১. সোণসুত্তং
৫৫. [মহাৱ. ২৪৩ আগতং] এৱং, মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সোণো ৰাজগহে ৱিহৰতি সীতৱনস্মিং. অথ খো আযস্মতো সোণস্স ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘যে খো কেচি ভগৱতো সাৱকা আৰদ্ধৱীৰিযা ৱিহৰন্তি, অহং তেসং অঞ্ঞতৰো. অথ চ পন মে ন অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, সংৱিজ্জন্তি খো পন মে কুলে ভোগা, সক্কা ভোগা চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. যংনূনাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিত্ৱা ভোগে চ ভুঞ্জেয্যং পুঞ্ঞানি চ কৰেয্য’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা আযস্মতো সোণস্স চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সম্মিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সম্মিঞ্জেয্য, এৱমেৱং খো – গিজ্ঝকূটে পব্বতে অন্তৰহিতো সীতৱনে আযস্মতো সোণস্স সম্মুখে পাতুৰহোসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. আযস্মাপি খো সোণো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সোণং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ননু তে, সোণ, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘যে খো কেচি ভগৱতো সাৱকা আৰদ্ধৱীৰিযা ৱিহৰন্তি, অহং তেসং অঞ্ঞতৰো. অথ চ পন মে ন অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, সংৱিজ্জন্তি খো পন মে কুলে ভোগা, সক্কা ভোগা [ভোগে (মহাৱ. ২৪৩)] চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. যংনূনাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিত্ৱা ভোগে চ ভুঞ্জেয্যং পুঞ্ঞানি চ কৰেয্য’’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, কুসলো ত্ৱং পুব্বে অগাৰিযভূতো [আগাৰিকভূতো (স্যা.), অগাৰিকভূতো (মহাৱ. ২৪৩)] ৱীণায তন্তিস্সৰে’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, যদা তে ৱীণায তন্তিযো অচ্চাযতা হোন্তি, অপি নু তে ৱীণা তস্মিং সমযে সৰৱতী ৱা হোতি কম্মঞ্ঞা ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, যদা তে ৱীণায তন্তিযো অতিসিথিলা হোন্তি, অপি নু তে ৱীণা তস্মিং সমযে সৰৱতী ৱা হোতি কম্মঞ্ঞা ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যদা পন তে, সোণ, ৱীণায তন্তিযো ন অচ্চাযতা হোন্তি নাতিসিথিলা সমে গুণে পতিট্ঠিতা, অপি নু তে ৱীণা তস্মিং সমযে সৰৱতী ৱা হোতি কম্মঞ্ঞা ৱা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.
‘‘এৱমেৱং খো, সোণ, অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং উদ্ধচ্চায সংৱত্ততি, অতিসিথিলৱীৰিযং কোসজ্জায সংৱত্ততি. তস্মাতিহ ত্ৱং, সোণ, ৱীৰিযসমথং অধিট্ঠহং, ইন্দ্ৰিযানঞ্চ সমতং পটিৱিজ্ঝ, তত্থ চ নিমিত্তং গণ্হাহী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সোণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং সোণং ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং খো – সীতৱনে অন্তৰহিতো গিজ্ঝকূটে পব্বতে পাতুৰহোসি.
অথ খো আযস্মা সোণো অপৰেন সমযেন ৱীৰিযসমথং অধিট্ঠাসি, ইন্দ্ৰিযানঞ্চ সমতং পটিৱিজ্ঝি, তত্থ চ নিমিত্তং অগ্গহেসি. অথ খো আযস্মা সোণো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনাগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা সোণো অৰহতং অহোসি.
অথ খো আযস্মতো সোণস্স অৰহত্তপ্পত্তস্স এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমেয্যং; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা সোণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সোণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞাৱিমুত্তো, সো ছ ঠানানি অধিমুত্তো হোতি – নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, পৱিৱেকাধিমুত্তো হোতি, অব্যাপজ্জাধিমুত্তো [অব্যাপজ্ঝাধিমুত্তো (ক.) মহাৱ. ২৪৪ পস্সিতব্বং] হোতি, তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৱমস্স – ‘কেৱলংসদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা নিস্সায নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৱং দট্ঠব্বং. খীণাসৱো, ভন্তে, ভিক্খু ৱুসিতৱা কতকৰণীযো কৰণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৱা পটিচযং খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৱমস্স – ‘লাভসক্কাৰসিলোকং নূন অযমাযস্মা নিকামযমানো পৱিৱেকাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৱং দট্ঠব্বং. খীণাসৱো, ভন্তে, ভিক্খু ৱুসিতৱা কতকৰণীযো কৰণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৱা পটিচযং খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা পৱিৱেকাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা পৱিৱেকাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা পৱিৱেকাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৱমস্স – ‘সীলব্বতপৰামাসং নূন অযমাযস্মা সাৰতো পচ্চাগচ্ছন্তো অব্যাপজ্জাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৱং দট্ঠব্বং. খীণাসৱো, ভন্তে, ভিক্খু ৱুসিতৱা কতকৰণীযো কৰণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৱা পটিচযং খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা ৰাগস্স ৱীতৰাগত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৱীতদোসত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৱীতমোহত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি.
‘‘এৱং সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্স, ভন্তে, ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা চক্খুস্স আপাথং [আপাতং (ক.)] আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৱযঞ্চস্সানুপস্সতি. ভুসা চেপি সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৱযঞ্চস্সানুপস্সতি. সেয্যথাপি, ভন্তে, সেলো পব্বতো অচ্ছিদ্দো অসুসিৰো একগ্ঘনো. অথ পুৰত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি নেৱ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য, অথ পচ্ছিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি…পে… অথ উত্তৰায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি… অথ দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৱাতৱুট্ঠি নেৱ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৱেধেয্য; এৱমেৱং খো, ভন্তে, এৱং সম্মাৱিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৱযঞ্চস্সানুপস্সতি. ভুসা চেপি সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৱস্স চিত্তং পৰিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৱস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৱযঞ্চস্সানুপস্সতী’’তি.
‘‘নেক্খম্মং অধিমুত্তস্স, পৱিৱেকঞ্চ চেতসো;
অব্যাপজ্জাধিমুত্তস্স, উপাদানক্খযস্স চ.
‘‘তণ্হাক্খযাধিমুত্তস্স, অসম্মোহঞ্চ চেতসো;
দিস্ৱা আযতনুপ্পাদং, সম্মা চিত্তং ৱিমুচ্চতি.
‘‘তস্স সম্মা ৱিমুত্তস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
কতস্স পটিচযো নত্থি, কৰণীযং ন ৱিজ্জতি.
‘‘সেলো যথা একগ্ঘনো, ৱাতেন ন সমীৰতি;
এৱং ৰূপা ৰসা সদ্দা, গন্ধা ফস্সা চ কেৱলা.
‘‘ইট্ঠা ধম্মা অনিট্ঠা চ, নপ্পৱেধেন্তি তাদিনো;
ঠিতং চিত্তং ৱিপ্পমুত্তং [ৱিমুতঞ্চ (ক.) মহাৱ. ২৪৪; কথা. ২৬৬], ৱযঞ্চস্সানুপস্সতী’’তি. পঠমং;