৫. ধম্মিকৱগ্গো

১. নাগসুত্তং

৪৩. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিযং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বাৰামো মিগাৰমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৱাৱিহাৰাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি.

অথ খো ভগৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বাৰামো মিগাৰমাতুপাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গত্তানি পৰিসিঞ্চিতু’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন পুব্বকোট্ঠকো তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুং. পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা একচীৱৰো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো.

তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স সেতো নাম নাগো মহাতূৰিয [মহাতুৰিয (সী. স্যা. কং. পী.)] তাড়িতৱাদিতেন পুব্বকোট্ঠকা পচ্চুত্তৰতি. অপিস্সু তং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘‘অভিৰূপো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; দস্সনীযো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; পাসাদিকো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো; কাযুপপন্নো ৱত, ভো, ৰঞ্ঞো নাগো’’তি! এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘হত্থিমেৱ নু খো, ভন্তে, মহন্তং ব্ৰহন্তং [মহন্তং ব্ৰুহন্তং (সী.), মহত্তং ব্ৰহ্মত্তং (ক.)] কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি, উদাহু অঞ্ঞম্পি কঞ্চি [কিঞ্চি (ক.)] মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’’’তি? ‘‘হত্থিম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি! অস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… গোণম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… উৰগম্পি [নাগম্পি (ক.)] খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… ৰুক্খম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং…পে… মনুস্সম্পি খো, উদাযি, মহন্তং ব্ৰহন্তং কাযুপপন্নং জনো দিস্ৱা এৱমাহ – ‘নাগো ৱত, ভো, নাগো’তি! অপি চ, উদাযি, যো সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায আগুং ন কৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্ৰূমী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ সুভাসিতং চিদং, ভন্তে, ভগৱতা – অপি চ, উদাযি, যো সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায আগুং ন কৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা, তমহং ‘নাগো’তি ব্ৰূমী’’তি. ইদঞ্চ পনাহং, ভন্তে, ভগৱতা সুভাসিতং ইমাহি গাথাহি অনুমোদামি –

‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;

ইৰিযমানং ব্ৰহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে ৰতং.

‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পাৰগুং;

দেৱাপি তং [নং (সী. পী.)] নমস্সন্তি, ইতি মে অৰহতো সুতং.

‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৱনা নিব্বন [নিব্বান (সী. স্যা. কং. পী.)] মাগতং;

কামেহি নেক্খম্মৰতং [নেক্খম্মে ৰতং (ক. সী.)], মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনং.

‘‘সব্বে অচ্চৰুচী নাগো, হিমৱাঞ্ঞে সিলুচ্চযে;

সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তৰো.

‘‘নাগং ৱো [তে (ক.)] কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং কৰোতি সো;

সোৰচ্চং অৱিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৱে.

‘‘তপো চ ব্ৰহ্মচৰিযং, চৰণা নাগস্স ত্যাপৰে;

সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৱা.

‘‘সতি গীৱা সিৰো পঞ্ঞা, ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা;

ধম্মকুচ্ছিসমাতপো, ৱিৱেকো তস্স ৱালধি.

‘‘সো ঝাযী অস্সাসৰতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো [অজ্ঝত্তুপসমাহিতো (স্যা. ক.)];

গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.

‘‘সেয্যং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;

সব্বত্থ সংৱুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.

‘‘ভুঞ্জতি অনৱজ্জানি, সাৱজ্জানি ন ভুঞ্জতি;

ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পৰিৱজ্জযং.

‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনং;

যেন যেনেৱ গচ্ছতি, অনপেক্খোৱ গচ্ছতি.

‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডৰীকং পৱড্ঢতি;

নুপলিপ্পতি [ন উপলিপ্পতি (সী. স্যা. কং. পী.), নুপলিম্পতি (ক.)] তোযেন, সুচিগন্ধং মনোৰমং.

‘‘তথেৱ লোকে সুজাতো, বুদ্ধো লোকে ৱিহৰতি;

নুপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.

‘‘মহাগিনীৱ জলিতো [মহাগ্গিনি পজ্জলিতো (সী. স্যা. কং.)], অনাহাৰূপসম্মতি;

সঙ্খাৰেসূপসন্তেসু [অঙ্গাৰেসু চ সন্তেসু (ক.)], নিব্বুতোতি পৱুচ্চতি.

