কিলেসৰাগো. ৰত্তি দিৱং পৱত্তনট্ঠেন তণ্হা এৱ নদীসোতসদিসত্তা তণ্হা নদী. ‘‘সত্তানং’’তি পুথুজ্জন সত্তানং. ‘‘সুক্খকট্ঠসাখাপলাসতিণকসটানী’’তি সুক্খ কট্ঠকসটানি, সুক্খ সাখা কসটানীতিআদিনা যোজেতব্বং. কসট সদ্দেন অসাৰভাৱং দীপেতি. ‘‘নদী ৱিযা’’তি পব্বতেয্যা নদী ৱিয.

৮৮. দিট্ঠিৱচনত্থে. ‘‘দস্সনং’’তি পৰিকপ্পনা সিদ্ধেসু মিচ্ছা সভাৱেসু ৱিপৰীত দস্সনং. তেনাহ ‘‘ধম্মানং’’তিআদিং. তত্থ ‘‘ধম্মানং’’তি ৰূপাৰূপ ধম্মানং, অনিচ্চতাদি ধম্মানঞ্চ. ‘‘যাথাৱ সভাৱেসূ’’তি ভূতসভাৱেসু. ভূতসভাৱো হি যথা ধম্মং অৱতি ৰক্খতীতি অত্থেন যাথাৱোতি ৱুচ্চতি. অত্তানং পণ্ডিতং মঞ্ঞন্তীতি পণ্ডিত মানিনো. পটিৱেধঞ্ঞাণং নাম অৰিয মগ্গঞ্ঞাণং. পৰমং ৱজ্জন্তি দট্ঠব্বা লোকে মহাসাৱজ্জট্ঠেন তং সদিসস্স অঞ্ঞস্স ৱজ্জস্স অভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

৮৯. মানৱচনত্থে. ‘‘মঞ্ঞতী’’তি ভূতসভাৱং অতিক্কম্ম অধিকং কত্ৱা অহমস্মীতিআদিনা তেন তেন অভূতাকাৰেন মঞ্ঞতি. তেনাহ ‘‘অহং লোকে’’তিআদিং. তত্থ ‘‘কট্ঠকথিঙ্গৰো ৱিযা’’তি সুক্খদাৰুক্খন্ধো ৱিয. সো পন উপত্থম্ভিতো মঞ্ঞতীতি সম্বন্ধো. ‘‘অত্তানং অচ্চুগ্গতং মঞ্ঞতী’’তি পুগ্গলং মানেন অভিন্নং কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘উন্নতি লক্খণো’’তি উন্নমন সভাৱো.

৯০. দোসৱচনত্থে. চণ্ডেন কাযৱচী মনোকম্মেন সমন্নাগতো চণ্ডিকো. চণ্ডিকস্স ভাৱো চণ্ডিক্কং. ‘‘পহতাসীৱিসো ৱিযা’’তি দণ্ডেন পহতো আসীৱিসো ৱিয. ‘‘ৱিসপ্পনট্ঠেনা’’তি সকলকাযে ৱিৱিধেন সপ্পনট্ঠেন, ফৰণট্ঠেন. ইদঞ্চ তং সমুট্ঠান ৰূপানং ফৰণ ৱসেন ৱুত্তং. ‘‘অসনিপাতো ৱিযা’’তি সুক্খা সনিপতনং ৱিয. ‘‘দাৱগ্গিৱিযা’’তি অৰঞ্ঞগ্গি ৱিয. ‘‘সপত্তো ৱিযা’’তি দুট্ঠৱেৰী ৱিয. ‘‘ৱিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৱিযা’’তি যথা মুত্তং নাম পকতিযা এৱ দুগ্গন্ধত্তা পটিকুলত্তা দূৰে ছট্টনীযন্তি অহিতমেৱ হোতি. পুন পূতিভাৱে সতি, দূৰতৰে ছট্টেতব্বং. ৱিসসংসট্ঠেপন ৱত্তব্বমেৱনত্থি. সব্বসো অহিতৰাসি হোতি. এৱং দোসোপি তং সমঙ্গীনো তস্মিং খণে পৰেসং অমনাপিযতং আপাদেতি. অত্তহিত পৰহিত ৱিনাসঞ্চ কাৰেতি, পৰম্মৰণা অপাযঞ্চ পাপেতীতি সব্বসো অহিতৰাসি হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিসসংসট্ঠপূতি মুত্তং ৱিয দট্ঠব্বো’’তি.

৯১. ইস্সাৱচনত্থে. দুৱিধা ইস্সালদ্ধসম্পত্তি ৱিসযা চলভিতব্ব সম্পত্তি ৱিসযা চ. তত্থ লদ্ধ সম্পত্তি ৱিসযং তাৱদস্সেতি ‘‘পৰেসং পকতিযা’’তিআদিনা. লদ্ধ সম্পত্তিগ্গহণেন অতীত সম্পত্তিপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ইস্সাপকতিকাহি কেচি অসুকো নাম পুব্বে এৱং সম্পত্তিকো অহোসীতি ৱা, অহং পুব্বে এৱং সম্পত্তিকো অহোসিন্তি ৱা সুত্ৱা নসহন্তিযেৱ. তং ৱচনং সোতুংপি ন ইচ্ছন্তীতি. অসুকোতিআদিনা লভিতব্বসম্পত্তি ৱিসযং দস্সেতি.

৯২. মচ্ছৰিযৱচনত্থে. ‘‘মম এৱা’’তি মমপক্খে এৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘গুণজাতং’’ৱাতি অত্তনিৱিজ্জমানং সিপ্পৱিজ্জাদি সম্পত্তি গুণজাতং ৱা. ‘‘ৱত্থু ৱা’’তি ধনধঞ্ঞাদিৱত্থু ৱা. ‘‘অৱিপ্ফাৰিকতাৱসেনা’’তি অঞ্ঞেন তং সিপ্পৱিজ্জাদিকং ৱা ধনধঞ্ঞাদিকং ৱা ময্হং দেহীতি ৱুত্তে পৰহিতত্থায দাতব্ব যুত্তকং দস্সামীতি এৱং চিত্তেসতি, পৰহিতপ্ফৰণাৱসেন তং চিত্তং ৱিপ্ফাৰিকং নাম হোতি. দেহীতি ৱচনম্পি সোতুং অনিচ্ছন্তো পৰহিতত্থায অৱিপ্ফাৰিক চিত্তো নাম হোতি. এৱং অৱিপ্ফাৰিকতাৱসেন চৰতি পৱত্ততীতি মচ্ছৰঞ্চ কাৰস্স ছ কাৰং কত্ৱা. তথা পৱত্তং চিত্তং. পুগ্গলো পন মচ্ছৰীতি ৱুচ্চতি. ‘‘তং’’তি লদ্ধসম্পত্তিং. ‘‘পৰেহি সাধাৰণং দিস্ৱা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সাধাৰণন্তি চ দ্ৱিসন্তকং ৱাতি সন্তকং ৱা ভৱিস্সমানং, পৰেহি ৱা পৰিভুঞ্জিযমানং. ‘‘নিগ্গুহনলক্খণং’’তি ৰক্খাৱৰণগুত্তীহিসঙ্গোপন সভাৱং. অত্তনা লদ্ধ সম্পত্তি নাম ইস্সায অৱিসযো. লভিতব্বসম্পত্তি পন উভয সাধাৰণং. তস্মা তত্থ উভিন্নং ৱিসেসো ৱত্তব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যস্স লাভং ন ইচ্ছতী’’তি অত্তনা লভতু ৱা মাৱা, কেৱলং পৰ সম্পত্তিং অসহন্তো যস্স পৰস্স লাভং ন ইচ্ছতি. ‘‘চিত্ত ৱিঘাতো’’তি চিত্ত ৱিহঞ্ঞনং. ‘‘অত্তনা লদ্ধুং ইচ্ছতী’’তি পৰো সম্পজ্জতু ৱা মাৱা, যত্থ পৰলাভেসতি, অত্তনা ন লভিস্সতি, তত্থ অত্তনাৱ লদ্ধুং ইচ্ছতি. যত্থ অত্তনা চ লভতি, পৰো চ লভতি, তত্থ ৱিঘাতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অলব্ভমানকং চিন্তেত্ৱা’’তি অত্তনা অলভিস্সমানং সল্লক্খেত্ৱা.

