১. ৱিসেস্যাধীনৱগ্গৱণ্ণনা

৬৯১. ইহ ৱক্খমানে সামঞ্ঞকণ্ডে সাঙ্গোপাঙ্গেহি অঙ্গউপাঙ্গদ্ৱযসহিতেহি ৱিসেস্যাধীনেহি ৱিসেস্যাযত্তেহি ৱিসেসনসদ্দেহি সোভনাদীহি সংকিণ্ণেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিজাতিযত্থেহি দব্বক্ৰিযাগুণাদীহি অনেকত্থেহি সমযৱণ্ণাদীহি অব্যযেহি চিৰস্সমাদীহি চ কমা কমতো ৱগ্গা কথ্যন্তে, তে চ পুব্বৱগ্গসন্নিস্সযা, তথা হি সোভনাদযো দেৱমনুস্সাদীসু ৱিসেসনভাৱেন সম্বন্ধা, ক্ৰিযাদযো তু তদাধাৰতায, সমযাদযো ৱাচকতায, চিৰস্সমাদযো তংক্ৰিযাৱিসেসনভাৱেন, ততোযেৱ সাধাৰণত্তা সামঞ্ঞকণ্ডমিদং.

৬৯২. ইহ সত্থে ভিয্যো ৰূপন্তৰা লিঙ্গৱিনিচ্ছযো, সো অত্ৰাপি ৱগ্গে ভিয্যো ৰূপন্তৰাযেৱাতি ৱিপ্পটিপত্তিনিৰাসত্থং ব্যাপকন্যাযমাহ ‘‘গুণি’’চ্চাদিনা. তস্সত্থো – ৱিসেসনভূতা সব্বে গুণসদ্দা, দব্বসদ্দা, ক্ৰিযাসদ্দা চ ৱিসেস্যাধীনভাৱেন হেতুনাযেৱ, ন ভিয্যো ৰূপন্তৰাপি ৱিসেসনসদ্দেন সমলিঙ্গিনো সিযুন্তি, যথা – সোভনা ইত্থী, সোভনো পুৰিসো, সোভনং চিত্তং.

৬৯৩-৬৯৬. সুভন্তং সোভনে. সুভ সোভনে, যু. ৰুচ দিত্তিযং, ইৰো. সাধ সংসিদ্ধিযং, উ. মনং তোসেতীতি মনুঞ্ঞং. ঞা পৰিমাণতোসননিসামনেসু, অন্তস্সুকাৰো, মনং আ ভুসো তোসেতীতি ৱা মনুঞ্ঞং, তদা ‘‘মনো অঞ্ঞ’’ন্তি ছেদো, আলোপো. চৰ গতিভক্খনেসু, ণ্ৱু, চৰতি চিত্তমেত্থাতি চাৰু. সুট্ঠু দৰীযতে সুন্দৰং, দৰ দাৰণে. ৱগ্গ গমনে, উ, ৱগ্গু. মনো ৰমতি অস্মিং. কমু ইচ্ছাযং, তো. হৰতি চিত্তং হাৰী, ণী. মন ঞাণে, জু, মনো জৱতি যস্মিং ৱা মঞ্জু, নলোপো. পিযসীলযুত্ততায পেসলং, পিযস্স পে, ঈস্সত্তং. ভদি কল্যাণে, দো. ৱা গতিযং, মো. কল সঙ্খ্যানে, যাণো. মনং অপ্পেতি ৱড্ঢেতীতি মনাপং, মনো অপ্পোতি যস্মিন্তি ৱা মনাপং, আপ পাপুণনে, অপাদিপুব্বো চ. লভিতব্বন্তি লদ্ধং, তো, সকত্থে কো. সুভতীতি সুভং, সুন্দৰেন সভাৱেন ভৱতীতি ৱা সুভং.

পুঙ্গৱন্তং উত্তমে, উব্ভুতো অত্যত্থং উত্তমো, উভসদ্দতো উব্ভুতত্থতো ৱিসেসত্থে তমো, উগ্গততমত্তা ৱা উত্তমো. ৱৰ পত্থনাযং, পৱৰো. ইট্ঠপচ্চযে ৱুড্ঢস্স জাদেসো, জেট্ঠো. পকট্ঠং মুখং আৰম্ভো অস্স পমুখো. নত্থি উত্তৰো উত্তমো যস্মা অনুত্তৰো. পমুখো চ অনুত্তৰো চাতি দ্ৱন্দো. অপাদিপুব্বে ৱৰো. মুখমিৱ মুখ্যো, ইৱত্থে যো. পদধাতীতি পধানং, যু. পমুখভাৱে তিট্ঠতীতি পামোক্খো, উভযত্ৰাপি ৱুড্ঢি. পকট্ঠং ৰাতীতি পৰং, ণো. ‘‘অগ্গ’’ন্তি জানিতব্বন্তি অগ্গঞ্ঞং, ‘‘অগ্গ’’ন্তি পমানিতব্বন্তি ৱা অগ্গঞ্ঞং. উত্তৰো উত্তমসদিসো. পধানভাৱং নীতং পণীতং, নী নযে, কম্মনি ণো. পৰং পচ্চনীকং মাৰেতীতি পৰমং, পকট্ঠভাৱে ৰমতীতিৱা পৰমং, ণো. ইযিট্ঠেসু পসত্থস্স, ৱুড্ঢস্স চ সো, সেয্যো, সেট্ঠো চ, ‘‘ক্ৱচাসৱণ্ণং লুত্তে’’তি ইস্সে. গামং নেতীতি গামণি, ‘‘তস্সীলাদীসু ণী ত্ৱাৱী চা’’তি ণী, ৰস্সো, গামণি. সন্ততমতায সত্তমো, সন্ততো তমো, সন্তস্স চ সো. ৱিসেসীযতেতি ৱিসিট্ঠো, সিস ৱিসেসনে, তো. অৰ গমনে, ণ্যো, ইকাৰাগমো, অৰিযো. নত্থি অগ্গো যস্মা নাগো, দীঘাদি, গলোপো চ. ই গতিযং, ণ্ৱু, ইস্সে, অলোপো চ, একো, সদিসৰহিততায ৱা একীভাৱে তিট্ঠতীতি একো, কো. উস্সাপেতি পচ্চনীকেতি উসভো, উস দাহে, অভো. অজ গমনে, অ, জস্স গো, দ্ৱিত্তং, অগ্গো. মুচ মোচনে, হীনমজ্ঝিমভাৱেহি মুচ্চতীতি মোক্খো, তো, তস্স খো. মোক্খ মোচনে ৱা, অ. পধানভাৱং গচ্ছতীতি পুঙ্গৱো, যদাদি, পুক্খলোপ্যত্ৰ, পুস ৱুড্ঢিম্হি, অলো, সস্স খো, অসৰূপদ্ৱিত্তং. এতে চুত্তমাদযো সমাসগাপি অসমাসগাপি উত্তমত্থৱাচকা. অমৰকোসে পন নাগোসভপুঙ্গৱানং সমাসগত্তেযেৱ উত্তমত্থৱাচকতা ৱুত্তা, ৱুত্তঞ্চ –

‘‘উত্তৰস্মিং পদে ব্যগ্ঘ-পুঙ্গৱো’সভকুঞ্জৰা;

সীহসদ্দূলনাগাদ্যা, পুমে সেট্ঠত্থগোচৰা’’তি [অমৰ ২১.৫৯].

তস্সত্থো – ব্যগ্ঘাদযো কম্মধাৰযসমাসে সতি উত্তৰপদীভূতা সেট্ঠত্থৱিসযা পুব্বপদস্স সেট্ঠত্থৱাচকা পুল্লিঙ্গা চ ভৱন্তি, যথা ‘‘পুৰিসব্যগ্ঘো, মুনিপুঙ্গৱো’’ইচ্চাদি. সীহাদযো, আদিনা ৱৰাহপুণ্ডৰীকধোৰয্হসোৱীৰাদযো চ সমাসগা কম্মধাৰযসমাসে উত্তৰপদভূতা সেট্ঠত্থৱাচকা পুমেৱ ভৱন্তি, যথা ‘‘সক্যসীহো, কৱিকুঞ্জৰো, পুৰিসসদ্দূলো, পুৰিসৱৰাহো’’ইচ্চাদি.