‘‘অত্থস্সাযং ৱিঞ্ঞাপনী, উপমা ৱিঞ্ঞূহি দেসিতা;

ৱিঞ্ঞস্সন্তি [ৱিঞ্ঞিস্সন্তি (ক.)] মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.

‘‘ৱীতৰাগো ৱীতদোসো, ৱীতমোহো অনাসৱো;

সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সতি [পৰিনিব্বাতি (পী. ক.)] অনাসৱো’’তি. পঠমং;

২. মিগসালাসুত্তং

৪৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন মিগসালায উপাসিকায নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিগসালা [মিগসাণা (ক.) অ. নি. ১০.৭৫] উপাসিকা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো মিগসালা উপাসিকা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ –

‘‘কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্ৰ হি নাম ব্ৰহ্মচাৰী চ অব্ৰহ্মচাৰী চ উভো সমসমগতিকা ভৱিস্সন্তি অভিসম্পৰাযং? পিতা মে, ভন্তে, পুৰাণো ব্ৰহ্মচাৰী অহোসি আৰাচাৰী ৱিৰতো মেথুনা গামধম্মা. সো কালঙ্কতো ভগৱতা ব্যাকতো সকদাগামিসত্তো [সকদাগামিপত্তো (ক. স্যা. পী.)] তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. পেত্তেয্যোপি [পেত্তয্যো পিযো (সী. পী. ক.), পিতু পিযো (স্যা. কং.)] মে, ভন্তে, ইসিদত্তো অব্ৰহ্মচাৰী অহোসি সদাৰসন্তুট্ঠো. সোপি কালঙ্কতো ভগৱতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্ৰ হি নাম ব্ৰহ্মচাৰী চ অব্ৰহ্মচাৰী চ উভো সমসমগতিকা ভৱিস্সন্তি অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘এৱং খো পনেতং, ভগিনি, ভগৱতা ব্যাকত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো মিগসালায উপাসিকায নিৱেসনে পিণ্ডপাতং গহেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা আনন্দো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন মিগসালায উপাসিকায নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিং. অথ খো, ভন্তে, মিগসালা উপাসিকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, মিগসালা উপাসিকা মং এতদৱোচ – ‘কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্ৰ হি নাম ব্ৰহ্মচাৰী চ অব্ৰহ্মচাৰী চ উভো সমসমগতিকা ভৱিস্সন্তি অভিসম্পৰাযং. পিতা মে, ভন্তে, পুৰাণো ব্ৰহ্মচাৰী অহোসি আৰাচাৰী ৱিৰতো মেথুনা গামধম্মা. সো কালঙ্কতো ভগৱতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. পেত্তেয্যোপি মে, ভন্তে, ইসিদত্তো অব্ৰহ্মচাৰী অহোসি সদাৰসন্তুট্ঠো. সোপি কালঙ্কতো ভগৱতা ব্যাকতো সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি. কথং কথং নামাযং, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা ধম্মো দেসিতো অঞ্ঞেয্যো, যত্ৰ হি নাম ব্ৰহ্মচাৰী চ অব্ৰহ্মচাৰী চ উভো সমসমগতিকা ভৱিস্সন্তি অভিসম্পৰায’ন্তি? এৱং ৱুত্তে অহং, ভন্তে, মিগসালং উপাসিকং এতদৱোচং – ‘এৱং খো পনেতং, ভগিনি, ভগৱতা ব্যাকত’’’ন্তি.

‘‘কা চানন্দ, মিগসালা উপাসিকা বালা অব্যত্তা অম্মকা অম্মকসঞ্ঞা [অম্বকা অম্বকপঞ্ঞা (সী. পী.), অম্বকা অম্বকসঞ্ঞা (স্যা. কং.) অ. নি. ১০.৭৫ পস্সিতব্বং], কে চ পুৰিসপুগ্গলপৰোপৰিযঞাণে? ছযিমে, আনন্দ, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘কতমে ছ? ইধানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো সোৰতো হোতি সুখসংৱাসো, অভিনন্দন্তি সব্ৰহ্মচাৰী একত্তৱাসেন. তস্স সৱনেনপি অকতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি অকতং হোতি, দিট্ঠিযাপি অপ্পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা হানায পৰেতি নো ৱিসেসায, হানগামীযেৱ হোতি নো ৱিসেসগামী.

‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো সোৰতো হোতি সুখসংৱাসো, অভিনন্দন্তি সব্ৰহ্মচাৰী একত্তৱাসেন. তস্স সৱনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং লভতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ৱিসেসায পৰেতি নো হানায, ৱিসেসগামীযেৱ হোতি নো হানগামী.

‘‘তত্ৰানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি – ‘ইমস্সপি তেৱ ধম্মা অপৰস্সপি তেৱ ধম্মা, কস্মা তেসং একো হীনো একো পণীতো’তি! তঞ্হি তেসং, আনন্দ, হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায.

‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো সোৰতো হোতি সুখসংৱাসো, অভিনন্দন্তি সব্ৰহ্মচাৰী একত্তৱাসেন, তস্স সৱনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং লভতি. অযং, আনন্দ, পুগ্গলো অমুনা পুৰিমেন পুগ্গলেন অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. তং কিস্স হেতু? ইমং হানন্দ, পুগ্গলং ধম্মসোতো নিব্বহতি, তদন্তৰং কো জানেয্য অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন! তস্মাতিহানন্দ, মা পুগ্গলেসু পমাণিকা অহুৱত্থ; মা পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হিত্থ. খঞ্ঞতি হানন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হন্তো. অহং ৱা, আনন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হেয্যং, যো ৱা পনস্স মাদিসো.

‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো [অৱিগতো (ক.)] হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৱনেনপি অকতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি অকতং হোতি, দিট্ঠিযাপি অপ্পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা হানায পৰেতি নো ৱিসেসায, হানগামীযেৱ হোতি নো ৱিসেসগামী.

‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৱনেনপি কতং হোতি…পে… নো হানগামী.

‘‘তত্ৰানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি…পে… যো ৱা পনস্স মাদিসো.

‘‘ইধ, পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৱচীসঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৱনেনপি অকতং হোতি…পে… সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং ন লভতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা হানায পৰেতি নো ৱিসেসায, হানগামীযেৱ হোতি নো ৱিসেসগামী.

‘‘ইধ পনানন্দ, একচ্চস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৱচীসঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি. তস্স সৱনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং লভতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ৱিসেসায পৰেতি নো হানায, ৱিসেসগামীযেৱ হোতি নো হানগামী.

‘‘তত্ৰানন্দ, পমাণিকা পমিণন্তি – ‘ইমস্সপি তেৱ ধম্মা, অপৰস্সপি তেৱ ধম্মা. কস্মা তেসং একো হীনো, একো পণীতো’তি? তঞ্হি তেসং, আনন্দ, হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায.

‘‘তত্ৰানন্দ, যস্স পুগ্গলস্স কোধমানো অধিগতো হোতি, সমযেন সমযঞ্চস্স ৱচীসঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি, তস্স সৱনেনপি কতং হোতি, বাহুসচ্চেনপি কতং হোতি, দিট্ঠিযাপি পটিৱিদ্ধং হোতি, সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং লভতি. অযং, আনন্দ, পুগ্গলো অমুনা পুৰিমেন পুগ্গলেন অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. তং কিস্স হেতু? ইমং হানন্দ, পুগ্গলং ধম্মসোতো নিব্বহতি. তদন্তৰং কো জানেয্য অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন! তস্মাতিহানন্দ, মা পুগ্গলেসু পমাণিকা অহুৱত্থ; মা পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হিত্থ. খঞ্ঞতি হানন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হন্তো. অহং ৱা, আনন্দ, পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হেয্যং, যো ৱা পনস্স মাদিসো.

