(২০) ৫. মহাৱগ্গো

১. সোতানুগতসুত্তং

১৯১. ‘‘সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং চত্তাৰো আনিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি [মুট্ঠস্সতী (সী.)] কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি [পিলপন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং অযং পঠমো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি; অপি চ খো ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অযং ৱা সো ধম্মৱিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পমেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো কুসলো ভেৰিসদ্দস্স. সো অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো ভেৰিসদ্দং সুণেয্য. তস্স ন হেৱ খো অস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা – ‘ভেৰিসদ্দো নু খো, ন নু খো ভেৰিসদ্দো’তি! অথ খো ভেৰিসদ্দোত্ৱেৱ নিট্ঠং গচ্ছেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি; অপি চ খো ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অযং ৱা সো ধম্মৱিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং অযং দুতিযো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো দেৱপুত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অযং ৱা সো ধম্মৱিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো কুসলো সঙ্খসদ্দস্স. সো অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো সঙ্খসদ্দং সুণেয্য. তস্স ন হেৱ খো অস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা – ‘সঙ্খসদ্দো নু খো, ন নু খো সঙ্খসদ্দো’তি! অথ খো সঙ্খসদ্দোত্ৱেৱ নিট্ঠং গচ্ছেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো দেৱপুত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৱং হোতি – ‘অযং ৱা সো ধম্মৱিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং অযং ততিযো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি, নপি দেৱপুত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো ওপপাতিকো ওপপাতিকং সাৰেতি – ‘সৰসি ত্ৱং, মাৰিস, সৰসি ত্ৱং, মাৰিস, যত্থ মযং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰিম্হা’তি. সো এৱমাহ – ‘সৰামি, মাৰিস, সৰামি, মাৰিসা’তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দ্ৱে সহাযকা সহপংসুকীড়িকা [সহপংসুকীড়কা (স্যা. কং.)]. তে কদাচি কৰহচি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যুং. অঞ্ঞো পন [সমাগচ্ছেয্যুং, তমেনং (সী. স্যা. কং. পী.)] সহাযকো সহাযকং এৱং ৱদেয্য – ‘ইদম্পি, সম্ম, সৰসি, ইদম্পি, সম্ম, সৰসী’তি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘সৰামি, সম্ম, সৰামি, সম্মা’তি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৱচসা পৰিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানো অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৱ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি, নপি দেৱপুত্তো দেৱপৰিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো ওপপাতিকো ওপপাতিকং সাৰেতি – ‘সৰসি ত্ৱং, মাৰিস, সৰসি ত্ৱং, মাৰিস, যত্থ মযং পুব্বে ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰিম্হা’তি. সো এৱমাহ – ‘সৰামি, মাৰিস, সৰামি, মাৰিসা’তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো; অথ খো সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং অযং চতুত্থো আনিসংসো পাটিকঙ্খো. সোতানুগতানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং, ৱচসা পৰিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধানং ইমে চত্তাৰো আনিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. পঠমং.

২. ঠানসুত্তং

১৯২. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, ঠানানি চতূহি ঠানেহি ৱেদিতব্বানি. কতমানি চত্তাৰি? সংৱাসেন, ভিক্খৱে, সীলং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সংৱোহাৰেন, ভিক্খৱে, সোচেয্যং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. আপদাসু, ভিক্খৱে, থামো ৱেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সাকচ্ছায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনাতি.

[সং. নি. ১.১২২] ‘‘‘সংৱাসেন, ভিক্খৱে, সীলং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৱসমানো এৱং জানাতি – ‘দীঘৰত্তং খো অযমাযস্মা খণ্ডকাৰী ছিদ্দকাৰী সবলকাৰী কম্মাসকাৰী, ন সন্ততকাৰী ন সন্ততৱুত্তি [সততৱুত্তি (স্যা. কং.)]; সীলেসু দুস্সীলো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা সীলৱা’’’তি.

