(৭) ২. মহাৱগ্গো

১. তিত্থাযতনাদিসুত্তং

৬২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি [সমনুগ্গাহিযমানানি (স্যা. কং. ক.)] সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহন্তি. কতমানি তীণি? সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’তি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি? তে চ মে [তে চে মে (সী. স্যা. কং. পী.)] এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি [আমোতি (সী.)] পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মুসাৱাদিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, পিসুণৱাচা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ফৰুসৱাচা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু’’’.

‘‘পুব্বেকতং খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু পঠমো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি? তে চ মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, মুসাৱাদিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, পিসুণৱাচা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, ফৰুসৱাচা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু’’’.

‘‘ইস্সৰনিম্মানং খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু দুতিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিং চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – যং কিং চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি? তে চ মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’.

‘‘অহেতুঅপ্পচ্চযং [অহেতুং (সী.), অহেতু (স্যা. কং.), অহেতুঅপ্পচ্চযা (পী.), অহেতুং অপ্পচ্চযং (ক.)] খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু ততিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.

‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহন্তি.

‘‘অযং খো পন, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমো চ, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি? ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছযিমা, ভিক্খৱে, ধাতুযো – পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু, আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছযিমানি, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনানি – চক্খু ফস্সাযতনং, সোতং ফস্সাযতনং, ঘানং ফস্সাযতনং, জিৱ্হা ফস্সাযতনং, কাযো ফস্সাযতনং, মনো ফস্সাযতনং. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি দোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি উপেক্খাট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি দোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি. ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছন্নং, ভিক্খৱে, ধাতূনং উপাদায গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি; ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. ৱেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৱে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খসমুদযোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিৰোধোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ( ) [(ব্যাধিপি দুক্খো) (সী. পী. ক.) অট্ঠকথায সংসন্দেতব্বং ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩৭] মৰণম্পি দুক্খং, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, (অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো,) [(নত্থি কত্থচি)] যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং. সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অৰিযসচ্চং? অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধং [দুক্খনিৰোধো (স্যা. কং.)] অৰিযসচ্চং? অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো, নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো, সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো, ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো, জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং. ‘ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’তি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি. পঠমং.

৬৩. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি. কতমানি তীণি? হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং মহাঅগ্গিডাহো ৱুট্ঠাতি. মহাঅগ্গিডাহে খো পন, ভিক্খৱে, ৱুট্ঠিতে তেন গামাপি ডয্হন্তি নিগমাপি ডয্হন্তি নগৰাপি ডয্হন্তি. গামেসুপি ডয্হমানেসু নিগমেসুপি ডয্হমানেসু নগৰেসুপি ডয্হমানেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, হোতি সো সমযো যং মহামেঘো ৱুট্ঠাতি. মহামেঘে খো পন, ভিক্খৱে, ৱুট্ঠিতে মহাউদকৱাহকো সঞ্জাযতি. মহাউদকৱাহকে খো পন, ভিক্খৱে, সঞ্জাযন্তে তেন গামাপি ৱুয্হন্তি নিগমাপি ৱুয্হন্তি নগৰাপি ৱুয্হন্তি. গামেসুপি ৱুয্হমানেসু নিগমেসুপি ৱুয্হমানেসু নগৰেসুপি ৱুয্হমানেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, দুতিযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, হোতি সো সমযো যং ভযং হোতি অটৱিসঙ্কোপো, চক্কসমাৰুড়্হা জানপদা পৰিযাযন্তি. ভযে খো পন, ভিক্খৱে, সতি অটৱিসঙ্কোপে চক্কসমাৰুড়্হেসু জানপদেসু পৰিযাযন্তেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, ততিযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি.

