৬. অব্যাকতৱগ্গো
১. অব্যাকতসুত্তং
৫৪. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ৱিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি অব্যাকতৱত্থূসূ’’তি?
‘‘দিট্ঠিনিৰোধা খো, ভিক্খু, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ৱিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি অব্যাকতৱত্থূসু. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, দিট্ঠিগতমেতং; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, দিট্ঠিগতমেতং; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, দিট্ঠিগতমেতং; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, দিট্ঠিগতমেতং. অস্সুতৱা, ভিক্খু, পুথুজ্জনো দিট্ঠিং নপ্পজানাতি, দিট্ঠিসমুদযং নপ্পজানাতি, দিট্ঠিনিৰোধং নপ্পজানাতি, দিট্ঠিনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানাতি. তস্স সা দিট্ঠি পৱড্ঢতি, সো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি.
‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খু, অৰিযসাৱকো দিট্ঠিং পজানাতি, দিট্ঠিসমুদযং পজানাতি, দিট্ঠিনিৰোধং পজানাতি, দিট্ঠিনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি. তস্স সা দিট্ঠি নিৰুজ্ঝতি, সো পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং এৱং অব্যাকৰণধম্মো হোতি অব্যাকতৱত্থূসু. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং ন ছম্ভতি, ন কম্পতি, ন ৱেধতি, ন সন্তাসং আপজ্জতি অব্যাকতৱত্থূসু.
‘‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, তণ্হাগতমেতং…পে… সঞ্ঞাগতমেতং …পে… মঞ্ঞিতমেতং…পে… পপঞ্চিতমেতং…পে… উপাদানগতমেতং…পে… ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, ৱিপ্পটিসাৰো এসো; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, ৱিপ্পটিসাৰো এসো; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, ৱিপ্পটিসাৰো এসো; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, ভিক্খু, ৱিপ্পটিসাৰো এসো. অস্সুতৱা, ভিক্খু, পুথুজ্জনো ৱিপ্পটিসাৰং নপ্পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰসমুদযং নপ্পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰনিৰোধং নপ্পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানাতি. তস্স সো ৱিপ্পটিসাৰো পৱড্ঢতি, সো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি.
‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খু, অৰিযসাৱকো ৱিপ্পটিসাৰং পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰসমুদযং পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰনিৰোধং পজানাতি, ৱিপ্পটিসাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি. তস্স সো ৱিপ্পটিসাৰো নিৰুজ্ঝতি, সো পৰিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৱদামি. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন ব্যাকৰোতি. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং এৱং অব্যাকৰণধম্মো হোতি অব্যাকতৱত্থূসু. এৱং জানং খো, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো এৱং পস্সং ন ছম্ভতি, ন কম্পতি, ন ৱেধতি, ন সন্তাসং আপজ্জতি অব্যাকতৱত্থূসু. অযং খো, ভিক্খু, হেতু অযং পচ্চযো যেন সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ৱিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি অব্যাকতৱত্থূসূ’’তি. পঠমং.
২. পুৰিসগতিসুত্তং
৫৫. ‘‘সত্ত চ [সত্ত (সী.), সত্ত চ খো (ক.)], ভিক্খৱে, পুৰিসগতিযো দেসেস্সামি অনুপাদা চ পৰিনিব্বানং [পৰিনিব্বাণং (সী.)]. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সত্ত পুৰিসগতিযো?
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং তং পজহামী’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি, তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে [দিৱসসন্তত্তে (সী. স্যা.) ম. নি. ২.১৫৪] অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং তং পজহামী’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি, তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং তং পজহামী’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি, তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা অনুপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা উপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পৰিত্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য. সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৱা ধূমম্পি জনেত্ৱা তমেৱ পৰিত্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা ৱিপুলে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য. সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৱা ধূমম্পি জনেত্ৱা তমেৱ ৱিপুলং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং তং পজহামী’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি, তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসংসন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা মহন্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য. সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৱা ধূমম্পি জনেত্ৱা তমেৱ মহন্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা গচ্ছম্পি দহেয্য [ডহেয্য (অঞ্ঞত্থ)], দাযম্পি দহেয্য, গচ্ছম্পি দহিত্ৱা দাযম্পি দহিত্ৱা হৰিতন্তং ৱা পথন্তং ৱা [পন্থন্তং ৱা (সী.) স্যামপোত্থকে ইদং ন দিস্সতি] সেলন্তং ৱা উদকন্তং ৱা ৰমণীযং ৱা ভূমিভাগং আগম্ম অনাহাৰা নিব্বাযেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স নো চ মে সিযা…পে… সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. ইমা খো, ভিক্খৱে, সত্ত পুৰিসগতিযো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অনুপাদাপৰিনিব্বানং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং তং পজহামী’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি, তস্স সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনুপাদাপৰিনিব্বানং. ইমা খো, ভিক্খৱে, সত্ত পুৰিসগতিযো অনুপাদা চ পৰিনিব্বান’’ন্তি. দুতিযং.