৬৯৭. চিত্তস্স, অক্খিনো চ পীতিজনকং ৱত্থু অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ নাম, ন ব্যাসিঞ্চন্তি নক্খৰন্তি নযনমনানি যস্মাতি অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ, ন ব্যাসিঞ্চন্তি চ যস্মিং আগন্তুকভূতানি অঞ্ঞৰসানীতি ৱা অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ. ণো, যু চ.

ছক্কং ইট্ঠে ৱত্থুম্হি. ইচ্ছিতব্বং, এসিতব্বন্তি ৱা ইট্ঠং, ইসু ইচ্ছাযং, ইস গৱেসনে চ, তো. সুভত্তং গচ্ছতীতি সুভগং, ক্ৱি. হদযে সাধু, হদযস্স ৱা পিযন্তি হজ্জং, ণো, দন্তস্স লোপো, দ্যস্স জ্জো. দযিতব্বং আদাতব্বন্তি দযিতং, তো. ৱল্ল সংৱৰণে, কম্মনি অভো. পিযাযিতব্বন্তি পিযং,পী তপ্পনকন্তীসু, ণ্যো, ৰস্সাদি.

৬৯৮. তিকং তুচ্ছে. তুচ ৱিনাসে, ছো. ৰিচ ৱিযোজনসম্বজ্ঝনেসু, সম্বজ্ঝনং মিস্সনং, তো, সকত্থে কো. সুনস্স হিতং সুঞ্ঞং, যো, ন্যস্স ঞ্ঞো, সুন গতিযং ৱা, যো. দ্ৱযং অসাৰে. ফল নিপ্ফত্তিযং, উ, গু ৱা. পুব্বত্ৰ গোন্তো, অস্সে, ফেগ্গু.

তিকং পৱিত্তে. মেধ হিংসাসঙ্গমেসু, মেধীযতে সঙ্গমীযতে মেজ্ঝং, ণ্যো, ঝস্স ঝো, অসৰূপদ্ৱিত্তং. পু পৱনে, তো, দীঘাদি. ৱুড্ঢাৱাদেসো, ইকাৰাগমো চ. দ্ৱযং অৱিৰদ্ধে. ন ৱিৰজ্ঝতীতি অৱিৰদ্ধো, ৰধ হিংসাপৰাধাপগমনেসু, তো. ‘‘ধঢভহেহি ধঢা চে’’তি তস্স ধো. পণ ব্যৱহাৰথুতীসু, ণ্ৱু, ৱিৰদ্ধৱোহাৰেন ন পণামেতীতি অপণ্ণকো.

৬৯৯-৭০১. দ্ৱযং জাত্যাচাৰাদিনা অনিন্দিতে. উপুব্বো, পপুব্বো চ কস ৱিলেখনে, হিংসাযঞ্চ, তো, ‘‘সাদিসন্তপুচ্ছভন্জহংসাদীহি ট্ঠো’’তি সহাদিব্যঞ্জনেন তস্স ট্ঠো.

গাৰয্হন্তং জাত্যাচাৰাদিনা নিন্দিতে. নিহীযতেতি নিহীনো, হা চাগে, ইনো, দীঘো. অপাদিপুব্বে হীনো. লম নিন্দাযং, ণ্ৱু, লামকো. কিট গতিযং, পতি নিপুব্বো তু নিন্দাযং, ঠো, পতিকিট্ঠং, নিকিট্ঠঞ্চ. ইত্তৰসদ্দো লামকত্থৱাচকো পাটিপদিকো, ‘‘জাত্যাচাৰাদীহি নিহীনোয’’ন্তি অৱদিতব্বোতি অৱজ্জো, তব্ভাৱত্থো চেত্থ অকাৰো. ৱদ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, ণ্যো, দ্যস্স জ্জো. কুচ্ছা সঞ্জাতা অস্স কুচ্ছিতো. অধোভাগে জাতো অধমো, ওস্সত্তং. উম নিন্দাযং, কম্মে অ, সকত্থে কো, উস্সো, ওমকো. গৰহিতব্বোতি গাৰয্হো, গৰহ নিন্দাযং, ণ্যো, ৱণ্ণৱিপৰিযযো.

দ্ৱযং মলযুত্তে. মলযুত্ততায মলীনো, ইনো, দীঘো. অস্সত্থ্যত্থে ঈ, মসপচ্চযে মলীমসো, কচ্চৰং, মলদূসিতম্পি, কুচ্ছিতং চৰতীতি কচ্চৰং.

তিপাদং ৱিপুলে. ব্ৰহ ৱুদ্ধিযং, ৰাজাদি, ব্ৰহা. মহ পূজাযং, অন্তো. পুল মহত্তে, ৱিপুলং. সল গমনে, ৱিসালং, ণো. পথ সঙ্খ্যানে, উলো, অস্সু, পুথুলং, উম্হি পুথু. গৰ সেচনে, উ, গৰু. অৰ গমনে, উ, অস্সু, উৰু. তনু ৱিত্থাৰে, তো, ইণ্ণাদেসো, তস্স থো, অস্সি, অসৰূপদ্ৱিত্তং, ৱিত্থিণ্ণং.

ৱঠৰন্তং থূলে. পী তপ্পনকন্তীসু, ইনো. থূল পৰিব্ৰূহনে, অ. পীধাতুতো ঈৱৰো, পীৱৰং. লপচ্চযে থুল্লং, ৰস্সাদি. ৱদ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, ৱদতীতি ৱঠৰং, অৰো, দস্স ঠো. থূলমুপচিতমংসৱিপুলাযতমংসাদি.

দ্ৱযং সন্নিচিতে. আনিপুব্বো চি চযে, কম্মে তো, আচিতং, নিচিতঞ্চ.

৭০২. সিলোকো সব্বস্মিং. সৰতীতি সব্বং, ৱো, ৰস্স চ ৱো. সংপুব্বো অসু খেপনে, তো, সমত্তং, অথ ৱা সম তিম ৱেকল্লব্যে, তো, সমত্তং. ন খিযতীতি অখিলং, লো, অখিলং, নিখিলঞ্চ তথা. সক সত্তিযং, অলো, কলাভি অৱযৱেহি সহ ৱত্ততেতি ৱা সকলং. সেসতো অৱসিট্ঠতো নিগ্গতং নিস্সেসং. কস গমনে, ইনো, ণত্তং, কসিণং. ন সেসং অৱসিট্ঠং অসেসং. অগ্গেন সিখৰেন সঙ্গতং সমগ্গং. কতে সমাসে পুব্বনিপাতো অভিধানা. ঊন পৰিহানে, ন ঊনং অস্মিং অনূনকং, কো.

৭০৩. বহুলন্তং বহুত্তে, ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি ভূৰি, ভূ সত্তাযং, ৰি, ভূৰি, দীঘাদি, ৰস্সন্তো, ঈম্হি ভূৰী, মেধা. পহু সত্তিযং, তো, উকাৰাগমো, পপুব্বো হূ সত্তাযং ৱা, ৰস্সো. পচি ৱিত্থাৰে, উৰো, পচুৰং. ভী ভযে, ভাযতি যস্মাতি ভিয্যো, দ্ৱিত্তং. সম্পহোতীতি সম্পহুলং, লো. বহ ৱুড্ঢিযং, উ, বহু. যেভুয্যসদ্দো বহুলত্থৱাচকো পাটিপদিকো. বহূ অত্থে লাভীতি বহুলং.

দ্ৱযং বহিগতে. বহি জাতং বাহিৰং, ইৰণ.

৭০৪-৭০৬. যেসং পদত্থানং মত্তং পমাণং সতাদিতো পৰং অধিকং ভৱতি, তে পৰোসতাদী. আদিনা পৰোসহস্সাদি. সততো পৰো পৰোসতং. সহস্সতো পৰো পৰোসহস্সং, পৰস্স পুব্বনিপাতো অভিধানা পৰসদ্দা ওকাৰাগমো. পজ্জং অপ্পে. পৰিতো অত্তং খণ্ডিতং পৰিত্তং. সুখ তক্ৰিযাযং, তক্ৰিযা সুখনং, উমো. সুচ সোচনে ৱা. খুদ পিপাসাযং, দো, খুদ্দং. থুচ পসাদে, ণো. অল ভূসনপৰিযত্তিনিৱাৰণেসু, পো, লস্স পো, অপ্পং. কিস তনুকৰণে, ণো. তনু ৱিত্থাৰে. চি চযে, উলো, দ্ৱিত্তং, চুল্লং, নীচে পন চুল্লো. মা মানে, ছদাদীহি তো. ৰস্সাদি, মত্তা, ইত্থিযং. লিস অপ্পীভাৱে, অ. লূ ছেদনে, লুযতেতি লৱো, অ. অণ গত্যত্থো, উ. কণ সদ্দে, অ, কণো. লৱাদীহি সহ কণো পুমে, ৱুত্তঞ্চ অমৰকোসে ‘‘পুমে লৱলেসকণাণৱো’’তি [অমৰ ২১.৬২].

