৩. সত্তাৱাসৱগ্গো

১. তিঠানসুত্তং

২১. ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি উত্তৰকুৰুকা মনুস্সা দেৱে চ তাৱতিংসে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে. কতমেহি তীহি? অমমা, অপৰিগ্গহা, নিযতাযুকা, ৱিসেসগুণা [ৱিসেসভুনো (সী. স্যা. পী.)] – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি ঠানেহি উত্তৰকুৰুকা মনুস্সা দেৱে চ তাৱতিংসে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে.

‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি দেৱা তাৱতিংসা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে. কতমেহি তীহি? দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি ঠানেহি দেৱা তাৱতিংসা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি জম্বুদীপকে চ মনুস্সে.

[কথা. ২৭১] ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি? সূৰা, সতিমন্তো, ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে’’তি. পঠমং.

২. অস্সখড়ুঙ্কসুত্তং

২২. [অ. নি. ৩.১৪১] ‘‘তযো চ, ভিক্খৱে, অস্সখড়ুঙ্কে দেসেস্সামি তযো চ পুৰিসখড়ুঙ্কে তযো চ অস্সপৰস্সে [অস্সসদস্সে (সী. স্যা. পী.) অ. নি. ৩.১৪২] তযো চ পুৰিসপৰস্সে [পুৰিসসদস্সে (সী. স্যা. পী.)] তযো চ ভদ্দে অস্সাজানীযে তযো চ ভদ্দে পুৰিসাজানীযে. তং সুণাথ.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো অস্সখড়ুঙ্কা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অস্সখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো হোতি, ন ৱণ্ণসম্পন্নো, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো অস্সখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো অস্সখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অস্সখড়ুঙ্কা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো পুৰিসখড়ুঙ্কা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো হোতি, ন ৱণ্ণসম্পন্নো, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো হোতি, ন ৱণ্ণসম্পন্নো ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৱস্মিং ৱদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৱিনযে পঞ্হং পুট্ঠো সংসাদেতি [সংসাৰেতি (ক.) অ. নি. ১.৩.১৪১], নো ৱিস্সজ্জেতি. ইদমস্স ন ৱণ্ণস্মিং ৱদামি. ন খো পন লাভী হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ইদমস্স ন আৰোহপৰিণাহস্মিং ৱদামি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো হোতি, ন ৱণ্ণসম্পন্নো ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৱস্মিং ৱদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৱিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৱণ্ণস্মিং ৱদামি. ন খো পন লাভী হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ইদমস্স ন আৰোহপৰিণাহস্মিং ৱদামি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ, ন আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদমস্স জৱস্মিং ৱদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৱিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৱণ্ণস্মিং ৱদামি. লাভী খো পন হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ইদমস্স আৰোহপৰিণাহস্মিং ৱদামি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুৰিসখড়ুঙ্কো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুৰিসখড়ুঙ্কা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো অস্সপৰস্সা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অস্সপৰস্সো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো অস্সপৰস্সা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো পুৰিসপৰস্সা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুৰিসপৰস্সো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুৰিসপৰস্সো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ইদমস্স জৱস্মিং ৱদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৱিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৱণ্ণস্মিং ৱদামি. লাভী খো পন হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ইদমস্স আৰোহপৰিণাহস্মিং ৱদামি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুৰিসপৰস্সো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুৰিসপৰস্সা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো ভদ্দা অস্সাজানীযা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভদ্দো অস্সাজানীযো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো ভদ্দা অস্সাজানীযা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো ভদ্দা পুৰিসাজানীযা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভদ্দো পুৰিসাজানীযো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভদ্দো পুৰিসাজানীযো…পে… জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদমস্স জৱস্মিং ৱদামি. অভিধম্মে খো পন অভিৱিনযে পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি, নো সংসাদেতি. ইদমস্স ৱণ্ণস্মিং ৱদামি. লাভী খো পন হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ইদমস্স আৰোহপৰিণাহস্মিং ৱদামি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভদ্দো পুৰিসাজানীযো জৱসম্পন্নো চ হোতি ৱণ্ণসম্পন্নো চ আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো ভদ্দা পুৰিসাজানীযা’’তি. দুতিযং.

৩. তণ্হামূলকসুত্তং

২৩. [দী. নি. ২.১০৩] ‘‘নৱ, ভিক্খৱে, তণ্হামূলকে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা? তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা, পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো, ৱিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দৰাগো, ছন্দৰাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পৰিগ্গহো, পৰিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছৰিযং, মচ্ছৰিযং পটিচ্চ আৰক্খো, আৰক্খাধিকৰণং দণ্ডাদানং সত্থাদানং কলহৱিগ্গহৱিৱাদতুৱংতুৱংপেসুঞ্ঞমুসাৱাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি. ইমে খো, ভিক্খৱে, নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা’’তি. ততিযং.

৪. সত্তাৱাসসুত্তং

২৪. [দী. নি. ৩.৩৪১] ‘‘নৱযিমে, ভিক্খৱে, সত্তাৱাসা. কতমে নৱ? সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা, একচ্চে চ দেৱা, একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. অযং পঠমো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা আভস্সৰা. অযং ততিযো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা অসঞ্ঞিনো অপ্পটিসংৱেদিনো, সেয্যথাপি দেৱা অসঞ্ঞসত্তা. অযং পঞ্চমো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং সত্তমো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং অট্ঠমো সত্তাৱাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা. অযং নৱমো সত্তাৱাসো. ইমে খো, ভিক্খৱে, নৱ সত্তাৱাসা’’তি. চতুত্থং.