‘‘কা চানন্দ, মিগসালা উপাসিকা বালা অব্যত্তা অম্মকা অম্মকসঞ্ঞা, কে চ পুৰিসপুগ্গলপৰোপৰিযঞাণে! ইমে খো, আনন্দ, ছ পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘যথাৰূপেন, আনন্দ, সীলেন পুৰাণো সমন্নাগতো অহোসি, তথাৰূপেন সীলেন ইসিদত্তো সমন্নাগতো অভৱিস্স. নযিধ পুৰাণো ইসিদত্তস্স গতিম্পি অঞ্ঞস্স. যথাৰূপায চ, আনন্দ, পঞ্ঞায ইসিদত্তো সমন্নাগতো অহোসি, তথাৰূপায পঞ্ঞায পুৰাণো সমন্নাগতো অভৱিস্স. নযিধ ইসিদত্তো পুৰাণস্স গতিম্পি অঞ্ঞস্স. ইতি খো, আনন্দ, ইমে পুগ্গলা উভো একঙ্গহীনা’’তি. দুতিযং.

৩. ইণসুত্তং

৪৫. ‘‘দালিদ্দিযং [দাড়িদ্দিযং (সী.)], ভিক্খৱে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, দলিদ্দো [দড়িদ্দো (সী.)] অস্সকো অনাড়্হিকো [অনদ্ধিকো (স্যা. কং.)] ইণং আদিযতি, ইণাদানম্পি, ভিক্খৱে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো ইণং আদিযিত্ৱা ৱড্ঢিং পটিস্সুণাতি, ৱড্ঢিপি, ভিক্খৱে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো ৱড্ঢিং পটিস্সুণিত্ৱা কালাভতং [কালগতং (ক.)] ৱড্ঢিং ন দেতি, চোদেন্তিপি নং; চোদনাপি, ভিক্খৱে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো চোদিযমানো ন দেতি, অনুচৰন্তিপি নং; অনুচৰিযাপি, ভিক্খৱে, দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো অনুচৰিযমানো ন দেতি, বন্ধন্তিপি নং; বন্ধনম্পি, ভিক্খৱে, দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দালিদ্দিযম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো, ইণাদানম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো, ৱড্ঢিপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, চোদনাপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, অনুচৰিযাপি দুক্খা লোকস্মিং কামভোগিনো, বন্ধনম্পি দুক্খং লোকস্মিং কামভোগিনো; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, যস্স কস্সচি সদ্ধা নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰী নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পং নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযং নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞা নত্থি কুসলেসু ধম্মেসু – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযস্স ৱিনযে দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো সদ্ধায অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰিযা অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পে অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযে অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায অসতি কুসলেসু ধম্মেসু, কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. ইদমস্স ইণাদানস্মিং ৱদামি.

‘‘সো তস্স কাযদুচ্চৰিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি [পদহতি (ক.)]. ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ইচ্ছতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি সঙ্কপ্পতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ৱাচং ভাসতি, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি কাযেন পৰক্কমতি. সো তস্স ৱচীদুচ্চৰিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু…পে… সো তস্স মনোদুচ্চৰিতস্স পটিচ্ছাদনহেতু…পে… ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি কাযেন পৰক্কমতি. ইদমস্স ৱড্ঢিযা ৱদামি.

‘‘তমেনং পেসলা সব্ৰহ্মচাৰী এৱমাহংসু – ‘অযঞ্চ সো আযস্মা এৱংকাৰী এৱংসমাচাৰো’তি. ইদমস্স চোদনায ৱদামি.

‘‘তমেনং অৰঞ্ঞগতং ৱা ৰুক্খমূলগতং ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতং ৱা ৱিপ্পটিসাৰসহগতা পাপকা অকুসলৱিতক্কা সমুদাচৰন্তি. ইদমস্স অনুচৰিযায ৱদামি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, দলিদ্দো অস্সকো অনাড়্হিকো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নিৰযবন্ধনে ৱা বজ্ঝতি তিৰচ্ছানযোনিবন্ধনে ৱা. নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একবন্ধনম্পি সমনুপস্সামি এৱংদাৰুণং এৱংকটুকং [এৱংদুক্খং (স্যা. কং. ক.)] এৱংঅন্তৰাযকৰং অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায, যথযিদং, ভিক্খৱে, নিৰযবন্ধনং ৱা তিৰচ্ছানযোনিবন্ধনং ৱা’’তি.

‘‘দালিদ্দিযং দুক্খং লোকে, ইণাদানঞ্চ ৱুচ্চতি;

দলিদ্দো ইণমাদায, ভুঞ্জমানো ৱিহঞ্ঞতি.

