৬. হত্থিসাৰিপুত্তসুত্তং

৬০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা বাৰাণসিযং ৱিহৰতি ইসিপতনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা থেৰা ভিক্খূ পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা মণ্ডলমাড়ে সন্নিসিন্না সন্নিপতিতা অভিধম্মকথং কথেন্তি. তত্ৰ সুদং আযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো থেৰানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তৰন্তৰা কথং ওপাতেতি. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘মাযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো থেৰানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তৰন্তৰা কথং ওপাতেসি, যাৱ কথাপৰিযোসানং আযস্মা চিত্তো আগমেতূ’’তি. এৱং ৱুত্তে আযস্মতো চিত্তস্স হত্থিসাৰিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৱোচুং – ‘‘মাযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসাৰিপুত্তং অপসাদেসি, পণ্ডিতো আযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো. পহোতি চাযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো থেৰানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেতু’’ন্তি.

‘‘দুজ্জানং খো এতং, আৱুসো, পৰস্স চেতোপৰিযাযং অজানন্তেহি. ইধাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো তাৱদেৱ সোৰতসোৰতো হোতি, নিৱাতনিৱাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি, যাৱ সত্থাৰং উপনিস্সায ৱিহৰতি অঞ্ঞতৰং ৱা গৰুট্ঠানিযং সব্ৰহ্মচাৰিং. যতো চ খো সো ৱপকস্সতেৱ সত্থাৰা, ৱপকস্সতি গৰুট্ঠানিযেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি, সো সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি ৰঞ্ঞা ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৱিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, গোণো কিট্ঠাদো দামেন ৱা বদ্ধো [আৰামে ৱা বন্ধো (ক.)] ৱজে ৱা ওৰুদ্ধো. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানাযং গোণো কিট্ঠাদো পুনদেৱ কিট্ঠং ওতৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, যং সো গোণো কিট্ঠাদো দামং ৱা ছেত্ৱা ৱজং ৱা ভিন্দিত্ৱা, অথ পুনদেৱ কিট্ঠং ওতৰেয্যাতি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো তাৱদেৱ সোৰতসোৰতো হোতি, নিৱাতনিৱাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি যাৱ সত্থাৰং উপনিস্সায ৱিহৰতি অঞ্ঞতৰং ৱা গৰুট্ঠানিযং সব্ৰহ্মচাৰিং. যতো চ খো সো ৱপকস্সতেৱ সত্থাৰা, ৱপকস্সতি গৰুট্ঠানিযেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি, সো সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি ৰঞ্ঞা ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৱিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘ইধ পনাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. সেয্যথাপি, আৱুসো, চাতুমহাপথে থুল্লফুসিতকো দেৱো ৱস্সন্তো [থুল্লফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে (ক.)] ৰজং অন্তৰধাপেয্য, চিক্খল্লং পাতুকৰেয্য. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং [অমুকস্মিং (ক.)] চাতুমহাপথে পুনদেৱ ৰজো পাতুভৱিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, যং অমুস্মিং চাতুমহাপথে মনুস্সা ৱা অতিক্কমেয্যুং, গোপসূ ৱা অতিক্কমেয্যুং, ৱাতাতপো ৱা স্নেহগতং পৰিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৱ ৰজো পাতুভৱেয্যাতি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘ইধ পনাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. সেয্যথাপি, আৱুসো, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে মহন্তং তড়াকং. তত্থ থুল্লফুসিতকো দেৱো ৱুট্ঠো সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খৰকঠলম্পি অন্তৰধাপেয্য. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং তড়াকে পুনদেৱ সিপ্পিসম্বুকা ৱা সক্খৰকঠলা ৱা পাতুভৱিস্সন্তী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, যং অমুস্মিং তড়াকে মনুস্সা ৱা পিৱেয্যুং, গোপসূ ৱা পিৱেয্যুং, ৱাতাতপো ৱা স্নেহগতং পৰিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৱ সিপ্পিসম্বুকাপি সক্খৰকঠলাপি পাতুভৱেয্যুন্তি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘ইধ পনাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৱিৰাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৱিং আভিদোসিকং ভোজনং নচ্ছাদেয্য. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানি অমুং পুৰিসং পুনদেৱ ভোজনং ছাদেস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, অমুং পুৰিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৱিং যাৱস্স সা ওজা কাযে ঠস্সতি তাৱ ন অঞ্ঞং ভোজনং ছাদেস্সতি. যতো চ খ্ৱস্স সা ওজা অন্তৰধাযিস্সতি, অথ পুনদেৱ তং ভোজনং ছাদেয্যাতি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৱিৰাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘ইধ, পনাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. সেয্যথাপি, আৱুসো, পব্বতসঙ্খেপে উদকৰহদো নিৱাতো ৱিগতঊমিকো. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং উদকৰহদে পুনদেৱ ঊমি পাতুভৱিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, যা পুৰত্থিমায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি. সা তস্মিং উদকৰহদে ঊমিং জনেয্য. যা পচ্ছিমায দিসায আগচ্ছেয্য…পে… যা উত্তৰায দিসায আগচ্ছেয্য… যা দক্খিণায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি. সা তস্মিং উদকৰহদে ঊমিং জনেয্যাতি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি.

‘‘ইধ, পনাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি ৰঞ্ঞা ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৱিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. সেয্যথাপি, আৱুসো, ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা চতুৰঙ্গিনিযা সেনায অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো অঞ্ঞতৰস্মিং ৱনসণ্ডে একৰত্তিং ৱাসং উপগচ্ছেয্য. তত্ৰ [তত্থ (সী. পী.)] হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন ৰথসদ্দেন পত্তিসদ্দেন ভেৰিপণৱসঙ্খতিণৱনিন্নাদসদ্দেন চীৰিকসদ্দো [চিৰিড়িকাসদ্দো (সী. স্যা. কং. পী.)] অন্তৰধাযেয্য [অন্তৰধাপেয্য (স্যা. পী. ক.)]. যো নু খো, আৱুসো, এৱং ৱদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং ৱনসণ্ডে পুনদেৱ চীৰিকসদ্দো পাতুভৱিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৱুসো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৱুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিজ্জতি, যং সো ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা তম্হা ৱনসণ্ডা পক্কমেয্য, অথ পুনদেৱ চীৰিকসদ্দো পাতুভৱেয্যাতি. এৱমেৱং খো, আৱুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৱিহৰতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি ৰঞ্ঞা ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৱিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততী’’তি.

অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো অপৰেন সমযেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. অথ খো চিত্তস্স হত্থিসাৰিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেনাযস্মা মহাকোট্ঠিকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৱোচুং – ‘‘কিং নু খো আযস্মতা মহাকোট্ঠিকেন চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সতী’তি; উদাহু দেৱতা এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসাৰিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সতী’’’তি? ‘‘চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো মে, আৱুসো – ‘চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সতী’তি. দেৱতাপি মে এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসাৰিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সতী’’তি.

অথ খো চিত্তস্স হত্থিসাৰিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসাৰিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততী’’তি. ‘‘ন, ভিক্খৱে, চিত্তো চিৰং সৰিস্সতি [পদিস্সতি (ক.)] নেক্খম্মস্সা’’তি.

অথ খো চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো নচিৰস্সেৱ কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজি. অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো অৰহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.