‘‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৱসমানো এৱং জানাতি – ‘দীঘৰত্তং খো অযমাযস্মা অখণ্ডকাৰী অচ্ছিদ্দকাৰী অসবলকাৰী অকম্মাসকাৰী সন্ততকাৰী সন্ততৱুত্তি; সীলেসু সীলৱা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুস্সীলো’তি. ‘সংৱাসেন, ভিক্খৱে, সীলং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘‘সংৱোহাৰেন, ভিক্খৱে, সোচেয্যং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৱোহৰমানো এৱং জানাতি – ‘অঞ্ঞথা খো অযমাযস্মা একেন একো ৱোহৰতি, অঞ্ঞথা দ্ৱীহি, অঞ্ঞথা তীহি, অঞ্ঞথা সম্বহুলেহি; ৱোক্কমতি অযমাযস্মা পুৰিমৱোহাৰা পচ্ছিমৱোহাৰং; অপৰিসুদ্ধৱোহাৰো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পৰিসুদ্ধৱোহাৰো’’’তি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৱোহৰমানো এৱং জানাতি – ‘যথেৱ খো অযমাযস্মা একেন একো ৱোহৰতি, তথা দ্ৱীহি, তথা তীহি, তথা সম্বহুলেহি. নাযমাযস্মা ৱোক্কমতি পুৰিমৱোহাৰা পচ্ছিমৱোহাৰং; পৰিসুদ্ধৱোহাৰো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা অপৰিসুদ্ধৱোহাৰো’তি. ‘সংৱোহাৰেন, ভিক্খৱে, সোচেয্যং ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘‘আপদাসু, ভিক্খৱে, থামো ৱেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো, ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো, ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৱাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৱপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৱাসে যথাভূতে অত্তভাৱপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপৰিৱত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপৰিৱত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৱাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৱপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৱাসে যথাভূতে অত্তভাৱপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপৰিৱত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপৰিৱত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ৰোগব্যসনেন ৱা ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. ‘আপদাসু, ভিক্খৱে, থামো ৱেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৱং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহাৰো যথা চ পঞ্হাসমুদাহাৰো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৱা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৱ গম্ভীৰং অত্থপদং উদাহৰতি সন্তং পণীতং অতক্কাৱচৰং নিপুণং পণ্ডিতৱেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি তস্স চ নপ্পটিবলো সংখিত্তেন ৱা ৱিত্থাৰেন ৱা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৱা’’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, চক্খুমা পুৰিসো উদকৰহদস্স তীৰে ঠিতো পস্সেয্য পৰিত্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৱমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৱেগাযিতত্তং, পৰিত্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো মহন্তো’তি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৱং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহাৰো যথা চ পঞ্হাসমুদাহাৰো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৱা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৱ গম্ভীৰং অত্থপদং উদাহৰতি সন্তং পণীতং অতক্কাৱচৰং নিপুণং পণ্ডিতৱেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ ন পটিবলো সংখিত্তেন ৱা ৱিত্থাৰেন ৱা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৱা’’’তি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৱং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহাৰো যথা চ পঞ্হাসমুদাহাৰো, পঞ্ঞৱা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীৰঞ্চেৱ অত্থপদং উদাহৰতি সন্তং পণীতং অতক্কাৱচৰং নিপুণং পণ্ডিতৱেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৱা ৱিত্থাৰেন ৱা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৱা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, চক্খুমা পুৰিসো উদকৰহদস্স তীৰে ঠিতো পস্সেয্য মহন্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৱমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৱেগাযিতত্তং, মহন্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো পৰিত্তো’তি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৱং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহাৰো যথা চ পঞ্হাসমুদাহাৰো, পঞ্ঞৱা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীৰঞ্চেৱ অত্থপদং উদাহৰতি সন্তং পণীতং অতক্কাৱচৰং নিপুণং পণ্ডিতৱেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৱা ৱিত্থাৰেন ৱা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৱা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’তি.

‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি ঠানানি ইমেহি চতূহি ঠানেহি ৱেদিতব্বানী’’তি. দুতিযং.

৩. ভদ্দিযসুত্তং

১৯৩. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভদ্দিযো লিচ্ছৱি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ভদ্দিযো লিচ্ছৱি ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘মাযাৱী সমণো গোতমো আৱট্টনিং মাযং [আৱট্টনীমাযং (সী.), আৱট্টনিমাযং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৬০ পস্সিতব্বং] জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৱকে আৱট্টেতী’তি. যে তে, ভন্তে, এৱমাহংসু – ‘মাযাৱী সমণো গোতমো আৱট্টনিং মাযং জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৱকে আৱট্টেতী’তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৱতো ৱুত্তৱাদিনো, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চ অনুধম্মং ব্যাকৰোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুপাতো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছতি, অনব্ভক্খাতুকামা হি মযং, ভন্তে, ভগৱন্ত’’ন্তি?

‘‘এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা ‘সমণো নো গৰূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, পজহেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, লোভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি? ‘‘অহিতায, ভন্তে’’. ‘‘লুদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুৰিসপুগ্গলো লোভেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায [তদত্থায (ক.) অ. নি. ৩.৬৬] সমাদপেতি যংস হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, দোসো পুৰিসস্স…পে… মোহো পুৰিসস্স…পে… সাৰম্ভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি? ‘‘অহিতায, ভন্তে’’. ‘‘সাৰদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুৰিসপুগ্গলো সাৰম্ভেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি যংস হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি? ‘‘অকুসলা, ভন্তে’’. ‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি? ‘‘সাৱজ্জা, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি? ‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে’’. ‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, নো ৱা? কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. এৱং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, ভদ্দিয, যং তং তে অৱোচুম্হা – এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা ‘সমণো নো গৰূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা ‘সমণো নো গৰূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাথা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, অলোভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি? ‘‘হিতায, ভন্তে’’. ‘‘অলুদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুৰিসপুগ্গলো লোভেন অনভিভূতো অপৰিযাদিন্নচিত্তো নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পৰম্পি তথত্তায ন সমাদপেতি যং’স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, অদোসো পুৰিসস্স…পে… অমোহো পুৰিসস্স…পে… অসাৰম্ভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি? ‘‘হিতায, ভন্তে’’. ‘‘অসাৰদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুৰিসপুগ্গলো সাৰম্ভেন অনভিভূতো অপৰিযাদিন্নচিত্তো নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পৰম্পি তথত্তায ন সমাদপেতি যং’স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি? ‘‘কুসলা, ভন্তে’’. ‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি? ‘‘অনৱজ্জা, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি? ‘‘ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ভন্তে’’. ‘‘সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তি নো ৱা? কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তি. এৱং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, ভদ্দিয, যং তং তে অৱোচুম্হা – এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা ‘সমণো নো গৰূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘যে খো তে, ভদ্দিয, লোকে সন্তো সপ্পুৰিসা তে সাৱকং এৱং সমাদপেন্তি – ‘এহি ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, লোভং ৱিনেয্য [ৱিনেয্য ৱিনেয্য (সী. স্যা. কং.)] ৱিহৰাহি. লোভং ৱিনেয্য ৱিহৰন্তো ন লোভজং কম্মং কৰিস্সসি কাযেন ৱাচায মনসা. দোসং ৱিনেয্য ৱিহৰাহি. দোসং ৱিনেয্য ৱিহৰন্তো ন দোসজং কম্মং কৰিস্সসি কাযেন ৱাচায মনসা. মোহং ৱিনেয্য ৱিহৰাহি. মোহং ৱিনেয্য ৱিহৰন্তো ন মোহজং কম্মং কৰিস্সসি কাযেন ৱাচায মনসা. সাৰম্ভং ৱিনেয্য ৱিহৰাহি. সাৰম্ভং ৱিনেয্য ৱিহৰন্তো ন সাৰম্ভজং কম্মং কৰিস্সসি কাযেন ৱাচায মনসা’’’তি.