‘‘ততো অনুচৰন্তি নং, বন্ধনম্পি নিগচ্ছতি;

এতঞ্হি বন্ধনং দুক্খং, কামলাভাভিজপ্পিনং.

‘‘তথেৱ অৰিযৱিনযে, সদ্ধা যস্স ন ৱিজ্জতি;

অহিৰীকো অনোত্তপ্পী, পাপকম্মৱিনিব্বযো.

‘‘কাযদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ৱচীদুচ্চৰিতানি চ;

মনোদুচ্চৰিতং কত্ৱা, ‘মা মং জঞ্ঞূ’তি ইচ্ছতি.

‘‘সো সংসপ্পতি [সঙ্কপ্পতি (ক.)] কাযেন, ৱাচায উদ চেতসা;

পাপকম্মং পৱড্ঢেন্তো, তত্থ তত্থ পুনপ্পুনং.

‘‘সো পাপকম্মো দুম্মেধো, জানং দুক্কটমত্তনো;

দলিদ্দো ইণমাদায, ভুঞ্জমানো ৱিহঞ্ঞতি.

‘‘ততো অনুচৰন্তি নং, সঙ্কপ্পা মানসা দুখা;

গামে ৱা যদি ৱাৰঞ্ঞে, যস্স ৱিপ্পটিসাৰজা.

‘‘সো পাপকম্মো দুম্মেধো, জানং দুক্কটমত্তনো;

যোনিমঞ্ঞতৰং গন্ত্ৱা, নিৰযে ৱাপি বজ্ঝতি.

‘‘এতঞ্হি বন্ধনং দুক্খং, যম্হা ধীৰো পমুচ্চতি;

ধম্মলদ্ধেহি ভোগেহি, দদং চিত্তং পসাদযং.

‘‘উভযত্থ কটগ্গাহো, সদ্ধস্স ঘৰমেসিনো;

দিট্ঠধম্মহিতত্থায, সম্পৰাযসুখায চ;

এৱমেতং গহট্ঠানং, চাগো পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি.

‘‘তথেৱ অৰিযৱিনযে, সদ্ধা যস্স পতিট্ঠিতা;

হিৰীমনো চ ওত্তপ্পী, পঞ্ঞৱা সীলসংৱুতো.

‘‘এসো খো অৰিযৱিনযে, ‘সুখজীৱী’তি ৱুচ্চতি;

নিৰামিসং সুখং লদ্ধা, উপেক্খং অধিতিট্ঠতি.

‘‘পঞ্চ নীৱৰণে হিত্ৱা, নিচ্চং আৰদ্ধৱীৰিযো;

ঝানানি উপসম্পজ্জ, একোদি নিপকো সতো.

‘‘এৱং ঞত্ৱা যথাভূতং, সব্বসংযোজনক্খযে;

সব্বসো অনুপাদায, সম্মা চিত্তং ৱিমুচ্চতি.

‘‘তস্স সম্মা ৱিমুত্তস্স, ঞাণং চে হোতি তাদিনো;

‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তী’তি, ভৱসংযোজনক্খযে.

‘‘এতং খো পৰমং ঞাণং, এতং সুখমনুত্তৰং;

অসোকং ৱিৰজং খেমং, এতং আনণ্যমুত্তম’’ন্তি. ততিযং;

৪. মহাচুন্দসুত্তং

৪৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাচুন্দো চেতীসু ৱিহৰতি সযংজাতিযং [সহজাতিযং (সী. পী.), সঞ্জাতিযং (স্যা. কং.)]. তত্ৰ খো আযস্মা মহাচুন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাচুন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাচুন্দো এতদৱোচ –

‘‘ইধাৱুসো, ধম্মযোগা ভিক্খূ ঝাযী ভিক্খূ অপসাদেন্তি – ‘ইমে পন ঝাযিনোম্হা, ঝাযিনোম্হাতি ঝাযন্তি পজ্ঝাযন্তি নিজ্ঝাযন্তি অৱজ্ঝাযন্তি [অপজ্ঝাযন্তি (ম. নি. ১.৫০৮)]. কিমিমে [কিং হিমে (সী. স্যা. কং. পী.)] ঝাযন্তি, কিন্তিমে ঝাযন্তি, কথং ইমে ঝাযন্তী’তি? তত্থ ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