৩. তিস্সব্ৰহ্মাসুত্তং
৫৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো দ্ৱে দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো একা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতা, ভন্তে, ভিক্খুনিযো ৱিমুত্তা’’তি. অপৰা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতা, ভন্তে, ভিক্খুনিযো অনুপাদিসেসা সুৱিমুত্তা’’তি. ইদমৱোচুং তা দেৱতা. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো তা দেৱতা ‘‘সমনুঞ্ঞো সত্থা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযিংসু.
অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৱে, ৰত্তিং দ্ৱে দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৱে, একা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘এতা, ভন্তে, ভিক্খুনিযো ৱিমুত্তা’তি. অপৰা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘এতা, ভন্তে, ভিক্খুনিযো অনুপাদিসেসা সুৱিমুত্তা’তি. ইদমৱোচুং, ভিক্খৱে, তা দেৱতা. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযিংসূ’’তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱতো অৱিদূৰে নিসিন্নো হোতি. অথ খো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স এতদহোসি – ‘‘কতমেসানং খো দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি? তেন খো পন সমযেন তিস্সো নাম ভিক্খু অধুনাকালঙ্কতো অঞ্ঞতৰং ব্ৰহ্মলোকং উপপন্নো হোতি. তত্ৰাপি নং এৱং জানন্তি – ‘‘তিস্সো ব্ৰহ্মা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – গিজ্ঝকূটে পব্বতে অন্তৰহিতো তস্মিং ব্ৰহ্মলোকে পাতুৰহোসি. অদ্দসা খো তিস্সো ব্ৰহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ – ‘‘এহি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান; স্ৱাগতং, মাৰিস মোগ্গল্লান! চিৰস্সং খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, ইমং পৰিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনায. নিসীদ, মাৰিস মোগ্গল্লান, ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পঞ্ঞত্তে আসনে. তিস্সোপি খো ব্ৰহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো তিস্সং ব্ৰহ্মানং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ – ‘‘কতমেসানং খো, তিস্স, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি? ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকানং খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘সব্বেসঞ্ঞেৱ খো, তিস্স, ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি? ‘‘ন খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, সব্বেসং ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘যে খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, ব্ৰহ্মকাযিকা দেৱা ব্ৰহ্মেন আযুনা সন্তুট্ঠা ব্ৰহ্মেন ৱণ্ণেন ব্ৰহ্মেন সুখেন ব্ৰহ্মেন যসেন ব্ৰহ্মেন আধিপতেয্যেন সন্তুট্ঠা, তে উত্তৰি নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানন্তি. তেসং ন এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’তি. যে চ খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, ব্ৰহ্মকাযিকা দেৱা ব্ৰহ্মেন আযুনা অসন্তুট্ঠা, ব্ৰহ্মেন ৱণ্ণেন ব্ৰহ্মেন সুখেন ব্ৰহ্মেন যসেন ব্ৰহ্মেন আধিপতেয্যেন অসন্তুট্ঠা, তে চ উত্তৰি নিস্সৰণং যথাভূতং পজানন্তি. তেসং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘ইধ, মাৰিস মোগ্গল্লান, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো হোতি. তমেনং তে দেৱা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো আযস্মা উভতোভাগৱিমুত্তো. যাৱস্স কাযো ঠস্সতি তাৱ নং দক্খন্তি দেৱমনুস্সা. কাযস্স ভেদা ন নং দক্খন্তি দেৱমনুস্সা’তি. এৱম্পি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, তেসং দেৱানং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘ইধ পন, মাৰিস মোগ্গল্লান, ভিক্খু পঞ্ঞাৱিমুত্তো হোতি. তমেনং তে দেৱা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো আযস্মা পঞ্ঞাৱিমুত্তো. যাৱস্স কাযো ঠস্সতি তাৱ নং দক্খন্তি দেৱমনুস্সা. কাযস্স ভেদা ন নং দক্খন্তি দেৱমনুস্সা’তি. এৱম্পি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, তেসং দেৱানং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘ইধ পন, মাৰিস মোগ্গল্লান, ভিক্খু কাযসক্খী হোতি. তমেনং দেৱা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো আযস্মা কাযসক্খী. অপ্পেৱ নাম অযমাযস্মা অনুলোমিকানি সেনাসনানি পটিসেৱমানো কল্যাণমিত্তে ভজমানো ইন্দ্ৰিযানি সমন্নানযমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি. এৱম্পি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, তেসং দেৱানং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
‘‘ইধ পন, মাৰিস মোগ্গল্লান, ভিক্খু দিট্ঠিপ্পত্তো হোতি…পে… সদ্ধাৱিমুত্তো হোতি…পে… ধম্মানুসাৰী হোতি. তমেনং তে দেৱা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো আযস্মা ধম্মানুসাৰী. অপ্পেৱ নাম অযমাযস্মা অনুলোমিকানি সেনাসনানি পটিসেৱমানো কল্যাণমিত্তে ভজমানো ইন্দ্ৰিযানি সমন্নানযমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি. এৱম্পি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, তেসং দেৱানং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তিস্সস্স ব্ৰহ্মুনো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো গিজ্ঝকূটে পব্বতে পাতুৰহোসি. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যাৱতকো অহোসি তিস্সেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসি.