এৱং ৱুত্তে ভদ্দিযো লিচ্ছৱি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.

‘‘অপি নু তাহং, ভদ্দিয, এৱং অৱচং – ‘এহি মে ত্ৱং, ভদ্দিয, সাৱকো হোহি; অহং সত্থা ভৱিস্সামী’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৱংৱাদিং খো মং, ভদ্দিয, এৱমক্খাযিং একে সমণব্ৰাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘মাযাৱী সমণো গোতমো আৱট্টনিং মাযং জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৱকে আৱট্টেতী’’’তি. ‘‘ভদ্দিকা, ভন্তে, আৱট্টনী মাযা. কল্যাণী, ভন্তে, আৱট্টনী মাযা. পিযা মে, ভন্তে, ঞাতিসালোহিতা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং, পিযানম্পি মে অস্স ঞাতিসালোহিতানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, খত্তিযা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, ব্ৰাহ্মণা… ৱেস্সা … সুদ্দা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱমেতং, ভদ্দিয, এৱমেতং, ভদ্দিয! সব্বে চেপি, ভদ্দিয, খত্তিযা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভদ্দিয, ব্ৰাহ্মণা… ৱেস্সা… সুদ্দা আৱট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায. সদেৱকো চেপি, ভদ্দিয, লোকো সমাৰকো সব্ৰহ্মকো সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং [আৱট্টেয্য (?)] অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সদেৱকস্সপিস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দীঘৰত্তং হিতায সুখায. ইমে চেপি, ভদ্দিয, মহাসালা ইমায আৱট্টনিযা আৱট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, ইমেসম্পিস্স মহাসালানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ( ) [(সচে চেতেয্যুং) (সী. স্যা. কং. পী.), (আৱট্টেয্যুং) (ক.) অ. নি. ৮.৪৪]. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি! ততিযং.

৪. সামুগিযসুত্তং

১৯৪. একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোলিযেসু ৱিহৰতি সামুগং নাম [সাপূগং নাম (সী. স্যা. কং. পী.)] কোলিযানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা সামুগিযা কোলিযপুত্তা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে সামুগিযে কোলিযপুত্তে আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –

‘‘চত্তাৰিমানি, ব্যগ্ঘপজ্জা, পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্মদক্খাতানি সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং [সোকপৰিদ্দৱানং (সী.)] সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায. কতমানি চত্তাৰি? সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, চিত্তপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ৱিমুত্তিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু সীলৱা হোতি…পে… সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. অযং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপাৰিসুদ্ধি. ইতি এৱৰূপিং সীলপাৰিসুদ্ধিং অপৰিপূৰং ৱা পৰিপূৰেস্সামি পৰিপূৰং ৱা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৱাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোড়্হী চ অপ্পটিৱানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপাৰিসুদ্ধি. ইতি এৱৰূপিং চিত্তপাৰিসুদ্ধিং অপৰিপূৰং ৱা পৰিপূৰেস্সামি পৰিপূৰং ৱা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৱাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোড়্হী চ অপ্পটিৱানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. অযং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধি. ইতি এৱৰূপিং দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধিং অপৰিপূৰং ৱা…পে… তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৱাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোড়্হী চ অপ্পটিৱানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৱিমুত্তিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? স খো সো, ব্যগ্ঘপজ্জা, অৰিযসাৱকো ইমিনা চ সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো ইমিনা চ চিত্তপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো ইমিনা চ দিট্ঠিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো ৰজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিৰাজেতি, ৱিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিমোচেতি. সো ৰজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিৰাজেত্ৱা, ৱিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিমোচেত্ৱা সম্মাৱিমুত্তিং ফুসতি. অযং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৱিমুত্তিপাৰিসুদ্ধি. ইতি এৱৰূপিং ৱিমুত্তিপাৰিসুদ্ধিং অপৰিপূৰং ৱা পৰিপূৰেস্সামি পৰিপূৰং ৱা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৱাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোড়্হী চ অপ্পটিৱানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৱুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৱিমুত্তিপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘ইমানি খো, ব্যগ্ঘপজ্জা, চত্তাৰি পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্মদক্খাতানি সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি. চতুত্থং.

৫. ৱপ্পসুত্তং

১৯৫. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. অথ খো ৱপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৱকো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৱপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৱকং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ –

‘‘ইধস্স, ৱপ্প, কাযেন সংৱুতো ৱাচায সংৱুতো মনসা সংৱুতো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং [অন্ৱাস্সৱেয্যুং (ক.)] অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘পস্সামহং, ভন্তে, তং ঠানং. ইধস্স, ভন্তে, পুব্বে পাপকম্মং কতং অৱিপক্কৱিপাকং. ততোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’’ন্তি. অযঞ্চেৱ খো পন আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ৱপ্পেন সক্কেন নিগণ্ঠসাৱকেন সদ্ধিং অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা হোতি.

অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন উপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –

‘‘কায নুত্থ, মোগ্গল্লান, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না; কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি? ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ৱপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৱকং এতদৱোচং – ‘ইধস্স, ৱপ্প, কাযেন সংৱুতো ৱাচায সংৱুতো মনসা সংৱুতো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’ন্তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, ৱপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৱকো মং এতদৱোচ – ‘পস্সামহং, ভন্তে, তং ঠানং. ইধস্স, ভন্তে, পুব্বে পাপকম্মং কতং অৱিপক্কৱিপাকং. ততোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’ন্তি. অযং খো নো, ভন্তে, ৱপ্পেন সক্কেন নিগণ্ঠসাৱকেন সদ্ধিং অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা; অথ ভগৱা অনুপ্পত্তো’’তি.

অথ খো ভগৱা ৱপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৱকং এতদৱোচ – ‘‘সচে মে ত্ৱং, ৱপ্প, অনুঞ্ঞেয্যঞ্চেৱ অনুজানেয্যাসি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসেয্যাসি, যস্স চ মে ভাসিতস্স অত্থং ন জানেয্যাসি মমেৱেত্থ উত্তৰি পটিপুচ্ছেয্যাসি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি, সিযা নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি. ‘‘অনুঞ্ঞেয্যঞ্চেৱাহং, ভন্তে, ভগৱতো অনুজানিস্সামি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসিস্সামি, যস্স চাহং ভগৱতো ভাসিতস্স অত্থং ন জানিস্সামি ভগৱন্তংযেৱেত্থ উত্তৰি পটিপুচ্ছিস্সামি – ‘ইদং ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? হোতু নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱপ্প, যে কাযসমাৰম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, কাযসমাৰম্ভা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. সো নৱঞ্চ কম্মং ন কৰোতি, পুৰাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকৰোতি, সন্দিট্ঠিকা নিজ্জৰা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বা ৱিঞ্ঞূহি [ৱিঞ্ঞূহীতি (সী. পী. ক.) সং. নি. ৪.৩৬৪ পস্সিতব্বং]. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱপ্প, যে ৱচীসমাৰম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, ৱচীসমাৰম্ভা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. সো নৱঞ্চ কম্মং ন কৰোতি, পুৰাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকৰোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জৰা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বা ৱিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱপ্প, যে মনোসমাৰম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মনোসমাৰম্ভা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. সো নৱঞ্চ কম্মং ন কৰোতি, পুৰাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকৰোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জৰা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বা ৱিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱপ্প, যে অৱিজ্জাপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. সো নৱঞ্চ কম্মং ন কৰোতি, পুৰাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকৰোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জৰা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বা ৱিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৱং, ৱপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুৰিসং দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুং অভিসম্পৰায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এৱং সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্স খো, ৱপ্প, ভিক্খুনো ছ সততৱিহাৰা অধিগতা হোন্তি. সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে... জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযামী’তি পজানাতি; জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযামী’তি পজানাতি; ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতী ভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ৱপ্প, থূণং পটিচ্চ ছাযা পঞ্ঞাযতি. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং থূণং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছিন্দিত্ৱা পলিখণেয্য; পলিখণিত্ৱা মূলানি উদ্ধৰেয্য, অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপি [উসীৰনাড়মত্তানিপি (সী.)]. সো তং থূণং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য. খণ্ডাখণ্ডিকং ছেত্ৱা ফালেয্য. ফালেত্ৱা সকলিকং সকলিকং কৰেয্য. সকলিকং সকলিকং কত্ৱা ৱাতাতপে ৱিসোসেয্য. ৱাতাতপে ৱিসোসেত্ৱা অগ্গিনা ডহেয্য. অগ্গিনা ডহেত্ৱা মসিং কৰেয্য. মসিং কৰিত্ৱা মহাৱাতে ৱা ওফুণেয্য নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেয্য. এৱং হিস্স, ৱপ্প, যা থূণং পটিচ্চ ছাযা সা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা.

‘‘এৱমেৱং খো, ৱপ্প, এৱং সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ছ সততৱিহাৰা অধিগতা হোন্তি. সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নেৱ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযামী’তি পজানাতি; জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযামী’তি পজানাতি; ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতী ভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

এৱং ৱুত্তে ৱপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৱকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, পুৰিসো উদযত্থিকো অস্সপণিযং পোসেয্য. সো উদযঞ্চেৱ নাধিগচ্ছেয্য, উত্তৰিঞ্চ কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্স. এৱমেৱং খো অহং, ভন্তে, উদযত্থিকো বালে নিগণ্ঠে পযিৰুপাসিং. স্ৱাহং উদযঞ্চেৱ নাধিগচ্ছিং, উত্তৰিঞ্চ কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অহোসিং. এসাহং, ভন্তে, অজ্জতগ্গে যো মে বালেসু নিগণ্ঠেসু পসাদো তং মহাৱাতে ৱা ওফুণামি নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেমি. অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সাড়্হসুত্তং

১৯৬. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো সাড়্হো চ লিচ্ছৱি অভযো চ লিচ্ছৱি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো সাড়্হো লিচ্ছৱি ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘সন্তি, ভন্তে, একে সমণব্ৰাহ্মণা দ্ৱযেন ওঘস্স নিত্থৰণং পঞ্ঞপেন্তি – সীলৱিসুদ্ধিহেতু চ তপোজিগুচ্ছাহেতু চ. ইধ, ভন্তে, ভগৱা কিমাহা’’তি?

‘‘সীলৱিসুদ্ধিং খো অহং, সাড়্হ, অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞঙ্গন্তি ৱদামি. যে তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা তপোজিগুচ্ছাৱাদা তপোজিগুচ্ছাসাৰা তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৱিহৰন্তি, অভব্বা তে ওঘস্স নিত্থৰণায. যেপি তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা অপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধাজীৱা, অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায.