৯৩. কুক্কুচ্চৱচনত্থে. ‘‘কিৰিযা কতং’’তি কত সদ্দস্সভাৱ সাধনমাহ. এৱং ৱচনত্থং দস্সেত্ৱা অভিধেয্যত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থতো পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘অনুসোচন ৱসেনা’’তি পচ্ছা পুনপ্পুনং চিত্তসন্তাপৱসেন. সো কুকতন্তি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. ‘‘কুসল ধম্মেসূ’’তি পুঞ্ঞ কিৰিযৱত্থু ধম্মেসু চিত্ত পৰিযাদানায এৱ সংৱত্ততি. কুক্কুচ্চ সমঙ্গী পুগ্গলো পুঞ্ঞকম্মং কৰোন্তোপি চিত্ত সুখং ন লভতি. বহুজন মজ্ঝে ৱসিত্ৱা নানাকিচ্চানি কৰোন্তো নানা তিৰচ্ছান কথং কথেন্তো চিত্ত সুখং লভতি. তদা তস্স পুঞ্ঞকম্ম কৰণত্থায চিত্তং পৰিযাদীযতি, পৰিক্খিয্যতি. চিত্তৱসং গচ্ছন্তো ৱিচৰতি. এৱং চিত্ত পৰিযাদানায এৱ সংৱত্ততি. ‘‘অট্ঠকথাযং’’তি অট্ঠসালিনিযং. ‘‘কতা কতস্স সাৱজ্জানৱজ্জস্সা’’তি পুব্বে কতস্স সাৱজ্জকম্মস্স, অকতস্স অনৱজ্জ কম্মস্স. কম্মত্থেসামিৱচনং. ‘‘অভিমুখগমনং’’তি আৰম্মণ কৰণৱসেন চিত্তস্স অভিমুখপ্পৱত্তনং. এতেন পটিমুখং সৰণং চিন্তনং পটিসাৰোতি দস্সেতি. ‘‘অকতং ন কৰোতী’’তি অকতং কাতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. এৱং কতং ন কৰোতীতি এত্থপি. ‘‘ৱিৰূপো’’তি ৱীভচ্ছো অসোভণো. ‘‘কুচ্ছিতো’’তি গৰহিতব্বো. ননু পুব্বে চিত্তুপ্পাদো কুচ্ছিতোতি ৱুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ৱিপ্পটিসাৰো কুচ্ছিতোতি ৱুত্তো. উভযমেতং ন সমেতীতি. নো ন সমেতি, অঞ্ঞথানু পপত্তিতোতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘যেন চ কাৰণেনা’’তি কতাকতং পটিচ্চ নিৰত্থক চিত্তপ্পৱত্তি কাৰণেন. সো চিত্তুপ্পাদোৱ কুকতপদে গহেতুং যুত্তো, নৱিভাৱনিযং ৱিয কতাকত দুচ্চৰিত সুচৰিতন্তি অধিপ্পাযো. ননু ৱিভাৱনিযম্পি সো চিত্তুপ্পাদোৱ উপচাৰ নযেন গহিতোতি চে. যুত্তি ৱসেন চ অট্ঠকথাগমেন চ মুখ্যতো সিদ্ধে সতি, কিং উপচাৰ নযেন. তেনাহ ‘‘ৱিভাৱনিযং পনা’’তিআদিং. কুকতস্সভাৱো কুক্কুচ্চং, অকাৰস্স উকাৰং কত্ৱাতি অযং অট্ঠকথানযো. ইদানি সদ্দসত্থনযেন অপৰং ৱচনত্থঞ্চ অধিপ্পাযত্থঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ‘‘ধাতুপাঠেসূ’’তি অক্খৰধাতুপ্পকাসনেসু নিৰুত্তি পাঠেসু. পঠন্তিযেৱ, নো ন পঠন্তি. তে চ অত্থা চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনো ৱিলেখোতি এৱং পাড়িযং ৱুত্তেহি কুক্কুচ্চপৰিযাযেহি সমেন্তিযেৱ. তস্মা অযং অপৰোনযো ইধ অৱস্সং ৱত্তব্বো যেৱাতি দীপেতি. ৱিপ্পটি সাৰিপুগ্গলো চ তং তং পুঞ্ঞকম্মং কৰোন্তোপি ৱিপ্পটি সাৰগ্গিনা দয্হমান চিত্তো পুঞ্ঞকম্মে চিত্তপ্পসাদং নলভতি. চিত্ত সুখং ন ৱিন্দতি. কিং ইমিনা কম্মেনাতি তং পহায যত্থ চিত্ত সুখং ৱিন্দতি, তত্থ ৱিচৰতি. এৱং ৱিপ্পটিসাৰো পুঞ্ঞকম্মতো সঙ্কোচনং নাম হোতীতি. কিলেসসল্লিখনং নাম সন্তুট্ঠি সল্লেখপ্পটিপত্তিযং ঠিতস্স তদঙ্গপ্পহানাদিৱসেন তং তং কিলেসপ্পহানং ৱুচ্চতি. ‘‘অনুত্থুননাকাৰেনা’’তি পুনপ্পুনং ৱিলপনাকাৰেন. সঙ্কোচতীতি ৱত্ৱা তস্স উভযং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কুসলকম্ম সমাদানে’’তিআদিমাহ. নমিতুম্পি ন দেতি. কুতো সমাদাতুং ৱা ৱড্ঢেতুং ৱা দস্সতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তনুকৰণেনা’’তি দুব্বলকৰণেন. ৱিসেসনট্ঠেকৰণ ৱচনং. ‘‘সো’’তি ধম্মসমূহো. তং পন কুক্কুচ্চং. কেচি পন কুক্কুচ্চং পচ্চুপ্পন্ন সুচৰিত দুচ্চৰিতা ৰম্মণম্পি অনাগত সুচৰিত দুচ্চৰিতা ৰম্মণম্পি কপ্পেন্তি. তং পটিক্খিপন্তো ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. মহানিদ্দেসপাঠে দ্ৱীহাকাৰেহি উপ্পজ্জতি কুক্কুচ্চং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখোতি পাঠো. ‘‘কতত্তা চা’’তি অকত্তব্বস্স কতত্তা চ. ‘‘অকতত্তা চা’’তি কত্তব্বস্স অকতত্তা চ. কেচি পন অযং ৱিপ্পটিসাৰো নাম কদাচি কস্সচি কেনচি কাৰণেন পুব্বেকত সুচৰিতম্পি অকত দুচ্চৰিতম্পি আৰব্ভ উপ্পজ্জতি. উম্মত্তকসদিসঞ্হি পুথুজ্জন চিত্তন্তি ৱদন্তি. তং পটিক্খিপন্তো ‘‘এতেনা’’তিআদিমাহ. সো পন কেসঞ্চি ৱাদে ৱিপ্পটিসাৰো নাম দোমনস্সং হোতি, ন কুক্কুচ্চন্তি অধিপ্পাযো. সোচ খো দ্ৱিধা ভাৱো. অপাযভযেন তজ্জীযন্তি তাসীযন্তীতি অপাযভয তজ্জিতা. ‘‘ন অঞ্ঞেসং’’তি সুচৰিত দুচ্চৰিতং অজানন্তানং অমনসিকৰোন্তানঞ্চ ন হোতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে. সুচৰিতদুচ্চৰিত নামেন অনুসোচনাকাৰস্স দস্সিতত্তাতি ৱুত্তং ‘‘অকতং মে’’তিআদি. যাথাৱমানো নাম সেয্যস্স সেয্যো হমস্মীতি সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতিআদিনা পৱত্তো ভূতমানো. যঞ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘অকত্ৱা’’তি তং কল্যাণ কম্মং অকত্ৱা. ‘‘কত্ৱা’’তি তং পাপকম্মং কত্ৱা. ইদং পন পুব্বেকতা কতকালে এৱ অযাথাৱং হোতি. অনুসোচন কালেপন যাথাৱমেৱ. ‘‘হত্থ কুক্কুচ্চং’’তি এত্থ সঙ্কোচনত্থো ন লব্ভতি. কুচ্ছিত কিৰিযত্থো এৱ লব্ভতি. হত্থলোলতাহি হত্থ কুক্কুচ্চন্তি ৱুচ্চতি. পাদলোলতা চ পাদকুক্কুচ্চং. তেনাহ ‘‘অসংযত কুক্কুচ্চং নামা’’তি. যং পন কুক্কুচ্চং. ‘‘তং’’তি তং ৱত্থুং. কুক্কুচ্চং কৰোন্তীতি কুক্কুচ্চাযন্তা. নামধাতু পদঞ্হেতং. কপ্পতি নু খো, ন নু খো কপ্পতীতি এৱং ৱিনয সংসযং উপ্পাদেন্তাতি অত্থো. ‘‘কুক্কুচ্চপ্পকততাযা’’তি কুক্কুচ্চেন অপকততায অভিভূততায. ‘‘অত্তনো অৱিসযে’’তি আণাচক্কঠানে. আণাচক্ক সামিনো বুদ্ধস্সৱিসযত্তা অত্তনো সাৱক ভূতস্স অৱিসযেতি অত্থো. যে পন কৰোন্তিযেৱ কুক্কুচ্চাযন্তা পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘আপত্তিং’’তি দুক্কটাপত্তিং.