‘‘ন হি পন তে, মোগ্গল্লান, তিস্সো ব্ৰহ্মা সত্তমং অনিমিত্তৱিহাৰিং পুগ্গলং দেসেতি’’. ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো! যং ভগৱা সত্তমং অনিমিত্তৱিহাৰিং পুগ্গলং দেসেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, মোগ্গল্লান, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, মোগ্গল্লান, ভিক্খু সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তমেনং তে দেৱা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো আযস্মা সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. অপ্পেৱ নাম অযমাযস্মা অনুলোমিকানি সেনাসনানি পটিসেৱমানো কল্যাণমিত্তে ভজমানো ইন্দ্ৰিযানি সমন্নানযমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি. এৱং খো, মোগ্গল্লান, তেসং দেৱানং ঞাণং হোতি – ‘সউপাদিসেসে ৱা সউপাদিসেসোতি, অনুপাদিসেসে ৱা অনুপাদিসেসো’’’তি. ততিযং.
৪. সীহসেনাপতিসুত্তং
৫৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সীহো সেনাপতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সক্কা নু খো, ভন্তে, সন্দিট্ঠিকং দানফলং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি?
‘‘তেন হি, সীহ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, ইধ দ্ৱে পুৰিসা – একো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, একো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো. তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কং নু খো [কিং নু খো (ক.)] অৰহন্তো পঠমং অনুকম্পন্তা অনুকম্পেয্যুং – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি?
‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিন্তং [কিন্তি (ক.)] অৰহন্তো পঠমং অনুকম্পন্তা অনুকম্পিস্সন্তি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো তংযেৱ অৰহন্তো পঠমং অনুকম্পন্তা অনুকম্পেয্যুং’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কং নু খো অৰহন্তো পঠমং উপসঙ্কমন্তা উপসঙ্কমেয্যুং – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিন্তং অৰহন্তো পঠমং উপসঙ্কমন্তা উপসঙ্কমিস্সন্তি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো তংযেৱ অৰহন্তো পঠমং উপসঙ্কমন্তা উপসঙ্কমেয্যুং’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কস্স নু খো অৰহন্তো পঠমং পটিগ্গণ্হন্তা পটিগ্গণ্হেয্যুং – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিন্তং তস্স অৰহন্তো পঠমং পটিগ্গণ্হন্তা পটিগ্গণ্হিস্সন্তি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো তস্সেৱ অৰহন্তো পঠমং পটিগ্গণ্হন্তা পটিগ্গণ্হেয্যুং’’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কস্স নু খো অৰহন্তো পঠমং ধম্মং দেসেন্তা দেসেয্যুং – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিন্তং তস্স অৰহন্তো পঠমং ধম্মং দেসেন্তা দেসেস্সন্তি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো তস্সেৱ অৰহন্তো পঠমং ধম্মং দেসেন্তা দেসেয্যুং’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কস্স নু খো কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছেয্য – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিন্তং তস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছিস্সতি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো তস্সেৱ কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছেয্য’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কো নু খো যংযদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমেয্য, যদি খত্তিযপৰিসং যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং যদি গহপতিপৰিসং যদি সমণপৰিসং ৱিসাৰদো উপসঙ্কমেয্য অমঙ্কুভূতো – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিং সো যংযদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমিস্সতি, যদি খত্তিযপৰিসং যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং যদি গহপতিপৰিসং যদি সমণপৰিসং ৱিসাৰদো উপসঙ্কমিস্সতি অমঙ্কুভূতো! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো সো যংযদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমেয্য, যদি খত্তিযপৰিসং যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং যদি গহপতিপৰিসং যদি সমণপৰিসং ৱিসাৰদো উপসঙ্কমেয্য অমঙ্কুভূতো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীহ, কো নু খো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য – ‘যো ৱা সো পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, যো ৱা সো পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো’’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, পুৰিসো অস্সদ্ধো মচ্ছৰী কদৰিযো পৰিভাসকো, কিং সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সতি! যো চ খো সো, ভন্তে, পুৰিসো সদ্ধো দানপতি অনুপ্পদানৰতো সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য’’.