‘‘ইধ পনাৱুসো, ঝাযী ভিক্খূ ধম্মযোগে ভিক্খূ অপসাদেন্তি – ‘ইমে পন ধম্মযোগম্হা, ধম্মযোগম্হাতি উদ্ধতা উন্নড়া চপলা মুখৰা ৱিকিণ্ণৱাচা মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা অসমাহিতা ৱিব্ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্ৰিযা. কিমিমে ধম্মযোগা, কিন্তিমে ধম্মযোগা, কথং ইমে ধম্মযোগা’তি? তত্থ ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

‘‘ইধ পনাৱুসো, ধম্মযোগা ভিক্খূ ধম্মযোগানঞ্ঞেৱ ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসন্তি, নো ঝাযীনং ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসন্তি. তত্থ ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

‘‘ইধ পনাৱুসো, ঝাযী ভিক্খূ ঝাযীনঞ্ঞেৱ ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসন্তি, নো ধম্মযোগানং ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসন্তি. তত্থ ঝাযী চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ধম্মযোগা চ ভিক্খূ নপ্পসীদন্তি, ন চ বহুজনহিতায পটিপন্না হোন্তি বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং.

‘‘তস্মাতিহাৱুসো, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ধম্মযোগা সমানা ঝাযীনং ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসিস্সামা’তি. এৱঞ্হি ৱো, আৱুসো, সিক্খিতব্বং. তং কিস্স হেতু? অচ্ছৰিযা হেতে, আৱুসো, পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং, যে অমতং ধাতুং কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰন্তি. তস্মাতিহাৱুসো, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ঝাযী সমানা ধম্মযোগানং ভিক্খূনং ৱণ্ণং ভাসিস্সামা’তি. এৱঞ্হি ৱো, আৱুসো, সিক্খিতব্বং. তং কিস্স হেতু? অচ্ছৰিযা হেতে, আৱুসো, পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং যে গম্ভীৰং অত্থপদং পঞ্ঞায অতিৱিজ্ঝ পস্সন্তী’’তি. চতুত্থং.

৫. পঠমসন্দিট্ঠিকসুত্তং

৪৭. অথ খো মোড়িযসীৱকো [মোলিযসীৱকো (সী. পী.), মোড়িসীৱকো (ক.)] পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মোড়িযসীৱকো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি?

‘‘তেন হি, সীৱক, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, সীৱক, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং লোভং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং লোভং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যং খো ত্ৱং, সীৱক, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং লোভং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং লোভং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং লোভো’তি পজানাসি – এৱম্পি খো, সীৱক, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সীৱক, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং দোসং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং লোভধম্মং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং দোসধম্মং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘যং খো ত্ৱং, সীৱক, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহধম্মং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মোহধম্মো’তি পজানাসি – এৱং খো, সীৱক, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযসন্দিট্ঠিকসুত্তং

৪৮. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভো গোতম, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভো গোতম, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি?

‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৰাগং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং ৰাগো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৰাগং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং ৰাগো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘যং খো ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৰাগং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং ৰাগো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৰাগং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং ৰাগো’তি পজানাসি – এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং দোসং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মোহং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কাযসন্দোসং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং ৱচীসন্দোসং…পে… সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসী’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘যং খো ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি, অসন্তং ৱা অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসং ‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং মনোসন্দোসো’তি পজানাসি – এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. খেমসুত্তং

৪৯. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ খেমো আযস্মা চ সুমনো সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তি অন্ধৱনস্মিং. অথ খো আযস্মা চ খেমো আযস্মা চ সুমনো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা খেমো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো তস্স ন এৱং হোতি – ‘অত্থি মে সেয্যোতি ৱা অত্থি মে সদিসোতি ৱা অত্থি মে হীনোতি ৱা’’’তি. ইদমৱোচাযস্মা খেমো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো আযস্মা খেমো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

অথ খো আযস্মা সুমনো অচিৰপক্কন্তে আযস্মন্তে খেমে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো তস্স ন এৱং হোতি – ‘নত্থি মে সেয্যোতি ৱা নত্থি মে সদিসোতি ৱা নত্থি মে হীনোতি ৱা’’’তি. ইদমৱোচাযস্মা সুমনো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো আযস্মা সুমনো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তেসু আযস্মন্তে চ খেমে আযস্মন্তে চ সুমনে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এৱং খো, ভিক্খৱে, কুলপুত্তা অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তি. অত্থো চ ৱুত্তো অত্তা চ অনুপনীতো. অথ চ পন ইধেকচ্চে মোঘপুৰিসা হসমানকা [হসমানকং (ক.) মহাৱ. ২৪৫] মঞ্ঞে অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তি. তে পচ্ছা ৱিঘাতং আপজ্জন্তী’’তি.

