১. সুমনসুত্তং
৩১. একং সমযং…পে… অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো সুমনা ৰাজকুমাৰী পঞ্চহি ৰথসতেহি পঞ্চহি ৰাজকুমাৰিসতেহি পৰিৱুতা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো সুমনা ৰাজকুমাৰী ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘ইধস্সু, ভন্তে, ভগৱতো দ্ৱে সাৱকা সমসদ্ধা সমসীলা সমপঞ্ঞা – একো দাযকো, একো অদাযকো. তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যুং. দেৱভূতানং পন নেসং [তেসং (সী.)], ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি?
‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৱভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৱভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছন্তি, মনুস্সভূতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – মানুসকেন আযুনা, মানুসকেন ৱণ্ণেন, মানুসকেন সুখেন, মানুসকেন যসেন, মানুসকেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, পব্বজিতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – যাচিতোৱ বহুলং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং সেনাসনং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো. যেহি খো পন সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং ৱিহৰতি ত্যস্স মনাপেনেৱ বহুলং কাযকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৱ বহুলং ৱচীকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৱ বহুলং মনোকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপংযেৱ বহুলং উপহাৰং উপহৰন্তি অপ্পং অমনাপং. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অৰহত্তং পাপুণন্তি, অৰহত্তপ্পত্তানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘এত্থ খো পনেসাহং, সুমনে, ন কিঞ্চি নানাকৰণং ৱদামি, যদিদং ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তি’’ন্তি [ৱিমুত্তন্তি (স্যা. কং.)].
‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱঞ্চিদং, ভন্তে, অলমেৱ দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং; যত্ৰ হি নাম দেৱভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানী’’তি. ‘‘এৱমেতং, সুমনে! অলঞ্হি, সুমনে, দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং! দেৱভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান [ইদং ৱত্ৱা (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘যথাপি চন্দো ৱিমলো, গচ্ছং আকাসধাতুযা;
সব্বে তাৰাগণে লোকে, আভায অতিৰোচতি.
‘‘তথেৱ সীলসম্পন্নো, সদ্ধো পুৰিসপুগ্গলো;
সব্বে মচ্ছৰিনো লোকে, চাগেন অতিৰোচতি.
‘‘যথাপি মেঘো থনযং, ৱিজ্জুমালী সতক্ককু;
থলং নিন্নঞ্চ পূৰেতি, অভিৱস্সং ৱসুন্ধৰং.
‘‘এৱং দস্সনসম্পন্নো, সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকো;
মচ্ছৰিং অধিগণ্হাতি, পঞ্চঠানেহি পণ্ডিতো.
‘‘আযুনা যসসা চেৱ [আযুনা চ যসেন চ (ক.)], ৱণ্ণেন চ সুখেন চ;
স ৱে ভোগপৰিব্যূড়্হো [ভোগপৰিব্বূড়্হো (সী.)], পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি. পঠমং;