‘‘যানিমানি, ভন্তে, ভগৱতা সন্দিট্ঠিকানি দানফলানি অক্খাতানি, নাহং এত্থ ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামি. অহম্পি এতানি জানামি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি, মং অৰহন্তো পঠমং অনুকম্পন্তা অনুকম্পন্তি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি, মং অৰহন্তো পঠমং উপসঙ্কমন্তা উপসঙ্কমন্তি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি, ময্হং অৰহন্তো পঠমং পটিগ্গণ্হন্তা পটিগ্গণ্হন্তি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি, ময্হং অৰহন্তো পঠমং ধম্মং দেসেন্তা দেসেন্তি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি, ময্হং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘সীহো সেনাপতি দাযকো কাৰকো সঙ্ঘুপট্ঠাকো’তি. অহং, ভন্তে, দাযকো দানপতি যংযদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমামি, যদি খত্তিযপৰিসং…পে… যদি সমণপৰিসং ৱিসাৰদো উপসঙ্কমামি অমঙ্কুভূতো. যানিমানি, ভন্তে, ভগৱতা সন্দিট্ঠিকানি দানফলানি অক্খাতানি, নাহং এত্থ ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামি. অহম্পি এতানি জানামি. যঞ্চ খো মং, ভন্তে, ভগৱা এৱমাহ – ‘দাযকো, সীহ, দানপতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতী’তি. এতাহং ন জানামি, এত্থ চ পনাহং, ভগৱতো সদ্ধায গচ্ছামী’’তি. ‘‘এৱমেতং, সীহ; এৱমেতং, সীহ! দাযকো, সীহ, দানপতি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতী’’তি. চতুত্থং.
৫. অৰক্খেয্যসুত্তং
৫৮. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি, তীহি চ অনুপৱজ্জো. কতমানি চত্তাৰি তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি? পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো, ভিক্খৱে, তথাগতো; নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিতং যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো, ভিক্খৱে, তথাগতো; নত্থি তথাগতস্স ৱচীদুচ্চৰিতং যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰো, ভিক্খৱে, তথাগতো; নত্থি তথাগতস্স মনোদুচ্চৰিতং যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. পৰিসুদ্ধাজীৱো, ভিক্খৱে, তথাগতো; নত্থি তথাগতস্স মিচ্ছাআজীৱো যং তথাগতো ৰক্খেয্য – ‘মা মে ইদং পৰো অঞ্ঞাসী’তি. ইমানি চত্তাৰি তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি.
‘‘কতমেহি তীহি অনুপৱজ্জো? স্ৱাক্খাতধম্মো, ভিক্খৱে, তথাগতো. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতি – ‘ইতিপি ত্ৱং ন স্ৱাক্খাতধম্মো’তি. নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং [এতংপহং (সী. স্যা.)], ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.
‘‘সুপঞ্ঞত্তা খো পন মে, ভিক্খৱে, সাৱকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা. যথাপটিপন্না মম সাৱকা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতি – ‘ইতিপি তে ন সুপঞ্ঞত্তা সাৱকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা. যথাপটিপন্না তৱ সাৱকা আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’তি. নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.
‘‘অনেকসতা খো পন মে, ভিক্খৱে, সাৱকপৰিসা আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতি – ‘ইতিপি তে ন অনেকসতা সাৱকপৰিসা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’তি. নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি. ইমেহি তীহি অনুপৱজ্জো.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি তথাগতস্স অৰক্খেয্যানি, ইমেহি চ তীহি অনুপৱজ্জো’’তি. পঞ্চমং.
৬. কিমিলসুত্তং
৫৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কিমিলাযং ৱিহৰতি নিচুলৱনে [ৱেড়ুৱনে (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. ৫.২০২; ৭.৪০]. অথ খো আযস্মা কিমিলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কিমিলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি?
‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পৰিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থৰি অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, ধম্মে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, সিক্খায অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, সমাধিস্মিং অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, পটিসন্থাৰে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি.
‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পৰিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থৰি সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, ধম্মে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, সিক্খায সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, সমাধিস্মিং সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, পটিসন্থাৰে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সত্তধম্মসুত্তং
৬০. ‘‘সত্তহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিৰস্সেৱ আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য. কতমেহি সত্তহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, সীলৱা হোতি, বহুস্সুতো হোতি, পটিসল্লীনো হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, সতিমা হোতি, পঞ্ঞৱা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, সত্তহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিৰস্সেৱ আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’’তি. সত্তমং.