৯৪-৯৫. থিনমিদ্ধৱচনত্থেসু. ‘‘চিত্তং মন্দমন্দং কত্ৱা’’তি চিন্তন কিচ্চে অতিমন্দং পৰিদুব্বলং কত্ৱা. চিত্তং গিলানং মিলাতং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অজ্ঝোত্থৰতী’’তি অভিভৱতি. আৰম্মণ ৱিজাননে ৱা জৱনকিচ্চে ৱা পৰিহীনথামবলং কৰোতি. ‘‘থিযতী’’তি পদং পাড়িৱসেন সিদ্ধন্তি আহ ‘‘থিনং থিযনা’’তিআদিং. ‘‘অকম্মঞ্ঞভূতে কত্ৱা’’তি কাযকম্মাদীসু অকম্মক্খমে পৰিদুব্বলে কত্ৱা. [মুগ্গৰেন পোথেত্ৱা ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি ]. ‘‘তে’’তি চিত্ত চেতসিকে সম্পযুত্ত ধম্মে. ‘‘ওলীযাপেত্ৱা’’তি অৱলীনে অৱসীদন্তে কত্ৱা. তেনাহ ‘‘ইৰিযা পথং পী’’তিআদিং. থিনং চিত্তং অভিভৱতি, ৱিজানন কিচ্চস্স গেলঞ্ঞত্তা থিনস্স. মিদ্ধং চেতসিকে অভিভৱতি, ফুসনাদি কিচ্চস্স গেলঞ্ঞত্তা মিদ্ধস্সাতি অধিপ্পাযো.

৯৬. ৱিচিকিচ্ছাৱচনত্থে. ‘‘চিকিচ্ছনং’’তি ৰোগাপনয নত্থে কিতধাতুৱসেন সিদ্ধং সঙ্খত কিৰিযা পদন্তি আহ ‘‘ঞাণপ্পটিকাৰোতি অত্থো’’তি. ‘‘পটিকাৰো’’তি চ ৰোগস্স পটিপক্খ কম্মং. ‘‘এতাযা’’তি নিস্সক্কৱচনং. ৱিচিনন্তি ধম্মং ৱিচিনন্তীতি ৱিচিনো. ধম্ম ৱীমংসকা. কিচ্ছতি কিলমতি এতাযাতি কিচ্ছা. ৱিচিনং কিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সভাৱং’’তিআদিমাহ. ‘‘ৱিচিকিচ্ছতী’’তি সঙ্খতধাতুপদং. তঞ্চ কঙ্খাযং ৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘ৱিচিকিচ্ছতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱিধা এড়যতি কম্পতীতি দ্ৱেড়কং. তথা পৱত্তং চিত্তং. দ্ৱেড়কস্স ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘বুদ্ধাদীসু অট্ঠসূ’’তি বুদ্ধে কঙ্খতি, ধম্মে কঙ্খতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি, সিক্খায কঙ্খতি, পুব্বন্তে কঙ্খতি, অপৰন্তে কঙ্খতি, পুব্বন্তা পৰন্তে কঙ্খতি, ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চ সমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতীতি এৱং ৱুত্তেসু অট্ঠসু সদ্ধেয্য ৱত্থূসু. তত্থ ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতী’’তি ইতিপি সো ভগৱা অৰহংতিআদিনা ৱুত্তেসু বুদ্ধগুণেসু অসদ্দহন্তো বুদ্ধে কঙ্খতি নাম. স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মোতিআদিনা ৱুত্তেসু ধম্ম গুণেসু অসদ্দহন্তো ধম্মে কঙ্খতি নাম. সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘোতিআদিনা ৱুত্তেসু সঙ্ঘগুণেসু অসদ্দহন্তো সঙ্ঘে কঙ্খতি নাম. তিস্সন্নং সিক্খানং ৱট্ট দুক্খতো নিয্যানট্ঠেসু অসদ্দহন্তো সিক্খায কঙ্খতি নাম. অত্তনো অতীত ভৱস্স অত্থি নত্থিভাৱে কঙ্খন্তো পুব্বন্তে কঙ্খতি নাম. অত্তনো পৰম্মৰণা অনাগত ভৱস্স অত্থি নত্থিভাৱে কঙ্খন্তো অপৰন্তে কঙ্খতি নাম. তদুভযস্স অত্থি নত্থি ভাৱে কঙ্খন্তো পুব্বন্তা পৰন্তে কঙ্খতি নাম. ইমস্মিং ভৱে অত্তনো খন্ধানং পটিচ্চ সমুপ্পাদে চ পটিচ্চ সমুপ্পন্নভাৱে চ কঙ্খন্তো ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চ সমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি নাম. ‘‘ৱিমতি ৱসেনা’’তি ৱেমতিকভাৱেন. পৱত্তমানা ৱিচিকিচ্ছা. ৱিচিকিচ্ছা পটিৰূপকা নাম সব্ব ধম্মেসু অপ্পটিহতবুদ্ধীনং সব্বঞ্ঞু বুদ্ধানং এৱ নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘অসব্বঞ্ঞূনং’’তিআদি.

অকুসলৰাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

৯৭. সদ্ধাৱচনত্থে. ‘‘সন্নিসিন্নং’’তি অচলিতং. ‘‘সুট্ঠূ’’তি অনস্সন্তং অচলন্তঞ্চ কত্ৱা. ‘‘ধাৰেতী’’তি এৱমেৱ হোতীতি সল্লক্খণৱসেন ধাৰেতি. তথা ঠপেতীতি. সদ্দহন্তি ৱা সদ্ধা সম্পন্না সত্তা. সদ্ধাতুং অৰহন্তীতি সদ্ধেয্যানি. অকালুস্সং ৱুচ্চতি অনাৱিলং চিত্তং. অকালুস্সং এৱ অকালুস্সিযং. তস্স ভাৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘ওকপ্পনা’’তি অহোসাধু অহোসুট্ঠূতি অধিমুচ্চনৱসেন চিন্তনা. ‘‘মিচ্ছাধিমোক্খো যেৱা’’তি দিট্ঠিসম্পযুত্তো অধিমোক্খোযেৱ. ‘‘ৱিত্তে অসতী’’তি ধনে অসতি. ধনঞ্হি ৱিত্তন্তি ৱুচ্চতি. যং যং ইচ্ছতি, তং তং ৱিন্দন্তি এতেনাতি কত্ৱা. ‘‘তেসং’’তি মনুস্সানং.

৯৮. সতিৱচনত্থে. ‘‘সৰতী’’তি অনুস্সৰতি. ‘‘কতানী’’তি পুব্বেকতানি. ‘‘কত্তব্বানী’’তি ইদানি ৱা পচ্ছা ৱা কত্তব্বানি. কল্যাণ কম্মং নামপকতিযা চিত্তস্স ৰতিট্ঠানং ন হোতি. পাপ কম্মমেৱ চিত্তস্স ৰতিট্ঠানং হোতি. তস্মা কল্যাণ কম্মে এৱ অপ্পমজ্জিতুং ৱিসুং সতিনাম ইচ্ছিতব্বা. পাপকম্মে পন ৱিসুং সতিযা কিচ্চং নত্থি. সব্বেপি চিত্তচেতসিকা ধম্মা অপমত্ত ৰূপা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ইতৰাপনা’’তিআদিং. ‘‘সতিযেৱ ন হোতী’’তি ৱিসুং সতি নামকো একো চেতসিকোযেৱ ন হোতি. কতমা পন সা হোতীতি আহ ‘‘কতস্সা’’তিআদিং. তত্থ কতস্স অপ্পমজ্জনং নাম কেসঞ্চি অনুমোদনৱসেন কেসঞ্চি অনুসোচনৱসেন অপ্পমজ্জনং. কত্তব্বস্স অপ্পমজ্জনং নাম নিচ্চকালম্পি কাতুং অভিমুখতা. ‘‘কতস্সা’’তি ৱা ভুম্মত্থে সামিৱচনং. তথা সেসেসু দ্ৱীসু পদেসু. সব্বেসু ৰাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. ‘‘নিযুত্তো’’তি অপ্পমত্তো হুত্ৱা ব্যাৱটকায চিত্তো. সব্বেসু ঠানেসু ইচ্ছিতব্বাতি সব্বত্থিকা. সা হি ছসু দ্ৱাৰেসু চিত্তস্স আৰক্খ কিচ্চা হোতি ইন্দ্ৰিয সংৱৰণ ধম্মত্তা. তস্মা ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে লোভমূলচিত্তস্স অনুপ্পজ্জনত্থায সা ইচ্ছিতব্বা, অনিট্ঠা ৰম্মণে দোসমূল চিত্তস্স, মজ্ঝত্তাৰম্মণে মোহমূল চিত্তস্সাতি. অপি চ, বোজ্ঝঙ্গ ভাৱনা ঠানেসু ইদং সুত্ত পদং ৱুত্তং. তস্মা ভাৱনা চিত্তস্স লীনট্ঠানেপি সা ইচ্ছিতব্বা লীনপক্খতো চিত্তস্স নীৱাৰণত্থাযাতিআদিনা যোজেতব্বা.

৯৯-১০০. হিৰিওত্তপ্পৱচনত্থেসু. ‘‘কাযদুচ্চৰিতাদীহি লজ্জতী’’তি তানিকাতুং লজ্জতি. তানি হীনকম্মানি লামককম্মানীতি হীড়েত্ৱা ততো অত্তানং ৰক্খিতুং ইচ্ছতি. তেনাহ ‘‘জিগুচ্ছতী’’তি. ‘‘উক্কণ্ঠতী’’তি ৱিৰুজ্ঝতি, ৱিযোগং ইচ্ছতি. ‘‘তেহি যেৱা’’তি কায দুচ্চৰিতাদীহিযেৱ. ‘‘উব্বিজ্জতী’’তি উত্তসতি, ভযতো উপট্ঠাতি. গাথাসু. ‘‘অলজ্জিযেসূ’’তি অলজ্জিতব্বেসু কল্যাণ কম্মেসু. ‘‘লজ্জৰে’’তি লজ্জন্তি. ‘‘অভযে’’তি অভাযিতব্বে কল্যাণকম্মে. যস্মা পন সপ্পুৰিসা অত্তানং পৰিহৰন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘হিৰিযা অত্তনি গাৰৱং উপ্পাদেত্ৱা’’তি অত্তনো জাতিগুণাদিকং ৱা সীল গুণাদিকং ৱা গৰুং কত্ৱা মাদিসস্স এৱ ৰূপং পাপকম্মং অযুত্তং কাতুং. যদি কৰেয্যং, পচ্ছা অত্তানং অসুদ্ধং ঞত্ৱা দুক্খীদুম্মনো ভৱেয্যন্তি এৱং হিৰিযা অত্তনি গাৰৱং উপ্পাদেত্ৱা. ‘‘ওত্তপ্পেন পৰেসু গাৰৱং উপ্পাদেত্ৱা’’তি পৰানুৱাদভযং ভাযিত্ৱাতি অধিপ্পাযো. তত্থ পৰানুৱাদভযং নাম পৰেসং সাধু জনানং গৰহা ভযং. অঞ্ঞম্পি অপাযভযং সংসাৰ ৱট্টভযঞ্চ এত্থ সঙ্গয্হতিযেৱ. লোকংপালেন্তীতি লোকপালা. ‘‘লোকং’’তি সত্তলোকং. ‘‘পালেন্তী’’তি অপায ভযতো ৰক্খন্তি.

১০১. অলোভৱচনত্থে. অকাৰো ৱিৰুদ্ধত্থোতিআহ ‘‘লোভপ্পটিপক্খো’’তি. লোভস্স পটিৱিৰুদ্ধোতি অত্থো. পটিৱিৰুদ্ধতা চ পহাযক পহাতব্ব ভাৱেন ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘সোহী’’তিআদিমাহ. তত্থ সো নেক্খম্মধাতুৱসেন হুত্ৱা পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. ‘‘হিত সঞ্ঞিতেসূ’’তি ইদং মে অত্থায হিতায সুখাযাতি এৱং সঞ্ঞিতেসু. ‘‘লগ্গনৱসেনা’’তি অমুঞ্চিতুকামতাৱসেন. তেস্ৱেৱ পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. ‘‘ভৱভোগ সম্পত্তিযো গূথৰাসিং ৱিয হীড়েত্ৱা’’তি ইদং বোধিসত্তানং ৱসেন নিদস্সন ৱচনং. তত্থ ‘‘হীড়েত্ৱা’’তি গৰহিত্ৱা. নিক্খমন্তি এতেনাতি নেক্খম্মো. সো এৱ ধাতূতি নেক্খম্মধাতু.

১০২. অযং নযো দোসপ্পটিপক্খো, মোহপ্পটিপক্খোতিআদীসুপি নেতব্বো.

