১. নাগসুত্তং
৪৩. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিযং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বাৰামো মিগাৰমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৱাৱিহাৰাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি.
অথ খো ভগৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বাৰামো মিগাৰমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গত্তানি পৰিসিঞ্চিতু’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুং. পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা একচীৱৰো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো.
তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স সেতো নাম নাগো মহাতূৰিয [মহাতুৰিয (সী. স্যা. কং. পী.)] তাড়িতৱাদিতেন পুব্বকোট্ঠকা পচ্চুত্তৰতি. অপিস্সু তং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘‘অভিৰূপো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; দস্সনীযো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; পাসাদিকো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; কাযুপপন্নো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো’’তি! এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘হত্থিমেৱ নু খো, ভন্তে, মহন্তং ব্ৰহন্তং [মহন্তং ব্ৰুহন্তং (সী.), মহত্তং ব্ৰহ্মত্তং (ক.)] কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি, উদাহু অঞ্ঞম্পি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’’’তি? ‘‘হত্থিম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি! অস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… গোণম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… উৰগম্পি [নাগম্পি (ক.)] খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… ৰুক্খম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… মনুস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি! অপি চ, উদাযি, যো সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায আগুং ন কৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্ৰূমী’’তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ সুভাসিতং চিদং, ভন্তে, ভগৱতা – অপি চ, উদাযি, যো সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায আগুং ন কৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্ৰূমী’’তি. ইদঞ্চ পনাহং, ভন্তে, ভগৱতা সুভাসিতং ইমাহি গাথাহি অনুমোদামি –
‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;
ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে ৰতং.
‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুং;
দেৱাপি তং [নং (সী. পী.)] নমস্সন্তি, ইতি মে অৰহতো সুতং.
‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৱনা নিব্বন [নিব্বান (সী. স্যা. কং. পী.)] মাগতং;
কামেহি নেক্খম্মৰতং [নেক্খম্মে ৰতং (ক. সী.)], মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনং.
‘‘সব্বে অচ্চৰুচী নাগো, হিমৱাঞ্ঞে সিলুচ্চযে;
সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তৰো.
‘‘নাগং ৱো [তে (ক.)] কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং কৰোতি সো;
সোৰচ্চং অৱিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৱে.
‘‘তপো চ ব্ৰহ্মচৰিযং, চৰণা নাগস্স ত্যাপৰে;
সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৱা.
‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা, ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা;
ধম্মকুচ্ছিসমাতপো, ৱিৱেকো তস্স ৱালধি.
‘‘সো ঝাযী অস্সাসৰতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো [অজ্ঝত্তুপসমাহিতো (স্যা. ক.)];
গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.
‘‘সেয্যং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;
সব্বত্থ সংৱুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.
‘‘ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি, সাৱজ্জানি ন ভুঞ্জতি;
ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং.
‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনং;
যেন যেনেৱ গচ্ছতি, অনপেক্খোৱ গচ্ছতি.
‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডৰীকং পৱড্ঢতি;
নুপলিপ্পতি [ন উপলিপ্পতি (সী. স্যা. কং. পী.), নুপলিম্পতি (ক.)] তোযেন, সুচিগন্ধং মনোৰমং.
‘‘তথেৱ লোকে সুজাতো, বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি;
নুপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.
‘‘মহাগিনীৱ জলিতো [মহাগ্গিনি পজ্জলিতো (সী. স্যা. কং.)], অনাহাৰূপসম্মতি;
সঙ্খাৰেসূপসন্তেসু [অঙ্গাৰেসু চ সন্তেসু (ক.)], নিব্বুতোতি পৱুচ্চতি.
‘‘অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনী, উপমা ৱিঞ্ঞূহি দেসিতা;
ৱিঞ্ঞস্সন্তি [ৱিঞ্ঞিস্সন্তি (ক.)] মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.
‘‘ৱীতৰাগো ৱীতদোসো, ৱীতমোহো অনাসৱো;
সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সতি [পৰিনিব্বাতি (পী. ক.)] অনাসৱো’’তি. পঠমং;