‘‘তানি খো পনিমানি [ইমানি খো (সী.), ইমানি খো পন (ক.)], ভিক্খৱে, তীণি সমাতাপুত্তিকানিযেৱ ভযানি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি. কতমানি তীণি? হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং মহাঅগ্গিডাহো ৱুট্ঠাতি. মহাঅগ্গিডাহে খো পন, ভিক্খৱে, ৱুট্ঠিতে তেন গামাপি ডয্হন্তি নিগমাপি ডয্হন্তি নগৰাপি ডয্হন্তি. গামেসুপি ডয্হমানেসু নিগমেসুপি ডয্হমানেসু নগৰেসুপি ডয্হমানেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি কৰহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং সমাতাপুত্তিকংযেৱ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, হোতি সো সমযো যং মহামেঘো ৱুট্ঠাতি. মহামেঘে খো পন, ভিক্খৱে, ৱুট্ঠিতে মহাউদকৱাহকো সঞ্জাযতি. মহাউদকৱাহকে খো পন, ভিক্খৱে, সঞ্জাতে তেন গামাপি ৱুয্হন্তি নিগমাপি ৱুয্হন্তি নগৰাপি ৱুয্হন্তি. গামেসুপি ৱুয্হমানেসু নিগমেসুপি ৱুয্হমানেসু নগৰেসুপি ৱুয্হমানেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি কৰহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, দুতিযং সমাতাপুত্তিকংযেৱ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, হোতি সো সমযো যং ভযং হোতি অটৱিসঙ্কোপো, চক্কসমাৰুড়্হা জানপদা পৰিযাযন্তি. ভযে খো পন, ভিক্খৱে, সতি অটৱিসঙ্কোপে চক্কসমাৰুড়্হেসু জানপদেসু পৰিযাযন্তেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি কৰহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতৰং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৱে, ততিযং সমাতাপুত্তিকংযেৱ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি. ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি সমাতাপুত্তিকানিযেৱ ভযানি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ভাসতি’’.

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, অমাতাপুত্তিকানি ভযানি. কতমানি তীণি? জৰাভযং, ব্যাধিভযং, মৰণভযন্তি. ন, ভিক্খৱে, মাতা পুত্তং জীৰমানং এৱং লভতি – ‘অহং জীৰামি, মা মে পুত্তো জীৰী’তি; পুত্তো ৱা পন মাতৰং জীৰমানং ন এৱং লভতি – ‘অহং জীৰামি, মা মে মাতা জীৰী’’’তি.

‘‘ন, ভিক্খৱে, মাতা পুত্তং ব্যাধিযমানং এৱং লভতি – ‘অহং ব্যাধিযামি, মা মে পুত্তো ব্যাধিযী’তি; পুত্তো ৱা পন মাতৰং ব্যাধিযমানং ন এৱং লভতি – ‘অহং ব্যাধিযামি, মা মে মাতা ব্যাধিযী’’’তি.

‘‘ন, ভিক্খৱে, মাতা পুত্তং মীযমানং এৱং লভতি – ‘অহং মীযামি, মা মে পুত্তো মীযী’তি; পুত্তো ৱা পন মাতৰং মীযমানং ন এৱং লভতি – ‘অহং মীযামি, মা মে মাতা মীযী’তি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি অমাতাপুত্তিকানি ভযানী’’তি.

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, মগ্গো অত্থি পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৱত্ততি. কতমো চ, ভিক্খৱে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৱত্ততি? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. অযং খো, ভিক্খৱে, মগ্গো অযং পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৱত্ততী’’তি. দুতিযং.

৩. ৱেনাগপুৰসুত্তং

৬৪. একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ৱেনাগপুৰং নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. অস্সোসুং খো ৱেনাগপুৰিকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ৱেনাগপুৰং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি [ভগৱা (সী. স্যা কং. পী.) ইদং সুত্তৱণ্ণনায অট্ঠকথায সংসন্দেতব্বং পাৰা. ১; দী. নি. ১.২৫৫ পস্সিতব্বং]. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি.

অথ খো ৱেনাগপুৰিকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা অপ্পেকচ্চে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে নামগোত্তং সাৱেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱেনাগপুৰিকো ৱচ্ছগোত্তো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৱঞ্চিদং ভোতো গোতমস্স ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি, পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, সাৰদং বদৰপণ্ডুং [মণ্ডং (ক.)] পৰিসুদ্ধং হোতি পৰিযোদাতং; এৱমেৱং ভোতো গোতমস্স ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, তালপক্কং সম্পতি বন্ধনা পমুত্তং [মুত্তং (সী. পী. ক.)] পৰিসুদ্ধং হোতি পৰিযোদাতং; এৱমেৱং ভোতো গোতমস্স ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, নেক্খং [নিক্খং-ইতিপি (ম. নি. ৩.১৬৮)] জম্বোনদং দক্খকম্মাৰপুত্তসুপৰিকম্মকতং উক্কামুখে সুকুসলসম্পহট্ঠং পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তং ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ; এৱমেৱং ভোতো গোতমস্স ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো. যানি তানি, ভো গোতম, উচ্চাসযনমহাসযনানি, সেয্যথিদং – আসন্দি পল্লঙ্কো গোনকো চিত্তকো পটিকা পটলিকা তূলিকা ৱিকতিকা উদ্দলোমী একন্তলোমী কট্টিস্সং কোসেয্যং কুত্তকং হত্থত্থৰং অস্সত্থৰং ৰথত্থৰং অজিনপ্পৱেণী কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণং [কাদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণং (সী.)] সউত্তৰচ্ছদং উভতোলোহিতকূপধানং, এৱৰূপানং নূন ভৱং গোতমো উচ্চাসযনমহাসযনানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি.

‘‘যানি খো পন তানি, ব্ৰাহ্মণ, উচ্চাসযনমহাসযনানি, সেয্যথিদং – আসন্দি পল্লঙ্কো গোনকো চিত্তকো পটিকা পটলিকা তূলিকা ৱিকতিকা উদ্দলোমী একন্তলোমী কট্টিস্সং কোসেয্যং কুত্তকং হত্থত্থৰং অস্সত্থৰং ৰথত্থৰং অজিনপ্পৱেণী কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণং সউত্তৰচ্ছদং উভতোলোহিতকূপধানং. দুল্লভানি তানি পব্বজিতানং লদ্ধা চ পন [লদ্ধানি চ (সী. স্যা. কং.), লদ্ধা চ (পী.)] ন কপ্পন্তি.

‘‘তীণি খো, ইমানি, ব্ৰাহ্মণ, উচ্চাসযনমহাসযনানি, যেসাহং এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. কতমানি তীণি? দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, ব্ৰহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, অৰিযং উচ্চাসযনমহাসযনং. ইমানি খো, ব্ৰাহ্মণ, তীণি উচ্চাসযনমহাসযনানি, যেসাহং এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি.

‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৱং গোতমো এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্ৰাহ্মণ, যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায তমেৱ গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৱনন্তঞ্ঞেৱ পৱিসামি [পচাৰযামি (সী. স্যা. কং.)]. সো যদেৱ তত্থ হোন্তি তিণানি ৱা পণ্ণানি ৱা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘৰিত্ৱা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি; পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰামি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেমি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো চঙ্কমামি, দিব্বো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো তিট্ঠামি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে ঠানং হোতি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো নিসীদামি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে আসনং হোতি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো সেয্যং কপ্পেমি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৱৰূপস্স দিব্বস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলাভী ভৱিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, অঞ্ঞত্ৰ ভোতা গোতমেন!

‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, ব্ৰহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৱং গোতমো এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্ৰাহ্মণ, যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায তমেৱ গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৱনন্তঞ্ঞেৱ পৱিসামি. সো যদেৱ তত্থ হোন্তি তিণানি ৱা পণ্ণানি ৱা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘৰিত্ৱা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰামি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সব্বত্থ)] ফৰিত্ৱা ৱিহৰামি. কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰামি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী.)], ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰামি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো চঙ্কমামি, ব্ৰহ্মা মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো তিট্ঠামি…পে… নিসীদামি…পে… সেয্যং কপ্পেমি, ব্ৰহ্মং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৱৰূপস্স ব্ৰহ্মস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলাভী ভৱিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, অঞ্ঞত্ৰ ভোতা গোতমেন!

‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, অৰিযং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৱং গোতমো এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্ৰাহ্মণ, যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায তমেৱ গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৱনন্তঞ্ঞেৱ পৱিসামি. সো যদেৱ তত্থ হোন্তি তিণানি ৱা পণ্ণানি ৱা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘৰিত্ৱা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো এৱং জানামি – ‘ৰাগো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো; দোসো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো; মোহো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো’. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো চঙ্কমামি, অৰিযো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংভূতো তিট্ঠামি…পে… নিসীদামি…পে… সেয্যং কপ্পেমি, অৰিযং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতৰহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৱৰূপস্স অৰিযস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলামী ভৱিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, অঞ্ঞত্ৰ ভোতা গোতমেন!

‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি; এৱমেৱং খো ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সৰণং গতে’’তি. ততিযং.

৪. সৰভসুত্তং

৬৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সৰভো নাম পৰিব্বাজকো অচিৰপক্কন্তো হোতি ইমস্মা ধম্মৱিনযা. সো ৰাজগহে পৰিসতি [পৰিসতিং (সী. পী.)] এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৱাহং তস্মা ধম্মৱিনযা অপক্কন্তো’’তি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পৱিসিংসু. অস্সোসুং খো তে ভিক্খূ সৰভস্স পৰিব্বাজকস্স ৰাজগহে পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসমানস্স – ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৱাহং তস্মা ধম্মৱিনযা অপক্কন্তো’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘সৰভো নাম, ভন্তে, পৰিব্বাজকো অচিৰপক্কন্তো ইমস্মা ধম্মৱিনযা. সো ৰাজগহে পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৱাহং তস্মা ধম্মৱিনযা অপক্কন্তো’তি. সাধু ভন্তে, ভগৱা যেন সিপ্পিনিকাতীৰং [সপ্পিনিকাতীৰং (সী. পী.), সপ্পিনিযা তীৰং (স্যা. কং.)] পৰিব্বাজকাৰামো যেন সৰভো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন সিপ্পিনিকাতীৰং পৰিব্বাজকাৰামো যেন সৰভো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা সৰভং পৰিব্বাজকং এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, সৰভ, এৱং ৱদেসি – ‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৱাহং তস্মা ধম্মৱিনযা অপক্কন্তো’’’তি? এৱং ৱুত্তে সৰভো পৰিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.

দুতিযম্পি খো, ভগৱা সৰভং পৰিব্বাজকং এতদৱোচ – ‘‘ৱদেহি, সৰভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপৰিপূৰং ভৱিস্সতি, অহং পৰিপূৰেস্সামি. সচে পন তে পৰিপূৰং ভৱিস্সতি, অহং অনুমোদিস্সামী’’তি. দুতিযম্পি খো সৰভো পৰিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.

ততিযম্পি খো ভগৱা সৰভং পৰিব্বাজকং এতদৱোচ – (‘‘যো [মযা (স্যা. কং. পী.)] খো সৰভ পঞ্ঞাযতি সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো) [( ) সী. পোত্থকে নত্থি] ‘‘ৱদেহি, সৰভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপৰিপূৰং ভৱিস্সতি, অহং পৰিপূৰেস্সামি. সচে পন তে পৰিপূৰং ভৱিস্সতি, অহং অনুমোদিস্সামী’’তি. ততিযম্পি খো সৰভো পৰিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.

অথ খো তে পৰিব্বাজকা সৰভং পৰিব্বাজকং এতদৱোচুং – ‘‘যদেৱ খো ত্ৱং, আৱুসো সৰভ, সমণং গোতমং যাচেয্যাসি তদেৱ তে সমণো গোতমো পৱাৰেতি. ৱদেহাৱুসো সৰভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপৰিপূৰং ভৱিস্সতি, সমণো গোতমো পৰিপূৰেস্সতি. সচে পন তে পৰিপূৰং ভৱিস্সতি, সমণো গোতমো অনুমোদিস্সতী’’তি. এৱং ৱুত্তে সৰভো পৰিব্বাজকো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.

অথ খো ভগৱা সৰভং পৰিব্বাজকং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৱিদিত্ৱা তে পৰিব্বাজকে এতদৱোচ –

‘‘যো খো মং, পৰিব্বাজকা [পৰিব্বাজকো (পী. ক.)], এৱং ৱদেয্য – ‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৱত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতৰং [অঞ্ঞতৰং (ক.)] ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৱা অঞ্ঞং পটিচৰিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো [তুণ্হীভূতো ৱা মঙ্কুভূতো (সী. স্যা. কং.), তুণ্হীভূতো ৱা মঙ্কুভূতো ৱা (পী.)] পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সৰভো পৰিব্বাজকো.

‘‘যো খো মং, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৱত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতৰং ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৱা অঞ্ঞং পটিচৰিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সৰভো পৰিব্বাজকো.