১০৩. তত্ৰ মজ্ঝত্ততাযং. ‘‘লীনুদ্ধচ্চানং’’তি চিত্তস্স লীনতা একো ৱিসমপক্খো. উদ্ধটতা দুতীযো ৱিসমপক্খো. লীনং চিত্তং কোসজ্জে ৱিসমপক্খে পততি. উদ্ধটং চিত্তং উদ্ধচ্চে ৱিসমপক্খে পততি. তদুভযম্পি অকুসল পক্খিকং হোতি. তথা চিত্তস্স অতি লূখতা একো ৱিসম পক্খো. অতিপহট্ঠতা একোতিআদিনা সব্বং বোজ্ঝঙ্গৱিধানং ৱিত্থাৰেতব্বং. তত্ৰ মজ্ঝত্ততা পন সম্পযুত্ত ধম্মে উভোসু অন্তেসু পাতেতুং অদত্ৱা সযং মজ্ঝিমপ্পটিপদাযং দড়্হং তিট্ঠতি.

১০৪. পস্সদ্ধাদীসু. ‘‘তত্থ তং ৱীন্দন্তী’’তি তেসু পুঞ্ঞ কম্মেসু তং চিত্ত সুখং পটিলভন্তি.

১০৫. লহুতা দ্ৱযে. ‘‘তত্তপাসাণে’’তি সন্তত্তে পাসাণপিট্ঠে. ‘‘তত্থা’’তি পুঞ্ঞকম্মেসু.

১০৬-১১০. মুদুতা দ্ৱযাদীসু সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যং.

১১১. ৱিৰতিত্তযে. ‘‘কথা, চেতনা, ৱিৰতি, ৱসেনা’’তি ‘কথাসম্মাৱাচা, চেতনা সম্মাৱাচা, ৱিৰতি সম্মাৱাচা, ৱসেন. তং কথাৱাচং সমুট্ঠাপেতীতি তং সমুট্ঠাপিকা. যা পন পাপ ৱিৰমণাকাৰেন চিত্তস্স পৱত্তীতি যোজনা. ‘‘সমাদিযন্তস্স ৱা’’তি মুসাৱাদা ৱিৰমামীতিআদিনা ৱচীভেদং কত্ৱা সমাদিযন্তস্স ৱা. ‘‘অধিট্ঠহন্তস্স ৱা’’তি ৱচীভেদং অকত্ৱা চিত্তেনেৱ তথা অধিট্ঠহন্তস্স ৱা. ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি সমাদান ৱিৰতিপ্পৱত্তিং ৱদতি. ‘‘অৱীতিক্কমন্তস্স ৱা’’তি এতেন সম্পত্ত ৱিৰতিপ্পৱত্তিং ৱদতি. ‘‘এতাযা’’তি সম্মাৱাচা ৱিৰতিযা. সা পন কত্তুনা চ ক্ৰিযায চ সহভাৱিনী হুত্ৱা সমাদান ক্ৰিযং সুট্ঠুতৰং সাধেতি. তস্মা সা কৰণ সাধনং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘কৰণত্থেৱাকৰণ ৱচন’’ন্তি. বহূসুজৱনৱাৰেসু পৱত্তমানেসু পুৰিম পুৰিম জৱনৱাৰপৰিযাপন্না সম্মাৱাচা পচ্ছিম পচ্ছিম জৱনৱাৰসমুট্ঠিতায সমাদান ক্ৰিযায পচ্চযো হোতি. সা পন তায ক্ৰিযায অসহভাৱিত্তা কৰণলক্খণং ন সম্পজ্জতি. হেতু লক্খণে তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘হেতু অত্থেৱা কৰণৱচন’’ন্তি. ইদঞ্চ অত্থতো লব্ভমানত্তা ৱুত্তং. সম্মাৱাচাতি পদং পন কিতসাধন পদত্তাকৰণত্থে এৱসিদ্ধং. ন হি অকাৰক ভূতো হেতু অত্থো সাধনং নাম সম্ভৱতি. ‘‘সমাদান ৱচনানী’’তি সম্মাৱাচা সমুট্ঠিতানি সমাদান ৱচনানি. ‘‘ততো’’তি ততোপৰং. ‘‘তেসং’’তি তে সংৱদমানানং. ইদঞ্চ সব্বং সম্মাৱাচাতি ৱচনে ৱচীভেদৱাচং পধানং কত্ৱা ৱুত্তং. সম্পত্তৱিৰতি সমুচ্ছেদ ৱিৰতিভূতায পন সম্মাৱাচায ৱচীভেদেন কিচ্চং নত্থি. ৱিৰতি কিচ্চ মেৱপধানন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পৱত্তমানা’’তি পৱত্তমানত্তা. ৱিসেসন হেতু পদমেতং.

১১২-১১৩. সম্মাকম্মন্তেপি সম্মাআজীৱেপি ৱত্তব্বং নত্থি.

১১৪. ‘‘সম্পত্তং ৱত্থুং’’তি পাণাতি পাতাদিকম্মস্স ৱত্থুং. সাপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাযেৱ. কস্মা, অত্তনো পচ্চক্খে সম্পত্ত ৱসেনৱত্থুস্সধৰমানত্তা. ‘‘সমাদিযন্তস্স ৱা উপ্পন্না’’তি পাণাতি পাতাপটিৱিৰমাধীতিআদিনা সমাদিযন্তস্সযা সমাদানক্খণে উপ্পন্না ৱিৰতি. ‘‘সা পন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোতী’’তি এত্থ কথং পচ্চুপ্পন্না ৰম্মণা হোতীতি. পাণাতি পাতাপটিৱিৰমাধীতি ৱদন্তস্স চিত্তং অনুক্কমেন পাণসদ্দাদীনং অত্থং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততি. তত্থ ‘‘পাণো’’তি ৱোহাৰতো সত্তো. পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সো চ সত্তো তঞ্চজীৱিতিন্দ্ৰিযং লোকে সব্বকালম্পি সংৱিজ্জতিযেৱ. এৱৰূপং জীৱিতিন্দ্ৰিয সামঞ্ঞং সন্ধায পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাতি ৱুত্তং. অদিন্নাদানা পটিৱিৰমাধীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ‘‘অনাগতা ৰম্মণাৱা’’তি এত্থ একদিৱসং নিযমেত্ৱা সমাদিযন্তস্স তস্মিং দিৱসে ধৰমান সত্তাপি অত্থি. উপ্পজ্জিস্সমানসত্তাপি অত্থি. তদুভযম্পি পাণৱচনে সঙ্গহিতমেৱ. পাণুপেতং কত্ৱা সমাদিযন্তস্স ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অপি চ অনাগতকালিকম্পি সমাদানং অত্থিযেৱ. অহং অসুকদিৱসতো পট্ঠায যাৱজীৱম্পি পাণাতিপাতা ৱিৰমাধীতিআদি. এৱং সমাদান ৱিৰতি অনাগতা ৰম্মণাপি হোতীতি. ‘‘পচ্চযসমুচ্ছেদৱসেনা’’তি তং তং কিলেসানুসয সঙ্খাতস্স পচ্চযস্স সমুচ্ছেদৱসেন. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

১১৫-১১৬. অপ্পমঞ্ঞাদ্ৱযে. অপিচাতিআদীসু. ‘‘কলিসম্ভৱেভৱে’’তি দুক্খুপ্পত্তিপচ্চযভূতে সংসাৰভৱে. ‘‘পাপেকলি পৰাজযে’’তি কলিসদ্দো পাপে চ পৰাজযে চ ৱত্ততীতি অত্থো. সত্তেহি কলিং অৱন্তি ৰক্খন্তি এতাযাতি কৰুণা. সত্তেহীতি চ ৰক্খণত্থযোগে ইচ্ছিতস্মিং অত্থে অপাদান ৱচনং. যথা-কাকে ৰক্খন্তি তণ্ডুলা-তি. সত্তেৱা কলিতো অৱন্তি ৰক্খন্তি এতাযাতি কৰুণা. কলিতোতি চ ৰক্খণত্থ যোগে অনিচ্ছিতস্মিম্পি অপাদানৱচনং. যথা-পাপাচিত্তং নিৱাৰযেতি. একস্মিং সত্তে পৱত্তাপি অপ্পমঞ্ঞা এৱ নাম হোন্তি. যথা তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একস্মিং আৰম্মণে পৱত্তম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ হোতীতি.