‘‘ন উস্সেসু ন ওমেসু, সমত্তে নোপনীযৰে [নোপনিয্যৰে (স্যা. পী. ক.)];

খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, চৰন্তি সংযোজনৱিপ্পমুত্তা’’তি. সত্তমং;

৮. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুত্তং

৫০. [অ. নি. ৫.২৪, ১৬৮; ২.৭.৬৫] ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰে, ভিক্খৱে, অসতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি সীলং; সীলে অসতি সীলৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে অসতি নিব্বিদাৱিৰাগৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰুক্খো সাখাপলাসৱিপন্নো. তস্স পপটিকাপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তচোপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, সাৰোপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযসংৱৰে অসতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি সীলং…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং.

‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰে, ভিক্খৱে, সতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি সীলং; সীলে সতি সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে সতি নিব্বিদাৱিৰাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰুক্খো সাখাপলাসসম্পন্নো. তস্স পপটিকাপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তচোপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, সাৰোপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযসংৱৰে সতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি সীলং…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. আনন্দসুত্তং

৫১. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ –

‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু অস্সুতঞ্চেৱ ধম্মং সুণাতি, সুতা চস্স ধম্মা ন সম্মোসং গচ্ছন্তি, যে চস্স ধম্মা পুব্বে চেতসা সম্ফুট্ঠপুব্বা তে চ সমুদাচৰন্তি, অৱিঞ্ঞাতঞ্চ ৱিজানাতী’’তি? ‘‘আযস্মা খো আনন্দো বহুস্সুতো. পটিভাতু আযস্মন্তংযেৱ আনন্দ’’ন্তি. ‘‘তেনহাৱুসো সাৰিপুত্ত, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –

‘‘ইধাৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. সো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং ৱাচেতি, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি. যস্মিং আৱাসে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা তস্মিং আৱাসে ৱস্সং উপেতি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৱত্থো’তি? তে তস্স আযস্মতো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এত্তাৱতা খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু অস্সুতঞ্চেৱ ধম্মং সুণাতি, সুতা চস্স ধম্মা ন সম্মোসং গচ্ছন্তি, যে চস্স ধম্মা পুব্বে চেতসা সম্ফুট্ঠপুব্বা তে চ সমুদাচৰন্তি, অৱিঞ্ঞাতঞ্চ ৱিজানাতী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো, অব্ভুতং, আৱুসো, যাৱ সুভাসিতং চিদং আযস্মতা আনন্দেন. ইমেহি চ মযং ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতং আযস্মন্তং আনন্দং ধাৰেম. আযস্মা হি আনন্দো ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথং উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং ৱাচেতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, আযস্মা আনন্দো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি. আযস্মা আনন্দো যস্মিং আৱাসে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা তস্মিং আৱাসে ৱস্সং উপেতি. তে আযস্মা আনন্দো কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৱত্থো’তি? তে আযস্মতো আনন্দস্স অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তী’’তি. নৱমং.

১০. খত্তিযসুত্তং

৫২. অথ খো জাণুস্সোণি [জাণুসোণি (ক.)] ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘খত্তিযা, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘খত্তিযা খো, ব্ৰাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৱিচাৰা বলাধিট্ঠানা পথৱীভিনিৱেসা ইস্সৰিযপৰিযোসানা’’তি.

‘‘ব্ৰাহ্মণা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘ব্ৰাহ্মণা খো, ব্ৰাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৱিচাৰা মন্তাধিট্ঠানা যঞ্ঞাভিনিৱেসা ব্ৰহ্মলোকপৰিযোসানা’’তি.