ঞত্তন্তং সমীপে. সঙ্গতা আপো যস্মিং সমীপং, আস্সী. পাদিতো যদাদিনা কটো, নিকটো, নত্থি কটো আৱৰণং এতস্সাতি ৱা নিকটো. সদস্মা তো, আসন্নো. কণ্ঠং সমীপং উপগতং উপকট্ঠো. ‘‘কণ্ঠো গলে সন্নিট্ঠানে, সদ্দে মদনপাদপে’’তি হি নানত্থসঙ্গহো, ইধ পন কণ্ঠস্স কট্ঠাদেসো, ণলোপো ৱা. অভ্যাসীদতীতি অভ্যাসো. ‘‘অভ্যাসো তু সমীপম্হি, পুমা অভ্যসনেপি চে’’তি [চিন্তামণিটীকা ২১.৬৭] ৰভসো. সহ অন্তেন সন্তিকং, সকত্থে ইকো. ৱিদূৰপটিপক্খত্তা অৱিদূৰং. সঙ্গতং অন্তং সামন্তং, সসদ্দস্স দীঘো, নিগ্গহীতস্স মো, সং নিপুব্বোপি কট্ঠসদ্দো সমীপত্থোযেৱাতি দস্সনত্থং উদাহটং, কস ৱিলেখনে ৱা, তো, সন্নিকট্ঠং. অন্তিকভাৱং উপগতং উপন্তিকং. সহ কাসেন ৱত্ততে সকাসং, কাস দিত্তিযং. অন্তযোগা অন্তিকং, ইকো. ঞাযতেতি ঞত্তং, তো, সকাসসদ্দেন সনিডসদেসসৱিধসমৰিযাদসৱেসাপি গয্হন্তি. সহ নিডেন, সহ দেসেন, সহ ৱিধায, সহ মৰিযাদায, সহ ৱেসেন ৱত্ততেতি ৱিগ্গহো, ব্যুপ্পত্তিনিমিত্তং, ৰূড়্হীসদ্দা পন এতে.

দ্ৱযং দূৰমত্তে. দুক্খেন অৰতি যং দূৰং. ৱিপপুব্বো কট্ঠসদ্দো দূৰে, সকত্থে কো, ৱিপ্পকট্ঠকং.

৭০৭. তিকং ঘনে, নত্থি অন্তৰং ছিদ্দং যস্স. হনতিস্মা অ, হস্স ঘো চ, ঘনং. সমু উপসমে, দো, সন্দং. পাদো ৱিৰড়ে. ৱিৰমতীতি ৱিৰড়ং, অ, ৱণ্ণৱিকাৰো. পিযো লৱো অপ্পো যস্মিং পেলৱং, পিযস্স পে, পিলি গমনে ৱা, অৱো. তনু অপ্পাদীসুপি.

দ্ৱযং দীঘে. যত আযতনে, আযতং. ই গমনে ৱা, তো, ভূৱাদি, ইস্সে, এ অয, দীঘাদি. দি খযে, ঘো, দীঘাদি. তিকং ৱট্টলে. নিগ্গতং তলং অস্মাতি নিত্তলং. ৱট্ট ৱট্টনে, ৱট্টং, লতাদি. উলপচ্চযে ৱট্টুলং.

৭০৮. উচ্ছিতন্তং উন্নতে. চি চযে, উচ্চিনোতীতি উচ্চো, অ. উন্নমতীতি উন্নতো. তুজ হিংসাযং, ফলনে চ, অ, তুঙ্গো. উগ্গতং অগ্গং অস্স উদগ্গো. উদ্ধং সিতো উচ্ছিতো, সি সেৱাযং, তো, সস্স ছো, অসৰূপদ্ৱিত্তং, উচ্ছিতো. পংসুপি, পকট্ঠো অংসু দিত্তি যস্স পংসু.

তিকং ৱামনে. উদ্ধং ন অঞ্চতীতি নীচো, অঞ্চ গমনে, ণো, অকাৰঞকাৰানং লোপো, নিসদ্দো অত্ৰ নিসেধে. ৰস সদ্দে, সো, ৰস্সো. ৱা গমনে, মনো, ৱামনো.

তিকং উজুম্হি. ন জিম্হং কুটিলং অজিম্হং. তস্মিং অৱঙ্কতায পকট্ঠো গুণো যস্স পগুণো. অজ গমনে, উ, অস্সু, উজু.

৭০৯. ছক্কং ৱঙ্কে. অলধাতুম্হা অৰো, ড়ত্তং. ৱেল গমনে, তো, দ্ৱিত্তাদি, ৱিৰূপেন ইলযতীতি ৱা ৱেল্লিতং, তো, ইল গমনে. ৱঙ্ক কোটিল্যে, অ. কুট ছেদনে, ইলো, কুট কোটিল্যে ৱা. হা চাগে, কত্তৰি মো, দ্ৱিত্তং, ৱণ্ণৱিপৰিযযাদি, জিম্হং. কুঞ্চ কোটিল্যে, তো. ৱক্কম্পি, ৱক্ক গমনে.

পঞ্চকং ধুৱে. ধু গতিথেৰিযেসু, অ, উৱাদেসো. সস্সতে নিচ্চে ভৱো সস্সতো. নিচ্চো ৱুত্তো [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা]. সদা কালে ভৱো সদাতনো. সনসদ্দো নিচ্চত্থো সত্তম্যন্তো নিপাতো, সনংসদ্দো ৱা [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা], তত্ৰ ভৱো সনন্তনো, উভযত্ৰাপি ভৱত্থে তনো, পুব্বে নিগ্গহীতাগমো.

৭১০. একেনেৱ ভাৱাদিৰূপেন কালস্স ব্যাপকো নিব্বানাকাসাদিকূটট্ঠোতি পকাসিতো. মাযানিচ্চলযন্তাদীসু কূটং ৱক্খতি [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা]. নিচ্চলো তিট্ঠতীতি কূটট্ঠো, পব্বতো, কূটট্ঠো ৱিয সদা তিট্ঠতীতি কূটট্ঠো.

দ্ৱযং লহুকে. লঙ্ঘ গতি সোসনেসু, উ, ঘস্স হত্তং, নিগ্গহীতলোপো, লহু, লঘুপি. সংপুব্বে, সত্থিককপচ্চযে চ সল্লহুকং. তিকং সঙ্খ্যাতে. খ্যা কথনে. গণ সঙ্খ্যানে. মা পৰিমাণে, সব্বত্ৰ তো.

৭১১. তিকং তিখিণে. তিজ নিসানে, হো, ৱণ্ণৱিকাৰো, তিণ্হং. তিজ নিসানে, ইনো, জস্স খো, ণত্তং, তিখিণং. তিজতোযেৱ ৱো, জস্স ৱো, বত্তং, তিব্বং. তিকং চণ্ডে. চণ্ড কোপে, চণ্ডং. উজ্জ বলপালনেসু, অ, জ্জস্স গ্গো, উগ্গং. খৰ ৱিনাসে, অ, খৰং.

চতুক্কং জঙ্গমে. গমু গমনে, দ্ৱিত্তাদি, জঙ্গমং. চৰ গমনে, অ, চৰং. তসতি চলতীতি তসং, তস উব্বেগে, উব্বেগো ভযং, চলনঞ্চ. চৰভিস্মা চৰো, মজ্ঝে দীঘো, চৰাচৰং, অব্ভাসন্তে ৱা ৰাগমো, চৰাচৰং, সব্বত্ৰ অপচ্চযো. ইঙ্গম্পি, ইঙ্গতীতি ইঙ্গো, ইঙ্গ গমনে.

৭১২-৭১৩. দ্ৱযং চলনমত্তে. কম্প চলনে. চল কম্পনে, সব্বত্ৰ কত্তৰি যু.