১১৭. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযে ৱত্তব্বং নত্থি.

সোভণৰাসিম্হিঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.

১১৮. এতং পৰিমাণং অস্সাতি এত্তাৱং. ‘‘এত্তাৱতা’’তি এত্তাৱন্তেন-ফস্সো, ৱেদনা, সঞ্ঞা,তিআদিৱচনক্কমেন. ‘‘চিত্তুপ্পাদেসূ’’তি এত্থ-কতমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বা. চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্ত চিত্তুপ্পাদা-তিআদীসু চিত্তচেতসিক সমূহো চিত্তুপ্পাদোতি ৱুচ্চতি. ইধ পন চিত্তানি এৱ চিত্তুপ্পাদাতি ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘চিত্তুপ্পাদেসূতি চিত্তেসু ইচ্চেৱ অত্থো’’তি. ‘‘সব্বদুব্বলত্তা’’তি সব্বচিত্তেহি দুব্বলতৰত্তা. ‘‘ভাৱনা বলেনা’’তি ৱিতক্ক ৱিৰাগসত্তি যুত্তেন উপচাৰ ভাৱনা বলেন, ৱুট্ঠান গামিনি ৱিপস্সনা ভাৱনা বলেন চ. ‘‘বলনাযকত্তা’’তি বল ধম্মানং নাযকত্তা, জেট্ঠকত্তা.

১১৯. অকুসল চেতসিকেসু. ‘‘পচ্ছিমং’’তি সব্বেসুপি দ্ৱাদসা কুসল চিত্তেসূতি ৱচনং. ‘‘পুৰিমস্সা’’তি সব্বা কুসল সাধাৰণা নামাতি ৱচনস্স. ‘‘সমত্তন ৱচনং’’তি-কস্মা সব্বাকুসল সাধাৰণা নামাতি. যস্মা সব্বেসুপি. ল. চিত্তেসু লব্ভন্তি, তস্মা সব্বা কুসল সাধাৰণা নামা-তি এৱং সাধন ৱচনং. যস্মা পন ইমেহি চতূহি ৱিনানুপ্পজ্জন্তি, তস্মা তে সব্বেসু তেসু লব্ভন্তীতি যোজনা. কস্মা ৱিনা নুপ্পজ্জন্তীতি আহ ‘‘ন হিতানী’’তিআদিং. ‘‘তেহী’’তি পাপেহি. সব্ব পাপ ধম্মতোতি অত্থো. ‘‘তথা তথা আমসিত্ৱা’’তি দিট্ঠি খন্ধেসু নিচ্চো ধুৱো সস্সতোতিআদিনা আমসতি. মানো অহন্তি ৱা সেয্যো সদিসোতিআদিনা ৱা আমসতি. এৱং তথা তথা আমসিত্ৱা. ‘‘তেসূ’’তি দিট্ঠিমানেসু. নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. দিট্ঠি পৰামসন্তী পৱত্ততীতি যোজনা. ‘‘তং গহিতাকাৰ’’ন্তি তং অহন্তি গহিতং নিমিত্তাকাৰং. সক্কায দিট্ঠি এৱ গতি যেসং তে দিট্ঠি গতিকা. অৱিক্খম্ভিত সক্কায দিট্ঠিকা. ‘‘অহন্তি গণ্হন্তী’’তি মানেন গণ্হন্তি. ‘‘ন হি মানস্স ৱিযা’’তি যথা মানস্স অত্তসম্পগ্গহণে ব্যাপাৰো অত্থি, ন তথা দিট্ঠিযা অত্তসম্পগ্গহণে ব্যাপাৰো অত্থীতি যোজনা. এত্থ চ অত্তসম্পগ্গহণং নাম পৰেহি সদ্ধিং অত্তানং সেয্যাদিৱসেন সুট্ঠুপগ্গহণং. ‘‘ন চ দিট্ঠিযা ৱিযা’’তি যথা দিট্ঠিযা ধম্মানং অযাথাৱপক্খপৰিকপ্পনে ব্যাপাৰো অত্থীতি যোজনা. তত্থ অযাথাৱপক্খো নাম অত্তা সস্সতো উচ্ছিন্নোতিআদি. মচ্ছৰিযং অত্তসম্পত্তীসু লগ্গনলোভসমুট্ঠিতত্তা লোভসম্পযুত্তমেৱ সিযাতি চোদনং পৰিহৰন্তো ‘‘মচ্ছৰিযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তাসং’’তি অত্তসম্পত্তীনং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