‘‘সেয্যথাপি, সাড়্হ, পুৰিসো নদিং তৰিতুকামো তিণ্হং কুঠাৰিং [কুধাৰিং (ক.)] আদায ৱনং পৱিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহতিং সাললট্ঠিং উজুং নৱং অকুক্কুচ্চকজাতং. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছেত্ৱা অগ্গে ছিন্দেয্য; অগ্গে ছেত্ৱা সাখাপলাসং সুৱিসোধিতং ৱিসোধেয্য; সাখাপলাসং সুৱিসোধিতং ৱিসোধেত্ৱা কুঠাৰীহি তচ্ছেয্য; কুঠাৰীহি তচ্ছেত্ৱা ৱাসীহি তচ্ছেয্য; ৱাসীহি তচ্ছেত্ৱা লেখণিযা লিখেয্য; লেখণিযা লিখিত্ৱা পাসাণগুড়েন ধোৱেয্য [ধোপেয্য (সী. স্যা. কং. পী.)]; পাসাণগুড়েন ধোৱেত্ৱা নদিং পতাৰেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সাড়্হ, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো নদিং তৰিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অসু হি, ভন্তে, সাললট্ঠি বহিদ্ধা সুপৰিকম্মকতা অন্তো অৱিসুদ্ধা. তস্সেতং পাটিকঙ্খং – সাললট্ঠি সংসীদিস্সতি, পুৰিসো অনযব্যসনং আপজ্জিস্সতী’’তি.

‘‘এৱমেৱং খো, সাড়্হ, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা তপোজিগুচ্ছাৱাদা তপোজিগুচ্ছাসাৰা তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৱিহৰন্তি, অভব্বা তে ওঘস্স নিত্থৰণায. যেপি তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা অপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰা অপৰিসুদ্ধাজীৱা, অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায.

‘‘যে চ খো তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা ন তপোজিগুচ্ছাৱাদা ন তপোজিগুচ্ছাসাৰা ন তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৱিহৰন্তি, ভব্বা তে ওঘস্স নিত্থৰণায. যেপি তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰা পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰা পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰা পৰিসুদ্ধাজীৱা, ভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায.

‘‘সেয্যথাপি, সাড়্হ, পুৰিসো নদিং তৰিতুকামো তিণ্হং কুঠাৰিং আদায ৱনং পৱিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহতিং সাললট্ঠিং উজুং নৱং অকুক্কুচ্চকজাতং. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছিন্দিত্ৱা অগ্গে ছিন্দেয্য; অগ্গে ছিন্দিত্ৱা সাখাপলাসং সুৱিসোধিতং ৱিসোধেয্য; সাখাপলাসং সুৱিসোধিতং ৱিসোধেত্ৱা কুঠাৰীহি তচ্ছেয্য; কুঠাৰীহি তচ্ছেত্ৱা ৱাসীহি তচ্ছেয্য; ৱাসীহি তচ্ছেত্ৱা নিখাদনং আদায অন্তো সুৱিসোধিতং ৱিসোধেয্য; অন্তো সুৱিসোধিতং ৱিসোধেত্ৱা লেখণিযা লিখেয্য; লেখণিযা লিখিত্ৱা পাসাণগুড়েন ধোৱেয্য; পাসাণগুড়েন ধোৱেত্ৱা নাৱং কৰেয্য; নাৱং কত্ৱা ফিযাৰিত্তং [পিযাৰিত্তং (সী. পী.)] বন্ধেয্য; ফিযাৰিত্তং বন্ধিত্ৱা নদিং পতাৰেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সাড়্হ, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো নদিং তৰিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অসু হি, ভন্তে, সাললট্ঠি বহিদ্ধা সুপৰিকম্মকতা, অন্তো সুৱিসুদ্ধা নাৱাকতা [সুৱিসুদ্ধকতা (ক.)] ফিযাৰিত্তবদ্ধা. তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘নাৱা ন সংসীদিস্সতি, পুৰিসো সোত্থিনা পাৰং গমিস্সতী’’’তি.

‘‘এৱমেৱং খো, সাড়্হ, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা ন তপোজিগুচ্ছাৱাদা ন তপোজিগুচ্ছাসাৰা ন তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৱিহৰন্তি, ভব্বা তে ওঘস্স নিত্থৰণায. যেপি তে, সাড়্হ, সমণব্ৰাহ্মণা পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰা পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰা পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰা পৰিসুদ্ধাজীৱা, ভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধায. সেয্যথাপি, সাড়্হ, যোধাজীৱো বহূনি চেপি কণ্ডচিত্ৰকানি জানাতি; অথ খো সো তীহি ঠানেহি ৰাজাৰহো হোতি ৰাজভোগ্গো, ৰঞ্ঞো অঙ্গন্তেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. কতমেহি তীহি? দূৰেপাতী চ, অক্খণৱেধী চ, মহতো চ কাযস্স পদালেতা.

‘‘সেয্যথাপি, সাড়্হ, যোধাজীৱো দূৰেপাতী; এৱমেৱং খো, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো সম্মাসমাধি হোতি. সম্মাসমাধি, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.

‘‘সেয্যথাপি, সাড়্হ, যোধাজীৱো অক্খণৱেধী; এৱমেৱং খো, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো সম্মাদিট্ঠি হোতি. সম্মাদিট্ঠি, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সেয্যথাপি, সাড়্হ, যোধাজীৱো মহতো কাযস্স পদালেতা; এৱমেৱং খো, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো সম্মাৱিমুত্তি হোতি. সম্মাৱিমুত্তি, সাড়্হ, অৰিযসাৱকো মহন্তং অৱিজ্জাক্খন্ধং পদালেতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. মল্লিকাদেৱীসুত্তং

১৯৭. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো মল্লিকা দেৱী যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো মল্লিকা দেৱী ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা [স্যা. পী. পোত্থকেসু ‘‘দুব্বণো চ হোতি দুৰূপো সুপাপকো’’তি এৱমাদিনা পুল্লিঙ্গিকৱসেন দিস্সতি] দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ?

‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ?

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ?

‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা, অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চা’’তি?

‘‘ইধ, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা. অপ্পম্পি ৱুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সা [সো (স্যা.)] ন দাতা হোতি সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং. ইস্সামনিকা [ইস্সামনকো (স্যা.)] খো পন হোতি; পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সতি উপদুস্সতি ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা [সো (স্যা.)] যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা. অপ্পম্পি ৱুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সা দাতা হোতি সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা খো পন হোতি; পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ন ইস্সতি ন উপদুস্সতি ন ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো অক্কোধনা হোতি অনুপাযাসবহুলা. বহুম্পি ৱুত্তা সমানা নাভিসজ্জতি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিত্থীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সা ন দাতা হোতি সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং. ইস্সামনিকা খো পন হোতি; পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সতি উপদুস্সতি ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো অক্কোধনা হোতি অনুপাযাসবহুলা. বহুম্পি ৱুত্তা সমানা নাভিসজ্জতি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিত্থীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সা দাতা হোতি সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা খো পন হোতি; পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ন ইস্সতি ন উপদুস্সতি ন ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ.

‘‘অযং খো, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. অযং পন, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ. অযং খো, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. অযং পন, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিৰূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চা’’তি.

এৱং ৱুত্তে মল্লিকা দেৱী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যা নূনাহং [সা নূনাহং (স্যা.), যং নূনাহং (ক.)] ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং [অঞ্ঞায জাতিযা (স্যা.)] কোধনা অহোসিং উপাযাসবহুলা, অপ্পম্পি ৱুত্তা সমানা অভিসজ্জিং কুপ্পিং ব্যাপজ্জিং পতিত্থীযিং কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাত্ৱাকাসিং, সাহং, ভন্তে, এতৰহি দুব্বণ্ণা দুৰূপা সুপাপিকা দস্সনায.

‘‘যা নূনাহং, ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং দাতা অহোসিং সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং, সাহং, ভন্তে, এতৰহি অড্ঢা [অড্ঢা চ (সী. পী. ক.)] মহদ্ধনা মহাভোগা.

‘‘যা নূনাহং, ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং অনিস্সামনিকা অহোসিং, পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ন ইস্সিং ন উপদুস্সিং ন ইস্সং বন্ধিং, সাহং, ভন্তে, এতৰহি মহেসক্খা. সন্তি খো পন, ভন্তে, ইমস্মিং ৰাজকুলে খত্তিযকঞ্ঞাপি ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞাপি গহপতিকঞ্ঞাপি, তাসাহং ইস্সৰাধিপচ্চং কাৰেমি. এসাহং, ভন্তে, অজ্জতগ্গে অক্কোধনা ভৱিস্সামি অনুপাযাসবহুলা, বহুম্পি ৱুত্তা সমানা নাভিসজ্জিস্সামি ন কুপ্পিস্সামি ন ব্যাপজ্জিস্সামি ন পতিত্থীযিস্সামি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ ন পাতুকৰিস্সামি; দস্সামি সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা ভৱিস্সামি, পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ন ইস্সিস্সামি ন উপদুস্সিস্সামি ন ইস্সং বন্ধিস্সামি. অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসিকং মং, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. সত্তমং.

৮. অত্তন্তপসুত্তং

১৯৮. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো [পু. প. ১৭৪; ম. নি. ২.৭; দী. নি. ৩.৩১৪; অ. নি. ৩.১৫৭-১৬৩] পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো পৰন্তপো হোতি পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো হোতি নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো নেৱ অত্তন্তপো ন পৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অচেলকো হোতি মুত্তাচাৰো হত্থাপলেখনো নএহিভদ্দন্তিকো নতিট্ঠভদ্দন্তিকো নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযতি. সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন কড়োপিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন এড়কমন্তৰং ন দণ্ডমন্তৰং ন মুসলমন্তৰং ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুৰিসন্তৰগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী ন মচ্ছং ন মংসং ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱতি. সো একাগাৰিকো ৱা হোতি একালোপিকো দ্ৱাগাৰিকো ৱা হোতি দ্ৱালোপিকো…পে… সত্তাগাৰিকো ৱা হোতি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেতি দ্ৱীহিপি দত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেতি; একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি দ্ৱাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি. ইতি এৱৰূপং অড্ঢমাসিকম্পি পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি.

‘‘সো সাকভক্খোপি হোতি সামাকভক্খোপি হোতি নীৱাৰভক্খোপি হোতি দদ্দুলভক্খোপি হোতি হটভক্খোপি হোতি কণভক্খোপি হোতি আচামভক্খোপি হোতি পিঞ্ঞাকভক্খোপি হোতি তিণভক্খোপি হোতি গোমযভক্খোপি হোতি; ৱনমূলফলাহাৰোপি যাপেতি পৱত্তফলভোজী.