৮. পচলাযমানসুত্তং
৬১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ভগ্গেসু ৱিহৰতি সুসুমাৰগিৰে ভেসকড়াৱনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো মগধেসু কল্লৱাড়পুত্তগামে [কল্লৱালমুত্তগামে (স্যা.)] পচলাযমানো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং মগধেসু কল্লৱাড়পুত্তগামে পচলাযমানং নিসিন্নং. দিস্ৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – ভগ্গেসু সুসুমাৰগিৰে ভেসকড়াৱনে মিগদাযে অন্তৰহিতো মগধেসু কল্লৱাড়পুত্তগামে আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স সম্মুখে পাতুৰহোসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –
‘‘পচলাযসি নো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, পচলাযসি নো ত্ৱং, মোগ্গল্লানা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, মোগ্গল্লান, যথাসঞ্ঞিস্স তে ৱিহৰতো তং মিদ্ধং ওক্কমতি, তং সঞ্ঞং মা মনসাকাসি [মা মনসিকাসি (সী.), মনসি কৰেয্যাসি (স্যা.), মনসাকাসি (ক.)], তং সঞ্ঞং মা বহুলমকাসি [তং সঞ্ঞং বহুলং কৰেয্যাসি (স্যা.), তং সঞ্ঞং বহুলমকাসি (ক.)]. ঠানং খো পনেতং, মোগ্গল্লান, ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ’’.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেয্যাসি অনুৱিচাৰেয্যাসি, মনসা অনুপেক্খেয্যাসি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰেয্যাসি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, উভো কণ্ণসোতানি আৱিঞ্ছেয্যাসি [আৱিঞ্জেয্যাসি (সী. স্যা.)], পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জেয্যাসি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, উট্ঠাযাসনা উদকেন অক্খীনি অনুমজ্জিত্ৱা [পনিঞ্জিত্ৱা (ক.)] দিসা অনুৱিলোকেয্যাসি, নক্খত্তানি তাৰকৰূপানি উল্লোকেয্যাসি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰেয্যাসি, দিৱাসঞ্ঞং অধিট্ঠহেয্যাসি – যথা দিৱা তথা ৰত্তিং যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন [ৱিৱট্টেন (স্যা.), মিদ্ধৱিগতেন (ক.)] চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেয্যাসি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী [পচ্ছাপুৰে তথাসঞ্ঞী (কত্থচি)] চঙ্কমং অধিট্ঠহেয্যাসি অন্তোগতেহি ইন্দ্ৰিযেহি অবহিগতেন মানসেন. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ.
‘‘নো চে তে এৱং ৱিহৰতো তং মিদ্ধং পহীযেথ, ততো ত্ৱং, মোগ্গল্লান, দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেয্যাসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা. পটিবুদ্ধেন চ [পটিবুদ্ধেনেৱ (স্যা.)] তে, মোগ্গল্লান, খিপ্পঞ্ঞেৱ পচ্চুট্ঠাতব্বং – ‘ন সেয্যসুখং ন পস্সসুখং ন মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰিস্সামী’তি. এৱঞ্হি তে, মোগ্গল্লান, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ, মোগ্গল্লান, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন উচ্চাসোণ্ডং পগ্গহেত্ৱা কুলানি উপসঙ্কমিস্সামী’তি. এৱঞ্হি তে, মোগ্গল্লান, সিক্খিতব্বং. সচে, মোগ্গল্লান, ভিক্খু উচ্চাসোণ্ডং পগ্গহেত্ৱা কুলানি উপসঙ্কমতি, সন্তি হি, মোগ্গল্লান, কুলেসু কিচ্চকৰণীযানি. যেহি মনুস্সা আগতং ভিক্খুং ন মনসি কৰোন্তি, তত্ৰ ভিক্খুস্স এৱং হোতি – ‘কোসু নাম ইদানি মং ইমস্মিং কুলে পৰিভিন্দি, ৱিৰত্তৰূপা দানিমে মযি মনুস্সা’তি. ইতিস্স অলাভেন মঙ্কুভাৱো, মঙ্কুভূতস্স উদ্ধচ্চং, উদ্ধতস্স অসংৱৰো, অসংৱুতস্স আৰা চিত্তং সমাধিম্হা.
‘‘তস্মাতিহ, মোগ্গল্লান, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৱিগ্গাহিককথং কথেস্সামী’তি. এৱঞ্হি তে, মোগ্গল্লান, সিক্খিতব্বং. ৱিগ্গাহিকায, মোগ্গল্লান, কথায সতি কথাবাহুল্লং পাটিকঙ্খং, কথাবাহুল্লে সতি উদ্ধচ্চং, উদ্ধতস্স অসংৱৰো, অসংৱুতস্স আৰা চিত্তং সমাধিম্হা [নাহং মোগ্গলান সব্বেহেৱ সমগ্গং ৱণ্ণযামি গহট্ঠেহি. পব্বজিতেহি খো অহং মোগ্গল্লান সমগ্গং ৱণ্ণযামি (ক.)]. নাহং, মোগ্গল্লান, সব্বেহেৱ সংসগ্গং ৱণ্ণযামি. ন পনাহং, মোগ্গল্লান, সব্বেহেৱ সংসগ্গং ন ৱণ্ণযামি. সগহট্ঠপব্বজিতেহি খো অহং, মোগ্গল্লান, সংসগ্গং ন ৱণ্ণযামি [নাহং মোগ্গল্লান সব্বেহেৱ সমগ্গং ৱণ্ণযামি গহট্ঠেহি, পব্বজিতেহি খো অহং মোগ্গল্লান সমগ্গং ৱণ্ণযামি (ক.)]. যানি চ খো তানি সেনাসনানি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৱিজনৱাতানি মনুস্সৰাহস্সেয্যকানি [মনুস্সৰাহসেয্যকানি (সী. স্যা.)] পটিসল্লানসাৰুপ্পানি তথাৰূপেহি সেনাসনেহি সংসগ্গং [সমগ্গং (ক.)] ৱণ্ণযামী’’তি.