দ্ৱযং অধিকে. অতিৰিচ্চতীতি অতিৰিত্তো, ৰিচ ৱিযোজনসম্পটিচ্ছনগতীসু, তো, ভুজাদি. অধি এতি গচ্ছতীতি অধিকো, ই গমনে, কো.

জঙ্গমা পাণিতো অঞ্ঞো থাৱৰো নাম, তিট্ঠতীতি থাৱৰো, ঠা গতিনিৱত্তিযং, ৱৰো, ৱণ্ণৱিকাৰো, থাৱৰো, ঠাৱৰোপীত্যেকে.

চতুক্কং লোলে. লোল উম্মাদনে. চল কম্পনে, দ্ৱিত্তাদি, চঞ্চলং. তৰ প্লৱনতৰণেসু, তৰং লাতীতি তৰলং, এতে চলনমত্তেপি.

চতুক্কং পুৰাণে. পুৰে ভৱো পুৰাণো, যদাদিনা নপচ্চযো, ণত্তং. পুৰা ভৱো পুৰাতনো, তনপচ্চযো. সনংসদ্দো ইহ সত্তম্যন্তো পুৰাণত্থে নিপাতো. তত্ৰ ভৱো সনন্তনো, পুব্বে ৱিয সনংসদ্দো ৱা, তত্ৰাপি পুব্বে ৱিয নিগ্গহীতাগমো. চিৰংসদ্দো নিপাতো সত্তম্যন্তো পুৰাণত্থো ইহ গয্হতে, তত্ৰ ভৱো চিৰন্তনো. নিগ্গহীতলোপো চিৰকালাদীসু.

চতুক্কং অভিনৱে. পতিতো অগ্গো যস্স পচ্চগ্ঘো, গস্স ঘো, বহুকো ৱা অগ্ঘো যস্স পচ্চগ্ঘো, অনেকত্থত্তা হি উপসগ্গনিপাতানং বহুকত্থো এত্থ পতিসদ্দো. নৱসদ্দাসকত্থে তনো, নৱস্স নুভাৱো চ. নৱো এৱ অভিনৱো, নু থুতিযং, অ, নৱো.

৭১৪-৭১৫. পঞ্চকং কক্খড়ে. কন্ততীতি কুৰূৰং, ঊৰো, কন্তস্স চ কুৰাদেসো, কৰ হিংসাযং ৱা, ঊৰো, অস্সু. কঠ কিচ্ছজীৱনে, মুদ্ধজদুতিযন্তো ধাতু, ইনো, ৱণ্ণৱিপৰিযযে কথিনন্তিপি. দল ৱিদাৰণে, হো, ড়ত্তং, বহ ৱুদ্ধিম্হি ৱা, বস্স দো, ড়ন্তো চ, দড়্হং দহ ভস্মীকৰণে ৱা, অ, ড়ন্তো চ. নিট্ঠাতীতি নিট্ঠুৰং, ঠা গতিনিৱত্তিযং, উৰো. কক্খ হসনে, অলো, ড়ত্তং. কঠোৰং, জৰঠং, মুত্তিমং, মুত্তম্পি, কঠ কিচ্ছজীৱনে, ওৰো. জৰ জীৰণে, ভূৱাদি, ঠো. মুত্তি কথিন্যং, তংযোগা মুত্তিমং. অপচ্চযে মুত্তং.

সত্তকং অন্তে. অম গমনে, তো, অন্তো, অনিত্থী. পৰিপুব্বো পৰিযন্তো. পপুব্বো পন্তো. পচ্ছা ভৱো পচ্ছিমো. অন্তে ভৱো অন্তিমো, ইমো. জঘনে সাধু জিঘঞ্ঞং, যো, অস্সি. চৰতিস্মা ইমো. চৰিমং, চৰসদ্দা ৱা ইমো.

চতুক্কং পঠমে. পুব্ব পূৰণে, অ. অগ্গং সেট্ঠেপি ৱুত্তং. পঠ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, অমো, পথ সঙ্খ্যানে ৱা, অমো, ৱণ্ণৱিকাৰো, পঠমং, পথমন্তিপি. আদীযতে পঠমং গণ্হীযতেতি আদি, ই, পুমে, সোসদ্দো আদিস্স পুল্লিঙ্গত্তজোতকো, পুৰিমং, পুৰত্থাপি, ভৱত্থে ইমত্থা.

দ্ৱযং অনুচ্ছৱিকে. পটিগ্গহিতো ৰূপো পতিৰূপো. ছৱিযা অনুৰূপং অনুচ্ছৱিকং, সকত্থে কো.

দ্ৱযং নিৰত্থকে. মূহ ৱেচিত্তে, অ, হস্স ঘো. নত্থি অত্থো যস্স, সকত্থে কো.

৭১৬. দ্ৱযং পাকটে. ৱিসিট্ঠো অত্তা যস্স ব্যত্তং. পুট পকাসনে, পুট ৱিকাসনে ৱা.

তিকং মুদুম্হি. মুদ মোদনে, উ, মুদ সংসগ্গে ৱা. সোভনং কুমাৰং কন্তি যস্স. কু সদ্দে, অলো, মন্তো চ.

দ্ৱযং ইন্দ্ৰিযগ্গয্হে. অক্খং ইন্দ্ৰিযং পতিগতং নিস্সিতং, অক্খেন ৱা পতিগতং পচ্চক্খং, কতে সমাসে পতিসদ্দস্স পুব্বনিপাতো অভিধানতো. ইন্দ্ৰিযং চক্খাদিকং, তেন গয্হং ইন্দ্ৰিযগ্গয্হং.

দ্ৱযং অপচ্চক্খে. পচ্চক্খৱিপৰীতং অপচ্চক্খং, পৰমাণ্ৱাদি. ইন্দ্ৰিযং অতিক্কন্তং অতিন্দ্ৰিযং.

৭১৭. চতুক্কং অঞ্ঞত্থে. ইতৰসদ্দো পাটিপদিকো অঞ্ঞত্থৱাচকো, ইদংসদ্দা ৱা তৰো অঞ্ঞত্থে, দংলোপো চ. অঞ্ঞসদ্দা সকত্থে তৰো. একো সেট্ঠেপি ৱুত্তো. অঞ্ঞসদ্দো পাটিপদিকো ভিন্নত্থো, ন ঞাযতেতি ৱা অঞ্ঞো.

তিকং নানপ্পকাৰে. বহৱো ৱিধা পকাৰা অস্স বহুৱিধো. ৱিচিত্তা ৱিধা যস্স ৱিৱিধো.

দ্ৱযং অনিৱাৰিতে. নত্থি বাধো নিসেধো যস্স অবাধং. নত্থি অগ্গড়ং অস্স.

৭১৮. চতুক্কং অসহাযে. অসহাযত্থে একতো আকী, চ্চো, কো চ, একাকী, একচ্চো. অঞ্ঞত্থেপি এককো ৱুত্তো. সমা তুল্যত্থা.

অনেকসম্বন্ধিনি সাধাৰণাদিদ্ৱযং. সহ আধাৰণেন ৱত্ততীতি সাধাৰণং, যদাদি, থিযং সাধাৰণী, সাধাৰণা চ. সমানমেৱ সামঞ্ঞং, যো, সামঞ্ঞা ইত্থিযং.

দ্ৱযং অপ্পাৱকাসে. সম্বাধতে অস্মিং, ৰো. সংসদ্দা কটো, যদাদি, সঙ্কটং, সহ আৱৰণেন ৱত্ততীতি ৱা সঙ্কটং, সহত্থো সংসদ্দো.

৭১৯. ৱামং কড়েৱৰং ৱামকাযো সব্যং নাম. ‘‘সব্যং ৱামে চ দক্খিণে’’তি [চিন্তামণিটীকা ২১.৮৪] হি অজযো, সৱ গতিযং, যো. দক্খিণং কড়েৱৰং অপসব্যং, সব্যতো অপগতং অপসব্যং.

দ্ৱযং ৱিপৰীতে. পটিকূলতি আৱৰতীতি পটিকূলং, কূল আৱৰণে. অপসব্যং দক্খিণেপি ৱুত্তং.

দুৰধিগমন্তো পথং গহনং, যথা – গহনমেতং সত্থং, দুব্বিৱেকমিচ্চত্থো. গচ্ছন্তং হন্তীতি গহনং, গহণম্পি, যদাদি. কল গমনে, ইলো, কলিং লাতীতি ৱা কলিলং.