‘‘সো সাণানিপি ধাৰেতি মসাণানিপি ধাৰেতি ছৱদুস্সানিপি ধাৰেতি পংসুকূলানিপি ধাৰেতি তিৰীটানিপি ধাৰেতি অজিনম্পি ধাৰেতি অজিনক্খিপম্পি ধাৰেতি কুসচীৰম্পি ধাৰেতি ৱাকচীৰম্পি ধাৰেতি ফলকচীৰম্পি ধাৰেতি কেসকম্বলম্পি ধাৰেতি ৱাড়কম্বলম্পি ধাৰেতি উলূকপক্খম্পি ধাৰেতি; কেসমস্সুলোচকোপি হোতি কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো; উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপ্পটিক্খিত্তো; উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো; কণ্টকাপস্সযিকোপি হোতি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি; সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. ইতি এৱৰূপং অনেকৱিহিতং কাযস্স আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পৰন্তপো হোতি পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ওৰব্ভিকো হোতি সূকৰিকো সাকুণিকো মাগৱিকো লুদ্দো মচ্ছঘাতকো চোৰো চোৰঘাতকো গোঘাতকো বন্ধনাগাৰিকো, যে ৱা পনঞ্ঞেপি কেচি কুৰূৰকম্মন্তা. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পৰন্তপো হোতি পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ৰাজা ৱা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো, ব্ৰাহ্মণো ৱা হোতি মহাসালো. সো পুৰত্থিমেন নগৰস্স নৱং সন্থাগাৰং কাৰাপেত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা খৰাজিনং নিৱাসেত্ৱা সপ্পিতেলেন কাযং অব্ভঞ্জিত্ৱা মগৱিসাণেন পিট্ঠিং কণ্ডুৱমানো নৱং সন্থাগাৰং পৱিসতি, সদ্ধিং মহেসিযা ব্ৰাহ্মণেন চ পুৰোহিতেন. সো তত্থ অনন্তৰহিতায ভূমিযা হৰিতুপলিত্তায সেয্যং কপ্পেতি. একিস্সায গাৱিযা সৰূপৱচ্ছায যং একস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ৰাজা যাপেতি; যং দুতিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন মহেসী যাপেতি; যং ততিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ব্ৰাহ্মণো পুৰোহিতো যাপেতি; যং চতুত্থস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন অগ্গিং জুহতি [জুহন্তি (সী. পী.)]; অৱসেসেন ৱচ্ছকো যাপেতি. সো এৱমাহ – ‘এত্তকা উসভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰিযো হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অজা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা উৰব্ভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, (এত্তকা অস্সা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায,) [( ) নত্থি সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু] এত্তকা ৰুক্খা ছিজ্জন্তু যূপত্থায, এত্তকা দব্ভা লূযন্তু বৰিহিসত্থাযা’তি [পৰিকম্মত্থাযাতি (ক.)]. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো হোতি নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. ইধ, ভিক্খৱে, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা; নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা একন্তপৰিপুণ্ণং একন্তপৰিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং; যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপৰেন সমযেন অপ্পং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায, মহন্তং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায, কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি.

‘‘সো এৱং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. অব্ৰহ্মচৰিযং পহায ব্ৰহ্মচাৰী হোতি আৰাচাৰী ৱিৰতো অসদ্ধম্মা গামধম্মা. মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৱিসংৱাদকো লোকস্স. পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি, ন ইতো সুত্ৱা অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, ন অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায; ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা, সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা, সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি; যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি কালৱাদী ভূতৱাদী অত্তৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী; নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং.

‘‘সো বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতি. একভত্তিকো হোতি ৰত্তূপৰতো ৱিৰতো ৱিকালভোজনা. নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো হোতি. মালাগন্ধৱিলেপনধাৰণমণ্ডনৱিভূসনট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি. উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৱিৰতো হোতি. জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. অজেড়কপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. কুক্কুটসূকৰপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. হত্থিগৱাস্সৱড়ৱপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. খেত্তৱত্থুপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৱিৰতো হোতি. কযৱিক্কযা পটিৱিৰতো হোতি. তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৱিৰতো হোতি. উক্কোটনৱঞ্চননিকতিসাচিযোগা পটিৱিৰতো হোতি. ছেদনৱধবন্ধনৱিপৰামোসআলোপসহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি.

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি সমাদাযেৱ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৱ ডেতি, সপত্তভাৰোৱ ডেতি; এৱমেৱং ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি, সমাদাযেৱ পক্কমতি. সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৱজ্জসুখং পটিসংৱেদেতি.

‘‘সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং; চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং; মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সো ইমিনা অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৱেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি.

‘‘সো ইমিনা চ অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অৰিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [( ) নত্থি সী. স্যা. পোত্থকেসু. ম. নি. ১.২৯৬; ম. নি. ২.১৩ পস্সিতব্বং] ইমিনা চ অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অৰিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো [সমন্নাগতো. সো (ক.)] ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৱিগতথিনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি. ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি. সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায…পে… সত্তানং চুতূপপাতঞাণায…পে… (সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে) আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো হোতি নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো ন অত্তন্তপো ন পৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. তণ্হাসুত্তং

১৯৯. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘তণ্হং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি জালিনিং সৰিতং ৱিসটং ৱিসত্তিকং, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পৰিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো [কুলাগুণ্ঠিকজাতো (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯] মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কতমা চ সা, ভিক্খৱে, তণ্হা জালিনী সৰিতা ৱিসটা ৱিসত্তিকা, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পৰিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি? অট্ঠাৰস খো পনিমানি, ভিক্খৱে, তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায.