এৱং ৱুত্তে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ভিক্খু সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তো হোতি অচ্চন্তনিট্ঠো অচ্চন্তযোগক্খেমী অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰী অচ্চন্তপৰিযোসানো সেট্ঠো দেৱমনুস্সান’’ন্তি?
‘‘ইধ, মোগ্গল্লান, ভিক্খুনো সুতং হোতি – ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি; এৱঞ্চেতং, মোগ্গল্লান, ভিক্খুনো সুতং হোতি – ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি. সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পৰিজানাতি. সব্বং ধম্মং পৰিঞ্ঞায যংকিঞ্চি ৱেদনং ৱেদিযতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা. সো তাসু ৱেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. সো তাসু ৱেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰন্তো ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰন্তো নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰন্তো পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰন্তো ন কিঞ্চি [ন চ কিঞ্চি (সী. স্যা. ক.) ম. নি. ১.৩৯০ পস্সিতব্বং] লোকে উপাদিযতি, অনুপাদিযং ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং পচ্চত্তংযেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এত্তাৱতা খো, মোগ্গল্লান, ভিক্খু সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তো হোতি অচ্চন্তনিট্ঠো অচ্চন্তযোগক্খেমী অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰী অচ্চন্তপৰিযোসানো সেট্ঠো দেৱমনুস্সান’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. মেত্তসুত্তং
৬২. [ইতিৱু. ২২ ইতিৱুত্তকেপি] ‘‘মা, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞানং ভাযিত্থ. সুখস্সেতং, ভিক্খৱে, অধিৱচনং যদিদং পুঞ্ঞানি [যদিদং পুঞ্ঞন্তি (সী.), যদিদং পুঞ্ঞানি (ক.)]. অভিজানামি খো পনাহং [ভিক্খৱে দীঘৰত্তং ইট্ঠং (স্যা.), ভিক্খৱে দীঘৰত্তং পুঞ্ঞানং ইট্ঠং (?)], ভিক্খৱে, দীঘৰত্তং কতানং পুঞ্ঞানং দীঘৰত্তং ইট্ঠং [ভিক্খৱে দীঘৰত্তং ইট্ঠং (স্যা.), ভিক্খৱে দীঘৰত্তং পুঞ্ঞানং ইট্ঠং (?)] কন্তং মনাপং ৱিপাকং পচ্চনুভূতং. সত্ত ৱস্সানি মেত্তং চিত্তং ভাৱেসিং. সত্ত ৱস্সানি মেত্তং চিত্তং ভাৱেত্ৱা সত্ত সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে নযিমং লোকং পুনাগমাসিং. সংৱট্টমানে সুদাহং [সংৱট্টমানস্সুদাহং (ক.)], ভিক্খৱে, লোকে আভস্সৰূপগো হোমি, ৱিৱট্টমানে লোকে সুঞ্ঞং ব্ৰহ্মৱিমানং উপপজ্জামি.
‘‘তত্ৰ সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা হোমি মহাব্ৰহ্মা অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৱসৱত্তী. ছত্তিংসক্খত্তুং খো পনাহং, ভিক্খৱে, সক্কো অহোসিং দেৱানমিন্দো; অনেকসতক্খত্তুং ৰাজা অহোসিং চক্কৱত্তী ধম্মিকো ধম্মৰাজা চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো সত্তৰতনসমন্নাগতো. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, ইমানি সত্ত ৰতনানি অহেসুং, সেয্যথিদং – চক্কৰতনং, হত্থিৰতনং, অস্সৰতনং, মণিৰতনং, ইত্থিৰতনং, গহপতিৰতনং, পৰিণাযকৰতনমেৱ সত্তমং. পৰোসহস্সং খো পন মে, ভিক্খৱে, পুত্তা অহেসুং সূৰা ৱীৰঙ্গৰূপা পৰসেনপ্পমদ্দনা. সো ইমং পথৱিং সাগৰপৰিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসি’’ন্তি [অজ্ঝাৱসন্তি (স্যা.) অজ্ঝাৱসতি (সী. ক.)].