৭২০-৭২১. দ্ৱযং বহুপ্পকাৰে. উচ্চঞ্চ তং অৱচঞ্চেতি উচ্চাৱচং, কম্মধাৰযো. বহৱো ভেদা অস্স.

তিকং জনাদিনিৰন্তৰগতে. সঙ্ক সঙ্কাযং, তো. কিৰ পক্খেপৱিক্খিপনেসু, তো, ইণ্ণাদেসো. সঙ্ক সঙ্কাযং, উলো, সঙ্কুলং, সংপুব্বো কুল সন্তানে ৱা, ৰো.

সিলোকো ছেকে. কতো অভ্যাসিতো হত্থো পদত্থো যেন কতহত্থো. কুস সিলেসনে, অলো. পকট্ঠা ৱীণা অস্স. অভিজানাতি অভিঞ্ঞো. সিক্খ ৱিজ্জোপাদানে, তো. পুণ কম্মনি সুভে, ৰো. পট গমনে, উ. ছিদি দ্ৱিধাকৰণে, কত্তৰি অ, দস্স কো. চত যাচনে, উৰো. দল দিত্তিযং, খো, লস্স কো, দক্খ ৱুড্ঢিযং ৱা, অ, দক্খ ৱুড্ঢিহিংসাগতিসীঘেসু ৱা. পিস হিংসাবলদাননিকেতনেসু, অলো, পেসলো. কতমুখো, কতীপি, কতসদ্দো অভ্যাসিতত্থো, কতং অব্যাসিতং মুখং উপাযো অনেনাতি কতমুখো. কতং অস্সত্থীতি কতী.

সত্তকং বালে. বল পাণনে, বলতীতি বালো, অস্সাসিতপস্সাসিতমত্তেন জীৱতি, ন পঞ্ঞাজীৱিতেনাত্যত্থো. দা কুচ্ছাযং গতিযং ৱা, তু, দ্ৱিত্তং, ৰস্সাদি. জল ধঞ্ঞে, অ, ড়ত্তং. মূহ ৱেচিত্তে, লো, ৱণ্ণৱিপৰিযযো, মূড়্হো. মন্দ জড়ত্তে. বাল্যযোগা বালিসো, ইসো. অঞ্ঞো, যথাজাতোপি, ন জানাতীতি অঞ্ঞো. যাদিসো জাতো ৱিৱেকো যথাজাতো.

৭২২. তিকং ভাগ্যসম্পন্নে. পুঞ্ঞং, সুকতঞ্চ যস্মিং অত্থি পুঞ্ঞৱা, সুকতী, ৱন্তু, ঈ চ. ধনং গহণং লদ্ধোতি ধঞ্ঞো, যো. দ্ৱযং মহাৱীৰিযে. মহাধিতি মহাৱীৰিযো. দ্ৱযং মহিচ্ছে. মহাসযোপি.

দ্ৱযং বহুলহদযে, পসত্থহদযে চ. হদযং বহুলং, পসত্থঞ্চ যস্স হদযী, হদযালু চ, তব্বহুলে ঈ, আলু চ, সুহদযোপি.

৭২৩. দ্ৱযং হট্ঠচিত্তে. ‘‘হাসমনো ৱিকুব্বানো, পমানো হট্ঠমানসো’’তি [অমৰ ২১.৭] অমৰসীহো. দ্ৱযং দুম্মনে. দুট্ঠং, দুক্খিতং ৱা মনো যস্স. ৱিৰূপং মনো যস্স. অন্তমনোপি.

চতুক্কং বহুপ্পদে. যাচকানং ৱদং ৱচনং জানাতীতি ৱদানিযো, ৱদঞ্ঞূ চ, ইযো, ৰূ চ, পুব্বত্ৰঞ্ঞস্স নাদেসো, মজ্ঝদীঘো চ. দানে সোণ্ডো পসুতো. সোণ্ডসদ্দোত্ৰ মজ্জমদেত্যেকে, থূললক্খোপ্যত্ৰ, দানত্থং থূলং লক্খং অস্স.

৭২৪. সিলোকো পাকটমত্তে. খ্যা পকাসনে, তো. পতিপুব্বো ই গমনে, তো. অভিমুখং এতীতি পতীতো. ঞা অৱবোধনে, তো, পঞ্ঞাতো, অভিঞ্ঞাতো চ. পথ খ্যানে. সু গতিবুদ্ধীসু, তো, সুতো, ৱিস্সুতো চ, সু সৱনে ৱা, কম্মে তো. ৱিদ ঞাণে, ৱিদিতো. সিধু সংৰাধে, তো, সিধ সংসিদ্ধিযং ৱা. কট গতিযং, দস্সনং কটতীতি পাকটো, উপসগ্গস্স দীঘো.

৭২৫. তিপাদং ইস্সৰে. ঈস ইস্সৰিযে, ঈসতীতি ইস্সৰো, অৰো, ৰস্সাদি, দ্ৱিত্তং. নী নযে, ণ্ৱু, নাযকো. সং ধনং অস্সত্থীতি সামী, দীঘাদি, ৰস্সন্তে সামিপি. পা ৰক্খণে,তি, ৰস্সাদি, পতি. অধিপুব্বে অধিপতি. ঈস ইস্সৰিযে, অ, ঈসো. পভৱতীতি পভু, উ, পভূপি. অয গমনে, যো, অয্যো. অধিপাতীতি অধিপো, ৰো. অধিভৱতীতি অধিভূ, ক্ৱি. নী নযে, ৰিতু, নেতা.

তিকং বহুধনে. ইভং অৰহতীতি ইব্ভো, ৱো, ৱণ্ণৱিপৰিযযো. ঝে চিন্তাযং, অ, অজ্ঝাযতি ধনং অড্ঢো, ঝস্স ঢো, অসৰূপদ্ৱিত্তং, ৰস্সাদি চ. ধনা অতিসযে ঈ, ধনী.

৭২৬. দ্ৱযং দক্খিণেয্যে. দানং পটিগ্গণ্হিতুং অৰহতীতি দানাৰহো, দক্খ ৱুদ্ধিযং, সীঘত্থে চ, দক্খন্তি ভোগসম্পদাদীহি যায, সা দক্খিণা, ইণো, তং অৰহতীতি দক্খিণেয্যো.

দ্ৱযং স্নেহৱতি. সিনিহ পীতিযং, ধো, হস্স দো, সিনিদ্ধো, ৱচ্ছো সিনেহো যস্সত্থি ৱচ্ছলো, লো.

পমাণিকো পৰিক্খকো, পৰিক্খতে অৱধাৰযতে পমাণেহি অত্থন্তি পৰিক্খকো, ইক্খ দস্সনঙ্কেসু, ণ্ৱু. কাৰণং জানাতীতি কাৰণিকো, ইকো.

দ্ৱযং আসত্তে. সন্জ সঙ্গে, তো. তং তং ৱত্থু পৰং পধানং অস্স তপ্পৰো.

৭২৭. তিকং কাৰুণিকে. কৰুণা সীলং অস্স কাৰুণিকো. দযা কৰুণা যস্সত্থি দযালু, আলু. দুক্খিতেসু সুট্ঠু ৰমতীতি সূৰতো, উপসগ্গস্স দীঘতা.

ইট্ঠত্থে অভিমতপ্পযোজনে উয্যুতো পুগ্গলো উস্সুকো নাম, উট্ঠানং সুট্ঠু কাযতীতি উস্সুকো, হসাদ্যনুট্ঠেযং.

যো আলস্যাৱসাদীহি অনুতিট্ঠতি, সো দীঘসুত্তো, দীঘঞ্চ তং সুত্তঞ্চ, তমিৱ চৰতীতি দীঘসুত্তং, দীঘসুত্তপৰিযন্তিকং কাৰিযং কৰোতীতি দীঘসুত্তো. চিৰেন ক্ৰিযানুট্ঠানং অস্স.

৭২৮. দ্ৱযং পৰাযত্তে, পৰস্মিং, পৰেন ৱা অধীনো পৰাধীনো, অঝন্তা সকত্থে ইনো যদাদিনা. পৰতন্তো, পৰৱা, অত্তৱাপি [নাথৱা (অমৰ ২১.২৬], তন্তযতীতি তন্তো, তন্ত কুটুম্বধাৰণে, অ, পৰো তন্তো নিযামকো যস্স. পৰো সেট্ঠো নাযকো, অত্তা চ অত্থীতি পৰৱা, অত্তৱা চ, ৱন্তু.