‘‘কতমানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায? অস্মীতি, ভিক্খৱে, সতি ইত্থস্মীতি হোতি, এৱংস্মীতি [এৱমস্মি (সী.), এৱস্মি (স্যা. কং. পী.) ৱিভ. ৯৭৩ পস্সিতব্বং] হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, অসস্মীতি হোতি, সতস্মীতি হোতি, সন্তি হোতি, ইত্থং সন্তি হোতি, এৱং সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, অপিহং [অপিহ (সী. পী.), অপি (স্যা. কং.)] সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] ইত্থং সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] এৱং সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ভৱিস্সন্তি হোতি, ইত্থং ভৱিস্সন্তি হোতি, এৱং ভৱিস্সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি হোতি. ইমানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায.

‘‘কতমানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায? ইমিনাস্মীতি, ভিক্খৱে, সতি ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতি, ইমিনা এৱংস্মীতি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, ইমিনা অসস্মীতি হোতি, ইমিনা সতস্মীতি হোতি, ইমিনা সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা এৱং সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং এৱং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা এৱং ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি হোতি. ইমানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায.

‘‘ইতি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায. ইমানি ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. ইতি এৱৰূপানি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. এৱং অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতং হোন্তি.

‘‘অযং খো সা, ভিক্খৱে, তণ্হা জালিনী সৰিতা ৱিসটা ৱিসত্তিকা, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পৰিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততী’’তি. নৱমং.

১০. পেমসুত্তং

২০০. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, (পেমানি) [( ) নত্থি সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু] জাযন্তি. কতমানি চত্তাৰি? পেমা পেমং জাযতি, পেমা দোসো জাযতি, দোসা পেমং জাযতি, দোসা দোসো জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পেমা পেমং জাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স ইট্ঠো হোতি কন্তো মনাপো. তং পৰে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচৰন্তি. তস্স এৱং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, তং পৰে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচৰন্তী’তি. সো তেসু পেমং জনেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পেমা পেমং জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পেমা দোসো জাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স ইট্ঠো হোতি কন্তো মনাপো. তং পৰে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচৰন্তি. তস্স এৱং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, তং পৰে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচৰন্তী’তি. সো তেসু দোসং জনেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পেমা দোসো জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, দোসা পেমং জাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স অনিট্ঠো হোতি অকন্তো অমনাপো. তং পৰে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচৰন্তি. তস্স এৱং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো, তং পৰে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচৰন্তী’তি. সো তেসু পেমং জনেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, দোসা পেমং জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, দোসা দোসো জাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স অনিট্ঠো হোতি অকন্তো অমনাপো. তং পৰে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচৰন্তি. তস্স এৱং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো, তং পৰে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচৰন্তী’তি. সো তেসু দোসং জনেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, দোসা দোসো জাযতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি পেমানি জাযন্তি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নেৱ উস্সেনেতি ন পটিসেনেতি [ন পটিস্সেনেতি (সী. পী.)] ন ধূপাযতি ন পজ্জলতি ন সম্পজ্ঝাযতি [ন অপজ্ঝাযতি (সী.), ন পজ্ঝাযতি (স্যা. কং. পী.)].

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উস্সেনেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানং; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা সঞ্ঞং, সঞ্ঞায ৱা অত্তানং; সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং; ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু উস্সেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন উস্সেনেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৱেদনং, ন ৱেদনায ৱা অত্তানং; ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা সঞ্ঞং, ন সঞ্ঞায ৱা অত্তানং; ন সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, ন সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং; ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন উস্সেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসেনেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসতি, ৰোসন্তং পটিৰোসতি, ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পটিসেনেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, ৰোসন্তং ন পটিৰোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পটিসেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূপাযতি? অস্মীতি, ভিক্খৱে, সতি ইত্থস্মীতি হোতি, এৱংস্মীতি হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, অসস্মীতি হোতি, সতস্মীতি হোতি, সন্তি হোতি, ইত্থং সন্তি হোতি, এৱং সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, অপিহং সন্তি হোতি, অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, অপিহং এৱং সন্তি হোতি, অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ভৱিস্সন্তি হোতি, ইত্থং ভৱিস্সন্তি হোতি, এৱং ভৱিস্সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূপাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূপাযতি? অস্মীতি, ভিক্খৱে, অসতি ইত্থস্মীতি ন হোতি, এৱংস্মীতি ন হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি ন হোতি, অসস্মীতি ন হোতি, সতস্মীতি ন হোতি, সন্তি ন হোতি, ইত্থং সন্তি ন হোতি, এৱং সন্তি ন হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, অপিহং সন্তি ন হোতি, অপিহং ইত্থং সন্তি ন হোতি, অপিহং এৱং সন্তি ন হোতি, অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ভৱিস্সন্তি ন হোতি, ইত্থং ভৱিস্সন্তি ন হোতি, এৱং ভৱিস্সন্তি ন হোতি, অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি ন হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূপাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পজ্জলতি? ইমিনা অস্মীতি, ভিক্খৱে, সতি ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতি, ইমিনা এৱংস্মীতি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, ইমিনা অসস্মীতি হোতি, ইমিনা সতস্মীতি হোতি, ইমিনা সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা এৱং সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং এৱং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা এৱং ভৱিস্সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পজ্জলতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পজ্জলতি? ইমিনা অস্মীতি, ভিক্খৱে, অসতি ইমিনা ইত্থস্মীতি ন হোতি, ইমিনা এৱংস্মীতি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি ন হোতি, ইমিনা অসস্মীতি ন হোতি, ইমিনা সতস্মীতি ন হোতি, ইমিনা সন্তি ন হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি ন হোতি, ইমিনা এৱং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং এৱং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ইমিনা ভৱিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৱিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা এৱং ভৱিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি ন হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পজ্জলতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজ্ঝাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো ন হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজ্ঝাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন সম্পজ্ঝাযতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন সম্পজ্ঝাযতী’’তি. দসমং.

মহাৱগ্গো পঞ্চমো.