(১৭) ২. পটিপদাৱগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তং
১৬১. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঠমং.
২. ৱিত্থাৰসুত্তং
১৬২. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বৰাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং ৰাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মুদূনি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বৰাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং ৰাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বৰাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং ৰাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মুদূনি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বৰাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং ৰাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. দুতিযং.
৩. অসুভসুত্তং
১৬৩. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৱিহৰতি, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞী [পটিক্কূলসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞী [অনভিৰতসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চানুপস্সী; মৰণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি [সেক্খবলানি (স্যা. কং.)] উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং, হিৰিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মুদূনি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৱিহৰতি, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চানুপস্সী; মৰণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মুদূনি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? [কথা. ৮১৫ আদযো] ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং, হিৰিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তৰিযং পাপুণাতি আসৱানং খযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. পঠমখমসুত্তং
১৬৪. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা. কতমা চ, ভিক্খৱে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো [একচ্চো পুগ্গলো (সী. স্যা. কং.)] অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসতি, ৰোসন্তং পটিৰোসতি, ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অক্খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, ৰোসন্তং ন পটিৰোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং; চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং; মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি; উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. চতুত্থং.
৫. দুতিযখমসুত্তং
১৬৫. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অক্খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সানং দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং উপ্পন্নানং সাৰীৰিকানং ৱেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খৰানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহৰানং অনধিৱাসকজাতিকো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অক্খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সানং দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং উপ্পন্নানং সাৰীৰিকানং ৱেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খৰানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহৰানং অধিৱাসকজাতিকো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি…পে… সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং; মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঞ্চমং.
৬. উভযসুত্তং
১৬৬. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা উভযেনেৱ হীনা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা দুক্খা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা দন্ধা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা উভযেনেৱ হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা দুক্খত্তা হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং পটিপদা সুখা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা দন্ধত্তা হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা উভযেনেৱ পণীতা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা সুখা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা খিপ্পা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৱে, পটিপদা উভযেনেৱ পণীতা অক্খাযতি. ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ছট্ঠং.
৭. মহামোগ্গল্লানসুত্তং
১৬৭. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –
‘‘চতস্সো ইমা, আৱুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৱুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৱুসো, চতুন্নং পটিপদানং [চতস্সন্নং পটিপদানং (সী. স্যা. কং.)] কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি?
‘‘চতস্সো ইমা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৱুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৱুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. সাৰিপুত্তসুত্তং
১৬৮. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ –
‘‘চতস্সো ইমা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৱুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৱুসো, চতুন্নং পটিপদানং কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি?
‘‘চতস্সো ইমা, আৱুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৱুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৱুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. সসঙ্খাৰসুত্তং
১৬৯. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৱিহৰতি, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চানুপস্সী. মৰণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং, হিৰিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৱিহৰতি, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চানুপস্সী. মৰণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং, হিৰিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি মুদূনি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিমত্তানি পাতুভৱন্তি – সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দিট্ঠেৱ ধম্মে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৱিহৰতি – সদ্ধাবলং, হিৰিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. নৱমং.
১০. যুগনদ্ধসুত্তং
১৭০. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. তত্ৰ খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপ্পত্তিং [অৰহত্তপ্পত্তং (ক.) পটি. ম. ২.১ পটিসম্ভিদামগ্গেপি] ব্যাকৰোতি, সব্বো সো চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন.
‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, আৱুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি. তস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. তস্স সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি. হোতি সো, আৱুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপ্পত্তিং ব্যাকৰোতি, সব্বো সো ইমেহি চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি. দসমং.
পটিপদাৱগ্গো দুতিযো.