আযত্ততামত্তে চতুক্কং. যত পযতনে, আপুব্বো অৱসীভাৱে, তো. অন্তেন সমীপেন সহাতি সন্তকো, সকত্থে কো. পৰিগ্গয্হতে ‘‘সক’’ন্তি কৰীযতেতি পৰিগ্গহো. অধিগতো ইনো পভূ যেনাতি অধীনো.

সেন অত্তনা ঈৰিতং সীলং অস্সাতি সেৰী, তস্মিং সেৰিনি চ সচ্ছন্দো ৱত্ততি, সস্স অত্তনো ছন্দো যস্সত্থীতি সচ্ছন্দো, অ. সৱসো, সযংৱসী, নিৰৱগ্গহোপি.

৭২৯. গুণদোসে অনিসম্ম অনুপপৰিক্খিত্ৱা যো কৰোতি, সো জম্মো, জম অদনে, মো.

দ্ৱযং অতিতণ্হে. লুভ লোভে, অ, দ্ৱিত্তং, ভস্স পো, লোলুপো, লোলুভোপি.

তিকং লুদ্ধে. গিধ অভিকঙ্খাযং, তো. লুভ গিদ্ধিযং, তো. লোল উম্মাদনে, অ, লোলো. অথ মহাতণ্হাতিতণ্হগিদ্ধানং কো ভেদো? মহাতণ্হো নানাৰম্মণং ইচ্ছতি, অতিতণ্হো একস্মিম্পি আৰম্মণে অনেকৱাৰং, অধিকঞ্চ তসতি, গিদ্ধো পন উভযথাপীতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

যো ক্ৰিযাসু মন্দো, সো কুণ্ঠো, কুণ্ঠ পটিঘাতে, আলস্যে চ, অ.

৭৩০. পঞ্চকং কামকে. কমু ইচ্ছাযং, চুৰাদি, ৰিতু, কামযিতা, কাৰিতলোপে কমিতা. যুম্হি কামনো, কমনোপি. ণীপচ্চযে কামী, ণুকপচ্চযে কামুকো, অনুকো, অভিকোপ্যত্ৰ, অনুকামযতে অনুকো, ক্ৱি. অভিকামযতে অভিকো, ক্ৱি. অতিকোপি.

দ্ৱযং মত্তে. সুণ্ডা সুৰা, তত্ৰ কুসলো সোণ্ডো, পানাগাৰং ৱা সুণ্ডা, তত্ৰ ভৱো, ঠিতং ৱা সোণ্ডো. মদ উম্মাদে, তো. উক্কটো, খিৱোপি, মদেন উদ্ধতো উক্কটো, যদাদিনা উতো কটো মত্তত্থে [পাণিনি ৫.২.২৯]. খিৱ মদে, অ.

তিকং ৱচনকাৰিনি. পৱত্তিনিৱত্তীসু ৱিধাতুং সক্যো ৱিধেয্যো, ইয্যো. আদেসিতং, আদৰেন ৱা সুণোতীতি অস্সৱো, ৰস্সাদি, অ. সুন্দৰং ৱচো আচৰিযাদীনং এতস্মিং হেতুভূতেতি সুব্বচো. ৱিনযগ্গাহীপি, ৱিনযং ৱিধিপটিসেধৱচনং গহেতুং সীলো ৱিনযগ্গাহী.

৭৩১. তঙ্খণুপ্পত্তিঞাণং পটিভা, তায যুত্তো পগব্ভো, সীঘমেৱ গব্ভতীতি পগব্ভো, গব্ভ ধাৰণে.

তিকং ভীৰুকে. ভী ভযং সীলো যস্স ভীসীলো. ভাযতীতি ভীৰু, ভী ভযে, ৰু. ৰুকপচ্চযে ভীৰুকো, সকত্থে ৱা কো.

দ্ৱযং অসূৰে. ন ৱীৰো সূৰো অৱীৰো. কুচ্ছিততৰত্তা কাতৰো, কুস্স কাদেসো.

দ্ৱযং হিংসাসীলে, হননসীলো হিংসাসীলো, ঘাতুকো, উকো, হনস্স ঘাতো. সৰাৰু, হিংসোপি.

৭৩২. তিকং কোধযুত্তে. কুধ কোপে, কুজ্ঝনসীলো কোধনো, যু. দুস দোসে, দোসনো, পটিঘো, যু. কুপ কোপে, কুপতীতি কোপী, ণী. অমৰিসনোপি, নত্থি মৰিসনং খমা অস্স অমৰিসনো, মৰিস অসহনে.

দ্ৱযং অধিককোধযুত্তে. চণ্ডতেতি চণ্ডো, অ, চণ্ড কোপে. অতিৰেকং কুজ্ঝতীতি অচ্চন্তকোধনো. অচ্চন্তকোপনোপি, তদা কুপতো যু.

পঞ্চকং খন্তিযুত্তে. সহ খমনে, যু. খমু সহনে, যু. তুম্হি খন্তা, সত্থাদি. তিতিক্খা যস্সত্থীতি তিতিক্খৱা. মন্তুম্হি খন্তিমা, সৱিভত্তিস্স ন্তুস্স আ.

৭৩৩. দ্ৱযং সদ্ধাযুত্তে. হি পদপূৰণে. সদ্ধা যস্সত্থীতি সদ্ধালু. সদ্ধা ৰতনত্তযাদীসু পসাদো, তণ্হা, আদৰো চ. দ্ৱযং ধজযুত্তে. চিহনে চ পটাকাযং, ধজো সোফে চ সোণ্ডিকে, সোফো পুল্লিঙ্গং.

দ্ৱযং নিদ্দাসীলে. নিদ্দা এৱ সীলং যস্স সো নিদ্দাসীলো. দ্ৱযং পভাযুত্তে. ভা দিত্তিম্হি, সৰপচ্চযো, ৰস্সাদি, দ্ৱিত্তঞ্চ, ভস্সৰো, ভাসা ৰতি যস্সাতি ৱা ভস্সৰো, ৰস্সাদি এৱ. সস্স দ্ৱিত্তাভাৱে ভাসুৰো, অস্সু, ভাস দিত্তিযং ৱা, উৰো, অথ ৱা দ্ৱযং বহুকথাযুত্তে, ভাসাসু সব্বাসু বহূসু কথাসু ৰমতীতি ভস্সৰো, ক্ৱি, ভাসতীতি ৱা ভস্সৰো, অৰো, ৰস্সাদি, দ্ৱিত্তঞ্চ, ভাসাসু ৰমতীতি ৱা ভাসৰো, ক্ৱি, মজ্ঝৰস্সো, ভাসতীতি ৱা ভাসৰো, অৰো, ইমস্মিং পক্খে অস্সুত্তাভাৱো.

৭৩৪. তিকং নগ্গে. ন গচ্ছতীতি নগ্গো, দ্ৱিত্তং, লগ্গ সঙ্গে ৱা, নত্তং, নজি লজি বিলে ৱা, ণো, জস্স গো, দ্ৱিত্তং. দিসা এৱ অম্বৰং ৱত্থং এতস্স, ন পকতিৱত্থন্তি দিগম্বৰো. সস্স গো. নত্থি ৱত্থং এতস্স, অথ ৱা দিগম্বৰা ৱত্থা, অঞ্ঞতিত্থিকো অৱত্থো চাতি এতে দ্ৱে নগ্গো নাম, নগ্গা নামাতি ৱা, ‘‘তে ইত্থিখ্যা পো, সত্ত পকৰণানি অভিধম্মো নামা’’ত্যাদীসু ৱিয সঞ্ঞাসঞ্ঞীসদ্দানং ৱচনভেদস্সাপি সম্ভৱতো. নগ্গো চ নগ্গো চ নগ্গা, পুৰিমস্মিং পক্খে পন সামঞ্ঞতায একৱচননিদ্দেসো.

দ্ৱযং ভক্খকে. ঘস অদনে, মৰো, ঘস্মৰো. ভক্খ অদনে, ণ্ৱু.

ৱত্তুং সোতুঞ্চ অকুসলো, ৱচনে সৱনে চ অকুসলো এড়মূগো নাম, এড়ো বধিৰো, মূগো অৱচনো, কম্মধাৰযো, সঠেপি এড়মূগো.