‘‘যো খো মং, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৱত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতৰং ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৱা অঞ্ঞং পটিচৰিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সৰভো পৰিব্বাজকো’’তি. অথ খো ভগৱা সিপ্পিনিকাতীৰে পৰিব্বাজকাৰামে তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৱা ৱেহাসং পক্কামি.

অথ খো তে পৰিব্বাজকা অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো সৰভং পৰিব্বাজকং সমন্ততো ৱাচাযসন্নিতোদকেন [ৱাচাসত্তিতোদকেন (সী.)] সঞ্জম্ভৰিমকংসু [সঞ্চুম্ভৰিমকংসু (পী., দী. নি. ১.৪২১) সং. নি. ২.২৪৩ উপৰিপাঠো ৱিয] – ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো সৰভ, ব্ৰহাৰঞ্ঞে জৰসিঙ্গালো ‘সীহনাদং নদিস্সামী’তি সিঙ্গালকংযেৱ [সেগালকংযেৱ (সী. স্যা. কং. পী.)] নদতি, ভেৰণ্ডকংযেৱ নদতি [ভেদণ্ডকং (ক.)]; এৱমেৱং খো ত্ৱং, আৱুসো সৰভ, অঞ্ঞত্ৰেৱ সমণেন গোতমেন ‘সীহনাদং নদিস্সামী’তি সিঙ্গালকংযেৱ নদসি ভেৰণ্ডকংযেৱ নদসি. সেয্যথাপি, আৱুসো সৰভ, অম্বুকসঞ্চৰী [অম্বকমদ্দৰী (সী.)] ‘পুৰিসকৰৱিতং [ফুস্সকৰৱিতং (সী.), পুস্সকৰৱিতং (স্যা. কং. পী.)] ৰৱিস্সামী’তি অম্বুকসঞ্চৰিৰৱিতংযেৱ ৰৱতি; এৱমেৱং খো ত্ৱং, আৱুসো সৰভ, অঞ্ঞত্ৰেৱ সমণেন গোতমেন ‘পুৰিসকৰৱিতং ৰৱিস্সামী’তি, অম্বুকসঞ্চৰিৰৱিতংযেৱ ৰৱসি. সেয্যথাপি, আৱুসো সৰভ, উসভো সুঞ্ঞায গোসালায গম্ভীৰং নদিতব্বং মঞ্ঞতি; এৱমেৱং খো ত্ৱং, আৱুসো সৰভ, অঞ্ঞত্ৰেৱ সমণেন গোতমেন গম্ভীৰং নদিতব্বং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো তে পৰিব্বাজকা সৰভং পৰিব্বাজকং সমন্ততো ৱাচাযসন্নিতোদকেন সঞ্জম্ভৰিমকংসূতি. চতুত্থং.

৫. কেসমুত্তিসুত্তং

৬৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন কেসমুত্তং [কেসপুত্তং (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম কালামানং নিগমো তদৱসৰি. অস্সোসুং খো কেসমুত্তিযা কালামা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কেসমুত্তং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’’তি.

অথ খো কেসমুত্তিযা কালামা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা অপ্পেকচ্চে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে নামগোত্তং সাৱেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে কেসমুত্তিযা কালামা ভগৱন্তং এতদৱোচুং –

‘‘সন্তি, ভন্তে, একে সমণব্ৰাহ্মণা কেসমুত্তং আগচ্ছন্তি. তে সকংযেৱ ৱাদং দীপেন্তি জোতেন্তি, পৰপ্পৱাদং পন খুংসেন্তি ৱম্ভেন্তি পৰিভৱন্তি ওমক্খিং [ওপপক্খিং (সী. স্যা. কং. পী.), ওমক্খিকং (ক.)] কৰোন্তি. অপৰেপি, ভন্তে, একে সমণব্ৰাহ্মণা কেসমুত্তং আগচ্ছন্তি. তেপি সকংযেৱ ৱাদং দীপেন্তি জোতেন্তি, পৰপ্পৱাদং পন খুংসেন্তি ৱম্ভেন্তি পৰিভৱন্তি ওমক্খিং কৰোন্তি. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং হোতেৱ কঙ্খা হোতি ৱিচিকিচ্ছা – ‘কো সু নাম ইমেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং সচ্চং আহ, কো মুসা’’’তি? ‘‘অলঞ্হি ৱো, কালামা, কঙ্খিতুং অলং ৱিচিকিচ্ছিতুং. কঙ্খনীযেৱ পন [কঙ্খনীযেৱ চ পন (সংযুত্তনিকাযে)] ৱো ঠানে ৱিচিকিচ্ছা উপ্পন্না’’.