৫. পঞ্ঞাসুত্তং

২৫. ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি, তস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো কল্লং ৱচনায – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি? ‘ৱীতৰাগং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘ৱীতদোসং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘ৱীতমোহং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসৰাগধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসদোসধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসমোহধম্মং মে চিত্ত’ন্তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং কামভৱাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং ৰূপভৱাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং অৰূপভৱাযা’তি পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পঞ্ঞায চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি, তস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো কল্লং ৱচনায – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. পঞ্চমং.

৬. সিলাযূপসুত্তং

২৬. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ চন্দিকাপুত্তো ৰাজগহে ৱিহৰন্তি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তত্ৰ খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি ( ) [(আৱুসো…পে… এতদৱোচ) (সী.)] – ‘‘দেৱদত্তো, আৱুসো, ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.

এৱং ৱুত্তে আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱঞ্চ খো, আৱুসো, চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.

দুতিযম্পি খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘দেৱদত্তো, আৱুসো, ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱঞ্চ খো, আৱুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.

ততিযম্পি খো আযস্মা চন্দিকাপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘দেৱদত্তো, আৱুসো, ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং চন্দিকাপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱঞ্চ খো, আৱুসো চন্দিকাপুত্ত, দেৱদত্তো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতি – ‘যতো খো, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি, তস্সেতং ভিক্খুনো কল্লং ৱেয্যাকৰণায – খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’’’তি.

‘‘কথঞ্চ, আৱুসো, ভিক্খুনো চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি? ‘ৱীতৰাগং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘ৱীতদোসং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘ৱীতমোহং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসৰাগধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসদোসধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অসমোহধম্মং মে চিত্ত’ন্তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং কামভৱাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং ৰূপভৱাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি; ‘অনাৱত্তিধম্মং মে চিত্তং অৰূপভৱাযা’তি চেতসা চিত্তং সুপৰিচিতং হোতি. এৱং সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্স খো, আৱুসো, ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৱযং চস্সানুপস্সতি.

‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, সিলাযূপো সোড়সকুক্কুকো. তস্সস্সু অট্ঠ কুক্কূ হেট্ঠা নেমঙ্গমা, অট্ঠ কুক্কূ উপৰি নেমস্স. অথ পুৰত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি, নেৱ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য; অথ পচ্ছিমায… অথ উত্তৰায… অথ দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি, নেৱ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য. তং কিস্স হেতু? গম্ভীৰত্তা, আৱুসো, নেমস্স, সুনিখাতত্তা সিলাযূপস্স. এৱমেৱং খো, আৱুসো, সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৱযং চস্সানুপস্সতি.

‘‘ভুসা চেপি সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি; অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ৱযং চস্সানুপস্সতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমৱেৰসুত্তং

২৭. [অ. নি. ৯.৯২; সং. নি. ৫.১০২৪] অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘যতো খো, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’’তি.

‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি? যং, গহপতি, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো নেৱ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পাণাতিপাতা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.

‘‘যং, গহপতি, অদিন্নাদাযী…পে… কামেসুমিচ্ছাচাৰী… মুসাৱাদী… সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতো নেৱ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি.

‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’’তি.

ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি.

সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো উজুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো; যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি.

অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপৰামট্ঠেহি সমাধিসংৱত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.

‘‘যতো খো, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযৱেৰসুত্তং

২৮. [সং. নি. ৫.১০২৫] ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’’তি.

‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি? যং, ভিক্খৱে, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো…পে… এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.

‘‘যং, ভিক্খৱে, অদিন্নাদাযী…পে… সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতো নেৱ দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি.

‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে… অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপৰামট্ঠেহি সমাধিসংৱত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.

‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’’তি. অট্ঠমং.

৯. আঘাতৱত্থুসুত্তং

২৯. [ৱিভ. ৯৬০; দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ১০.৭৯] ‘‘নৱযিমানি, ভিক্খৱে, আঘাতৱত্থূনি. কতমানি নৱ? ‘অনত্থং মে অচৰী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অনত্থং মে চৰতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰী’তি…পে… ‘অনত্থং চৰতী’তি…পে… ‘অনত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি; ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰী’তি …পে… ‘অত্থং চৰতী’তি…পে… ‘অত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, নৱ আঘাতৱত্থূনী’’তি. নৱমং.

১০. আঘাতপটিৱিনযসুত্তং

৩০. [দী. নি. ৩.৩৪০, ৩৫৯] ‘‘নৱযিমে, ভিক্খৱে, আঘাতপটিৱিনযা. কতমে নৱ? ‘অনত্থং মে অচৰি [অচৰীতি (স্যা.), এৱং ‘‘চৰতি, চৰিস্সতি’’ পদেসুপি], তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৱিনেতি; ‘অনত্থং মে চৰতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৱিনেতি; ‘অনত্থং মে চৰিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৱিনেতি; পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি…পে… অনত্থং চৰতি…পে… ‘অনত্থং চৰিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৱিনেতি; অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি…পে… অত্থং চৰতি…পে… ‘অত্থং চৰিস্সতি, তং কুতেত্থ লব্ভা’তি আঘাতং পটিৱিনেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, নৱ আঘাতপটিৱিনযা’’তি. দসমং.

১১. অনুপুব্বনিৰোধসুত্তং

৩১. ‘‘নৱযিমে, ভিক্খৱে, অনুপুব্বনিৰোধা. কতমে নৱ? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স কামসঞ্ঞা [আমিস্সসঞ্ঞা (স্যা.)] নিৰুদ্ধা হোতি; দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা নিৰুদ্ধা হোন্তি; ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিৰুদ্ধা হোতি; চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিৰুদ্ধা হোন্তি; আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি; ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি; নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি; সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ নিৰুদ্ধা হোন্তি. ইমে খো, ভিক্খৱে, নৱ অনুপুব্বনিৰোধা’’তি [দী. নি. ৩.৩৪৪, ৩৪৯]. একাদসমং.

সত্তাৱাসৱগ্গো ততিযো.