৭৩৫. মুখৰাদযো তযো অপ্পিযৱাদিনি. ৱাঝাৱাঝেসু মুখং অস্সত্থি, নিন্দাযং ৰো. নিন্দিতং মুখং যস্স দুম্মুখো. অবদ্ধং অনগ্গড়ং মুখং যস্স অবদ্ধমুখো.

বহু চ গাৰয্হঞ্চ ৱচো যস্স সো ৱাচালো নাম. কুচ্ছিতা ৱাচা অস্স সন্তীতি ৱাচালো, নিন্দাযং লো.

দ্ৱযং সুৱচনে. ৱদতীতি ৱত্তা, পসংসাযং তু. ৱদতীতি ৱদো. সো পদপূৰণে.

৭৩৬. তিকং অত্তনিযে. নেতব্বোতি নিযো, নিযো এৱ নিজো, নী নযে, ণ্যো, যস্স জো, সমীপে জাযতীতি ৱা নিজো. সস্স অত্তনো অযং সকো, ইদমত্থে কো, সো এৱ ৱা সকো, সস্সাযং সকো, ণো. অত্তনি জাতো অত্তনিযো, অনিযো.

তিকং অচ্ছৰিযে. ৱিপুব্বো মহ পূজাযং, ভূৱাদি, ণ্যো, মন্তলোপো, ৱিম্হযো. আপুব্বো চৰ গতিভক্খনেসু, অ, চৰস্স চ্ছৰিযো, ৰস্সাদি চ, অচ্ছৰিযো. ন ভৱিত্থাতি অব্ভুতো, অসৰূপদ্ৱিত্তং, ৰস্সো চ, অভূতোপি [সদ্দনীতিপদমালাযং ৩৪০.১ পিট্ঠেসু পস্সিতব্বং].

সোকাদীহি ইতিকত্তব্বতাপটিপত্তিসুঞ্ঞো ৱিহত্থো, ব্যাকুলো চ. ৱিক্খিত্তো হত্থো যস্স ৱিহত্থো. কুল সঙ্খ্যানে ৱিআপুব্বো.

কতসন্নাহো ৱধুদ্যতো হন্তুমুদ্যতো উয্যুতো আততাযী নাম. ‘‘ৱধুয্যুত্তো’’তিপি পাঠো. আপুব্বো তা পালনে, ণী, দ্ৱিত্তং, আকাৰন্তানমাযো, আততাযী.

৭৩৭. সীসচ্ছেজ্জম্হি সীসচ্ছেদাৰহে ৱজ্ঝো. হন্তব্বোতি ৱজ্ঝো, হন হিংসাযং, ণ্যো, হনস্স ৱধো, ঝস্স ঝো. অসৰূপদ্ৱিত্তং, ৱজ্ঝো.

তিকং ৱক্কাসযে. নিকন্ততীতি নিকতো, কন্ত ছেদনে, অ, নলোপো. সঠ কেতৱে, অ. নত্থি উজুতা যস্স অনুজু.

তিকং ভেদকাৰকে. সূচ পেসুঞ্ঞে, ণ্ৱু. পিসি সঞ্চুণ্ণনে, পিসি অৱযৱে ৱা, পিসতীতি পিসুণো, যদাদিনা উনো, ণত্তং. কণ্ণে জপতীতি, অলুত্তসমাসো, অৰুচিতব্বৰোচকেপি কণ্ণেজপো.

দ্ৱযং পহৰণসীলে. ধুব্বী হিংসাযং, তো, ভুজাদি. ৱঞ্চযতে ৱিপ্পলপতেতি ৱঞ্চকো, ৱঞ্চ গমনে.

৭৩৮. অৰিযাসামঞ্ঞেন চ বালপুৰিসস্স লক্খণমাহ. হি পদপূৰণে. যো পুৰিসো যো জনো, জনপৰিযাযো চেত্থ পুৰিসসদ্দো ‘‘দ্ৱে মহাপুৰিসা অভিনিক্খন্তা’’ত্যাদীসু ৱিয, অনিসম্ম অনুপপৰিক্খিত্ৱা ৱধবন্ধনাদিকিচ্চং কৰোতি, সো খলু একন্ততো ‘‘চপলো’’তি ৱিঞ্ঞেয্যো, কস্মা? অৱিনিচ্ছিতকাৰিত্তা সম্মা অৱিনিচ্ছিতস্স কাৰিযস্স কৰণসীলত্তা. চপ কক্কৰণে, চপ সন্তানে ৱা, অলো, চপলো.

৭৩৯. চতুক্কং কদৰিযে. কুচ্ছিতং দদাতীতি খুদ্দো, দো, কস্স খো, অদানসীলতায সম্পৰাযেসু খুদ্দং বুভুক্খিস্সামীতি ৱা খুদ্দো, খুদ বুভুক্খাযং, দো অনাগতত্থে. পৰানুপভোগেন অত্থসঞ্চযসীলত্তা কুচ্ছিতো অৰিযো অত্থপতি কদৰিযো, অদাযকত্তা কুচ্ছিতং ঠানং অৰতীতি ৱা কদৰিযো, ইযো. দানাদীসু নমনাভাৱেন থদ্ধেন মচ্ছেৰযুত্তচিত্তেন সহিততায থদ্ধমচ্ছৰী, ঈ. কুচ্ছিতো পণো যস্স কপণো, কিপচানো, মিতপ্পচোপি. কুচ্ছিতং পচানোতি দুতিযাসমাসো. মিতং পচতীতি মিতপ্পচো, ণো.

অদ্ধং দলিদ্দে. নত্থি কিঞ্চনং অপ্পমত্তকম্পি ধনং যস্স অকিঞ্চনো. দলিদ্দ দুগ্গতিযং, অ, দল ৱিদাৰণে ৱা, ইদো, দ্ৱিত্তং. দীন দুগ্গতভাৱে, দীনো, দি খযে ৱা, ঈনো. নত্থি ধনং অস্স. নিন্দিতং গমনং অস্স দুগ্গতো.

৭৪০. যং কম্মং ‘‘ইদমহং উপ্পাদেস্সামী’’তি অসম্ভাৱিতং অচিন্তিতমেৱ হুত্ৱা সম্পত্তং, তং ‘‘কাকতালীয’’ন্ত্যুচ্চতে. তালস্স ইদং ফলং তালং, কাকো চ তালঞ্চ কাকতালানি, তেহি সদিসং কম্মং কাকতালিযং, কাকস্স, তালফলস্স উড্ডনপতনসদিসং কম্মন্ত্যত্থো.

চতুক্কং যাচকে. যাচনং কৰোতীতি যাচনকো, যাচতীতি ৱা, যাচ যাচনে, যু. সকত্থে কো. অত্থ যাচনাযং, অত্থনং অত্থো, সো অস্সত্থীতি অত্থী. ণ্ৱু, যাচকো. ‘‘মাদিসস্স ধনং দত্ৱা ৰাজা সগ্গং গমিস্সতী’’ত্যাদিনা দানফলং ৱণ্ণেত্ৱা ৱকতি যাচতীতি ৱনিব্বকো, ৱণ্ণস্স ৱনি, ৱক আদানে, আদানমেত্থ যাচনমেৱ.

৭৪১. কিঞ্চিদূনকন্তং পতিপাদেন নামং. পক্খিসপ্পমচ্ছাদযো অণ্ডতো জাতত্তা অণ্ডজা. নৰাদযো পন গব্ভাসযসঙ্খাতজলাবুতো, তত্ৰ ৱা জাতত্তা জলাবুজা. কিমি চ ডংসা চ আদিনা মকসমঙ্গুৰাদযো চ সেদজা, সেদকাৰণত্তা উস্মা সেদো, ততো জাতা সেদজা. দেৱো চ আদিনা ব্ৰহ্মনেৰযিকাদযো চ ওপপাতিকা, উপগন্ত্ৱা পততীতি উপপাতী, ণী, সোড়সৱস্সুদ্দেসিকাদিকো অত্তভাৱো, সো যেসমত্থি, তে ওপপাতিকা.

৭৪২. জণ্ণুমত্তে জণ্ণুপ্পমাণযুত্তে উদকাদিম্হি জণ্ণুতগ্ঘো, জণ্ণুপ্পমাণো জণ্ণুতগ্ঘো, পমাণত্থে তগ্ঘো, জণ্ণুপ্পমাণো জণ্ণুমত্তো, পমাণত্থে মত্তো [মোগ্গল্লানে ৪.৪৭ সুত্তে পস্সিতব্বং], তস্মিং.