‘‘এথ তুম্হে, কালামা, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না [সমাদিণ্ণা (ক.)] অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’’’তি, অথ তুম্হে, কালামা, পজহেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, লোভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি?

‘‘অহিতায, ভন্তে’’.

‘‘লুদ্ধো পনাযং, কালামা, পুৰিসপুগ্গলো লোভেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায [তদত্থায (ক.)] সমাদপেতি, যং স [যং তস্স (ক.) অনন্তৰসুত্তে পন ‘‘যং’ স’’ ইত্ৱেৱ সব্বত্থপি দিস্সতি] হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, দোসো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি?

‘‘অহিতায, ভন্তে’’.

‘‘দুট্ঠো পনাযং, কালামা, পুৰিসপুগ্গলো দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি [হন্তি (সী. পী.)], অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, মোহো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি?

‘‘অহিতায, ভন্তে’’.

‘‘মূড়্হো পনাযং, কালামা, পুৰিসপুগ্গলো মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি?

‘‘অকুসলা, ভন্তে’’.

‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি?

‘‘সাৱজ্জা, ভন্তে’’.

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি?

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে’’.

‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, নো ৱা? কথং ৱা [কথং ৱা ৱো (?)] এত্থ হোতী’’তি?

‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তীতি. এৱং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, কালামা, যং তং অৱোচুম্হা [অৱোচুম্হ (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. ৪.১৯৩] – ‘এথ তুম্হে, কালামা! মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে কালামা অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, কালামা, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘এথ তুম্হে, কালামা, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, কালামা, উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, অলোভো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৱা অহিতায ৱা’’তি?

‘‘হিতায, ভন্তে’’.

‘‘অলুদ্ধো পনাযং, কালামা, পুৰিসপুগ্গলো লোভেন অনভিভূতো অপৰিযাদিন্নচিত্তো নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, ন পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, অদোসো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… অমোহো পুৰিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱং ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি?

‘‘কুসলা, ভন্তে’’.

‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি?

‘‘অনৱজ্জা, ভন্তে’’.

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি?

‘‘ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ভন্তে’’.

‘‘সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তি নো ৱা? কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি?

‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তি. এৱং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, কালামা, যং তং অৱোচুম্হা – ‘এথ তুম্হে, কালামা! মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, কালামা, উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘স খো সো [যো খো (ক.)], কালামা, অৰিযসাৱকো এৱং ৱিগতাভিজ্ঝো ৱিগতব্যাপাদো অসম্মূড়্হো সম্পজানো পতিস্সতো [সতো (ক.)] মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি.

‘‘স [সচে (ক.)] খো সো, কালামা, অৰিযসাৱকো এৱং অৱেৰচিত্তো এৱং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৱং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৱং ৱিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে চত্তাৰো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি. ‘সচে খো পন অত্থি পৰো লোকো, অত্থি সুকতদুক্কটানং [সুকটদুক্কটানং (সী. স্যা. কং. পী.)] কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অথাহং [ঠানমহং (সী. পী.), ঠানমেতং যেনাহং (স্যা. কং.)] কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামী’তি, অযমস্স পঠমো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘‘সচে খো পন নত্থি পৰো লোকো, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অথাহং [ইধাহং (সী. স্যা. কং. পী.)] দিট্ঠেৱ ধম্মে অৱেৰং অব্যাপজ্ঝং অনীঘং সুখিং [সুখং (সী.), সুখী (স্যা. কং.)] অত্তানং পৰিহৰামী’তি, অযমস্স দুতিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘‘সচে খো পন কৰোতো কৰীযতি পাপং, ন খো পনাহং কস্সচি পাপং চেতেমি. অকৰোন্তং খো পন মং পাপকম্মং কুতো দুক্খং ফুসিস্সতী’তি, অযমস্স ততিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘‘সচে খো পন কৰোতো ন কৰীযতি পাপং, অথাহং উভযেনেৱ ৱিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামী’তি, অযমস্স চতুত্থো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘স খো সো, কালামা, অৰিযসাৱকো এৱং অৱেৰচিত্তো এৱং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৱং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৱং ৱিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমে চত্তাৰো অস্সাসা অধিগতা হোন্তী’’তি.

‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত! স খো সো, ভন্তে, অৰিযসাৱকো এৱং অৱেৰচিত্তো এৱং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৱং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৱং ৱিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে চত্তাৰো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি. ‘সচে খো পন অত্থি পৰো লোকো, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অথাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামী’তি, অযমস্স পঠমো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘‘সচে খো পন নত্থি পৰো লোকো, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অথাহং দিট্ঠেৱ ধম্মে অৱেৰং অব্যাপজ্ঝং অনীঘং সুখিং অত্তানং পৰিহৰামী’তি, অযমস্স দুতিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘সচে খো পন কৰোতো কৰীযতি পাপং, ন খো পনাহং – কস্সচি পাপং চেতেমি, অকৰোন্তং খো পন মং পাপকম্মং কুতো দুক্খং ফুসিস্সতী’তি, অযমস্স ততিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘‘সচে খো পন কৰোতো ন কৰীযতি পাপং, অথাহং উভযেনেৱ ৱিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামী’তি, অযমস্স চতুত্থো অস্সাসো অধিগতো হোতি.

‘‘স খো সো, ভন্তে, অৰিযসাৱকো এৱং অৱেৰচিত্তো এৱং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৱং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৱং ৱিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমে চত্তাৰো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… এতে মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সৰণং গতে’’তি. পঞ্চমং.

৬. সাড়্হসুত্তং

৬৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা নন্দকো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. অথ খো সাড়্হো চ মিগাৰনত্তা সাণো চ সেখুনিযনত্তা [ৰোহণো চ পেখুণিযনত্তা (সী. স্যা. কং. পী.)] যেনাযস্মা নন্দকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো সাড়্হং মিগাৰনত্তাৰং আযস্মা নন্দকো এতদৱোচ –

‘‘এথ তুম্হে, সাড়্হা, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, সাড়্হা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে সাড়্হা পজহেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি লোভো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘অভিজ্ঝাতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. লুদ্ধো খো অযং, সাড়্হা, অভিজ্ঝালু পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি দোসো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘ব্যাপাদোতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. দুট্ঠো খো অযং, সাড়্হা, ব্যাপন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি মোহো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘অৱিজ্জাতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. মূড়্হো খো অযং, সাড়্হা, অৱিজ্জাগতো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পৰম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি?

‘‘অকুসলা, ভন্তে’’.

‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি?

‘‘সাৱজ্জা, ভন্তে’’.

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি?

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে’’.

‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, নো ৱা? কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি?

‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তীতি. এৱং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, সাড়্হা, যং তং অৱোচুম্হা – ‘এথ তুম্হে, সাড়্হা, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, সাড়্হা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, সাড়্হা, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

‘‘এথ তুম্হে, সাড়্হা, মা অনুস্সৱেন, মা পৰম্পৰায, মা ইতিকিৰায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকাৰপৰিৱিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বৰূপতায, মা সমণো নো গৰূতি. যদা তুম্হে, সাড়্হা, অত্তনাৱ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ধম্মা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, সাড়্হা, উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি অলোভো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘অনভিজ্ঝাতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. অলুদ্ধো খো অযং, সাড়্হা, অনভিজ্ঝালু নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পৰম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি অদোসো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘অব্যাপাদোতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. অদুট্ঠো খো অযং, সাড়্হা, অব্যাপন্নচিত্তো নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পৰম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, অত্থি অমোহো’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘ৱিজ্জাতি খো অহং, সাড়্হা, এতমত্থং ৱদামি. অমূড়্হো খো অযং, সাড়্হা, ৱিজ্জাগতো নেৱ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পৰদাৰং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পৰম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাড়্হা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা’’তি?

‘‘কুসলা, ভন্তে’’.

‘‘সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তি?

‘‘অনৱজ্জা, ভন্তে’’.

‘‘ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱা’’তি?