‘‘পস্স পুঞ্ঞানং ৱিপাকং, কুসলানং সুখেসিনো [সুখেসিনং (সী.)];
মেত্তং চিত্তং ৱিভাৱেত্ৱা, সত্ত ৱস্সানি ভিক্খৱো [ভিক্খৱে (ক.)];
সত্তসংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে, নযিমং লোকং পুনাগমিং [পুনাগমং (স্যা.)].
‘‘সংৱট্টমানে লোকম্হি, হোমি আভস্সৰূপগো;
ৱিৱট্টমানে লোকস্মিং, সুঞ্ঞব্ৰহ্মূপগো অহুং.
‘‘সত্তক্খত্তুং মহাব্ৰহ্মা, ৱসৱত্তী তদা অহুং;
ছত্তিংসক্খত্তুং দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জমকাৰযিং.
‘‘চক্কৱত্তী অহুং ৰাজা, জম্বুমণ্ডস্স [জম্বুদীপস্স (সী.), জম্বুসণ্ডস্স (স্যা.)] ইস্সৰো;
মুদ্ধাৱসিত্তো [মুদ্ধাভিসিত্তো (ক.)] খত্তিযো, মনুস্সাধিপতী অহুং.
‘‘অদণ্ডেন অসত্থেন, ৱিজেয্য পথৱিং ইমং;
অসাহসেন কম্মেন [ধম্মেন (সী. স্যা.)], সমেন অনুসাসি তং.
‘‘ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা, অস্মিং পথৱিমণ্ডলে;
মহদ্ধনে মহাভোগে, অড্ঢে অজাযিহং কুলে.
‘‘সব্বকামেহি সম্পন্নে [সম্পুণ্ণে (ক.)], ৰতনেহি চ সত্তহি;
বুদ্ধা সঙ্গাহকা লোকে, তেহি এতং সুদেসিতং.
‘‘এসো হেতু মহন্তস্স, পথব্যো মে ন ৱিপজ্জতি [এস হেতু মহন্তস্স, পুথব্যো যেন ৱুচ্চতি (সী. স্যা.)];
পহূতৱিত্তূপকৰণো, ৰাজা হোতি [হোমি (সী. স্যা.)] পতাপৱা.
‘‘ইদ্ধিমা যসৱা হোতি [হোমি (সী. স্যা.)], জম্বুমণ্ডস্স [জম্বুসণ্ডস্স (সী. স্যা.)] ইস্সৰো;
কো সুত্ৱা নপ্পসীদেয্য, অপি কণ্হাভিজাতিযো.
‘‘তস্মা হি অত্তকামেন [অত্থকামেন (স্যা. ক.)], মহত্তমভিকঙ্খতা;
সদ্ধম্মো গৰুকাতব্বো, সৰং বুদ্ধানসাসন’’ন্তি. নৱমং;
১০. ভৰিযাসুত্তং
৬৩. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. তেন খো পন সমযেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৱেসনে মনুস্সা উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা হোন্তি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কিং নু তে, গহপতি, নিৱেসনে মনুস্সা উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা কেৱট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৱিলোপে’’তি? ‘‘অযং, ভন্তে, সুজাতা ঘৰসুণ্হা অড্ঢকুলা আনীতা. সা নেৱ সস্সুং আদিযতি, ন সসুৰং আদিযতি, ন সামিকং আদিযতি, ভগৱন্তম্পি ন সক্কৰোতি ন গৰুং কৰোতি ন মানেতি ন পূজেতী’’তি.
অথ খো ভগৱা সুজাতং ঘৰসুণ্হং আমন্তেসি – ‘‘এহি, সুজাতে’’তি! ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সুজাতা ঘৰসুণ্হা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সুজাতং ঘৰসুণ্হং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘সত্ত খো ইমা, সুজাতে, পুৰিসস্স ভৰিযাযো. কতমা সত্ত? ৱধকসমা, চোৰীসমা, অয্যসমা, মাতাসমা, ভগিনীসমা, সখীসমা, দাসীসমা. ইমা খো, সুজাতে, সত্ত পুৰিসস্স ভৰিযাযো. তাসং ত্ৱং কতমা’’তি? ‘‘ন খো অহং [নাহং (স্যা.)], ভন্তে, ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ধম্মং দেসেতু যথাহং ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং জানেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, সুজাতে, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সুজাতা ঘৰসুণ্হা ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘পদুট্ঠচিত্তা অহিতানুকম্পিনী,
অঞ্ঞেসু ৰত্তা অতিমঞ্ঞতে পতিং;
ধনেন কীতস্স ৱধায উস্সুকা,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘ৱধা চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘যং ইত্থিযা ৱিন্দতি সামিকো ধনং,
সিপ্পং ৱণিজ্জঞ্চ কসিং অধিট্ঠহং;
অপ্পম্পি তস্স অপহাতুমিচ্ছতি,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘চোৰী চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘অকম্মকামা অলসা মহগ্ঘসা,
ফৰুসা চ চণ্ডী দুৰুত্তৱাদিনী;
উট্ঠাযকানং অভিভুয্য ৱত্ততি,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘অয্যা চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘যা সব্বদা হোতি হিতানুকম্পিনী,
মাতাৱ পুত্তং অনুৰক্খতে পতিং;
ততো ধনং সম্ভতমস্স ৰক্খতি,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘মাতা চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘যথাপি জেট্ঠা ভগিনী কনিট্ঠকা [কণিট্ঠা (সী.), কনিট্ঠা (স্যা.)],
সগাৰৱা হোতি সকম্হি সামিকে;
হিৰীমনা ভত্তুৱসানুৱত্তিনী,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;‘ভগিনী চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘যাচীধ দিস্ৱান পতিং পমোদতি,
সখী সখাৰংৱ চিৰস্সমাগতং;
কোলেয্যকা সীলৱতী পতিব্বতা,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘সখী চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘অক্কুদ্ধসন্তা ৱধদণ্ডতজ্জিতা,
অদুট্ঠচিত্তা পতিনো তিতিক্খতি;
অক্কোধনা ভত্তুৱসানুৱত্তিনী,
যা এৱৰূপা পুৰিসস্স ভৰিযা;
‘দাসী চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি.