১২০. সোভণচেতসিকেসু. ‘‘তীসু খন্ধেসু’’তি সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধ পঞ্ঞাক্খন্ধেসু চ. ‘‘সম্মাদিট্ঠি পচ্ছিমকো’’তি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্ছতো অনুবন্ধকোতি অত্থো. সম্মাদিট্ঠিযা পৰিৱা ৰমত্তোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তস্মিং অসতি পী’’তি দুতীযজ্ঝানিক মগ্গাদীসু তস্মিং সম্মাসঙ্কপ্পে অসন্তেপি. ‘‘সীলসমাধিক্খন্ধ ধম্মেসু পনা’’তি ‘সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো,তি ইমে তযো ধম্মা সীলক্খন্ধ ধম্মা নাম. সম্মা ৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধী,তি ইমে তযো ধম্মা সমাধিক্খন্ধা নাম. ইমেসু সীলক্খন্ধ সমাধিক্খন্ধেসু. ‘‘একো একস্স কিচ্চং ন সাধেতী’’তি তেসু সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তস্স কিচ্চং ন সাধেতি. সম্মা আজীৱস্স কিচ্চং ন সাধেতি. সম্মাকম্মন্তো চ সম্মাৱাচায কিচ্চং ন সাধেতীতিআদিনা সব্বং ৱত্তব্বং. ‘‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতা ৱসেনা’’তি সীলপ্পটিপক্খ ধম্মানং সমুচ্ছিন্দকাৰিতা ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. মুসাৱাদ ৱিৰতি মুসাৱাদমেৱ পজহিতুং সক্কোতি. ন ইতৰানি পিসুণৱাচাদীনীতি যোজনা. এত্থ সিযা. মুসাৱাদৱিৰতি নাম কুসল ধম্মো হোতি. কুসল ধম্মো চ নাম সব্বস্স অকুসল ধম্মস্স পটিপক্খো. একস্মিম্পি কুসল ধম্মে উপ্পজ্জমানে তস্মিং সন্তানে সব্বানি অকুসলানি পজহিতুং সক্কোন্তীতি ৱত্তব্বানি. অথ চ পন মুসাৱাদ ৱিৰতি মুসাৱাদমেৱ পজহিতুং সক্কোতি, ন ইতৰানীতি ৱুত্তং. কথমিদং দট্ঠব্বন্তি. ৱুচ্চতে. পজহিতুং সক্কোতীতি ইদং পঞ্চসু পহানেসু তদঙ্গপ্পহান ৱচনং. তদঙ্গপ্পহানন্তি চ তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং নাম. ইদং ৱুত্তং হোতি, ইধ সপ্পুৰিসো পাণাতিপাতা পটিৱিৰমামীতিআদিনা ৱিসুং ৱিসুং সিক্খাপদানি সমাদিযিত্ৱা পাণাতি পাতৱিৰতি সঙ্খাতেন কুসলঙ্গেন পাণাতিপাত সঙ্খাতং অকুসলঙ্গং পজহতি. অদিন্নাদান ৱিৰতি সঙ্খাতেন কুসলঙ্গেন অদিন্নাদান সঙ্খাতং অকুসলঙ্গং পজহতীতিআদিনা ৱিত্থাৰেতব্বং. একস্মিম্পি কুসল ধম্মে উপ্পজ্জমানে তস্মিং সন্তানে সব্বানি অকুসলানি ন উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ পন অনোকাসত্তা এৱ ন উপ্পজ্জন্তি, ন পহানত্তা. ন হি তস্মিং সন্তানে তস্মিং খণে তানি অকুসলানি এৱ ন উপ্পজ্জন্তি. অথখো সব্বানি অঞ্ঞানি কুসল চিত্তানি চ ন উপ্পজ্জন্তি. সব্বানি অব্যাকত চিত্তানি চ ন উপ্পজ্জন্তি. তানি অনোকা সত্তা এৱ ন উপ্পজ্জন্তি. ন পহানত্তা ন উপ্পজ্জন্তি. তদঙ্গপ্পহানাদি ৱসেন পন পহানং সন্ধায ইধ পজহিতুং সক্কোতি-ন সক্কোতীতি ৱুত্তং. এত্তাৱতা তদঙ্গপ্পহানং নাম সুপাকটং হোতি. মুসাৱাদ ৱিৰতি মুসাৱাদমেৱ পজহিতুং সক্কোতি. ন ইতৰানীতি ইদঞ্চ সুট্ঠু উপপন্নং হোতীতি. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু কাযঙ্গচোপনত্থায ৱাচঙ্গচোপনত্থায চ পৱত্তানি কাযৱচীচো পন ভাগিযানি নাম. কামাৱচৰ কুসলেস্ৱেৱ ৱিৰতিযো সন্দিস্সন্তি. ‘‘কামাৱচৰ কুসলেসু পী’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱচনং. কামভূমিযং উপ্পন্নেসু এৱ কামাৱচৰ কুসলেসু সন্দিস্সন্তি. তিৱিধ কুহনৱত্থূনি চ ৱিৰমিতব্বৱত্থুট্ঠানেঠিতানি. এত্থ চ কুহনং নাম ৱিম্হাপনং লাভসক্কাৰ সিলোকত্থায মনুস্সানং নানামাযাসাঠেয্য কম্মানি কত্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুত ভাৱকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. তং পন তিৱিধং ‘পচ্চযপ্পটিসেৱনকুহনঞ্চ, সামন্তজপ্পন কুহনঞ্চ, ইৰিযা পথসণ্ঠা পন কুহনঞ্চ. তত্থ মহিচ্ছোযেৱ সমানো অপ্পিচ্ছাকাৰং দস্সেত্ৱা আদিতো আগতা গতে চতুপচ্চযে পটিক্খিপিত্ৱা পচ্ছা বহুং বহুং আগতে পচ্চযে পটিগ্গণ্হাতি. ইদং পচ্চযপ্পটিসেৱন কুহনং নাম. পাপিচ্ছোযেৱ সমানো অযং ঝানলাভীতি ৱা অভিঞ্ঞালাভীতি ৱা অৰহাতি ৱা জনো মং সম্ভাৱেতূতি সম্ভাৱনং ইচ্ছন্তো অত্তানং উত্তৰি মনুস্স ধম্মানং সন্তিকে তে ৱা অত্তনো সন্তিকে কত্ৱা ৱঞ্চেতি. ইদং সামন্তজপ্পন কুহনং নাম. পাপিচ্ছোযেৱ সমানো অযং সন্তৱুত্তি সমাহিতো আৰদ্ধৱীৰিযোতি জনো মং সম্ভাৱেতূতি সম্ভাৱনং ইচ্ছন্তো ইৰিযা পথ নিস্সিতং নানাৱঞ্চনং কৰোতি. ইদং ইৰিযা পথ সণ্ঠাপন কুহনং নাম. ‘‘সিক্খাপদস্স ৱত্থূনী’’তি সুৰা পান ৱিকাল ভোজন নচ্চগীতৱাদিত দস্সন সৱনাদীনি. সুৰামেৰযপানা ৱিৰমাধীতি সমাদিযন্তস্স সুৰামেৰযপান চেতনা ৱিৰমিতব্ব ৱত্থু নাম. ৱিকাল ভোজনা ৱিৰমামীতি সমাদিযন্তস্স ৱিকালে যাৱকালিক ৱত্থুস্স পৰিভুঞ্জন চেতনা ৱিৰমিতব্ব ৱত্থু নাম. সেসেসুপি এসেৱ নযো. লোকুত্তৰ চিত্তেসু. ‘সব্বথাপী,তি চ ‘নিযতা’তি চ ‘একতো ৱা’তি চ তীণি ৱিসেসনানি. লোকিযেসু পন ‘কদাচী’তি চ ‘ৱিসুং ৱিসুং’তি চ দ্ৱে দ্ৱে ৱিসেসনানি. তত্থ লোকুত্তৰেসু ‘সব্বথাপী’তি ইদং সমুচ্ছেদপ্পহান দস্সনং লোকিযেসুপি তব্বিপৰীতং তদঙ্গপ্পহান দস্সনং অধিপ্পেতন্তি কত্ৱা ‘‘একেক দুচ্চৰিতপ্পহানৱসেনে ৱা’’তি ৱুত্তং.

১২১. অপ্পমঞ্ঞাসু. ‘‘ৱিভঙ্গে’’তি অপ্পমঞ্ঞা ৱিভঙ্গে. ‘‘কাৰুঞ্ঞপ্পকতিকস্সা’’তি কাৰুঞ্ঞসভাৱস্স. ‘‘অনিস্সুকিনো’’তি ইস্সাধম্মৰহিতস্স. থামগতা কৰুণা দোস সমুট্ঠিতং ৱিহিংসং পজহতি. থামগতা মুদিতা দোসসমুট্ঠিতং অৰতিং পজহতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিহিংসা অৰতীনং নিস্সৰণ ভূতা’’তি. এত্থ চ অৰতি নাম সুঞ্ঞাগাৰেসু চ ভাৱনা কম্মেসু চ নিব্বিদা. দোস নিস্সৰণে সতি দোমনস্সনিস্সৰণম্পি সিদ্ধমেৱ. নিস্সৰণঞ্চ নাম পটিপক্খ ধম্ম সণ্ঠানেন হোতি. তস্মা পুব্বভাগেপি অপ্পমঞ্ঞাসু নিচ্চং সোমনস্স সণ্ঠানং ৱেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘দোমনস্সপ্পটিপক্খঞ্চা’’তিআদিমাহ. ‘‘অট্ঠকথাযপি সহ ৱিৰুদ্ধো’’তি অট্ঠসালিনিযং উপেক্খা সহগত কামাৱচৰ কুসল চিত্তেসু কৰুণা মুদিতা পৰিকম্মকালেপি হি ইমেসং উপ্পত্তি মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতা এৱা-তি ৱুত্তং. তায অট্ঠকথাযপি সহ ৱিৰুদ্ধো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পটিকূলা ৰম্মণেসু পন…পে… ৱত্তব্বমেৱ নত্থী’’তি পটিকূলা ৰম্মণানি নাম সোমনস্সেন দূৰে হোন্তি, তথা দুক্খিত সত্তা চ, তস্মা তদা ৰম্মণানি অসুভ ভাৱনা চিত্তানি চ কৰুণা ভাৱনা চিত্তানি চ আদিতো উপেক্খা সহগতা নেৱাতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. ‘‘সাহিৱেদনুপেক্খা নামা’’তি কামাৱচৰ ৱেদনুপেক্খা ৱুত্তা. ৱিভাৱনিপাঠে, ‘‘অঞ্ঞৱিহিতস্স পী’’তি অঞ্ঞং আৰম্মণং মনসিকৰোন্তস্সপি. সজ্ঝাযনং সম্পজ্জতি, সম্মসনং সম্পজ্জতীতি পাঠসেসো. ইতি তস্মা. এত্থ সিযা ‘‘তং পটিক্খিত্তং হোতী’’তি কস্মা ৱুত্তং. ন নু তম্পি উপেক্খা সহগত চিত্তেসু কৰুণা মুদিতানং সম্ভৱং সাধেতি যেৱাতি. সচ্চং সাধেতিযেৱ. তেন পন পৰিচয ৱসেন তেসু তাসং সম্ভৱং দীপেতি. ইধ পন ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা ‘‘পটিকূলা ৰম্মণেসূ’’তিআদিনা চ পৰিচযেন ৱিনা পকতিযা তাসং উপেক্খা ৱেদনায এৱ সহ পৱত্তি বহুলতা ৱুত্তাতি. ‘‘যোগকম্ম বলেনা’’তি যুঞ্জন ৱীৰিয কম্ম বলেন.