কিঞ্চিদূনকে অপ্পমত্তকযুত্তে কপ্পো [পাণিনি ৫.৪.৬৭], ঊনস্স অপ্পকতায কপ্পীযতি একাদিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জতীতি কপ্পো, কপ্প পৰিচ্ছেদনে.

চতুক্কং পৰিযাপন্নে. অন্তো গচ্ছতীতি অন্তগ্গতং, ‘‘লোপঞ্চ তত্ৰাকাৰো’’তি ওলোপে অআগমো, দ্ৱিত্তং. অন্তোগতম্পি. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আপন্নং গহিতং পৰিযাপন্নং. গাধ পতিট্ঠাযং, অন্তো ওগাধতীতি অন্তোগধং, ৰস্সো, ওগাধতীতি ওগধং.

৭৪৩. দ্ৱযং সাধিতে. ৰাধ সাধ সিদ্ধিযং, কম্মনি তো.

দ্ৱযং কুথিতে. পচ পাকে, অতীতে কত্তৰি তো, তস্স ক্কো, চলোপো. কুথ নিপ্পক্কে, তো.

আপদং ব্যসনং পত্তো আপন্নো নাম, অতিপীড়নং আপজ্জতীতি আপন্নো, ‘‘আ তুকোধমুদাট্টীসূ’’তি হি একক্খৰকোসো [একক্খৰকোস ১৪ গাথা] . পদ গমনে, ‘‘আপন্নো চ ৱিপত্তিম্হি, পত্তে চ ৱাচ্চলিঙ্গিকো’’তি নানত্থসঙ্গহো.

দ্ৱযং পৰেসমৱসগতে. নত্থি ৱসো আযত্তো পৰেসং এতস্মিং সেৰীভূতেতি ৱিৱসো, অৱসো চ.

৭৪৪. ছক্কং খিত্তে. নুদ পেৰণে, নুদ খেপে ৱা, তো, তস্স ইন্নো. অনিন্নাদেসে ভুজাদি, নুত্তো. নুতোপি. অসু খেপনে, তো, ভুজাদি, অত্তো. খিপ পেৰণে, তো.

ঈৰ গতিযং, কম্পনে চ, ইতো, ঈৰিতো. আপুব্বো ৱিধ পেৰণে, তো, আৱিদ্ধো.

চতুক্কং কম্পিতে. কম্প চলনে, ধূ ৱিধুননে, কম্পনে চ. ধূতো, আধূতো, চল কম্পনে, চলিতো. ৱেল্লিতো, পেখিতোপি. ৱেল্ল চলনত্থো. পেখ গত্যত্থো, পেখিতো.

দ্ৱযং নিসিতে. নিসি নিসানে. তিজ নিসানে, নিসানং তিক্খকৰণং, উভযত্ৰাপি কম্মনি তো.

৭৪৫-৭৪৬. তিকং পত্তব্বে. পত গমনে, তব্বো. গমু গতিযং, ণ্যো, ম্যস্স ম্মো ৱা, গম্মং, গম্যং, দ্যস্স জ্জো, আপজ্জং.

দ্ৱযং পৰিণতে. পচিনো অনেকত্থত্তা ইহ পৰিণতত্থো. নমু নমনে, ভূৱাদি, কত্তৰি তো, সমা দ্ৱে তুল্যত্থা.

পঞ্চকং ৱেঠিতে. ৱেঠ ৱেঠনে. ৱলমিৱ ৱলযং, কুণ্ডলাকাৰং ৱলযং কতং ৱলযিতং, নামধাতু, কাৰিতন্তা তো. ৰুধ আৱৰণে, ৰুদ্ধং. সংপুব্বো ৱু সংৱৰণে, সংৱুতং. সমন্ততো ৱুতং আৱুতং, ৱু সংৱৰণে, সব্বত্ৰ কম্মনি তো.

দ্ৱযং পৰিখাদিনা পৰিক্খিত্তে. পৰি সমন্ততো কৰীযতেতি পৰিক্খিত্তং, পৰিক্খতম্পি. ৱু সংৱৰণে, নিৱুতং.

তিকং ৱিত্থতে. সৰ গতিযং, তো, তস্স টো, ৰলোপো, ৱিসটং. তনু ৱিত্থাৰে, তো, তস্স তো, নলোপো, ৱিত্থতং, ততং.

দ্ৱযং লেপনীযে. লিপ লেপনে, দিহ উপলেপনে, উভযত্ৰাপি কম্মনি তো.

দ্ৱযং গুড়্হে. গুহ সংৱৰণে, ড়ো, গুড়্হো. গুপ গোপনে, গুত্তো.

দ্ৱযং পোসনীযে. পুস পোসনে, তো, সতানং ট্ঠো, ট্ঠাভাৱে পোসিতো.

৭৪৭. দ্ৱযং সলজ্জে. লজ্জ পীড়ে, পীড়ো লজ্জাৱ. হীড় নিন্দালজ্জাসু, হীড়িতো.

দ্ৱযং সদ্দে. সন ধন সদ্দে, সনিতং, ধনিতং.

পঞ্চকং বন্ধনীযে. সন্দনং বন্ধনং, তংযোগা ৱন্তু. সন্দানৱন্তং কতং সন্দানিতং, নামধাতুম্হা তো, ৱন্তুলোপো. সন্দানং সজ্জা, তমস্সাতি ৱা, ইতো. সি বন্ধনে, তো. বন্ধ বন্ধনে, বদ্ধো. কীল বন্ধনে. যমু উপৰমে, সংপুব্বো বন্ধনে, সব্বত্ৰ কম্মনি তো. মূতং, উদ্দিতং, সদ্দিতম্পি. মূ বন্ধনে. দা অৱখণ্ডনে. উ সংপুব্বো বন্ধনে. ৱুত্তঞ্চ ‘‘উদ্দানন্তু চ বন্ধন’’ন্তি.

৭৪৮. তিকং সিদ্ধে. সিধ সংসিদ্ধিম্হি. পদ গমনে, নিপুব্বো সিদ্ধিযং. ৱত্ত ৱত্তনে, ৱত্তনংপ্যত্ৰ সিজ্ঝনং নিপুব্বত্তা.

তিকং ৱিদাৰিতে. দৰ ভিদ ৱিদাৰণে, ইন্নাদেসো. ভিন্নং. অনিন্নাদেসে তু ভেদিতং.

দ্ৱযং তিণাদীহি ছাদনীযে. ছদ সংৱৰণে, তো, তস্স সধাত্ৱন্তস্স অন্নাদেসো.

তিকং ছিন্দিতে. ৱিধ ৱেধনে. ছিদ্দ কণ্ণভেদে, চুৰাদি. ৱিধ ৱেধনে, সব্বত্ৰ কম্মে তো, অপৰদ্ৱযে চ সঞ্জাতত্থে ইতো.

৭৪৯. তিকং আনীতে. হৰ হৰণে, ভৰ ধাৰণপোসনেসু, আপুব্বো নী নযে.

দ্ৱযং দমযুত্তে. দমু দমনে, কত্তৰি তো. পক্কমাদীহি ন্তো. অন্তাদেসে দমিতো. কম্মসাধনোপ্যযং.

দ্ৱযং সন্তে. সমু উপসমে, কত্তৰিতো. অন্তাদেসে সমিতো, কম্মসাধনোপ্যযং.

দ্ৱযং পুণ্ণে. পূৰ পূৰণে, তৰাদীহি ইণ্ণো, দ্ৱীসুপি কত্তুকম্মসাধনানি লব্ভন্তি.

৭৫০. তিপাদং পূজিতে. চায পূজানিসামনেসু. মহ পূজাযং, পূজ পূজনে, অৰহ পূজাযং, অৰহিতো. অচ্চ পূজাযং. মান পূজাযং. চি চযে, অপপুব্বো পূজনে. নমস্সিতোপি, নমস্সধাতু পূজাযং.

দ্ৱযং তচ্ছিতে দাৰুআদিম্হি. তচ্ছ তনুকৰণে, তনুকৰীযতেতি তনূকতো, দীঘো.

৭৫১. দ্ৱযং অগ্গিআদীহি তত্তে. তপ ধূপ সন্তাপে.

দ্ৱযং ৰাজাদীনং সন্তিকে ভজনাদিৱসেন উপগতে. চৰ গত্যত্থো, উপচৰিতো. আস উপৱেসনে, উপাসিতো.