‘‘যাচীধ ভৰিযা ৱধকাতি ৱুচ্চতি,
‘চোৰী চ অয্যা’তি চ যা পৱুচ্চতি;
দুস্সীলৰূপা ফৰুসা অনাদৰা,
কাযস্স ভেদা নিৰযং ৱজন্তি তা.
‘‘যাচীধ মাতা ভগিনী সখীতি চ,
‘দাসী চ ভৰিযা’তি চ সা পৱুচ্চতি;
সীলে ঠিতত্তা চিৰৰত্তসংৱুতা,
কাযস্স ভেদা সুগতিং ৱজন্তি তা’’তি.
‘‘ইমা খো, সুজাতে, সত্ত পুৰিসস্স ভৰিযাযো. তাসং ত্ৱং কতমা’’তি? ‘‘অজ্জতগ্গে মং, ভন্তে, ভগৱা দাসীসমং সামিকস্স ভৰিযং ধাৰেতূ’’তি. দসমং.
১১. কোধনসুত্তং
৬৪. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকৰণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং দুব্বণ্ণো অস্সা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স ৱণ্ণৱতায নন্দতি. কোধনোযং [কোধনাযং (ক.)], ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো, কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৱিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৱত্থৱসনো [ওদাতৱসনো (ক.)]; অথ খো সো দুব্বণ্ণোৱ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং দুক্খং সযেয্যা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স সুখসেয্যায নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো, কিঞ্চাপি সো পল্লঙ্কে সেতি গোনকত্থতে পটলিকত্থতে কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণে সউত্তৰচ্ছদে উভতোলোহিতকূপধানে; অথ খো সো দুক্খঞ্ঞেৱ সেতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, দুতিযো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং ন পচুৰত্থো অস্সা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স পচুৰত্থতায নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো, অনত্থম্পি গহেত্ৱা ‘অত্থো মে গহিতো’তি মঞ্ঞতি, অত্থম্পি গহেত্ৱা ‘অনত্থো মে গহিতো’তি মঞ্ঞতি. তস্সিমে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপচ্চনীকা গহিতা দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি কোধাভিভূতস্স. অযং, ভিক্খৱে, ততিযো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং ন ভোগৱা অস্সা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স ভোগৱতায নন্দতি. কোধনস্স, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলস্স কোধাভিভূতস্স কোধপৰেতস্স, যেপিস্স তে হোন্তি ভোগা উট্ঠানৱীৰিযাধিগতা বাহাবলপৰিচিতা সেদাৱক্খিত্তা ধম্মিকা ধম্মলদ্ধা, তেপি ৰাজানো ৰাজকোসং পৱেসেন্তি কোধাভিভূতস্স. অযং, ভিক্খৱে, চতুত্থো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং ন যসৱা অস্সা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স যসৱতায নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো, যোপিস্স সো হোতি যসো অপ্পমাদাধিগতো, তম্হাপি ধংসতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, পঞ্চমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং ন মিত্তৱা অস্সা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স মিত্তৱতায নন্দতি. কোধনং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলং কোধাভিভূতং কোধপৰেতং, যেপিস্স তে হোন্তি মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা, তেপি আৰকা পৰিৱজ্জন্তি কোধাভিভূতং. অযং, ভিক্খৱে, ছট্ঠো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি – ‘অহো ৱতাযং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্যা’তি! তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনে নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায…পে… কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, সত্তমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকৰণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা’’তি.
‘‘কোধনো দুব্বণ্ণো হোতি, অথো দুক্খম্পি সেতি সো;
অথো অত্থং গহেত্ৱান, অনত্থং অধিপজ্জতি [অধিগচ্ছতি (সী.), পটিপজ্জতি (স্যা.)].