১২২. চেতো যুত্তানং চিত্ত চেতসিকানং. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. হেট্ঠা চ ৱুত্তো ‘কদাচি সন্দিস্সন্তি ৱিসুং ৱিসুং, কদাচি নানা হুত্ৱা জাযন্তী’তি. উপৰি চ ৱক্খতি ‘অপ্পমঞ্ঞা ৱিৰতিযো পনেত্থ পঞ্চপি পচ্চেকমেৱ যোজেতব্বা’তি. ইস্সাদীনঞ্চ নানা কদাচি যোগো উপৰি ‘ইস্সামচ্ছেৰ কুক্কুচ্চানি পনেত্থ পচ্চেকমেৱ যোজেতব্বানী’তি ৱক্খতি. মানথিন মিদ্ধানং পন নানা কদাচি যোগো ইধ ৱত্তব্বো. ‘‘কদাচী’’তি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিৱৰতি ‘‘তেসং’’তিআদিনা. ‘‘তেসং’’তি দিট্ঠি ৱিপ্পযুত্তানং. ‘‘নিদ্দাভিভূত ৱসেনা’’তি নিদস্সন ৱচনমেতং. তেন কোসজ্জাদীনম্পি গহণং ৱেদিতব্বং. ‘‘অকম্মঞ্ঞতাযা’’তি অকম্মঞ্ঞভাৱেন. তেহি ইস্সামচ্ছৰিয কুক্কুচ্চেহি. তেন চ মানেন. কিচ্চ ৱিৰোধে ৱা আৰম্মণ ৱিৰোধে ৱা নানাভাৱো. অৱিৰোধে সহভাৱো.

১২৩. ‘‘যোগট্ঠানপৰিচ্ছিন্দন ৱসেনা’’তি সব্বচিত্ত সাধাৰণা তাৱ সব্বেসুপি একূননৱুতিচিত্তুপ্পাদেসু, ৱিতক্কো পঞ্চপঞ্ঞা সচিত্তেসূতিআদিনা যুত্তট্ঠান ভূতানং চিত্তানং গণনসঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদৱসেন. ‘‘যুত্ত ধম্মৰাসি পৰিচ্ছিন্দন ৱসেনা’’তি অনুত্তৰে ছত্তিংস, মহগ্গতে পঞ্চতিংসাতিআদিনা যুত্ত ধম্মৰাসীনং গণন সঙ্খ্যা পৰিচ্ছেদ ৱসেন. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘পাড়িযং’’তি ধম্মসঙ্গণি পাড়িযং. ‘‘তেসং নযানং’’তি চতুক্ক পঞ্চক নযানং.

১২৪. ‘‘কাযৱচী ৱিসোধন কিচ্চা’’তি কাযদ্ৱাৰৱচীদ্ৱাৰ সোধন কিচ্চা.

১২৫. লোকুত্তৰ ৱিৰতীনং লোকুত্তৰ ৱিপাকেসুপি উপ্পজ্জনতো ‘‘ইদঞ্চ…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. তাসং অপ্পমঞ্ঞানং. তেসু মহাৱিপাকেসু. সত্তপঞ্ঞত্তাদীনি আৰম্মণানি যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘তেনা’’তি কুসলেন. ‘‘ৱিকপ্প ৰহিতত্তা’’তি ৱিৱিধাকাৰ চিন্তন ৰহিতত্তা. অপ্পনাপত্ত কম্ম ৱিসেসেহি নিব্বত্তা অপ্পনাপত্তকম্ম ৱিসেস নিব্বত্তা. পঞ্ঞত্তি ৱিসেসানি নাম পথৱীকসিণ নিমিত্তাদীনি. ‘‘অপি চা’’তিআদীসু. ন পঞ্ঞত্তি ধম্মেহি অত্থি. এৱঞ্চ সতি, কামৱিপাকানি কামতণ্হায আৰম্মণভূতা পঞ্ঞত্তিযোপি আলম্বেয্যুন্তি. ‘‘সঙ্গহনযভেদকাৰকা’’তি পথ মজ্ঝানিক চিত্তেসু ছত্তিংস. দুতীযজ্ঝানিক চিত্তেসু পঞ্চতিংসাতিআদিনা সঙ্গহনযভেদস্স কাৰকা.

১২৬. ‘‘এত্থ চা’’তিআদীসু. ‘‘পঞ্চসু অসঙ্খাৰিকেসূ’’তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱচনং. তথা পঞ্চসু সসঙ্খাৰিকেসূতি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যং.

১২৮. ‘‘ভূমি জাতি সম্পযোগাদিভেদেনা’’তি ফস্সোতাৱ চতুব্বিধো হোতি কামাৱচৰো, ৰূপাৱচৰো, অৰূপাৱচৰো চাতি. অযং ভূমিভেদো.

দ্ৱাদসাকুসলা ফস্সা, কুসলা একৱীসতি;

ছত্তিংসেৱ ৱিপাকা চ, ৱীসতি ক্ৰিযা মতা.

ইতি অযং জাতিভেদো. সোমনস্স সহগতো, দিট্ঠিগত সম্পযুত্তো, অসঙ্খাৰিকো চ, সসঙ্খাৰিকো চাতিআদিনা সম্পযোগাদিভেদো ৱত্তব্বো. ‘‘চিত্তেন সমং ভেদ’’ন্তি অত্তনা ৱা সম্পযুত্তেন চিত্তভেদেন সমং ভেদং. একূনন ৱুতিযা চিত্তেসু ৱা. এত্থ চ ৱিচিকিচ্ছা চেতসিকং একস্মিং চিত্তে যুত্তন্তি একমেৱ হোতি. দোসো, ইস্সা, মচ্ছৰিযং, কুক্কুচ্চন্তি ইমে চত্তাৰো দ্ৱীসু চিত্তেসু যুত্তাতি ৱিসুং ৱিসুং দ্ৱে দ্ৱে হোন্তি. তথা দিট্ঠিমানা পচ্চেকং চত্তাৰো. থিনমিদ্ধং পচ্চেকং পঞ্চাতিআদিনা সব্বং ৱত্তব্বন্তি.

চেতসিকসঙ্গহদীপনিযাঅনুদীপনা নিট্ঠিতা.