‘‘গহপতিকা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘গহপতিকা খো, ব্ৰাহ্মণ, ভোগাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৱিচাৰা সিপ্পাধিট্ঠানা কম্মন্তাভিনিৱেসা নিট্ঠিতকম্মন্তপৰিযোসানা’’তি.

‘‘ইত্থী পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘ইত্থী খো, ব্ৰাহ্মণ, পুৰিসাধিপ্পাযা অলঙ্কাৰূপৱিচাৰা পুত্তাধিট্ঠানা অসপতীভিনিৱেসা ইস্সৰিযপৰিযোসানা’’তি.

‘‘চোৰা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘চোৰা খো, ব্ৰাহ্মণ, আদানাধিপ্পাযা গহনূপৱিচাৰা সত্থাধিট্ঠানা অন্ধকাৰাভিনিৱেসা অদস্সনপৰিযোসানা’’তি.

‘‘সমণা পন, ভো গোতম, কিংঅধিপ্পাযা, কিংউপৱিচাৰা, কিংঅধিট্ঠানা, কিংঅভিনিৱেসা, কিংপৰিযোসানা’’তি? ‘‘সমণা খো, ব্ৰাহ্মণ, খন্তিসোৰচ্চাধিপ্পাযা পঞ্ঞূপৱিচাৰা সীলাধিট্ঠানা আকিঞ্চঞ্ঞাভিনিৱেসা [অকিঞ্চনাভিনিৱেসা (স্যা. ক.)] নিব্বানপৰিযোসানা’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! খত্তিযানম্পি ভৱং গোতমো জানাতি অধিপ্পাযঞ্চ উপৱিচাৰঞ্চ অধিট্ঠানঞ্চ অভিনিৱেসঞ্চ পৰিযোসানঞ্চ. ব্ৰাহ্মণানম্পি ভৱং গোতমো জানাতি…পে… গহপতীনম্পি ভৱং গোতমো জানাতি… ইত্থীনম্পি ভৱং গোতমো জানাতি… চোৰানম্পি ভৱং গোতমো জানাতি … সমণানম্পি ভৱং গোতমো জানাতি অধিপ্পাযঞ্চ উপৱিচাৰঞ্চ অধিট্ঠানঞ্চ অভিনিৱেসঞ্চ পৰিযোসানঞ্চ. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. দসমং.

১১. অপ্পমাদসুত্তং

৫৩. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি? ‘‘অত্থি খো, ব্ৰাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি.

‘‘কতমো পন, ভো গোতম, একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো যো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি? ‘‘অপ্পমাদো খো, ব্ৰাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো’’.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, যানি কানিচি জঙ্গলানং [জঙ্গমানং (সী. পী.) অ. নি. ১০.১৫; ম. নি. ১.৩০০] পাণানং পদজাতানি, সব্বানি তানি হত্থিপদে সমোধানং গচ্ছন্তি; হত্থিপদং তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং মহন্তত্তেন. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, অপ্পমাদো একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, কূটাগাৰস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা কূটনিন্না কূটসমোসৰণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ …পে….

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, পব্বজলাযকো পব্বজং [বব্বজলাযকো বব্বজং (সী. পী.)] লাযিত্ৱা অগ্গে গহেত্ৱা ওধুনাতি নিধুনাতি নিচ্ছাদেতি; এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ…পে….

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, অম্বপিণ্ডিযা ৱণ্টচ্ছিন্নায যানি কানিচি অম্বানি ৱণ্টূপনিবন্ধনানি সব্বানি তানি তদন্ৱযানি ভৱন্তি; এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ…পে….

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, যে কেচি খুদ্দৰাজানো [কুড্ডৰাজানো (সী. স্যা. অট্ঠ.), কুদ্দৰাজানো (পী.) অ. নি. ১০.১৫] সব্বেতে ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স অনুযন্তা [অনুযুত্তা (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৱন্তি, ৰাজা তেসং চক্কৱত্তী অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ…পে….

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, যা কাচি তাৰকৰূপানং পভা সব্বা তা চন্দস্স পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, চন্দপ্পভা তাসং অগ্গমক্খাযতি. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, অপ্পমাদো একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো.

‘‘অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, একো ধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগ্গয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং, যো চ অত্থো সম্পৰাযিকো’’তি.